૫. ધમ્મિકવગ્ગો

૧. નાગસુત્તવણ્ણના

૪૩. પઞ્ચમસ્સ પઠમે આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિન્તિ ઇદં ‘‘આયામાનન્દા’’તિ થેરં આમન્તેત્વા ગતત્તા વુત્તં, સત્થા પન અનૂનેહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ પરિવુતો તત્થ અગમાસીતિ વેદિતબ્બો. તેનુપસઙ્કમીતિ તેહેવ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ પરિવુતો ઉપસઙ્કમિ. પરિસિઞ્ચિત્વાતિ વોહારવચનમેતં, ન્હાયિત્વાતિ અત્થો. પુબ્બાપયમાનોતિ રત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા ઉત્તરાસઙ્ગચીવરં દ્વીહિ હત્થેહિ ગહેત્વા પચ્છિમલોકધાતું પિટ્ઠિતો કત્વા પુરત્થિમલોકધાતું અભિમુખો વોદકભાવેન ગત્તાનિ પુબ્બસદિસાનિ કુરુમાનો અટ્ઠાસીતિ અત્થો. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ તેન તેન ઠાનેન ઓતરિત્વા ન્હત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા સત્થારંયેવ પરિવારેત્વા અટ્ઠાસિ. ઇતિ તસ્મિં સમયે આકાસતો પતમાનં રત્તસુવણ્ણકુણ્ડલં વિય સૂરિયો પચ્છિમલોકધાતું પટિપજ્જિ, પરિસુદ્ધરજતમણ્ડલો વિય પાચીનલોકધાતુતો ચન્દો અબ્ભુગ્ગઞ્છિ, મજ્ઝટ્ઠાનેપિ પઞ્ચભિક્ખુસતપરિવારો સમ્માસમ્બુદ્ધો છબ્બણ્ણબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા પુબ્બકોટ્ઠકનદીતીરે લોકં અલઙ્કુરુમાનો અટ્ઠાસિ.

તેન ખો પન સમયેન…પે… સેતો નામ નાગોતિ સેતવણ્ણતાય એવં લદ્ધનામો હત્થિનાગો. મહાતૂરિયતાળિતવાદિતેનાતિ મહન્તેન તૂરિયતાળિતવાદિતેન. તત્થ પઠમં સઙ્ઘટ્ટનં તાળિતં નામ હોતિ, તતો પરં વાદિતં. જનોતિ હત્થિદસ્સનત્થં સન્નિપતિતમહાજનો. દિસ્વા એવમાહાતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ ઘંસિત્વા ન્હાપેત્વા ઉત્તારેત્વા બહિતીરે ઠપેત્વા ગત્તાનિ વોદકાનિ કત્વા હત્થાલઙ્કારેન અલઙ્કતં તં મહાનાગં દિસ્વા ઇદં ‘‘અભિરૂપો વત, ભો’’તિ પસંસાવચનમાહ. કાયુપપન્નોતિ સરીરસમ્પત્તિયા ઉપપન્નો, પરિપુણ્ણઙ્ગપચ્ચઙ્ગોતિ અત્થો. આયસ્મા ઉદાયીતિ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો કાળુદાયિત્થેરો. એતદવોચાતિ તં મહાજનં હત્થિસ્સ વણ્ણં ભણન્તં દિસ્વા ‘‘અયં જનો અહેતુકપટિસન્ધિયં નિબ્બત્તહત્થિનો વણ્ણં કથેતિ, ન બુદ્ધહત્થિસ્સ. અહં દાનિ ઇમિના હત્થિનાગેન ઉપમં કત્વા બુદ્ધનાગસ્સ વણ્ણં કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એતં ‘‘હત્થિમેવ નુ ખો, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ મહન્તન્તિ આરોહસમ્પન્નં. બ્રહન્તન્તિ પરિણાહસમ્પન્નં. એવમાહાતિ એવં વદતિ. અથ ભગવા યસ્મા અયં નાગસદ્દો હત્થિમ્હિચેવ અસ્સગોણઉરગરુક્ખમનુસ્સેસુ ચાપિ પવત્તતિ, તસ્મા હત્થિમ્પિ ખોતિઆદિમાહ.

આગુન્તિ પાપકં લામકં અકુસલધમ્મં. તમહં નાગોતિ બ્રૂમીતિ તં અહં ઇમેહિ તીહિ દ્વારેહિ દસન્નં અકુસલકમ્મપથાનં દ્વાદસન્નઞ્ચ અકુસલચિત્તાનં અકરણતો નાગોતિ વદામિ. અયઞ્હિ ન આગું કરોતીતિ ઇમિના અત્થેન નાગો. ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદામીતિ ઇમાહિ ચતુસટ્ઠિપદાહિ સોળસહિ ગાથાહિ અનુમોદામિ અભિનન્દામિ.

મનુસ્સભૂતન્તિ દેવાદિભાવં અનુપગન્ત્વા મનુસ્સમેવ ભૂતં. અત્તદન્તન્તિ અત્તનાયેવ દન્તં, ન અઞ્ઞેહિ દમથં ઉપનીતં. ભગવા હિ અત્તના ઉપ્પાદિતેનેવ મગ્ગદમથેન ચક્ખુતોપિ દન્તો, સોતતોપિ, ઘાનતોપિ, જિવ્હાતોપિ, કાયતોપિ, મનતોપીતિ ઇમેસુ છસુ ઠાનેસુ દન્તો સન્તો નિબ્બુતો પરિનિબ્બુતો. તેનાહ – ‘‘અત્તદન્ત’’ન્તિ. સમાહિતન્તિ દુવિધેનાપિ સમાધિના સમાહિતં. ઇરિયમાનન્તિ વિહરમાનં. બ્રહ્મપથેતિ સેટ્ઠપથે, અમતપથે, નિબ્બાનપથે. ચિત્તસ્સૂપસમે રતન્તિ પઠમજ્ઝાનેન પઞ્ચ નીવરણાનિ વૂપસમેત્વા, દુતિયજ્ઝાનેન વિતક્કવિચારે, તતિયજ્ઝાનેન પીતિં, ચતુત્થજ્ઝાનેન સુખદુક્ખં વૂપસમેત્વા તસ્મિં ચિત્તસ્સૂપસમે રતં અભિરતં.

