૩. અનુત્તરિયવગ્ગો

૧-૨. સામકસુત્તાદિવણ્ણના

૨૧-૨૨. તતિયસ્સ પઠમે સામગામકેતિ સામકાનં ઉસ્સન્નત્તા એવંલદ્ધનામે ગામકે. પોક્ખરણિયાયન્તિ પોક્ખરણિયાનામકે વિહારે. અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ રત્તિયા પઠમયામં અતિક્કમ્મ મજ્ઝિમયામે સમ્પત્તે. અભિક્કન્તવણ્ણાતિ અભિક્કન્તઅતિમનાપવણ્ણા. કેવલકપ્પન્તિ સકલકપ્પં. પોક્ખરણિયં ઓભાસેત્વાતિ પોક્ખરણિયાનામકં મહાવિહારં અત્તનો ઓભાસેન ફરિત્વા. સમનુઞ્ઞોતિ સમાનઅનુઞ્ઞો સમાનચિત્તો. દોવચસ્સતાતિ દુબ્બચભાવો. પાપમિત્તતાતિ લામકમિત્તતા. ઇમસ્મિં સુત્તે પરિહાનિયધમ્માવ કથિતા. દુતિયે અપરિહાનિયધમ્મા લોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા.

૩. ભયસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે કામરાગરત્તાયન્તિ કામરાગરત્તો અયં. છન્દરાગવિનિબદ્ધોતિ છન્દરાગેન વિનિબદ્ધો. ભયાતિ ચિત્તુત્રાસભયા. પઙ્કાતિ કિલેસપઙ્કતો. સઙ્ગો પઙ્કો ચ ઉભયન્તિ સઙ્ગો ચ પઙ્કો ચ ઇદમ્પિ ઉભયં. એતે કામા પવુચ્ચન્તિ, યત્થ સત્તો પુથુજ્જનોતિ યસ્મિં સઙ્ગે ચ પઙ્કે ચ પુથુજ્જનો સત્તો લગ્ગો લગ્ગિતો પલિબુદ્ધો. ઉપાદાનેતિ ચતુબ્બિધે ઉપાદાને. જાતિમરણસમ્ભવેતિ જાતિયા ચ મરણસ્સ ચ સમ્ભવે પચ્ચયભૂતે. અનુપાદા વિમુચ્ચન્તીતિ અનુપાદિયિત્વા વિમુચ્ચન્તિ. જાતિમરણસઙ્ખયેતિ જાતિમરણાનં સઙ્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને, નિબ્બાનારમ્મણાય વિમુત્તિયા વિમુચ્ચન્તીતિ અત્થો. ઇમસ્મિં ઠાને વિવટ્ટેત્વા અરહત્તમેવ પત્તો એસ ભિક્ખુ. ઇદાનિ તં ખીણાસવં થોમેન્તો તે ખેમપ્પત્તાતિઆદિમાહ. તત્થ ખેમપ્પત્તાતિ ખેમભાવં પત્તા. સુખિનોતિ લોકુત્તરસુખેન સુખિતા. દિટ્ઠધમ્માભિનિબ્બુતાતિ અબ્ભન્તરે કિલેસાભાવેન દિટ્ઠધમ્મેયેવ અભિનિબ્બુતા. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટમેવ કથેત્વા ગાથાસુ વટ્ટવિવટં કથિતં.

