૧. નાગસુત્તવણ્ણના

૪૩. પઞ્ચમસ્સ પઠમે આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિન્તિ ઇદં ‘‘આયામાનન્દા’’તિ થેરં આમન્તેત્વા ગતત્તા વુત્તં, સત્થા પન અનૂનેહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ પરિવુતો તત્થ અગમાસીતિ વેદિતબ્બો. તેનુપસઙ્કમીતિ તેહેવ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ પરિવુતો ઉપસઙ્કમિ. પરિસિઞ્ચિત્વાતિ વોહારવચનમેતં, ન્હાયિત્વાતિ અત્થો. પુબ્બાપયમાનોતિ રત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા ઉત્તરાસઙ્ગચીવરં દ્વીહિ હત્થેહિ ગહેત્વા પચ્છિમલોકધાતું પિટ્ઠિતો કત્વા પુરત્થિમલોકધાતું અભિમુખો વોદકભાવેન ગત્તાનિ પુબ્બસદિસાનિ કુરુમાનો અટ્ઠાસીતિ અત્થો. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ તેન તેન ઠાનેન ઓતરિત્વા ન્હત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા સત્થારંયેવ પરિવારેત્વા અટ્ઠાસિ. ઇતિ તસ્મિં સમયે આકાસતો પતમાનં રત્તસુવણ્ણકુણ્ડલં વિય સૂરિયો પચ્છિમલોકધાતું પટિપજ્જિ, પરિસુદ્ધરજતમણ્ડલો વિય પાચીનલોકધાતુતો ચન્દો અબ્ભુગ્ગઞ્છિ, મજ્ઝટ્ઠાનેપિ પઞ્ચભિક્ખુસતપરિવારો સમ્માસમ્બુદ્ધો છબ્બણ્ણબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા પુબ્બકોટ્ઠકનદીતીરે લોકં અલઙ્કુરુમાનો અટ્ઠાસિ.

તેન ખો પન સમયેન…પે… સેતો નામ નાગોતિ સેતવણ્ણતાય એવં લદ્ધનામો હત્થિનાગો. મહાતૂરિયતાળિતવાદિતેનાતિ મહન્તેન તૂરિયતાળિતવાદિતેન. તત્થ પઠમં સઙ્ઘટ્ટનં તાળિતં નામ હોતિ, તતો પરં વાદિતં. જનોતિ હત્થિદસ્સનત્થં સન્નિપતિતમહાજનો. દિસ્વા એવમાહાતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ ઘંસિત્વા ન્હાપેત્વા ઉત્તારેત્વા બહિતીરે ઠપેત્વા ગત્તાનિ વોદકાનિ કત્વા હત્થાલઙ્કારેન અલઙ્કતં તં મહાનાગં દિસ્વા ઇદં ‘‘અભિરૂપો વત, ભો’’તિ પસંસાવચનમાહ. કાયુપપન્નોતિ સરીરસમ્પત્તિયા ઉપપન્નો, પરિપુણ્ણઙ્ગપચ્ચઙ્ગોતિ અત્થો. આયસ્મા ઉદાયીતિ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો કાળુદાયિત્થેરો. એતદવોચાતિ તં મહાજનં હત્થિસ્સ વણ્ણં ભણન્તં દિસ્વા ‘‘અયં જનો અહેતુકપટિસન્ધિયં નિબ્બત્તહત્થિનો વણ્ણં કથેતિ, ન બુદ્ધહત્થિસ્સ. અહં દાનિ ઇમિના હત્થિનાગેન ઉપમં કત્વા બુદ્ધનાગસ્સ વણ્ણં કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એતં ‘‘હત્થિમેવ નુ ખો, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ મહન્તન્તિ આરોહસમ્પન્નં. બ્રહન્તન્તિ પરિણાહસમ્પન્નં. એવમાહાતિ એવં વદતિ. અથ ભગવા યસ્મા અયં નાગસદ્દો હત્થિમ્હિચેવ અસ્સગોણઉરગરુક્ખમનુસ્સેસુ ચાપિ પવત્તતિ, તસ્મા હત્થિમ્પિ ખોતિઆદિમાહ.

આગુન્તિ પાપકં લામકં અકુસલધમ્મં. તમહં નાગોતિ બ્રૂમીતિ તં અહં ઇમેહિ તીહિ દ્વારેહિ દસન્નં અકુસલકમ્મપથાનં દ્વાદસન્નઞ્ચ અકુસલચિત્તાનં અકરણતો નાગોતિ વદામિ. અયઞ્હિ ન આગું કરોતીતિ ઇમિના અત્થેન નાગો. ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદામીતિ ઇમાહિ ચતુસટ્ઠિપદાહિ સોળસહિ ગાથાહિ અનુમોદામિ અભિનન્દામિ.