નમસ્સન્તીતિ કાયેન નમસ્સન્તિ, વાચાય નમસ્સન્તિ, મનસા નમસ્સન્તિ, ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયા નમસ્સન્તિ, સક્કરોન્તિ ગરું કરોન્તિ. સબ્બધમ્માનપારગુન્તિ સબ્બેસં ખન્ધાયતનધાતુધમ્માનં અભિઞ્ઞાપારગૂ, પરિઞ્ઞાપારગૂ, પહાનપારગૂ, ભાવનાપારગૂ, સચ્છિકિરિયાપારગૂ, સમાપત્તિપારગૂતિ છબ્બિધેન પારગમનેન પારગતં પારપ્પત્તં મત્થકપ્પત્તં. દેવાપિ તં નમસ્સન્તીતિ દુક્ખપ્પત્તા સુબ્રહ્મદેવપુત્તાદયો સુખપ્પત્તા ચ સબ્બેવ દસસહસ્સચક્કવાળવાસિનો દેવાપિ તુમ્હે નમસ્સન્તિ. ઇતિ મે અરહતો સુતન્તિ ઇતિ મયા ચતૂહિ કારણેહિ અરહાતિ લદ્ધવોહારાનં તુમ્હાકંયેવ સન્તિકે સુતન્તિ દીપેતિ.

સબ્બસંયોજનાતીતન્તિ સબ્બાનિ દસવિધસંયોજનાનિ અતિક્કન્તં. વના નિબ્બનમાગતન્તિ કિલેસવનતો નિબ્બનં કિલેસવનરહિતં નિબ્બાનં આગતં સમ્પત્તં. કામેહિ નેક્ખમ્મરતન્તિ દુવિધેહિ કામેહિ નિક્ખન્તત્તા પબ્બજ્જા અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચત્તારો ચ અરિયમગ્ગા કામેહિ નેક્ખમ્મં નામ, તત્થ રતં અભિરતં. મુત્તં સેલાવ કઞ્ચનન્તિ સેલધાતુતો મુત્તં કઞ્ચનસદિસં.

સબ્બે અચ્ચરુચીતિ સબ્બસત્તે અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિ. અટ્ઠમકઞ્હિ અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિતાય સોતાપન્નો અચ્ચરુચિ નામ, સોતાપન્નં અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિતાય સકદાગામી…પે… ખીણાસવં અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિતાય પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં અતિક્કમિત્વા પવત્તરુચિતાય સમ્માસમ્બુદ્ધો અચ્ચરુચિ નામ. હિમવાવઞ્ઞે સિલુચ્ચયેતિ યથા હિમવા પબ્બતરાજા અઞ્ઞે પબ્બતે અતિરોચતિ, એવં અતિરોચતીતિ અત્થો. સચ્ચનામોતિ તચ્છનામો ભૂતનામો આગું અકરણેનેવ નાગોતિ એવં અવિતથનામો.

સોરચ્ચન્તિ સુચિસીલં. અવિહિંસાતિ કરુણા ચ કરુણાપુબ્બભાગો ચ. પાદા નાગસ્સ તે દુવેતિ તે બુદ્ધનાગસ્સ દુવે પુરિમપાદા.

તપોતિ ધુતસમાદાનં. બ્રહ્મચરિયન્તિ અરિયમગ્ગસીલં. ચરણા નાગસ્સ ત્યાપરેતિ તે બુદ્ધનાગસ્સ અપરે દ્વે પચ્છિમપાદા. સદ્ધાહત્થોતિ સદ્ધામયાય સોણ્ડાય સમન્નાગતો. ઉપેક્ખાસેતદન્તવાતિ છળઙ્ગુપેક્ખામયેહિ સેતદન્તેહિ સમન્નાગતો.

સતિ ગીવાતિ યથા નાગસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસ્મિં સિરાજાલાનં ગીવા પતિટ્ઠા, એવં બુદ્ધનાગસ્સ સોરચ્ચાદીનં ધમ્માનં સતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સતિ ગીવા’’તિ. સિરો પઞ્ઞાતિ યથા હત્થિનાગસ્સ સિરો ઉત્તમઙ્ગો, એવં બુદ્ધનાગસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં. તેન હિ સો સબ્બધમ્મે જાનાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સિરો પઞ્ઞા’’તિ. વીમંસા ધમ્મચિન્તનાતિ યથા હત્થિનાગસ્સ અગ્ગસોણ્ડો વીમંસા નામ હોતિ. સો તાય થદ્ધમુદુકં ખાદિતબ્બાખાદિતબ્બઞ્ચ વીમંસતિ, તતો પહાતબ્બં પજહતિ, આદાતબ્બં આદિયતિ, એવમેવ બુદ્ધનાગસ્સ ધમ્મકોટ્ઠાસપરિચ્છેદકઞાણસઙ્ખાતા ધમ્મચિન્તના વીમંસા. તેન હિ ઞાણેન સો ભબ્બાભબ્બે જાનાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વીમંસા ધમ્મચિન્તના’’તિ. ધમ્મકુચ્છિસમાતપોતિ ધમ્મો વુચ્ચતિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિ, કુચ્છિયેવ સમાતપો કુચ્છિસમાતપો. સમાતપો નામ સમાતપનટ્ઠાનં. ધમ્મો કુચ્છિસમાતપો અસ્સાતિ ધમ્મકુચ્છિસમાતપો. ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિસ્મિં ઠિતસ્સ હિ તે તે ઇદ્ધિવિધાદિધમ્મા ઇજ્ઝન્તિ, તસ્મા સો કુચ્છિસમાતપોતિ વુત્તો. વિવેકોતિ કાયચિત્તઉપધિવિવેકો. યથા નાગસ્સ વાલધિ મક્ખિકા વારેતિ, એવં તથાગતસ્સ વિવેકો ગહટ્ઠપબ્બજિતે વારેતિ. તસ્મા સો વાલધીતિ વુત્તો.