૪. હિમવન્તસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે પદાલેય્યાતિ ભિન્દેય્ય. છવાયાતિ લામિકાય. સમાધિસ્સ સમાપત્તિકુસલો હોતીતિ આહારસપ્પાયઉતુસપ્પાયાનિ પરિગ્ગહેત્વા સમાધિં સમાપજ્જિતું કુસલો હોતિ છેકો સમત્થો પટિબલો. સમાધિસ્સ ઠિતિકુસલોતિ સમાધિસ્સ ઠિતિયં કુસલો, સમાધિં ઠપેતું સક્કોતીતિ અત્થો. સમાધિસ્સ વુટ્ઠાનકુસલોતિ સમાધિસ્સ વુટ્ઠાને કુસલો, યથાપરિચ્છેદેન વુટ્ઠાતું સક્કોતીતિ અત્થો. સમાધિસ્સ કલ્લિતકુસલોતિ સમાધિસ્સ કલ્લતાય કુસલો, સમાધિચિત્તં હાસેતું કલ્લં કાતું સક્કોતીતિ અત્થો. સમાધિસ્સ ગોચરકુસલોતિ સમાધિસ્સ અસપ્પાયે અનુપકારકે ધમ્મે વજ્જેત્વા સપ્પાયે ઉપકારકે સેવન્તોપિ, ‘‘અયં સમાધિનિમિત્તારમ્મણો અયં લક્ખણારમ્મણો’’તિ જાનન્તોપિ સમાધિસ્સ ગોચરકુસલો નામ હોતિ. સમાધિસ્સ અભિનીહારકુસલોતિ ઉપરિઉપરિસમાપત્તિસમાપજ્જનત્થાય પઠમજ્ઝાનાદિસમાધિં અભિનીહરિતું સક્કોન્તો સમાધિસ્સ અભિનીહારકુસલો નામ હોતિ. સો પઠમજ્ઝાના વુટ્ઠાય દુતિયં સમાપજ્જતિ, દુતિયજ્ઝાના…પે… તતિયજ્ઝાના વુટ્ઠાય ચતુત્થં સમાપજ્જતીતિ.

૫. અનુસ્સતિટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે અનુસ્સતિટ્ઠાનાનીતિ અનુસ્સતિકારણાનિ. ઇતિપિ સો ભગવાતિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૩ આદયો) વિત્થારિતાનેવ. ઇદમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, આરમ્મણં કરિત્વાતિ ઇદં બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં આરમ્મણં કરિત્વા. વિસુજ્ઝન્તીતિ પરમવિસુદ્ધિં નિબ્બાનં પાપુણન્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. ઇમસ્મિં પન સુત્તે છ અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ મિસ્સકાનિ કથિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

૬. મહાકચ્ચાનસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે સમ્બાધેતિ પઞ્ચકામગુણસમ્બાધે. ઓકાસાધિગમોતિ એત્થ ઓકાસા વુચ્ચન્તિ છ અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ, તેસં અધિગમો. વિસુદ્ધિયાતિ વિસુજ્ઝનત્થાય. સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાયાતિ સોકાનઞ્ચ પરિદેવાનઞ્ચ સમતિક્કમત્થાય. અત્થઙ્ગમાયાતિ અત્થં ગમનત્થાય. ઞાયસ્સ અધિગમાયાતિ સહવિપસ્સનકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિગમનત્થાય. નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાયાતિ અપચ્ચયપરિનિબ્બાનસ્સ પચ્ચક્ખકિરિયત્થાય.

સબ્બસોતિ સબ્બાકારેન. આકાસસમેનાતિ અલગ્ગનટ્ઠેન ચેવ અપલિબુદ્ધટ્ઠેન ચ આકાસસદિસેન. વિપુલેનાતિ ન પરિત્તકેન. મહગ્ગતેનાતિ મહન્તભાવં ગતેન, મહન્તેહિ વા અરિયસાવકેહિ ગતેન, પટિપન્નેનાતિ અત્થો. અપ્પમાણેનાતિ ફરણઅપ્પમાણતાય અપ્પમાણેન. અવેરેનાતિ અકુસલવેરપુગ્ગલવેરરહિતેન. અબ્યાપજ્ઝેનાતિ કોધદુક્ખવજ્જિતેન. સબ્બમેતં બુદ્ધાનુસ્સતિચિત્તમેવ સન્ધાય વુત્તં. પરતોપિ એસેવ નયો. વિસુદ્ધિધમ્માતિ વિસુજ્ઝનસભાવા. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે છ અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ મિસ્સકાનેવ કથિતાનીતિ.