મનુસ્સભૂતન્તિ દેવાદિભાવં અનુપગન્ત્વા મનુસ્સમેવ ભૂતં. અત્તદન્તન્તિ અત્તનાયેવ દન્તં, ન અઞ્ઞેહિ દમથં ઉપનીતં. ભગવા હિ અત્તના ઉપ્પાદિતેનેવ મગ્ગદમથેન ચક્ખુતોપિ દન્તો, સોતતોપિ, ઘાનતોપિ, જિવ્હાતોપિ, કાયતોપિ, મનતોપીતિ ઇમેસુ છસુ ઠાનેસુ દન્તો સન્તો નિબ્બુતો પરિનિબ્બુતો. તેનાહ – ‘‘અત્તદન્ત’’ન્તિ. સમાહિતન્તિ દુવિધેનાપિ સમાધિના સમાહિતં. ઇરિયમાનન્તિ વિહરમાનં. બ્રહ્મપથેતિ સેટ્ઠપથે, અમતપથે, નિબ્બાનપથે. ચિત્તસ્સૂપસમે રતન્તિ પઠમજ્ઝાનેન પઞ્ચ નીવરણાનિ વૂપસમેત્વા, દુતિયજ્ઝાનેન વિતક્કવિચારે, તતિયજ્ઝાનેન પીતિં, ચતુત્થજ્ઝાનેન સુખદુક્ખં વૂપસમેત્વા તસ્મિં ચિત્તસ્સૂપસમે રતં અભિરતં.

નમસ્સન્તીતિ કાયેન નમસ્સન્તિ, વાચાય નમસ્સન્તિ, મનસા નમસ્સન્તિ, ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયા નમસ્સન્તિ, સક્કરોન્તિ ગરું કરોન્તિ. સબ્બધમ્માનપારગુન્તિ સબ્બેસં ખન્ધાયતનધાતુધમ્માનં અભિઞ્ઞાપારગૂ, પરિઞ્ઞાપારગૂ, પહાનપારગૂ, ભાવનાપારગૂ, સચ્છિકિરિયાપારગૂ, સમાપત્તિપારગૂતિ છબ્બિધેન પારગમનેન પારગતં પારપ્પત્તં મત્થકપ્પત્તં. દેવાપિ તં નમસ્સન્તીતિ દુક્ખપ્પત્તા સુબ્રહ્મદેવપુત્તાદયો સુખપ્પત્તા ચ સબ્બેવ દસસહસ્સચક્કવાળવાસિનો દેવાપિ તુમ્હે નમસ્સન્તિ. ઇતિ મે અરહતો સુતન્તિ ઇતિ મયા ચતૂહિ કારણેહિ અરહાતિ લદ્ધવોહારાનં તુમ્હાકંયેવ સન્તિકે સુતન્તિ દીપેતિ.

સબ્બસંયોજનાતીતન્તિ સબ્બાનિ દસવિધસંયોજનાનિ અતિક્કન્તં. વના નિબ્બનમાગતન્તિ કિલેસવનતો નિબ્બનં કિલેસવનરહિતં નિબ્બાનં આગતં સમ્પત્તં. કામેહિ નેક્ખમ્મરતન્તિ દુવિધેહિ કામેહિ નિક્ખન્તત્તા પબ્બજ્જા અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચત્તારો ચ અરિયમગ્ગા કામેહિ નેક્ખમ્મં નામ, તત્થ રતં અભિરતં. મુત્તં સેલાવ કઞ્ચનન્તિ સેલધાતુતો મુત્તં કઞ્ચનસદિસં.

સબ્બે અચ્ચરુચીતિ સબ્બસત્તે અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિ. અટ્ઠમકઞ્હિ અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિતાય સોતાપન્નો અચ્ચરુચિ નામ, સોતાપન્નં અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિતાય સકદાગામી…પે… ખીણાસવં અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિતાય પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિતાય સમ્માસમ્બુદ્ધો અચ્ચરુચિ નામ. હિમવાવઞ્ઞે સિલુચ્ચયેતિ યથા હિમવા પબ્બતરાજા અઞ્ઞે પબ્બતે અતિરોચતિ, એવં અતિરોચતીતિ અત્થો. સચ્ચનામોતિ તચ્છનામો ભૂતનામો આગું અકરણેનેવ નાગોતિ એવં અવિતથનામો.

સોરચ્ચન્તિ સુચિસીલં. અવિહિંસાતિ કરુણા ચ કરુણાપુબ્બભાગો ચ. પાદા નાગસ્સ તે દુવેતિ તે બુદ્ધનાગસ્સ દુવે પુરિમપાદા.