ઝાયીતિ દુવિધેન ઝાનેન ઝાયી. અસ્સાસરતોતિ નાગસ્સ હિ અસ્સાસપસ્સાસા વિય બુદ્ધનાગસ્સ ફલસમાપત્તિ, તત્થ રતો, અસ્સાસપસ્સાસેહિ વિય તાય વિના ન વત્તતીતિ અત્થો. સબ્બત્થ સંવુતોતિ સબ્બદ્વારેસુ સંવુતો. અનવજ્જાનીતિ સમ્માઆજીવેન ઉપ્પન્નભોજનાનિ. સાવજ્જાનીતિ પઞ્ચવિધમિચ્છાજીવવસેન ઉપ્પન્નભોજનાનિ.

અણુંથૂલન્તિ ખુદ્દકઞ્ચ મહન્તઞ્ચ. સબ્બં છેત્વાન બન્ધનન્તિ સબ્બં દસવિધમ્પિ સંયોજનં છિન્દિત્વાન. નુપલિપ્પતિ લોકેનાતિ લોકેન સદ્ધિં તણ્હામાનદિટ્ઠિલેપેહિ ન લિપ્પતિ. મહાગિનીતિ મહાઅગ્ગિ. વિઞ્ઞૂહિ દેસિતાતિ ઇધ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો કાળુદાયિત્થેરોવ વિઞ્ઞૂ પણ્ડિતો, તેન દેસિતાતિ અત્થો. વિઞ્ઞસ્સન્તિ મહાનાગા, નાગં નાગેન દેસિતન્તિ ઉદાયિત્થેરનાગેન દેસિતં બુદ્ધનાગં ઇતરે ખીણાસવા નાગા વિજાનિસ્સન્તિ.

સરીરં વિજહં નાગો, પરિનિબ્બિસ્સતીતિ બોધિપલ્લઙ્કે કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો, યમકસાલન્તરે અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિસ્સતિ. એવં પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો ઉદાયિત્થેરો સોળસહિ ગાથાહિ ચતુસટ્ઠિયા પદેહિ દસબલસ્સ વણ્ણં કથેન્તો દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. ભગવા અનુમોદિ. દેસનાવસાને ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પિવિંસૂતિ.

૨. મિગસાલાસુત્તવણ્ણના

૪૪. દુતિયે કથં કથં નામાતિ કેન કેન કારણેન. અઞ્ઞેય્યોતિ આજાનિતબ્બો. યત્ર હિ નામાતિ યસ્મિં નામ ધમ્મે. સમસમગતિકાતિ સમભાવેનેવ સમગતિકા. ભવિસ્સન્તીતિ જાતા. સકદાગામિપત્તો તુસિતં કાયં ઉપપન્નોતિ સકદાગામિપુગ્ગલો હુત્વા તુસિતભવનેયેવ નિબ્બત્તો. કથં કથં નામાતિ કેન કેન નુ ખો કારણેન, કિં નુ ખો જાનિત્વા દેસિતો, ઉદાહુ અજાનિત્વાતિ. થેરો કારણં અજાનન્તો એવં ખો પનેતં ભગિનિ ભગવતા બ્યાકતન્તિ આહ.

અમ્મકા અમ્મકપઞ્ઞાતિ ઇત્થી હુત્વા ઇત્થિસઞ્ઞાય એવ સમન્નાગતા. કે ચ પુરિસપુગ્ગલપરોપરિયઞાણેતિ એત્થ પુરિસપુગ્ગલપરોપરિયઞાણં વુચ્ચતિ પુરિસપુગ્ગલાનં તિક્ખમુદુવસેન ઇન્દ્રિયપરોપરિયઞાણં. તસ્મા કા ચ બાલા મિગસાલા, કે ચ પુરિસપુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયઞાણે અપ્પટિહતવિસયા સમ્માસમ્બુદ્ધા, ઉભયમેતં દૂરે સુવિદૂરેતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો.

ઇદાનિ મિગસાલાય અત્તનો દૂરભાવં દસ્સેન્તો છયિમે, આનન્દાતિઆદિમાહ. સોરતો હોતીતિ પાપતો સુટ્ઠુ ઓરતો વિરતો હોતિ. સુરતોતિપિ પાઠો. અભિનન્દન્તિ સબ્રહ્મચારી એકત્તવાસેનાતિ તેન સદ્ધિં એકતોવાસેન સબ્રહ્મચારી અભિનન્દન્તિ તુસ્સન્તિ. એકન્તવાસેનાતિપિ પાઠો, સતતવાસેનાતિ અત્થો. સવનેનપિ અકતં હોતીતિ સોતબ્બયુત્તકં અસુતં હોતિ. બાહુસચ્ચેનપિ અકતં હોતીતિ એત્થ બાહુસચ્ચં વુચ્ચતિ વીરિયં, વીરિયેન કત્તબ્બયુત્તકં અકતં હોતીતિ અત્થો. દિટ્ઠિયાપિ અપ્પટિવિદ્ધં હોતીતિ દિટ્ઠિયા પટિવિજ્ઝિતબ્બં અપ્પટિવિદ્ધં હોતિ. સામાયિકમ્પિ વિમુત્તિં ન લભતીતિ કાલાનુકાલં ધમ્મસ્સવનં નિસ્સાય પીતિપામોજ્જં ન લભતિ. હાનગામીયેવ હોતીતિ પરિહાનિમેવ ગચ્છતિ.