૭. પઠમસમયસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે મનોભાવનીયસ્સાતિ એત્થ મનં ભાવેતિ વડ્ઢેતીતિ મનોભાવનીયો. દસ્સનાયાતિ દસ્સનત્થં. નિસ્સરણન્તિ નિગ્ગમનં વૂપસમનં. ધમ્મં દેસેતીતિ કામરાગપ્પજહનત્થાય અસુભકમ્મટ્ઠાનં કથેતિ. દુતિયવારાદીસુ બ્યાપાદપ્પહાનાય મેત્તાકમ્મટ્ઠાનં, થિનમિદ્ધપ્પહાનાય થિનમિદ્ધવિનોદનકમ્મટ્ઠાનં, આલોકસઞ્ઞં વા વીરિયારમ્ભવત્થુઆદીનં વા અઞ્ઞતરં, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપ્પહાનાય સમથકમ્મટ્ઠાનં, વિચિકિચ્છાપહાનાય તિણ્ણં રતનાનં ગુણકથં કથેન્તો ધમ્મં દેસેતીતિ વેદિતબ્બો. આગમ્માતિ આરબ્ભ. મનસિકરોતોતિ આરમ્મણવસેન ચિત્તે કરોન્તસ્સ. અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતીતિ અનન્તરાયેન આસવાનં ખયો હોતિ.

૮. દુતિયસમયસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે મણ્ડલમાળેતિ ભોજનસાલાય. ચારિત્તકિલમથોતિ પિણ્ડપાતચરિયાય ઉપ્પન્નકિલમથો. ભત્તકિલમથોતિ ભત્તદરથો. વિહારપચ્છાયાયન્તિ વિહારપચ્ચન્તે છાયાય. યદેવસ્સ દિવા સમાધિનિમિત્તં મનસિકતં હોતીતિ યં એવ તસ્સ તતો પુરિમદિવસભાગે સમથનિમિત્તં ચિત્તે કતં હોતિ. તદેવસ્સ તસ્મિં સમયે સમુદાચરતીતિ તંયેવ એતસ્સ તસ્મિં સમયે દિવાવિહારે નિસિન્નસ્સ મનોદ્વારે સઞ્ચરતિ. ઓજટ્ઠાયીતિ ઓજાય ઠિતો પતિટ્ઠિતો. ફાસુકસ્સ હોતીતિ ફાસુકં અસ્સ હોતિ. સમ્મુખાતિ કથેન્તસ્સ સમ્મુખટ્ઠાને. સુતન્તિ સોતેન સુતં. પટિગ્ગહિતન્તિ ચિત્તેન પટિગ્ગહિતં.

૯. ઉદાયીસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે ઉદાયિન્તિ લાળુદાયિત્થેરં. સુણોમહં, આવુસોતિ, આવુસો, નાહં બધિરો, સુણામિ ભગવતો વચનં, પઞ્હં પન ઉપપરિક્ખામીતિ. અધિચિત્તન્તિ સમાધિવિપસ્સનાચિત્તં. ઇદં, ભન્તે, અનુસ્સતિટ્ઠાનન્તિ ઇદં ઝાનત્તયસઙ્ખાતં અનુસ્સતિકારણં. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતીતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે સુખવિહારત્થાય પવત્તતિ. આલોકસઞ્ઞન્તિ આલોકનિમિત્તે ઉપ્પન્નસઞ્ઞં. દિવા સઞ્ઞં અધિટ્ઠાતીતિ દિવાતિ સઞ્ઞં ઠપેતિ. યથા દિવા તથા રત્તિન્તિ યથાનેન દિવા આલોકસઞ્ઞા મનસિકતા, રત્તિમ્પિ તથેવ તં મનસિ કરોતિ. યથા રત્તિં તથા દિવાતિ યથા વાનેન રત્તિં આલોકસઞ્ઞા મનસિકતા, દિવાપિ તં તથેવ મનસિ કરોતિ. વિવટેનાતિ પાકટેન. અપરિયોનદ્ધેનાતિ નીવરણેહિ અનોનદ્ધેન. સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતીતિ દિબ્બચક્ખુઞાણત્થાય સહોભાસકં ચિત્તં બ્રૂહેતિ વડ્ઢેતિ. યં પન ‘‘આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરોતી’’તિ વુત્તં, તં થિનમિદ્ધવિનોદનાલોકસઞ્ઞં સન્ધાય વુત્તં, ન દિબ્બચક્ખુઞાણાલોકન્તિ વેદિતબ્બં. ઞાણદસ્સનપ્પટિલાભાયાતિ દિબ્બચક્ખુસઙ્ખાતસ્સ ઞાણદસ્સનસ્સ પટિલાભાય.

