૬. મહાવગ્ગો

૧. સોણસુત્તવણ્ણના

૫૫. છટ્ઠસ્સ પઠમે સોણોતિ સુખુમાલસોણત્થેરો. સીતવનેતિ એવંનામકે સુસાને. તસ્મિં કિર પટિપાટિયા પઞ્ચ ચઙ્કમનપણ્ણસાલાસતાનિ માપિતાનિ, તેસુ થેરો અત્તનો સપ્પાયચઙ્કમનં ગહેત્વા સમણધમ્મં કરોતિ. તસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સ હુત્વા ચઙ્કમતો પાદતલાનિ ભિજ્જિંસુ, જાણૂહિ ચઙ્કમતો જાણુકાનિપિ હત્થતલાનિપિ ભિજ્જિંસુ, છિદ્દાનિ અહેસું. એવં આરદ્ધવીરિયો વિહરન્તો ઓભાસનિમિત્તમત્તકમ્પિ દસ્સેતું નાસક્ખિ. તસ્સ વીરિયેન કિલમિતકાયસ્સ કોટિયં પાસાણફલકે નિસિન્નસ્સ યો વિતક્કો ઉદપાદિ, તં દસ્સેતું અથ ખો આયસ્મતોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ આરદ્ધવીરિયાતિ પરિપુણ્ણપગ્ગહિતવીરિયા. ન અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિ સચે હિ અહં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ વા અસ્સં વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ વા નેય્યો વા, નૂન મે ચિત્તં વિમુચ્ચેય્ય. અદ્ધા પનસ્મિ પદપરમો, યેન મે ચિત્તં ન વિમુચ્ચતીતિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા સંવિજ્જન્તિ ખો પનાતિઆદીનિ ચિન્તેસિ. તત્થ ભોગાતિ ઉપયોગત્થે પચ્ચત્તં.

પાતુરહોસીતિ થેરસ્સ ચિત્તાચારં ઞત્વા ‘‘અયં સોણો અજ્જ સીતવને પધાનભૂમિયં નિસિન્નો ઇમં વિતક્કં વિતક્કેતિ, ગન્ત્વાસ્સ વિતક્કં સહોત્થં ગણ્હિત્વા વીણોપમં કમ્મટ્ઠાનં કથેસ્સામી’’તિ પમુખે પાકટો અહોસિ. પઞ્ઞત્તે આસનેતિ પધાનિકભિક્ખૂ અત્તનો વસનટ્ઠાને ઓવદિતું આગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો નિસીદનત્થં યથાલાભેન આસનં પઞ્ઞાપેત્વાવ પધાનં કરોન્તિ, અઞ્ઞં અલભમાના પુરાણપણ્ણાનિપિ સન્થરિત્વા ઉપરિ સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેન્તિ. થેરોપિ આસનં પઞ્ઞાપેત્વા પધાનં અકાસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘પઞ્ઞત્તે આસને’’તિ.

તં કિં મઞ્ઞસીતિ સત્થા ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અવસેસકમ્મટ્ઠાનેહિ અત્થો નત્થિ, અયં ગન્ધબ્બસિપ્પે છેકો ચિણ્ણવસી, અત્તનો વિસયે કથિયમાનં ખિપ્પમેવ સલ્લક્ખેસ્સતી’’તિ વીણોપમં કથેતું ‘‘તં કિં મઞ્ઞસી’’તિઆદિમાહ. વીણાય તન્તિસ્સરે કુસલતા નામ વીણાય વાદનકુસલતા, સો ચ તત્થ કુસલો. માતાપિતરો હિસ્સ ‘‘અમ્હાકં પુત્તો અઞ્ઞં સિપ્પં સિક્ખન્તો કાયેન કિલમિસ્સતિ, ઇદં પન સયને નિસિન્નેનેવ સક્કા ઉગ્ગણ્હિતુ’’ન્તિ ગન્ધબ્બસિપ્પમેવ ઉગ્ગણ્હાપેસું. તસ્સ –

‘‘સત્ત સરા તયો ગામા, મુચ્છના એકવીસતિ;

ઠાના એકૂનપઞ્ઞાસ, ઇચ્ચેતે સરમણ્ડલા’’તિ. –

આદિકં ગન્ધબ્બસિપ્પં સબ્બમેવ પગુણં અહોસિ. અચ્ચાયતાતિ અતિઆયતા ખરમુચ્છના. સરવતીતિ સરસમ્પન્ના. કમ્મઞ્ઞાતિ કમ્મક્ખમા કમ્મયોગ્ગા. અતિસિથિલાતિ મન્દમુચ્છના. સમે ગુણે પતિટ્ઠિતાતિ મજ્ઝિમે સરે ઠપેત્વા મુચ્છિતા.

અચ્ચારદ્ધન્તિ અતિગાળ્હં. ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તતીતિ ઉદ્ધતભાવાય સંવત્તતિ. અતિલીનન્તિ અતિસિથિલં. કોસજ્જાયાતિ કુસીતભાવત્થાય. વીરિયસમથં અધિટ્ઠહાતિ વીરિયસમ્પયુત્તં સમથં અધિટ્ઠહ, વીરિયં સમથેન યોજેહીતિ અત્થો. ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ સમતં પટિવિજ્ઝાતિ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં સમતં સમભાવં અધિટ્ઠાહિ. તત્થ સદ્ધં પઞ્ઞાય, પઞ્ઞઞ્ચ સદ્ધાય, વીરિયં સમાધિના, સમાધિઞ્ચ વીરિયેન યોજયતા ઇન્દ્રિયાનં સમતા અધિટ્ઠિતા નામ હોતિ. સતિ પન સબ્બત્થિકા, સા સદા બલવતીયેવ વટ્ટતિ. તઞ્ચ પન તેસં યોજનાવિધાનં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૬૦-૬૨) પકાસિતમેવ. તત્થ ચ નિમિત્તં ગણ્હાહીતિ તસ્મિઞ્ચ સમભાવે સતિ યેન આદાસે મુખબિમ્બેનેવ નિમિત્તેન ઉપ્પજ્જિતબ્બં, તં સમથનિમિત્તં વિપસ્સનાનિમિત્તં મગ્ગનિમિત્તં ફલનિમિત્તઞ્ચ ગણ્હાહિ નિબ્બત્તેહીતિ એવમસ્સ સત્થા અરહત્તે પક્ખિપિત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથેસિ.