પમાણિકાતિ પુગ્ગલેસુ પમાણગ્ગાહકા. પમિનન્તીતિ પમેતું તુલેતું આરભન્તિ. એકો હીનોતિ એકો ગુણેહિ હીનો. એકો પણીતોતિ એકો ગુણેહિ પણીતો. તં હીતિ તં પમાણકરણં.

અભિક્કન્તતરોતિ સુન્દરતરો. પણીતતરોતિ ઉત્તમતરો. ધમ્મસોતો નિબ્બહતીતિ સૂરં હુત્વા પવત્તમાનવિપસ્સનાઞાણં નિબ્બહતિ, અરિયભૂમિં સમ્પાપેતિ. તદન્તરં કો જાનેય્યાતિ તં અન્તરં તં કારણં અઞ્ઞત્ર તથાગતેન કો જાનેય્યાતિ અત્થો.

કોધમાનોતિ કોધો ચ માનો ચ. લોભધમ્માતિ લોભોયેવ. વચીસઙ્ખારાતિ આલાપસલ્લાપવસેન વચનાનેવ. યો વા પનસ્સ માદિસોતિ યો વા પન અઞ્ઞોપિ મયા સદિસો સમ્માસમ્બુદ્ધોયેવ અસ્સ, સો પુગ્ગલેસુ પમાણં ગણ્હેય્યાતિ અત્થો. ખઞ્ઞતીતિ ગુણખણનં પાપુણાતિ. ઇમે ખો, આનન્દ, છ પુગ્ગલાતિ દ્વે સોરતા, દ્વે અધિગતકોધમાનલોભધમ્મા, દ્વે અધિગતકોધમાનવચીસઙ્ખારાતિ ઇમે છ પુગ્ગલા. ગતિન્તિ ઞાણગતિં. એકઙ્ગહીનાતિ એકેકેન ગુણઙ્ગેન હીના. પૂરણો સીલેન વિસેસી અહોસિ, ઇસિદત્તો પઞ્ઞાય. પૂરણસ્સ સીલં ઇસિદત્તસ્સ પઞ્ઞાઠાને ઠિતં, ઇસિદત્તસ્સ પઞ્ઞા પૂરણસ્સ સીલટ્ઠાને ઠિતાતિ.

૩. ઇણસુત્તવણ્ણના

૪૫. તતિયે દાલિદ્દિયન્તિ દલિદ્દભાવો. કામભોગિનોતિ કામે ભુઞ્જનકસત્તસ્સ. અસ્સકોતિ અત્તનો સન્તકેન રહિતો. અનાળ્હિકોતિ ન અડ્ઢો. ઇણં આદિયતીતિ જીવિતું અસક્કોન્તો ઇણં આદિયતિ. વડ્ઢિં પટિસ્સુણાતીતિ દાતું અસક્કોન્તો વડ્ઢિં દસ્સામીતિ પટિજાનાતિ. અનુચરન્તિપિ નન્તિ પરિસમજ્ઝગણમજ્ઝાદીસુ આતપઠપનપંસુઓકિરણાદીહિ વિપ્પકારં પાપેન્તો પચ્છતો પચ્છતો અનુબન્ધન્તિ. સદ્ધા નત્થીતિ ઓકપ્પનકસદ્ધામત્તકમ્પિ નત્થિ. હિરી નત્થીતિ હિરીયનાકારમત્તકમ્પિ નત્થિ. ઓત્તપ્પં નત્થીતિ ભાયનાકારમત્તકમ્પિ નત્થિ. વીરિયં નત્થીતિ કાયિકવીરિયમત્તકમ્પિ નત્થિ. પઞ્ઞા નત્થીતિ કમ્મસ્સકતપઞ્ઞામત્તકમ્પિ નત્થિ. ઇણાદાનસ્મિં વદામીતિ ઇણગ્ગહણં વદામિ. મા મં જઞ્ઞૂતિ મા મં જાનાતુ.

દાલિદ્દિયં દુક્ખન્તિ ધનદલિદ્દભાવો દુક્ખં. કામલાભાભિજપ્પિનન્તિ કામલાભં પત્થેન્તાનં. પાપકમ્મવિનિબ્બયોતિ પાપકમ્મવડ્ઢકો. સંસપ્પતીતિ પરિપ્ફન્દતિ. જાનન્તિ જાનન્તો. યસ્સ વિપ્પટિસારજાતિ યે અસ્સ વિપ્પટિસારતો જાતા. યોનિમઞ્ઞતરન્તિ એકં તિરચ્છાનયોનિં. દદં ચિત્તં પસાદયન્તિ ચિત્તં પસાદેન્તો દદમાનો.

કટગ્ગાહોતિ જયગ્ગાહો, અનપરાધગ્ગાહો હોતિ. ઘરમેસિનોતિ ઘરાવાસં પરિયેસન્તસ્સ વસમાનસ્સ વા. ચાગો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ ચાગોતિ સઙ્ખં ગતં પુઞ્ઞં વડ્ઢતિ. ચાગા પુઞ્ઞન્તિ વા પાઠો. પતિટ્ઠિતાતિ પતિટ્ઠિતસદ્ધા નામ સોતાપન્નસ્સ સદ્ધા. હિરિમનોતિ હિરિસમ્પયુત્તચિત્તો. નિરામિસં સુખન્તિ તીણિ ઝાનાનિ નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકસુખં. ઉપેક્ખન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખં. આરદ્ધવીરિયોતિ પરિપુણ્ણપગ્ગહિતવીરિયો. ઝાનાનિ ઉપસમ્પજ્જાતિ ચત્તારિ ઝાનાનિ પત્વા. એકોદિ નિપકો સતોતિ એકગ્ગચિત્તો કમ્મસ્સકતઞાણસતીહિ ચ સમન્નાગતો.