તપોતિ ધુતસમાદાનં. બ્રહ્મચરિયન્તિ અરિયમગ્ગસીલં. ચરણા નાગસ્સ ત્યાપરેતિ તે બુદ્ધનાગસ્સ અપરે દ્વે પચ્છિમપાદા. સદ્ધાહત્થોતિ સદ્ધામયાય સોણ્ડાય સમન્નાગતો. ઉપેક્ખાસેતદન્તવાતિ છળઙ્ગુપેક્ખામયેહિ સેતદન્તેહિ સમન્નાગતો.

સતિ ગીવાતિ યથા નાગસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસ્મિં સિરાજાલાનં ગીવા પતિટ્ઠા, એવં બુદ્ધનાગસ્સ સોરચ્ચાદીનં ધમ્માનં સતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સતિ ગીવા’’તિ. સિરો પઞ્ઞાતિ યથા હત્થિનાગસ્સ સિરો ઉત્તમઙ્ગો, એવં બુદ્ધનાગસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં. તેન હિ સો સબ્બધમ્મે જાનાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સિરો પઞ્ઞા’’તિ. વીમંસા ધમ્મચિન્તનાતિ યથા હત્થિનાગસ્સ અગ્ગસોણ્ડો વીમંસા નામ હોતિ. સો તાય થદ્ધમુદુકં ખાદિતબ્બાખાદિતબ્બઞ્ચ વીમંસતિ, તતો પહાતબ્બં પજહતિ, આદાતબ્બં આદિયતિ, એવમેવ બુદ્ધનાગસ્સ ધમ્મકોટ્ઠાસપરિચ્છેદકઞાણસઙ્ખાતા ધમ્મચિન્તના વીમંસા. તેન હિ ઞાણેન સો ભબ્બાભબ્બે જાનાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વીમંસા ધમ્મચિન્તના’’તિ. ધમ્મકુચ્છિસમાતપોતિ ધમ્મો વુચ્ચતિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિ, કુચ્છિયેવ સમાતપો કુચ્છિસમાતપો. સમાતપો નામ સમાતપનટ્ઠાનં. ધમ્મો કુચ્છિસમાતપો અસ્સાતિ ધમ્મકુચ્છિસમાતપો. ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિસ્મિં ઠિતસ્સ હિ તે તે ઇદ્ધિવિધાદિધમ્મા ઇજ્ઝન્તિ, તસ્મા સો કુચ્છિસમાતપોતિ વુત્તો. વિવેકોતિ કાયચિત્તઉપધિવિવેકો. યથા નાગસ્સ વાલધિ મક્ખિકા વારેતિ, એવં તથાગતસ્સ વિવેકો ગહટ્ઠપબ્બજિતે વારેતિ. તસ્મા સો વાલધીતિ વુત્તો.

ઝાયીતિ દુવિધેન ઝાનેન ઝાયી. અસ્સાસરતોતિ નાગસ્સ હિ અસ્સાસપસ્સાસા વિય બુદ્ધનાગસ્સ ફલસમાપત્તિ, તત્થ રતો, અસ્સાસપસ્સાસેહિ વિય તાય વિના ન વત્તતીતિ અત્થો. સબ્બત્થ સંવુતોતિ સબ્બદ્વારેસુ સંવુતો. અનવજ્જાનીતિ સમ્માઆજીવેન ઉપ્પન્નભોજનાનિ. સાવજ્જાનીતિ પઞ્ચવિધમિચ્છાજીવવસેન ઉપ્પન્નભોજનાનિ.

અણુંથૂલન્તિ ખુદ્દકઞ્ચ મહન્તઞ્ચ. સબ્બં છેત્વાન બન્ધનન્તિ સબ્બં દસવિધમ્પિ સંયોજનં છિન્દિત્વાન. નુપલિપ્પતિ લોકેનાતિ લોકેન સદ્ધિં તણ્હામાનદિટ્ઠિલેપેહિ ન લિપ્પતિ. મહાગિનીતિ મહાઅગ્ગિ. વિઞ્ઞૂહિ દેસિતાતિ ઇધ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો કાળુદાયિત્થેરોવ વિઞ્ઞૂ પણ્ડિતો, તેન દેસિતાતિ અત્થો. વિઞ્ઞસ્સન્તિ મહાનાગા, નાગં નાગેન દેસિતન્તિ ઉદાયિત્થેરનાગેન દેસિતં બુદ્ધનાગં ઇતરે ખીણાસવા નાગા વિજાનિસ્સન્તિ.

સરીરં વિજહં નાગો, પરિનિબ્બિસ્સતીતિ બોધિપલ્લઙ્કે કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો, યમકસાલન્તરે અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિસ્સતિ. એવં પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો ઉદાયિત્થેરો સોળસહિ ગાથાહિ ચતુસટ્ઠિયા પદેહિ દસબલસ્સ વણ્ણં કથેન્તો દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. ભગવા અનુમોદિ. દેસનાવસાને ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પિવિંસૂતિ.