તત્થ ચ નિમિત્તં અગ્ગહેસીતિ સમથનિમિત્તઞ્ચ વિપસ્સનાનિમિત્તઞ્ચ અગ્ગહેસિ. છ ઠાનાનીતિ છ કારણાનિ. અધિમુત્તો હોતીતિ પટિવિજ્ઝિત્વા પચ્ચક્ખં કત્વા ઠિતો હોતિ. નેક્ખમ્માધિમુત્તોતિઆદિ સબ્બં અરહત્તવસેનેવ વુત્તં. અરહત્તઞ્હિ સબ્બકિલેસેહિ નિક્ખન્તત્તા નેક્ખમ્મં, તેહેવ પવિવિત્તત્તા પવિવેકો, બ્યાપજ્ઝાભાવતો અબ્યાપજ્ઝં, તણ્હાક્ખયન્તે ઉપ્પન્નત્તા તણ્હાક્ખયો, ઉપાદાનક્ખયન્તે ઉપ્પન્નત્તા ઉપાદાનક્ખયો, સમ્મોહાભાવતો અસમ્મોહોતિ વુચ્ચતિ.

કેવલં સદ્ધામત્તકન્તિ પટિવેધરહિતં કેવલં પટિવેધપઞ્ઞાય અસમ્મિસ્સકં સદ્ધામત્તકં. પટિચયન્તિ પુનપ્પુનં કરણેન વડ્ઢિં. વીતરાગત્તાતિ મગ્ગપટિવેધેન રાગસ્સ વિગતત્તાયેવ નેક્ખમ્મસઙ્ખાતં અરહત્તં પટિવિજ્ઝિત્વા સચ્છિકત્વા ઠિતો હોતિ, ફલસમાપત્તિવિહારેન વિહરતિ, તન્નિન્નમાનસોયેવ ચ હોતીતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

લાભસક્કારસિલોકન્તિ ચતુપચ્ચયલાભઞ્ચ તેસઞ્ઞેવ સુકતભાવઞ્ચ વણ્ણભણનઞ્ચ. નિકામયમાનોતિ ઇચ્છમાનો પત્થયમાનો. પવિવેકાધિમુત્તોતિ પવિવેકે અધિમુત્તો અરહન્તિ એવં અરહત્તં બ્યાકરોતીતિ અત્થો.

સીલબ્બતપરામાસન્તિ સીલઞ્ચ વતઞ્ચ પરામસિત્વા ગહિતં ગહણમત્તં. સારતો પચ્ચાગચ્છન્તોતિ સારભાવેન જાનન્તો. અબ્યાપજ્ઝાધિમુત્તોતિ અબ્યાપજ્ઝં અરહત્તં બ્યાકરોતિ. ઇમિનાવ નયેન સબ્બટ્ઠાનેસુ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અપિચેત્થ ‘‘નેક્ખમ્માધિમુત્તોતિ ઇમસ્મિંયેવ અરહત્તં કથિતં, સેસેસુ પઞ્ચસુ નિબ્બાન’’ન્તિ એકે વદન્તિ. અપરે ‘‘અસમ્મોહાધિમુત્તોતિ એત્થેવ નિબ્બાનં કથિતં, સેસેસુ અરહત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. અયં પનેત્થ સારો – સબ્બેસ્વેવ તેસુ અરહત્તમ્પિ નિબ્બાનમ્પિ કથિતમેવાતિ.

ભુસાતિ બલવન્તો દિબ્બરૂપસદિસા. નેવસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયન્તીતિ એતસ્સ ખીણાસવસ્સ ચિત્તં ગહેત્વા ઠાતું ન સક્કોન્તિ. કિલેસા હિ ઉપ્પજ્જમાના ચિત્તં ગણ્હન્તિ નામ. અમિસ્સીકતન્તિ કિલેસા હિ આરમ્મણેન સદ્ધિં ચિત્તં મિસ્સં કરોન્તિ, તેસં અભાવા અમિસ્સીકતં. ઠિતન્તિ પતિટ્ઠિતં. આનેઞ્જપ્પત્તન્તિ અચલપ્પત્તં. વયઞ્ચસ્સાનુપસ્સતીતિ તસ્સ ચેસ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદમ્પિ વયમ્પિ પસ્સતિ. ભુસા વાતવુટ્ઠીતિ બલવા વાતક્ખન્ધો. નેવ સમ્પકમ્પેય્યાતિ એકભાગેન ચાલેતું ન સક્કુણેય્ય. ન સમ્પકમ્પેય્યાતિ થૂણં વિય સબ્બભાગતો કમ્પેતું ન સક્કુણેય્ય. ન સમ્પવેધેય્યાતિ વેધેત્વા પવેધેત્વા પાતેતું ન સક્કુણેય્ય.

નેક્ખમ્મં અધિમુત્તસ્સાતિ અરહત્તં પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતસ્સ ખીણાસવસ્સ. સેસપદેસુપિ અરહત્તમેવ કથિતં. ઉપાદાનક્ખયસ્સ ચાતિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. અસમ્મોહઞ્ચ ચેતસોતિ ચિત્તસ્સ ચ અસમ્મોહં અધિમુત્તસ્સ. દિસ્વા આયતનુપ્પાદન્તિ આયતનાનં ઉપ્પાદઞ્ચ વયઞ્ચ દિસ્વા. સમ્મા ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિ સમ્મા હેતુના નયેન ઇમાય વિપસ્સનાપટિપત્તિયા ફલસમાપત્તિવસેન ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, નિબ્બાનારમ્મણે અધિમુચ્ચતિ. અથ વા ઇમિના ખીણાસવસ્સ પટિપદા કથિતા. તસ્સ હિ આયતનુપ્પાદં દિસ્વા ઇમાય વિપસ્સનાય અધિગતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સાનુભાવેન સબ્બકિલેસેહિ સમ્મા ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. એવં તસ્સ સમ્મા વિમુત્તસ્સ…પે… ન વિજ્જતિ. તત્થ સન્તચિત્તસ્સાતિ નિબ્બુતચિત્તસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૨. ફગ્ગુનસુત્તવણ્ણના

૫૬. દુતિયે સમધોસીતિ ઉટ્ઠાનાકારં દસ્સેસિ. પટિક્કમન્તીતિ પરિહાયન્તિ. નો અભિક્કમન્તીતિ ન વડ્ઢન્તિ. સીસવેઠનં દદેય્યાતિ સીસં વેઠેત્વા દણ્ડકેન સમ્પરિવત્તકં બન્ધેય્ય. ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસીદિંસૂતિ તસ્મિં મરણસમયે છ ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસન્નાનિ અહેસું. અત્થુપપરિક્ખાયાતિ અત્થાનત્થં કારણાકારણં ઉપપરિક્ખને. અનુત્તરે ઉપધિસઙ્ખયેતિ નિબ્બાને. અવિમુત્તં હોતીતિ અરહત્તફલેન અધિમુત્તં હોતિ.