એવં ઞત્વા યથાભૂતન્તિ એવં એત્તકં કારણં યથાસભાવં જાનિત્વા. સબ્બસંયોજનક્ખયેતિ નિબ્બાને. સબ્બસોતિ સબ્બાકારેન. અનુપાદાયાતિ અગ્ગહેત્વા. સમ્મા ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિ ઇદં વુત્તં હોતિ – સબ્બસંયોજનક્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને સબ્બસો અનુપાદિયિત્વા સમ્મા હેતુના નયેન મગ્ગચિત્તં વિમુચ્ચતિ. ‘‘એતં ઞત્વા યથાભૂતં, સબ્બસંયોજનક્ખય’’ન્તિપિ પાળિયં લિખિતં, તસ્સ એતં સબ્બસંયોજનક્ખયસઙ્ખાતં નિબ્બાનં યથાભૂતં ઞત્વાતિ અત્થો. પુરિમપચ્છિમેહિ પન સદ્ધિં ન ઘટીયતિ.

તસ્સ સમ્મા વિમુત્તસ્સાતિ તસ્સ સમ્મા વિમુત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ. ઞાણં હોતીતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં હોતિ. તાદિનોતિ તંસણ્ઠિતસ્સ. અકુપ્પાતિ અકુપ્પારમ્મણત્તા કુપ્પકારણાનં કિલેસાનઞ્ચ અભાવેન અકુપ્પા. વિમુત્તીતિ મગ્ગવિમુત્તિપિ ફલવિમુત્તિપિ. ભવસંયોજનક્ખયેતિ ભવસંયોજનક્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને ભવસંયોજનાનઞ્ચ ખયન્તે ઉપ્પન્ના. એતં ખો પરમં ઞાણન્તિ એતં મગ્ગફલઞાણં પરમઞાણં નામ. સુખમનુત્તરન્તિ એતદેવ મગ્ગફલસુખં અનુત્તરં સુખં નામ. આણણ્યમુત્તમન્તિ સબ્બેસં અણણાનં ખીણાસવો ઉત્તમઅણણો, તસ્મા અરહત્તફલં આણણ્યમુત્તમન્તિ અરહત્તફલેન દેસનાય કૂટં ગણ્હિ. ઇમસ્મિઞ્ચ સુત્તે વટ્ટમેવ કથેત્વા ગાથાસુ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતન્તિ.

૪. મહાચુન્દસુત્તવણ્ણના

૪૬. ચતુત્થે ચેતીસૂતિ ચેતિરટ્ઠે. સયંજાતિયન્તિ એવંનામકે નિગમે. મહાચુન્દોતિ ધમ્મસેનાપતિસ્સ કનિટ્ઠભાતિકો. ધમ્મે યોગો અનુયોગો એતેસન્તિ ધમ્મયોગા. ધમ્મકથિકાનં એતં નામં. ઝાયન્તીતિ ઝાયી. અપસાદેન્તીતિ ઘટ્ટેન્તિ હિંસન્તિ. ઝાયન્તીતિ ચિન્તેન્તિ. પજ્ઝાયન્તીતિઆદીનિ ઉપસગ્ગવસેન વડ્ઢિતાનિ. કિમિમે ઝાયન્તીતિ કિં નામ ઇમે ઝાયન્તિ. કિન્તિમે ઝાયન્તીતિ કિમત્થં ઇમે ઝાયન્તિ. કથં ઇમે ઝાયન્તીતિ કેન કારણેન ઇમે ઝાયન્તિ. અમતં ધાતું કાયેન ફુસિત્વા વિહરન્તીતિ મરણવિરહિતં નિબ્બાનધાતું સન્ધાય કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિહરન્તા અનુક્કમેન તં નામકાયેન ફુસિત્વા વિહરન્તિ. ગમ્ભીરં અત્થપદન્તિ ગુળ્હં પટિચ્છન્નં ખન્ધધાતુઆયતનાદિઅત્થં. પઞ્ઞાય અતિવિજ્ઝ પસ્સન્તીતિ સહવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય પટિવિજ્ઝિત્વા પસ્સન્તિ. ઇમસ્મિં પનત્થે સમ્મસનપટિવેધપઞ્ઞાપિ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાપઞ્ઞાપિ વટ્ટતિયેવાતિ.

૫-૬. સન્દિટ્ઠિકસુત્તદ્વયવણ્ણના

૪૭-૪૮. પઞ્ચમે સન્તં વા અજ્ઝત્તન્તિ નિયકજ્ઝત્તે વિજ્જમાનં. લોભોતિઆદીહિ તીણિ અકુસલમૂલાનિ દસ્સિતાનિ. લોભધમ્માતિઆદીહિ તંસમ્પયુત્તકા ધમ્મા. છટ્ઠે કાયસન્દોસન્તિ કાયદ્વારસ્સ દુસ્સનાકારં. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇમેસુ દ્વીસુ સુત્તેસુ પચ્ચવેક્ખણાવ કથિતા.

૭. ખેમસુત્તવણ્ણના

૪૯. સત્તમે વુસિતવાતિ વુત્થબ્રહ્મચરિયવાસો. કતકરણીયોતિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ કત્તબ્બં કત્વા ઠિતો. ઓહિતભારોતિ ખન્ધભારં કિલેસભારં અભિસઙ્ખારભારઞ્ચ ઓતારેત્વા ઠિતો. અનુપ્પત્તસદત્થોતિ સદત્થો વુચ્ચતિ અરહત્તં, તં પત્તોતિ અત્થો. પરિક્ખીણભવસંયોજનોતિ ખીણભવબન્ધનો. સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તોતિ સમ્મા હેતુના કારણેન જાનિત્વા વિમુત્તો. તસ્સ ન એવં હોતિ અત્થિ મે સેય્યોતિ વાતિઆદીહિ સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનાદયો તયો માના પટિક્ખિત્તા. ન હિ ખીણાસવસ્સ ‘‘અત્થિ મય્હં સેય્યો, અત્થિ સદિસો, અત્થિ હીનો’’તિ માનો હોતિ. નત્થિ મે સેય્યોતિઆદીહિપિ તેયેવ પટિક્ખિત્તા. ન હિ ખીણાસવસ્સ ‘‘અહમેવ સેય્યો, અહં સદિસો, અહં હીનો, અઞ્ઞે સેય્યાદયો નત્થી’’તિ એવં માનો હોતિ.