ઇમમેવ કાયન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં સબ્બાકારેન વિત્થારતો વિસુદ્ધિમગ્ગે કાયગતાસતિકમ્મટ્ઠાને વુત્તં. કામરાગપ્પહાનાયાતિ પઞ્ચકામગુણિકસ્સ રાગસ્સ પહાનત્થાય. સેય્યથાપિ પસ્સેય્યાતિ યથા પસ્સેય્ય. સરીરન્તિ મતસરીરં. સિવથિકાય છડ્ડિતન્તિ સુસાને અપવિદ્ધં. એકાહં મતસ્સ અસ્સાતિ એકાહમતં. દ્વીહં મતસ્સ અસ્સાતિ દ્વીહમતં. તીહં મતસ્સ અસ્સાતિ તીહમતં. ભસ્તા વિય વાયુના ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના યથાનુક્કમં સમુગ્ગતેન સૂનભાવેન ધુમાતત્તા ઉદ્ધુમાતં, ઉદ્ધુમાતમેવ ઉદ્ધુમાતકં. પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં ઉદ્ધુમાતન્તિ ઉદ્ધુમાતકં. વિનીલં વુચ્ચતિ વિપરિભિન્નવણ્ણં, વિનીલમેવ વિનીલકં. પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિનીલન્તિ વિનીલકં. મંસુસ્સદટ્ઠાનેસુ રત્તવણ્ણસ્સ પુબ્બસન્નિચયટ્ઠાનેસુ સેતવણ્ણસ્સ યેભુય્યેન ચ નીલવણ્ણસ્સ નીલટ્ઠાને નીલસાટકપારુતસ્સેવ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. પરિભિન્નટ્ઠાનેહિ નવહિ વા વણમુખેહિ વિસ્સન્દમાનં પુબ્બં વિપુબ્બં, વિપુબ્બમેવ વિપુબ્બકં. પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિપુબ્બન્તિ વિપુબ્બકં. વિપુબ્બકં જાતં તથાભાવં ગતન્તિ વિપુબ્બકજાતં.

સો ઇમમેવ કાયન્તિ સો ભિક્ખુ ઇમં અત્તનો કાયં તેન કાયેન સદ્ધિં ઞાણેન ઉપસંહરતિ ઉપનેતિ. કથં? અયમ્પિ ખો કાયો એવંધમ્મો એવંભાવી એવંઅનતીતોતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – આયુ ઉસ્મા વિઞ્ઞાણન્તિ ઇમેસં તિણ્ણં ધમ્માનં અત્થિતાય અયં કાયો ઠાનગમનાદિખમો હોતિ, ઇમેસં પન વિગમા અયમ્પિ એવંધમ્મો એવંપૂતિકસભાવોયેવાતિ. એવંભાવીતિ એવમેવં ઉદ્ધુમાતાદિભેદો ભવિસ્સતિ. એવં અનતીતોતિ એવં ઉદ્ધુમાતાદિભાવં અનતિક્કન્તો.

ખજ્જમાનન્તિ ઉદરાદીસુ નિસીદિત્વા ઉદરમંસઓટ્ઠમંસઅક્ખિકમંસાદીનિ લુઞ્ચિત્વા લુઞ્ચિત્વા ખાદિયમાનં. સમંસલોહિતન્તિ સેસાવસેસમંસલોહિતયુત્તં. નિમ્મંસલોહિતમક્ખિતન્તિ મંસે ખીણેપિ લોહિતં ન સુસ્સતિ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘નિમ્મંસલોહિતમક્ખિત’’ન્તિ. અઞ્ઞેનાતિ અઞ્ઞેન દિસાભાગેન. હત્થટ્ઠિકન્તિ ચતુસટ્ઠિભેદમ્પિ હત્થટ્ઠિકં પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં વિપ્પકિણ્ણં. પાદટ્ઠિકાદીસુપિ એસેવ નયો. તેરોવસ્સિકાનીતિ અતિક્કન્તસંવચ્છરાનિ. પૂતીનીતિ અબ્ભોકાસે ઠિતાનિ વાતાતપવુટ્ઠિસમ્ફસ્સેન તેરોવસ્સિકાનેવ પૂતીનિ હોન્તિ, અન્તોભૂમિગતાનિ પન ચિરતરં તિટ્ઠન્તિ. ચુણ્ણકજાતાનીતિ ચુણ્ણવિચુણ્ણં હુત્વા વિપ્પકિણ્ણાનિ. સબ્બત્થ સો ઇમમેવાતિ વુત્તનયેન ખજ્જમાનાદીનં વસેન યોજના કાતબ્બા. અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાયાતિ અસ્મીતિ પવત્તસ્સ નવવિધસ્સ માનસ્સ સમુગ્ઘાતત્થાય. અનેકધાતુપટિવેધાયાતિ અનેકધાતૂનં પટિવિજ્ઝનત્થાય. સતોવ અભિક્કમતીતિ ગચ્છન્તો સતિપઞ્ઞાહિ સમન્નાગતોવ ગચ્છતિ. સતોવ પટિક્કમતીતિ પટિનિવત્તન્તોપિ સતિપઞ્ઞાહિ સમન્નાગતોવ નિવત્તતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સતિસમ્પજઞ્ઞાયાતિ સતિયા ચ ઞાણસ્સ ચ અત્થાય. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે સતિઞાણાનિ મિસ્સકાનિ કથિતાનીતિ.