૩. છળભિજાતિસુત્તવણ્ણના

૫૭. તતિયે છળભિજાતિયોતિ છ જાતિયો. તત્રિદન્તિ તત્રાયં. લુદ્દાતિ દારુણા. ભિક્ખૂ કણ્ટકવુત્તિકાતિ સમણા નામેતે. એકસાટકાતિ એકેનેવ પિલોતિકખણ્ડેન પુરતો પટિચ્છાદનકા. અકામકસ્સ બિલં ઓલગ્ગેય્યુન્તિ સત્થે ગચ્છમાને ગોણમ્હિ મતે ગોમંસમૂલં ઉપ્પાદનત્થાય વિભજિત્વા ખાદમાના એકસ્સ ગોમંસં અનિચ્છન્તસ્સેવ કોટ્ઠાસં કત્વા ‘‘અયઞ્ચ તે ખાદિતબ્બો, મૂલઞ્ચ દાતબ્બ’’ન્તિ તં કોટ્ઠાસસઙ્ખાતં બિલં ઓલગ્ગેય્યું, બલક્કારેન હત્થે ઠપેય્યુન્તિ અત્થો. અખેત્તઞ્ઞુનાતિ અભિજાતિપઞ્ઞત્તિયા ખેત્તં અજાનન્તેન. તં સુણાહીતિ તં મમ પઞ્ઞત્તિં સુણાહિ. કણ્હાભિજાતિકોતિ કાળકજાતિકો. કણ્હં ધમ્મં અભિજાયતીતિ કણ્હસભાવો હુત્વા જાયતિ નિબ્બત્તતિ, કણ્હાભિજાતિયં વા જાયતિ. નિબ્બાનં અભિજાયતીતિ નિબ્બાનં પાપુણાતિ, અરિયભૂમિસઙ્ખાતાય વા નિબ્બાનજાતિયા જાયતિ.

૪. આસવસુત્તવણ્ણના

૫૮. ચતુત્થે સંવરા પહાતબ્બાતિ સંવરેન પહાતબ્બા. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. પટિસઙ્ખાતિ પટિસઞ્જાનિત્વા, પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ અત્થો. યોનિસોતિ ઉપાયેન પથેન. એત્થ ચ અસંવરે આદીનવપટિસઙ્ખા યોનિસો પટિસઙ્ખાતિ વેદિતબ્બા. સા ચાયં ‘‘વરં, ભિક્ખવે, તત્તાય અયોસલાકાય આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય ચક્ખુન્દ્રિયં સમ્પલિમટ્ઠં, ન ત્વેવ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેસુ રૂપેસુ અનુબ્યઞ્જનસો નિમિત્તગ્ગાહો’’તિઆદિના આદિત્તપરિયાયેન (સં. નિ. ૪.૨૩૫) વેદિતબ્બા. ચક્ખુન્દ્રિયસંવરસંવુતો વિહરતીતિ એત્થ ચક્ખુમેવ ઇન્દ્રિયં ચક્ખુન્દ્રિયં, સંવરણતો સંવરો, પિદહનતો થકનતોતિ વુત્તં હોતિ. સતિયા એતં અધિવચનં. ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરો. જવને ઉપ્પજ્જમાનોપિ હેસ તસ્મિં દ્વારે કિલેસાનં ઉપ્પત્તિવારણતો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરોતિ વુચ્ચતિ. સંવુતોતિ તેન સંવરેન ઉપેતો. તથા હિ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિ ઇમસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો’’તિ વુત્તં. અથ વા સંવરીતિ સંવુતો, થકેસિ પિદહીતિ વુત્તં હોતિ. ચક્ખુન્દ્રિયસંવરસંવુતોતિ ચક્ખુન્દ્રિયસંવરસઙ્ખાતં સતિકવાટં ચક્ખુદ્વારે ઘરદ્વારે કવાટં વિય સંવરિ થકેસિ પિદહીતિ વુત્તં હોતિ. અયમેવેત્થ અત્થો સુન્દરતરો. તથા હિ ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયસંવરં અસંવુતસ્સ વિહરતો, સંવુતસ્સ વિહરતો’’તિ એતેસુ પદેસુ અયમેવત્થો દિસ્સતીતિ.

યં હિસ્સાતિઆદિમ્હિ યં ચક્ખુન્દ્રિયસંવરં અસ્સ ભિક્ખુનો અસંવુતસ્સ અથકેત્વા અપિદહિત્વા વિહરન્તસ્સાતિ અત્થો. યેકારસ્સ વા એસ યન્તિ આદેસો, યે અસ્સાતિ અત્થો. આસવા વિઘાતપરિળાહાતિ ચત્તારો આસવા ચ અઞ્ઞે ચ વિઘાતકરા કિલેસપરિળાહા વિપાકપરિળાહા વા. ચક્ખુદ્વારસ્મિઞ્હિ ઇટ્ઠારમ્મણં આપાથગતં કામસ્સાદવસેન અસ્સાદયતો અભિનન્દતો કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘ઈદિસં અઞ્ઞસ્મિમ્પિ સુગતિભવે લભિસ્સામી’’તિ ભવપત્થનાય અસ્સાદયતો ભવાસવો ઉપ્પજ્જતિ, સત્તોતિ વા સત્તસ્સાતિ વા ગણ્હતો દિટ્ઠાસવો ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બેહેવ સહજાતં અઞ્ઞાણં અવિજ્જાસવોતિ ચત્તારો આસવા ઉપ્પજ્જન્તિ. એતેહિ સમ્પયુત્તા અપરે કિલેસા વિઘાતપરિળાહા આયતિં વા તેસં વિપાકા તેહિપિ અસંવુતસ્સેવ વિહરતો ઉપ્પજ્જેય્યુન્તિ વુચ્ચન્તિ. એવંસ તેતિ એવં અસ્સ તે, એતેનુપાયેન ન હોન્તિ, નો અઞ્ઞથાતિ વુત્તં હોતિ. પટિસઙ્ખા યોનિસો સોતિન્દ્રિયસંવરસંવુતોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ઇમે વુચ્ચન્તિ આસવા સંવરા પહાતબ્બાતિ ઇમેસુ છસુ દ્વારેસુ ચત્તારો ચત્તારો કત્વા ચતુવીસતિ આસવા સંવરેન પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ.

પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૮) સીલકથાય વુત્તમેવ. યં હિસ્સાતિ યઞ્હિ ચીવરં પિણ્ડપાતાદીસુ વા અઞ્ઞતરં અસ્સ. અપ્પટિસેવતોતિ એવં યોનિસો અપ્પટિસેવન્તસ્સ. ઇમસ્મિં વારે અલદ્ધં ચીવરાદિં પત્થયતો લદ્ધં વા અસ્સાદયતો કામાસવસ્સ ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા, ઈદિસં અઞ્ઞસ્મિમ્પિ સુગતિભવે લભિસ્સામીતિ ભવપત્થનાય અસ્સાદયતો ભવાસવસ્સ, અહં લભામિ ન લભામીતિ વા મય્હં વા ઇદન્તિ અત્તસઞ્ઞં અધિટ્ઠહતો દિટ્ઠાસવસ્સ, સબ્બેહેવ પન સહજાતો અવિજ્જાસવોતિ એવં ચતુન્નં આસવાનં ઉપ્પત્તિ વિઘાતપરિળાહાવ નવવેદનુપ્પાદનતોપિ વેદિતબ્બા. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, આસવા પટિસેવના પહાતબ્બાતિ ઇમે એકમેકસ્મિં પચ્ચયે ચત્તારો ચત્તારો કત્વા સોળસ આસવા ઇમિના ઞાણસંવરસઙ્ખાતેન પચ્ચવેક્ખણપટિસેવનેન પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ.

પટિસઙ્ખા યોનિસો ખમો હોતિ સીતસ્સાતિ ઉપાયેન પથેન પચ્ચવેક્ખિત્વા ખન્તા હોતિ સીતસ્સ, સીતં ખમતિ સહતિ, ન અવીરપુરિસો વિય અપ્પમત્તકેનપિ સીતેન ચલતિ કમ્પતિ કમ્મટ્ઠાનં વિજહતિ. ઉણ્હાદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ વચનમેવ વચનપથોતિ વેદિતબ્બો. દુક્ખાનન્તિઆદીસુ દુક્ખમનટ્ઠેન દુક્ખા, બહલટ્ઠેન તિબ્બા, ફરુસટ્ઠેન ખરા, તિખિણટ્ઠેન કટુકા, અસ્સાદવિરહતો અસાતા, મનં અવડ્ઢનતો અમનાપા, પાણહરણસમત્થતાય પાણહરાતિ વેદિતબ્બા. યં હિસ્સાતિ સીતાદીસુ યંકિઞ્ચિ એકધમ્મમ્પિ અસ્સ. અનધિવાસતોતિ અનધિવાસેન્તસ્સ અક્ખમન્તસ્સ. આસવુપ્પત્તિ પનેત્થ એવં વેદિતબ્બા – સીતેન ફુટ્ઠસ્સ ઉણ્હં પત્થયતો કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, એવં સબ્બત્થ. ‘‘નત્થિ સુગતિભવે સીતં વા ઉણ્હં વા’’તિ ભવં પત્થેન્તસ્સ ભવાસવો, મય્હં સીતં ઉણ્હન્તિ ગાહો દિટ્ઠાસવો, સબ્બેહેવ સમ્પયુત્તો અવિજ્જાસવોતિ. ઇમે વુચ્ચન્તીતિ ઇમે સીતાદીસુ એકમેકસ્સ વસેન ચત્તારો ચત્તારો કત્વા અનેકે આસવા ઇમાય ખન્તિસંવરસઙ્ખાતાય અધિવાસનાય પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તીતિ અત્થો.

પટિસઙ્ખા યોનિસો ચણ્ડં હત્થિં પરિવજ્જેતીતિ અહં સમણોતિ ન ચણ્ડસ્સ હત્થિસ્સ આસન્ને ઠાતબ્બં. તતોનિદાનઞ્હિ મરણમ્પિ મરણમત્તમ્પિ દુક્ખં ભવેય્યાતિ એવં ઉપાયેન પથેન પચ્ચવેક્ખિત્વા ચણ્ડં હત્થિં પરિવજ્જેતિ પટિક્કમતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. ચણ્ડન્તિ દુટ્ઠં વાળં. ખાણુન્તિ ખદિરખાણુકાદિં. કણ્ટકટ્ઠાનન્તિ યત્થ કણ્ટકા વિજ્ઝન્તિ, તં ઓકાસં. સોબ્ભન્તિ સબ્બતો છિન્નતટં. પપાતન્તિ એકતો છિન્નતટં. ચન્દનિકન્તિ ઉચ્છિટ્ઠોદકગબ્ભમલાદીનં છડ્ડનટ્ઠાનં. ઓળિગલ્લન્તિ તેસંયેવ કદ્દમાદીનં સન્દનોકાસં. તં જણ્ણુમત્તમ્પિ અસુચિભરિતં હોતિ. દ્વેપિ ચેતાનિ ઠાનાનિ અમનુસ્સુસ્સદટ્ઠાનાનિ હોન્તિ, તસ્મા વજ્જેતબ્બાનિ. અનાસનેતિ એત્થ અયુત્તં આસનં અનાસનં, તં અત્થતો અનિયતવત્થુભૂતં રહોપટિચ્છન્નાસનન્તિ વેદિતબ્બં. અગોચરેતિ એત્થપિ અયુત્તો ગોચરો અગોચરો. સો વેસિયાદિભેદતો પઞ્ચવિધો. પાપકે મિત્તેતિ લામકે દુસ્સીલે મિત્તપતિરૂપકે અમિત્તે. પાપકેસૂતિ લામકેસુ. ઓકપ્પેય્યુન્તિ સદ્દહેય્યું અધિમુચ્ચેય્યું ‘‘અદ્ધા અયમાયસ્મા અકાસિ વા કરિસ્સતિ વા’’તિ. યં હિસ્સાતિ હત્થિઆદીસુ યંકિઞ્ચિ એકમ્પિ અસ્સ. આસવુપ્પત્તિ પનેત્થ એવં વેદિતબ્બા – હત્થિઆદિનિદાનેન દુક્ખેન ફુટ્ઠસ્સ સુખં પત્થયતો કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘નત્થિ સુગતિભવે ઈદિસં દુક્ખ’’ન્તિ ભવં પત્થેન્તસ્સ ભવાસવો, મં હત્થી મદ્દતિ મં અસ્સોતિ ગાહો દિટ્ઠાસવો, સબ્બેહેવ સમ્પયુત્તો અવિજ્જાસવોતિ. ઇમે વુચ્ચન્તીતિ ઇમે હત્થિઆદીસુ એકેકસ્સ વસેન ચત્તારો ચત્તારો કત્વા અનેકે આસવા ઇમિના સીલસંવરસઙ્ખાતેન પરિવજ્જનેન પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ.