અચિરપક્કન્તેસૂતિ અરહત્તં બ્યાકરિત્વા અચિરંયેવ પક્કન્તેસુ. અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તીતિ અરહત્તં કથેન્તિ. હસમાનકા મઞ્ઞે અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તીતિ હસમાના વિય કથેન્તિ. વિઘાતં આપજ્જન્તીતિ દુક્ખં આપજ્જન્તિ.

ન ઉસ્સેસુ ન ઓમેસુ, સમત્તે નોપનીયરેતિ એત્થ ઉસ્સાતિ ઉસ્સિતતા સેય્યપુગ્ગલા. ઓમાતિ હીના. સમત્તોતિ સદિસો. ઇતિ ઇમેસુ તીસુપિ સેય્યહીનસદિસેસુ ખીણાસવા માનેન ન ઉપનીયરે, ન ઉપનેન્તિ, ન ઉપગચ્છન્તીતિ અત્થો. ખીણા જાતીતિ ખીણા તેસં જાતિ. વુસિતં બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્થં મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. ચરન્તિ સંયોજનવિપ્પમુત્તાતિ સબ્બસંયોજનેહિ વિમુત્તા હુત્વા ચરન્તિ. સુત્તેપિ ગાથાયમ્પિ ખીણાસવો કથિતો.

૮. ઇન્દ્રિયસંવરસુત્તવણ્ણના

૫૦. અટ્ઠમે હતૂપનિસં હોતીતિ હતૂપનિસ્સયં હોતિ. સીલવિપન્નસ્સાતિ વિપન્નસીલસ્સ. યથાભૂતઞાણદસ્સનન્તિ તરુણવિપસ્સનાઞાણં. નિબ્બિદાવિરાગોતિ એત્થ નિબ્બિદા બલવવિપસ્સના, વિરાગો અરિયમગ્ગો. વિમુત્તિઞાણદસ્સનન્તિ એત્થ વિમુત્તીતિ અરહત્તફલં, ઞાણદસ્સનન્તિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. ઉપનિસ્સયસમ્પન્નં હોતીતિ સમ્પન્નઉપનિસ્સયં હોતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે સીલાનુરક્ખણઇન્દ્રિયસંવરો કથિતો.

૯. આનન્દસુત્તવણ્ણના

૫૧. નવમે કિત્તાવતાતિ કિત્તકેન. અસ્સુતઞ્ચેવાતિ અઞ્ઞસ્મિં કાલે અસ્સુતપુબ્બં. ન સમ્મોસં ગચ્છન્તીતિ વિનાસં ન ગચ્છન્તિ. ચેતસો સમ્ફુટ્ઠપુબ્બાતિ ચિત્તેન ફુસિતપુબ્બા. સમુદાચરન્તીતિ મનોદ્વારે ચરન્તિ. અવિઞ્ઞાતઞ્ચ વિજાનાતીતિ અઞ્ઞસ્મિં કાલે અવિઞ્ઞાતકારણં જાનાતિ. પરિયાપુણાતીતિ વળઞ્જેતિ કથેતિ. દેસેતીતિ પકાસેતિ. પરં વાચેતીતિ પરં ઉગ્ગણ્હાપેતિ.

આગતાગમાતિ દીઘાદીસુ યો કોચિ આગમો આગતો એતેસન્તિ આગતાગમા. ધમ્મધરાતિ સુત્તન્તપિટકધરા. વિનયધરાતિ વિનયપિટકધરા. માતિકાધરાતિ દ્વેપાતિમોક્ખધરા. પરિપુચ્છતીતિ અનુસન્ધિપુબ્બાપરં પુચ્છતિ. પરિપઞ્હતીતિ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ પુચ્છિસ્સામીતિ પરિતુલતિ પરિચ્છિન્દતિ. ઇદં, ભન્તે, કથન્તિ, ભન્તે, ઇદં અનુસન્ધિપુબ્બાપરં કથં હોતીતિ પુચ્છતિ. ઇમસ્સ ક્વત્થોતિ ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ કો અત્થોતિ પુચ્છતિ. અવિવટન્તિ અવિવરિતં. વિવરન્તીતિ પાકટં કરોન્તિ. કઙ્ખાઠાનિયેસૂતિ કઙ્ખાય કારણભૂતેસુ. તત્થ યસ્મિં ધમ્મે કઙ્ખા ઉપ્પજ્જતિ, સ્વેવ કઙ્ખાઠાનિયો નામાતિ વેદિતબ્બો.

૧૦. ખત્તિયસુત્તવણ્ણના

૫૨. દસમે ભોગાધિપ્પાયાતિ ભોગસંહરણત્થં ઠપિતાધિપ્પાયા પવત્તઅજ્ઝાસયા. પઞ્ઞૂપવિચારાતિ પઞ્ઞવન્તો ભવેય્યામાતિ એવં પઞ્ઞત્થાય પવત્તૂપવિચારા. અયમેવ નેસં વિચારો ચિત્તે ઉપવિચરતિ. બલાધિટ્ઠાનાતિ બલકાયાધિટ્ઠાના. બલકાયઞ્હિ લદ્ધા તે લદ્ધપતિટ્ઠા નામ હોન્તિ. પથવિભિનિવેસાતિ પથવિસામિનો ભવિસ્સામાતિ એવં પથવિઅત્થાય કતચિત્તાભિનિવેસા. ઇસ્સરિયપરિયોસાનાતિ રજ્જાભિસેકપરિયોસાના. અભિસેકઞ્હિ પત્વા તે પરિયોસાનપ્પત્તા નામ હોન્તિ. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

સેસપદેસુ પનેત્થ અયમધિપ્પાયો – બ્રાહ્મણા તાવ મન્તે લભિત્વા લદ્ધપતિટ્ઠા નામ હોન્તિ, ગહપતિકા યંકિઞ્ચિ સિપ્પં, ઇત્થી કુલદાયજ્જસામિકં પુત્તં, ચોરા યંકિઞ્ચિ આવુધસત્થં, સમણા સીલપરિપુણ્ણા લદ્ધપતિટ્ઠા નામ હોન્તિ. તસ્મા મન્તાધિટ્ઠાનાતિઆદીનિ વુત્તાનિ.