૧૦. અનુત્તરિયસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે ઉચ્ચાવચન્તિ યં કિઞ્ચિ મહન્તખુદ્દકં, ઉચ્ચનીચં વા. હીનન્તિ નિહીનં. ગમ્મન્તિ ગામવાસિકાનં દસ્સનં. પોથુજ્જનિકન્તિ પુથુજ્જનાનં સન્તકં. અનરિયન્તિ ન અરિયં ન ઉત્તમં ન પરિસુદ્ધં. અનત્થસંહિતન્તિ ન અત્થસન્નિસ્સિતં. ન નિબ્બિદાયાતિ ન વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાય. ન વિરાગાયાતિ ન રાગાદીનં વિરજ્જનત્થાય. ન નિરોધાયાતિ ન રાગાદીનં અપ્પવત્તિનિરોધાય. ન ઉપસમાયાતિ ન રાગાદીનં વૂપસમનત્થાય. ન અભિઞ્ઞાયાતિ ન અભિજાનનત્થાય. ન સમ્બોધાયાતિ ન સમ્બોધિસઙ્ખાતસ્સ ચતુમગ્ગઞાણસ્સ પટિવિજ્ઝનત્થાય. ન નિબ્બાનાયાતિ ન નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય.

નિવિટ્ઠસદ્ધોતિ પતિટ્ઠિતસદ્ધો. નિવિટ્ઠપેમોતિ પતિટ્ઠિતપેમો. એકન્તગતોતિ એકન્તં ગતો, અચલપ્પત્તોતિ અત્થો. અભિપ્પસન્નોતિ અતિવિય પસન્નો. એતદાનુત્તરિયન્તિ એતં અનુત્તરં. હત્થિસ્મિમ્પિ સિક્ખતીતિ હત્થિનિમિત્તં સિક્ખિતબ્બં હત્થિસિપ્પં સિક્ખતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઉચ્ચાવચન્તિ મહન્તખુદ્દકં સિપ્પં સિક્ખતિ.

ઉપટ્ઠિતા પારિચરિયેતિ પારિચરિયાય પચ્ચુપટ્ઠિતા. ભાવયન્તિ અનુસ્સતિન્તિ અનુત્તરં અનુસ્સતિં ભાવેન્તિ. વિવેકપ્પટિસંયુત્તન્તિ નિબ્બાનનિસ્સિતં કત્વા. ખેમન્તિ નિરુપદ્દવં. અમતગામિનન્તિ નિબ્બાનગામિનં, અરિયમગ્ગં ભાવેન્તીતિ અત્થો. અપ્પમાદે પમોદિતાતિ સતિયા અવિપ્પવાસસઙ્ખાતે અપ્પમાદે આમોદિતા પમોદિતા. નિપકાતિ નેપક્કેન સમન્નાગતા. સીલસંવુતાતિ સીલેન સંવુતા પિહિતા. તે વે કાલેન પચ્ચેન્તીતિ તે વે યુત્તપ્પયુત્તકાલે જાનન્તિ. યત્થ દુક્ખં નિરુજ્ઝતીતિ યસ્મિં ઠાને સકલં વટ્ટદુક્ખં નિરુજ્ઝતિ, તં અમતં મહાનિબ્બાનં તે ભિક્ખૂ જાનન્તીતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે છ અનુત્તરિયાનિ મિસ્સકાનિ કથિતાનીતિ.

અનુત્તરિયવગ્ગો તતિયો.