પટિસઙ્ખા યોનિસો ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતીતિ ‘‘ઇતિપાયં વિતક્કો અકુસલો, ઇતિપિ સાવજ્જો, ઇતિપિ દુક્ખવિપાકો, સો ચ ખો અત્તબ્યાબાધાય સંવત્તતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૦૭-૨૦૮) નયેન યોનિસો કામવિતક્કે આદીનવં પચ્ચવેક્ખિત્વા તસ્મિં તસ્મિં આરમ્મણે ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ, ચિત્તં આરોપેત્વા ન વાસેતિ, અબ્ભન્તરે વા ન વાસેતીતિ અત્થો. અનધિવાસેન્તો કિં કરોતીતિ? પજહતિ. કિં કચવરં વિય પિટકેનાતિ? ન હિ, અપિ ચ ખો નં વિનોદેતિ તુદતિ વિજ્ઝતિ નીહરતિ. કિં બલિબદ્દં વિય પતોદેનાતિ? ન હિ, અથ ખો નં બ્યન્તીકરોતિ વિગતન્તં કરોતિ, યથાસ્સ અન્તોપિ નાવસિસ્સતિ અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ, તથા નં કરોતિ. કથં પન નં તથા કરોતીતિ? અનભાવં ગમેતિ અનુ અનુ અભાવં ગમેતિ, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન યથા સુવિક્ખમ્ભિતો હોતિ, તથા કરોતિ. સેસવિતક્કદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઉપ્પન્નુપ્પન્નેતિ ઉપ્પન્ને ઉપ્પન્ને, ઉપ્પન્નમત્તેયેવાતિ વુત્તં હોતિ. સકિં વા ઉપ્પન્ને વિનોદેત્વા દુતિયે વારે અજ્ઝુપેક્ખિતા ન હોતિ, સતક્ખત્તુમ્પિ ઉપ્પન્ને ઉપ્પન્ને વિનોદેતિયેવ. પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ તેયેવ કામવિતક્કાદયો, સબ્બેપિ વા નવ મહાવિતક્કે. તત્થ તયો વુત્તા, અવસેસા ‘‘ઞાતિવિતક્કો, જનપદવિતક્કો, અમરાવિતક્કો, પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તો વિતક્કો, લાભસક્કારસિલોકપ્પટિસંયુત્તો વિતક્કો, અનવઞ્ઞત્તિપ્પટિસંયુત્તો વિતક્કો’’તિ (મહાનિ. ૨૦૭) ઇમે છ. યં હિસ્સાતિ એતેસુ વિતક્કેસુ યંકિઞ્ચિ અસ્સ. કામવિતક્કો પનેત્થ કામાસવો એવ, તબ્બિસેસો ભવાસવો, તંસમ્પયુત્તો દિટ્ઠાસવો, સબ્બવિતક્કેસુ અવિજ્જા અવિજ્જાસવોતિ એવં આસવુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. ઇમે વુચ્ચન્તીતિ ઇમે કામવિતક્કાદિવસેન વુત્તપ્પકારા આસવા ઇમિના તસ્મિં તસ્મિં વિતક્કે આદીનવપચ્ચવેક્ખણસહિતેન વીરિયસંવરસઙ્ખાતેન વિનોદનેન પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ.

પટિસઙ્ખા યોનિસો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતીતિ અભાવનાય આદીનવં ભાવનાય ચ આનિસંસં ઉપાયેન પથેન પચ્ચવેક્ખિત્વા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ. એસેવ નયો સબ્બત્થ. બોજ્ઝઙ્ગાનં ભાવના હેટ્ઠા વિત્થારિતાવ. યં હિસ્સાતિ એતેસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ યંકિઞ્ચિ અસ્સ. આસવુપ્પત્તિયં પનેત્થ ઇમેસં અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તાનં બોજ્ઝઙ્ગાનં અભાવિતત્તા યે ઉપ્પજ્જેય્યું કામાસવાદયો આસવા, ભાવયતો એવંસ તે ન હોન્તીતિ અયં નયો વેદિતબ્બો. ઇમે વુચ્ચન્તીતિ ઇમે કામાસવાદયો આસવા ઇમાય લોકુત્તરાય બોજ્ઝઙ્ગભાવનાય પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ. ઇમેહિ છહાકારેહિ પહીનાસવં ભિક્ખું થોમેન્તો યતો ખો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ યતોતિ સામિવચને તો-કારો, યસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. પોરાણા પન યમ્હિ કાલેતિ વણ્ણયન્તિ. યે આસવા સંવરા પહાતબ્બા, તે સંવરા પહીના હોન્તીતિ યે આસવા સંવરેન પહાતબ્બા, તે સંવરેનેવ પહીના હોન્તિ, ન અપ્પહીનેસુયેવ પહીનસઞ્ઞી હોતીતિ.

૫. દારુકમ્મિકસુત્તવણ્ણના

૫૯. પઞ્ચમે દારુકમ્મિકોતિ દારુવિક્કયેન પવત્તિતાજીવો એકો ઉપાસકો. કાસિકચન્દનન્તિ સણ્હચન્દનં. અઙ્ગેનાતિ અગુણઙ્ગેન, સુક્કપક્ખે ગુણઙ્ગેન. નેમન્તનિકોતિ નિમન્તનં ગણ્હનકો. સઙ્ઘે દાનં દસ્સામીતિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દસ્સામિ. સો એવં વત્વા સત્થારં અભિવાદેત્વા પક્કામિ. અથસ્સ અપરભાગે પઞ્ચસતા કુલૂપકા ભિક્ખૂ ગિહિભાવં પાપુણિંસુ. સો ‘‘કુલૂપકભિક્ખૂ તે વિબ્ભન્તા’’તિ વુત્તે ‘‘કિં એત્થ મય્હ’’ન્તિ વત્વા ચિત્તુપ્પાદવેમત્તમત્તમ્પિ ન અકાસિ. ઇદં સન્ધાય સત્થા સઙ્ઘે તે દાનં દદતો ચિત્તં પસીદિસ્સતીતિ આહ.

૬. હત્થિસારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૬૦. છટ્ઠે અભિધમ્મકથન્તિ અભિધમ્મમિસ્સકં કથં. કથં ઓપાતેતીતિ તેસં કથં વિચ્છિન્દિત્વા અત્તનો કથં કથેતિ. થેરાનં ભિક્ખૂનન્તિ કરણત્થે સામિવચનં, થેરેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિન્તિ અત્થો. યા ચ થેરાનં અભિધમ્મકથા, તં અયમ્પિ કથેતું સક્કોતીતિ અત્થો. ચેતોપરિયાયન્તિ ચિત્તવારં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. સોરતસોરતોતિ સૂરતો વિય સૂરતો, સોરચ્ચસમન્નાગતો વિયાતિ અત્થો. નિવાતનિવાતોતિ નિવાતો વિય નિવાતો, નિવાતવુત્તિ વિયાતિ અત્થો. ઉપસન્તુપસન્તોતિ ઉપસન્તો વિય ઉપસન્તો. વપકસ્સતેવ સત્થારાતિ સત્થુ સન્તિકા અપગચ્છતિ. સંસટ્ઠસ્સાતિ પઞ્ચહિ સંસગ્ગેહિ સંસટ્ઠસ્સ. વિસ્સટ્ઠસ્સાતિ વિસ્સજ્જિતસ્સ. પાકતસ્સાતિ પાકતિન્દ્રિયસ્સ.