બ્રાહ્મણાનઞ્ચ ‘‘યઞ્ઞં યજિસ્સામા’’તિ ચિત્તં અભિનિવિસતિ, બ્રહ્મલોકે પત્તે પરિયોસાનપ્પત્તા નામ હોન્તિ. તસ્મા તે યઞ્ઞાભિનિવેસા બ્રહ્મલોકપરિયોસાનાતિ વુત્તા. કમ્મન્તકરણત્થાય મનો એતેસં અભિનિવિસતીતિ કમ્મન્તાભિનિવેસા. કમ્મે નિટ્ઠિતે પરિયોસાનપ્પત્તા નામ હોન્તીતિ નિટ્ઠિતકમ્મન્તપરિયોસાના.

પુરિસાધિપ્પાયાતિ પુરિસેસુ પવત્તઅજ્ઝાસયા. અલઙ્કારત્થાય મનો ઉપવિચરતિ એતિસ્સાતિ અલઙ્કારૂપવિચારા. અસપત્તી હુત્વા એકિકાવ ઘરે વસેય્યન્તિ એવમસ્સા ચિત્તં અભિનિવિસતીતિ અસપત્તીભિનિવેસા. ઘરાવાસિસ્સરિયે લદ્ધે પરિયોસાનપ્પત્તા નામ હોન્તીતિ ઇસ્સરિયપરિયોસાના.

પરભણ્ડસ્સ આદાને અધિપ્પાયો એતેસન્તિ આદાનાધિપ્પાયા. ગહને નિલીયનટ્ઠાને એતેસં મનો ઉપવિચરતીતિ ગહનૂપવિચારા. અન્ધકારત્થાય એતેસં ચિત્તં અભિનિવિસતીતિ અન્ધકારાભિનિવેસા. અદસ્સનપ્પત્તા પરિયોસાનપ્પત્તા હોન્તીતિ અદસ્સનપરિયોસાના.

અધિવાસનક્ખન્તિયઞ્ચ સુચિભાવસીલે ચ અધિપ્પાયો એતેસન્તિ ખન્તિસોરચ્ચાધિપ્પાયા. અકિઞ્ચનભાવે નિગ્ગહણભાવે ચિત્તં એતેસં અભિનિવિસતીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાભિનિવેસા. નિબ્બાનપ્પત્તા પરિયોસાનપ્પત્તા હોન્તીતિ નિબ્બાનપરિયોસાના.

૧૧. અપ્પમાદસુત્તવણ્ણના

૫૩. એકાદસમે સમધિગ્ગય્હાતિ સુટ્ઠુ ગણ્હિત્વા. જઙ્ગલાનં પાણાનન્તિ પથવીતલચારીનં સપાદકપાણાનં. પદજાતાનીતિ પદાનિ. સમોધાનં ગચ્છન્તીતિ ઓધાનં ઉપનિક્ખેપં ગચ્છન્તિ. અગ્ગમક્ખાયતીતિ સેટ્ઠં અક્ખાયતિ. પબ્બજલાયકોતિ પબ્બજતિણચ્છેદકો. ઓધુનાતીતિ હેટ્ઠા મુખં ધુનાતિ. નિધુનાતીતિ ઉભોહિ પસ્સેહિ ધુનાતિ. નિચ્છાદેતીતિ બાહાય વા પહરતિ, રુક્ખે વા પહરતિ. અમ્બપિણ્ડિયાતિ અમ્બફલપિણ્ડિયા. વણ્ટૂપનિબન્ધનાનીતિ વણ્ટે ઉપનિબન્ધનાનિ, વણ્ટે વા પતિટ્ઠિતાનિ. તદન્વયાનિ ભવન્તીતિ વણ્ટાનુવત્તકાનિ ભવન્તિ, અમ્બપિણ્ડિદણ્ડકાનુવત્તકાનિ ભવન્તીતિપિ અત્થો. ખુદ્દરાજાનોતિ ખુદ્દકરાજાનો, પકતિરાજાનો વા.

૧૨. ધમ્મિકસુત્તવણ્ણના

૫૪. દ્વાદસમે સબ્બસોતિ સબ્બેસુ. સત્તસુ વિહારેસૂતિ સત્તસુ પરિવેણેસુ. પરિભાસતીતિ પરિભવતિ ભયં ઉપદંસેતિ. વિહિંસતીતિ વિહેઠેતિ. વિતુદતીતિ વિજ્ઝતિ. રોસેતિ વાચાયાતિ વાચાય ઘટ્ટેતિ. પક્કમન્તીતિ દિસા પક્કમન્તિ. ન સણ્ઠહન્તીતિ નપ્પતિટ્ઠહન્તિ. રિઞ્ચન્તીતિ છડ્ડેન્તિ વિસ્સજ્જેન્તિ. પબ્બાજેય્યામાતિ નીહરેય્યામ. હન્દાતિ વવસ્સગ્ગત્થે નિપાતો. અલન્તિ યુત્તમેતં, યં તં પબ્બાજેય્યુન્તિ અત્થો. કિં તે ઇમિનાતિ કિં તવ ઇમિના જાતિભૂમિયં વાસેન. તીરદસ્સિં સકુણન્તિ દિસાકાકં. મુઞ્ચન્તીતિ દિસાદસ્સનત્થં વિસ્સજ્જેન્તિ. સામન્તાતિ અવિદૂરે. સમન્તાતિપિ પાઠો, સમન્તતોતિ અત્થો. અભિનિવેસોતિ પત્થરિત્વા ઠિતસાખાનં નિવેસો. મૂલસન્તાનકાનન્તિ મૂલાનં નિવેસો.