કિટ્ઠાદોતિ કિટ્ઠખાદકો. અન્તરધાપેય્યાતિ નાસેય્ય. ગોપસૂતિ ગાવો ચ અજિકા ચ. સિપ્પિસમ્બુકન્તિ સિપ્પિયો ચ સમ્બુકા ચ. સક્ખરકઠલન્તિ સક્ખરા ચ કઠલાનિ ચ. આભિદોસિકન્તિ અભિઞ્ઞાતદોસં કુદ્રૂસકભોજનં. નચ્છાદેય્યાતિ ન રુચ્ચેય્ય. તત્થ યદેતં પુરિસં ભુત્તાવિન્તિ ઉપયોગવચનં, તં સામિઅત્થે દટ્ઠબ્બં. અમું હાવુસો, પુરિસન્તિ, આવુસો, અમું પુરિસં.

સબ્બનિમિત્તાનન્તિ સબ્બેસં નિચ્ચનિમિત્તાદીનં નિમિત્તાનં. અનિમિત્તં ચેતોસમાધિન્તિ બલવવિપસ્સનાસમાધિં. ચીરિકસદ્દોતિ ઝલ્લિકસદ્દો. સરિસ્સતિ નેક્ખમ્મસ્સાતિ પબ્બજ્જાય ગુણં સરિસ્સતિ. અરહતં અહોસીતિ ભગવતો સાવકાનં અરહન્તાનં અન્તરે એકો અરહા અહોસિ. અયઞ્હિ થેરો સત્ત વારે ગિહી હુત્વા સત્ત વારે પબ્બજિ. કિં કારણા? કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કિરેસ એકસ્સ ભિક્ખુનો ગિહિભાવે વણ્ણં કથેસિ. સો તેનેવ કમ્મેન અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયે વિજ્જમાનેયેવ સત્ત વારે ગિહિભાવે ચ પબ્બજ્જાય ચ સઞ્ચરન્તો સત્તમે વારે પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણીતિ.

૭. મજ્ઝેસુત્તવણ્ણના

૬૧. સત્તમે પારાયને મેત્તેય્યપઞ્હેતિ પારાયનસમાગમમ્હિ મેત્તેય્યમાણવસ્સ પઞ્હે. ઉભોન્તે વિદિત્વાનાતિ દ્વે અન્તે દ્વે કોટ્ઠાસે જાનિત્વા. મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતીતિ મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય ઉભો અન્તે વિદિત્વા મજ્ઝે ન લિપ્પતિ, વેમજ્ઝેટ્ઠાને ન લિપ્પતિ. સિબ્બનિમચ્ચગાતિ સિબ્બનિસઙ્ખાતં તણ્હં અતીતો. ફસ્સોતિ ફસ્સવસેન નિબ્બત્તત્તા અયં અત્તભાવો. એકો અન્તોતિ અયમેકો કોટ્ઠાસો. ફસ્સસમુદયોતિ ફસ્સો સમુદયો અસ્સાતિ ફસ્સસમુદયો, ઇમસ્મિં અત્તભાવે કતકમ્મફસ્સપચ્ચયા નિબ્બત્તો અનાગતત્તભાવો. દુતિયો અન્તોતિ દુતિયો કોટ્ઠાસો. ફસ્સનિરોધોતિ નિબ્બાનં. મજ્ઝેતિ સિબ્બિનિતણ્હં છેત્વા દ્વિધાકરણટ્ઠેન નિબ્બાનં મજ્ઝે નામ હોતિ. તણ્હા હિ નં સિબ્બતીતિ તણ્હા નં અત્તભાવદ્વયસઙ્ખાતં ફસ્સઞ્ચ ફસ્સસમુદયઞ્ચ સિબ્બતિ ઘટ્ટેતિ. કિં કારણા? તસ્સ તસ્સેવ ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિયા. યદિ હિ તણ્હા ન સિબ્બેય્ય, તસ્સ તસ્સ ભવસ્સ નિબ્બત્તિ ન ભવેય્ય. ઇમસ્મિં ઠાને કોટિમજ્ઝિકૂપમં ગણ્હન્તિ. દ્વિન્નઞ્હિ કણ્ડાનં એકતો કત્વા મજ્ઝે સુત્તેન સંસિબ્બિતાનં કોટિ મજ્ઝન્તિ વુચ્ચતિ. સુત્તે છિન્ને ઉભો કણ્ડાનિ ઉભતો પતન્તિ. એવમેત્થ કણ્ડદ્વયં વિય વુત્તપ્પકારા દ્વે અન્તા, સિબ્બિત્વા ઠિતસુત્તં વિય તણ્હા, સુત્તે છિન્ને કણ્ડદ્વયસ્સ ઉભતોપતનં વિય તણ્હાય નિરુદ્ધાય અન્તદ્વયં નિરુદ્ધમેવ હોતિ. એત્તાવતાતિ એત્તકેન ઇમિના ઉભો અન્તે વિદિત્વા તણ્હાય મજ્ઝે અનુપલિત્તભાવેન અભિઞ્ઞેય્યં ચતુસચ્ચધમ્મં અભિજાનાતિ નામ, તીરણપરિઞ્ઞાય ચ પહાનપરિઞ્ઞાય ચ પરિજાનિતબ્બં લોકિયસચ્ચદ્વયં પરિજાનાતિ નામ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. દુક્ખસ્સન્તકરો હોતીતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ કોટિકરો પરિચ્છેદપરિવટુમકરો હોતિ નામ.

દુતિયવારે તિણ્ણં કણ્ડાનં વસેન ઉપમા વેદિતબ્બા. તિણ્ણઞ્હિ કણ્ડાનં સુત્તેન સંસિબ્બિતાનં સુત્તે છિન્ને તીણિ કણ્ડાનિ તીસુ ઠાનેસુ પતન્તિ, એવમેત્થ કણ્ડત્તયં વિય અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના ખન્ધા, સુત્તં વિય તણ્હા. સા હિ અતીતં પચ્ચુપ્પન્નેન, પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ અનાગતેન સદ્ધિં સંસિબ્બતિ. સુત્તે છિન્ને કણ્ડત્તયસ્સ તીસુ ઠાનેસુ પતનં વિય તણ્હાય નિરુદ્ધાય અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના ખન્ધા નિરુદ્ધાવ હોન્તિ.

તતિયવારે અદુક્ખમસુખા મજ્ઝેતિ દ્વિન્નં વેદનાનં અન્તરટ્ઠકભાવેન મજ્ઝે. સુખઞ્હિ દુક્ખસ્સ, દુક્ખં વા સુખસ્સ અન્તરં નામ નત્થિ. તણ્હા સિબ્બિનીતિ વેદનાસુ નન્દિરાગો વેદનાનં ઉપચ્છેદં નિવારેતીતિ તા સિબ્બતિ નામ.

ચતુત્થવારે વિઞ્ઞાણં મજ્ઝેતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમ્પિ સેસવિઞ્ઞાણમ્પિ નામરૂપપચ્ચયસમુદાગતત્તા નામરૂપાનં મજ્ઝે નામ.

પઞ્ચમવારે વિઞ્ઞાણં મજ્ઝેતિ કમ્મવિઞ્ઞાણં મજ્ઝે, અજ્ઝત્તિકાયતનેસુ વા મનાયતનેન કમ્મસ્સ ગહિતત્તા ઇધ યંકિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં મજ્ઝે નામ, મનોદ્વારે વા આવજ્જનસ્સ અજ્ઝત્તિકાયતનનિસ્સિતત્તા જવનવિઞ્ઞાણં મજ્ઝે નામ.

છટ્ઠવારે સક્કાયોતિ તેભૂમકવટ્ટં. સક્કાયસમુદયોતિ સમુદયસચ્ચં. સક્કાયનિરોધોતિ નિરોધસચ્ચં. પરિયાયેનાતિ તેન તેન કારણેનેવ. સેસં સબ્બત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૮. પુરિસિન્દ્રિયઞાણસુત્તવણ્ણના

૬૨. અટ્ઠમે અઞ્ઞતરોતિ દેવદત્તપક્ખિકો એકો. સમન્નાહરિત્વાતિ આવજ્જિત્વા. ઇદં સો ‘‘કિં નુ ખો ભગવતા જાનિત્વા કથિતં, ઉદાહુ અજાનિત્વા, એકંસિકં વા કથિતં ઉદાહુ વિભજ્જકથિત’’ન્તિ અધિપ્પાયેન પુચ્છતિ. આપાયિકોતિ અપાયે નિબ્બત્તનકો. નેરયિકોતિ નિરયગામી. કપ્પટ્ઠોતિ કપ્પટ્ઠિયકમ્મસ્સ કતત્તા કપ્પં ઠસ્સતિ. અતેકિચ્છોતિ ન સક્કા તિકિચ્છિતું. દ્વેજ્ઝન્તિ દ્વિધાભાવં. વાલગ્ગકોટિનિત્તુદનમત્તન્તિ વાલસ્સ અગ્ગકોટિયા દસ્સેતબ્બમત્તકં, વાલગ્ગકોટિનિપાતમત્તકં વા. પુરિસિન્દ્રિયઞાણાનીતિ પુરિસપુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણાનિ, ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખમુદુભાવજાનનઞાણાનીતિ અત્થો.

વિજ્જમાના કુસલાપિ ધમ્મા અકુસલાપિ ધમ્માતિ એત્તકા કુસલા ધમ્મા વિજ્જન્તિ, એત્તકા અકુસલા ધમ્માતિ જાનામિ. અન્તરહિતાતિ અદસ્સનં ગતા. સમ્મુખીભૂતાતિ સમુદાચારવસેન પાકટા જાતા. કુસલમૂલન્તિ કુસલજ્ઝાસયો. કુસલા કુસલન્તિ તમ્હા કુસલજ્ઝાસયા અઞ્ઞમ્પિ કુસલં નિબ્બત્તિસ્સતિ. સારદાનીતિ સારાદાનિ ગહિતસારાનિ, સરદમાસે વા નિબ્બત્તાનિ. સુખસયિતાનીતિ સુખસન્નિચિતાનિ. સુખેત્તેતિ મણ્ડખેત્તે. નિક્ખિત્તાનીતિ વુત્તાનિ. સપ્પટિભાગાતિ સરિક્ખકા. અભિદો અદ્ધરત્તન્તિ અભિઅદ્ધરત્તં અદ્ધરત્તે અભિમુખીભૂતે. ભત્તકાલસમયેતિ રાજકુલાનં ભત્તકાલસઙ્ખાતે સમયે. પરિહાનધમ્મોતિ કો એવં ભગવતા ઞાતોતિ? અજાતસત્તુરાજા. સો હિ પાપમિત્તં નિસ્સાય મગ્ગફલેહિ પરિહીનો. અપરેપિ સુપ્પબુદ્ધસુનક્ખત્તાદયો ભગવતા ઞાતાવ. અપરિહાનધમ્મોતિ એવં ભગવતા કો ઞાતો? સુસીમો પરિબ્બાજકો અઞ્ઞે ચ એવરૂપા. પરિનિબ્બાયિસ્સતીતિ એવં કો ઞાતો ભગવતાતિ? સન્તતિમહામત્તો અઞ્ઞે ચ એવરૂપા.

૯. નિબ્બેધિકસુત્તવણ્ણના

૬૩. નવમે અનિબ્બિદ્ધપુબ્બે અપ્પદાલિતપુબ્બે લોભક્ખન્ધાદયો નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ નિબ્બેધિકપરિયાયો, નિબ્બિજ્ઝનકારણન્તિ અત્થો. નિદાનસમ્ભવોતિ કામે નિદેતિ ઉપ્પાદનસમત્થતાય નિય્યાદેતીતિ નિદાનં. સમ્ભવતિ તતોતિ સમ્ભવો, નિદાનમેવ સમ્ભવો નિદાનસમ્ભવો. વેમત્તતાતિ નાનાકરણં.

કામગુણાતિ કામયિતબ્બટ્ઠેન કામા, બન્ધનટ્ઠેન ગુણા ‘‘અન્તગુણ’’ન્તિઆદીસુ વિય. ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન પસ્સિતબ્બા. ઇટ્ઠાતિ પરિયિટ્ઠા વા હોન્તુ મા વા, ઇટ્ઠારમ્મણભૂતાતિ અત્થો. કન્તાતિ કમનીયા. મનાપાતિ મનવડ્ઢનકા. પિયરૂપાતિ પિયજાતિકા. કામૂપસઞ્હિતાતિ આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જમાનેન કામેન ઉપસઞ્હિતા. રજનીયાતિ રાગુપ્પત્તિકારણભૂતા. નેતે કામાતિ ન એતે કમનટ્ઠેન કામા નામ હોન્તિ. સઙ્કપ્પરાગોતિ સઙ્કપ્પવસેન ઉપ્પન્નરાગો. કામોતિ અયં કામપ્પહાનાય પટિપન્નેહિ પહાતબ્બો. કમનટ્ઠેન કામા નામ. ચિત્રાનીતિ ચિત્રવિચિત્રારમ્મણાનિ.