આળ્હકથાલિકાતિ તણ્ડુલાળ્હકસ્સ ભત્તપચનથાલિકા. ખુદ્દં મધુન્તિ ખુદ્દમક્ખિકાહિ કતં દણ્ડકમધું. અનેલકન્તિ નિદ્દોસં. ન ચ સુદં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ફલાનિ હિંસન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ કોટ્ઠાસે ફલાનિ ન હિંસન્તિ. અત્તનો કોટ્ઠાસેહિ મૂલં વા તચં વા પત્તં વા છિન્દન્તો નામ નત્થિ, અત્તનો અત્તનો સાખાય હેટ્ઠા પતિતાનેવ પરિભુઞ્જન્તિ. અઞ્ઞસ્સ કોટ્ઠાસતો અઞ્ઞસ કોટ્ઠાસં પરિવત્તિત્વા ગતમ્પિ ‘‘ન અમ્હાકં સાખાય ફલ’’ન્તિ ઞત્વા નો ખાદન્તિ. યાવદત્થં ભક્ખિત્વાતિ કણ્ઠપ્પમાણેન ખાદિત્વા. સાખં ભઞ્જિત્વાતિ છત્તપ્પમાણમત્તં છિન્દિત્વા છાયં કત્વા પક્કામિ. યત્ર હિ નામાતિ યો હિ નામ. પક્કમિસ્સતીતિ પક્કન્તો. નાદાસીતિ દેવતાય આનુભાવેન ફલમેવ ન ગણ્હિ. એવઞ્હિ સા અધિટ્ઠાસિ.

તેનુપસઙ્કમીતિ જનપદવાસીહિ ગન્ત્વા, ‘‘મહારાજ, રુક્ખો ફલં ન ગણ્હિ, અમ્હાકં નુ ખો દોસો તુમ્હાક’’ન્તિ વુત્તે ‘‘નેવ મય્હં દોસો અત્થિ, ન જાનપદાનં, અમ્હાકં વિજિતે અધમ્મો નામ ન વત્તતિ, કેન નુ ખો કારણેન રુક્ખો ન ફલિતો, સક્કં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા યેન સક્કો દેવાનમિન્દો તેનુપસઙ્કમિ. પવત્તેસીતિ પરિવત્તેસિ. ઉમ્મૂલમકાસીતિ ઉદ્ધંમૂલં અકાસિ. અપિ નુ ત્વન્તિ અપિ નુ તવ. અટ્ઠિતાયેવાતિ અટ્ઠિતાય એવ. સચ્છવીનીતિ સમાનચ્છવીનિ પકતિટ્ઠાને ઠિતાનિ. ન પચ્ચક્કોસતીતિ નપ્પટિક્કોસતિ. રોસન્તન્તિ ઘટ્ટેન્તં. ભણ્ડન્તન્તિ પહરન્તં.

સુનેત્તોતિ નેત્તા વુચ્ચન્તિ અક્ખીનિ, તેસં સુન્દરતાય સુનેત્તો. તિત્થકરોતિ સુગતિઓગાહનતિત્થસ્સ કારકો. વીતરાગોતિ વિક્ખમ્ભનવસેન વિગતરાગો. પસવતીતિ પટિલભતિ. દિટ્ઠિસમ્પન્નન્તિ દસ્સનસમ્પન્નં, સોતાપન્નન્તિ અત્થો. ખન્તિન્તિ અત્તનો ગુણખણનં. યથામં સબ્રહ્મચારીસૂતિ યથા ઇમં સબ્રહ્મચારીસુ અક્કોસનપરિભાસનં, અઞ્ઞં એવરૂપં ગુણખન્તિં ન વદામીતિ અત્થો. ન નો સમસબ્રહ્મચારીસૂતિ એત્થ સમજનો નામ સકજનો વુચ્ચતિ. તસ્મા ન નો સકેસુ સમાનબ્રહ્મચારીસુ ચિત્તાનિ પદુટ્ઠાનિ ભવિસ્સન્તીતિ અયમેત્થ અત્થો.

જોતિપાલો ચ ગોવિન્દોતિ નામેન જોતિપાલો ઠાનેન મહાગોવિન્દો. સત્તપુરોહિતોતિ રેણુઆદીનં સત્તન્નં રાજૂનં પુરોહિતો. અહિંસકા અતીતંસેતિ એતે છ સત્થારો અતીતંસે અહિંસકા અહેસું. નિરામગન્ધાતિ કોધામગન્ધેન નિરામગન્ધા. કરુણેવિમુત્તાતિ કરુણજ્ઝાને અધિમુત્તા, કરુણાય ચ કરુણાપુબ્બભાગે ચ ઠિતા. યેતેતિ એતે, અયમેવ વા પાઠો. ન સાધુરૂપં આસીદેતિ સાધુસભાવં ન ઘટ્ટેય્ય. દિટ્ઠિટ્ઠાનપ્પહાયિનન્તિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતપ્પહાયિનં. સત્તમોતિ અરહત્તતો પટ્ઠાય સત્તમો. અવીતરાગોતિ અવિગતરાગો. એતેન અનાગામિભાવં પટિક્ખિપતિ. પઞ્ચિન્દ્રિયા મુદૂતિ પઞ્ચ વિપસ્સનિન્દ્રિયાનિ મુદૂનિ. તસ્સ હિ તાનિ સકદાગામિં ઉપાદાય મુદૂનિ નામ હોન્તિ. વિપસ્સનાતિ સઙ્ખારપરિગ્ગહઞાણં. પુબ્બેવ ઉપહઞ્ઞતીતિ પઠમતરઞ્ઞેવ ઉપહઞ્ઞતિ. અક્ખતોતિ ગુણખણનેન અક્ખતો અનુપહતો હુત્વા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

ધમ્મિકવગ્ગો પઞ્ચમો.