ફસ્સોતિ સહજાતફસ્સો. કામયમાનોતિ કામં કામયમાનો. તજ્જં તજ્જન્તિ તજ્જાતિકં તજ્જાતિકં. પુઞ્ઞભાગિયન્તિ દિબ્બે કામે પત્થેત્વા સુચરિતપારિપૂરિયા દેવલોકે નિબ્બત્તસ્સ અત્તભાવો પુઞ્ઞભાગિયો નામ, દુચ્ચરિતપારિપૂરિયા અપાયે નિબ્બત્તસ્સ અત્તભાવો અપુઞ્ઞભાગિયો નામ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, કામાનં વિપાકોતિ અયં દુવિધોપિ કામપત્થનં નિસ્સાય ઉપ્પન્નત્તા કામાનં વિપાકોતિ વુચ્ચતિ. સો ઇમં નિબ્બેધિકન્તિ સો ભિક્ખુ ઇમં છત્તિંસટ્ઠાનેસુ નિબ્બિજ્ઝનકં સેટ્ઠચરિયં જાનાતિ. કામનિરોધન્તિ કામાનં નિરોધને એવં લદ્ધનામં. ઇમસ્મિઞ્હિ ઠાને બ્રહ્મચરિયસઙ્ખાતો મગ્ગોવ કામનિરોધોતિ વુત્તો.

સામિસાતિ કિલેસામિસસમ્પયુત્તા. ઇમિના નયેન સબ્બઠાનેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. અપિચેત્થ વોહારવેપક્કન્તિ વોહારવિપાકં. કથાસઙ્ખાતો હિ વોહારો સઞ્ઞાય વિપાકો નામ. યથા યથા નન્તિ એત્થ નં-ઇતિ નિપાતમત્તમેવ. ઇતિ યસ્મા યથા યથા સઞ્જાનાતિ, તથા તથા એવંસઞ્ઞી અહોસિન્તિ કથેતિ, તસ્મા વોહારવેપક્કાતિ અત્થો.

અવિજ્જાતિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અઞ્ઞાણભૂતા બહલઅવિજ્જા. નિરયં ગમેન્તીતિ નિરયગમનીયા, નિરયે નિબ્બત્તિપચ્ચયાતિ અત્થો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ચેતનાહન્તિ ચેતનં અહં. ઇધ સબ્બસઙ્ગાહિકા સંવિદહનચેતના ગહિતા. ચેતયિત્વાતિ દ્વારપ્પવત્તચેતના. મનસાતિ ચેતનાસમ્પયુત્તચિત્તેન. નિરયવેદનીયન્તિ નિરયે વિપાકદાયકં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અધિમત્તન્તિ બલવદુક્ખં. દન્ધવિરાગીતિ ગરુકં ન ખિપ્પં સણિકં વિગચ્છનકદુક્ખં. ઉરત્તાળિં કન્દતીતિ ઉરં તાળેત્વા રોદતિ. પરિયેટ્ઠિન્તિ પરિયેસનં. એકપદં દ્વિપદન્તિ એકપદમન્તં વા દ્વિપદમન્તં વા, કો મન્તં જાનાતીતિ અત્થો. સમ્મોહવેપક્કન્તિ સમ્મોહવિપાકં. દુક્ખસ્સ હિ સમ્મોહો નિસ્સન્દવિપાકો નામ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. પરિયેસનાપિ હિ તસ્સ નિસ્સન્દવિપાકોતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૧૦. સીહનાદસુત્તવણ્ણના

૬૪. દસમે આસભં ઠાનન્તિ સેટ્ઠં નિચ્ચલટ્ઠાનં. સીહનાદન્તિ અભીતનાદં પમુખનાદં. બ્રહ્મચક્કન્તિ સેટ્ઠઞાણચક્કં પટિવેધઞાણઞ્ચેવ દેસનાઞાણઞ્ચ. ઠાનઞ્ચ ઠાનતોતિ કારણઞ્ચ કારણતો. યમ્પીતિ યેન ઞાણેન. ઇદમ્પિ તથાગતસ્સાતિ ઇદમ્પિ ઠાનાટ્ઠાનઞાણં તથાગતસ્સ તથાગતબલં નામ હોતિ. એવં સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. કમ્મસમાદાનાનન્તિ સમાદિયિત્વા કતાનં કુસલાકુસલકમ્માનં, કમ્મમેવ વા કમ્મસમાદાનં. ઠાનસો હેતુસોતિ પચ્ચયતો ચેવ હેતુતો ચ. તત્થ ગતિઉપધિકાલપયોગા વિપાકસ્સ ઠાનં, કમ્મં હેતુ. ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનન્તિ ચતુન્નં ઝાનાનં અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં તિણ્ણં સમાધીનં નવન્નં અનુપુબ્બસમાપત્તીનઞ્ચ. સંકિલેસન્તિ હાનભાગિયં ધમ્મં. વોદાનન્તિ વિસેસભાગિયં ધમ્મં. વુટ્ઠાનન્તિ ‘‘વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાનં, તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ (વિભ. ૮૨૮) એવં વુત્તં પગુણજ્ઝાનઞ્ચેવ ભવઙ્ગનફલસમાપત્તિયો ચ. હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમઞ્હિ પગુણજ્ઝાનં ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિ, તસ્મા ‘‘વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. ભવઙ્ગેન પન સબ્બજ્ઝાનેહિ વુટ્ઠાનં હોતિ, ફલસમાપત્તિયા નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં હોતિ. તં સન્ધાય ‘‘તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. અનેકવિહિતન્તિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૦૨) વણ્ણિતાનિ. આસવક્ખયઞાણં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ. પુરિમસ્સાપિ ઞાણત્તયસ્સ વિત્થારકથં ઇચ્છન્તેન મજ્ઝિમટ્ઠકથાય મહાસીહનાદવણ્ણના (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૬ આદયો) ઓલોકેતબ્બા. સમાહિતસ્સાતિ એકગ્ગચિત્તસ્સ. સમાધિ મગ્ગોતિ સમાધિ એતેસં ઞાણાનં અધિગમાય ઉપાયો. અસમાધીતિ અનેકગ્ગભાવો. કુમ્મગ્ગોતિ મિચ્છામગ્ગો. ઇમસ્મિં સુત્તે તથાગતસ્સ ઞાણબલં કથિતન્તિ.

મહાવગ્ગો છટ્ઠો.