(૧૭) ૨. આઘાતવગ્ગો

૧. પઠમઆઘાતપટિવિનયસુત્તવણ્ણના

૧૬૧. દુતિયસ્સ પઠમે આઘાતં પટિવિનેન્તિ વૂપસમેન્તીતિ આઘાતપટિવિનયા. યત્થ ભિક્ખુનો ઉપ્પન્નો આઘાતો સબ્બસો પટિવિનેતબ્બોતિ યત્થ આરમ્મણે ભિક્ખુનો આઘાતો ઉપ્પન્નો હોતિ, તત્થ સો સબ્બો ઇમેહિ પઞ્ચહિ પટિવિનોદેતબ્બોતિ અત્થો. મેત્તા તસ્મિં પુગ્ગલે ભાવેતબ્બાતિ તિકચતુક્કજ્ઝાનવસેન મેત્તા ભાવેતબ્બા. કરુણાયપિ એસેવ નયો. ઉપેક્ખા પન ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનવસેન ભાવેતબ્બા. યસ્મા પન યં પુગ્ગલં પસ્સતો ચિત્તં ન નિબ્બાતિ, તસ્મિં મુદિતા ન સણ્ઠહતિ, તસ્મા સા ન વુત્તા. અસતિઅમનસિકારોતિ યથા સો પુગ્ગલો ન ઉપટ્ઠાતિ, કુટ્ટાદીહિ અન્તરિતો વિય હોતિ, એવં તસ્મિં અસતિઅમનસિકારો આપજ્જિતબ્બો. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવ.

૨. દુતિયઆઘાતપટિવિનયસુત્તવણ્ણના

૧૬૨. દુતિયે આઘાતો એતેસુ પટિવિનેતબ્બોતિ આઘાતપટિવિનયા. આઘાતો એતેહિ પટિવિનેતબ્બોતિપિ આઘાતપટિવિનયા. પટિવિનયોતિ હિ પટિવિનયવત્થૂનમ્પિ પટિવિનયકારણાનમ્પિ એતં અધિવચનં, તદુભયમ્પિ ઇધ વટ્ટતિ. પઞ્ચ હિ પુગ્ગલા પટિવિનયવત્થૂ હોન્તિ પઞ્ચહિ ઉપમાહિ પઞ્ચ પટિપત્તિયો પટિવિનયકારણાનિ. લભતિ ચ કાલેન કાલં ચેતસો વિવરં ચેતસો પસાદન્તિ કાલે કાલે સમથવિપસ્સનાચિત્તસ્સ ઉપ્પન્નોકાસસઙ્ખાતં વિવરઞ્ચેવ સદ્ધાસમ્પન્નભાવસઙ્ખાતં પસાદઞ્ચ લભતિ.

રથિયાયાતિ અન્તરવીથિયં. નન્તકન્તિ પિલોતિકખણ્ડં. નિગ્ગહેત્વાતિ અક્કમિત્વા. યો તત્થ સારોતિ યં તત્થ થિરટ્ઠાનં. તં પરિપાતેત્વાતિ તં લુઞ્ચિત્વા. એવમેવ ખોતિ એત્થ પંસુકૂલિકો વિય મેત્તાવિહારી દટ્ઠબ્બો, રથિયાય નન્તકં વિય વેરિપુગ્ગલો, દુબ્બલટ્ઠાનં વિય અપરિસુદ્ધકાયસમાચારતા, થિરટ્ઠાનં વિય પરિસુદ્ધવચીસમાચારતા, દુબ્બલટ્ઠાનં છડ્ડેત્વા થિરટ્ઠાનં આદાય ગન્ત્વા સિબ્બિત્વા રજિત્વા પારુપિત્વા વિચરણકાલો વિય અપરિસુદ્ધકાયસમાચારતં અમનસિકત્વા પરિસુદ્ધવચીસમાચારતં મનસિકત્વા વેરિમ્હિ ચિત્તુપ્પાદં નિબ્બાપેત્વા ફાસુવિહારકાલો દટ્ઠબ્બો.

સેવાલપણકપરિયોનદ્ધાતિ સેવાલેન ચ ઉદકપપ્પટકેન ચ પટિચ્છન્ના. ઘમ્મપરેતોતિ ઘમ્મેન અનુગતો. કિલન્તોતિ મગ્ગકિલન્તો. તસિતોતિ તણ્હાભિભૂતો. પિપાસિતોતિ પાનીયં પાતુકામો. અપવિયૂહિત્વાતિ અપનેત્વા. પિવિત્વાતિ પસન્નઉદકં પિવિત્વા. એવમેવ ખોતિ એત્થ ઘમ્માભિતત્તો પુરિસો વિય મેત્તાવિહારી દટ્ઠબ્બો, સેવાલપણકં વિય અપરિસુદ્ધવચીસમાચારતા, પસન્નઉદકં વિય પરિસુદ્ધકાયસમાચારતા, સેવાલપણકં અપબ્યૂહિત્વા પસન્નોદકં પિવિત્વા ગમનં વિય અપરિસુદ્ધવચીસમાચારતં અમનસિકત્વા પરિસુદ્ધકાયસમાચારતં મનસિકત્વા વેરિમ્હિ ચિત્તુપ્પાદં નિબ્બાપેત્વા ફાસુવિહારકાલો દટ્ઠબ્બો.

ખોભેસ્સામીતિ ચાલેસ્સામિ. લોળેસ્સામીતિ આકુલં કરિસ્સામિ. અપેય્યમ્પિ તં કરિસ્સામીતિ પિવિતું અસક્કુણેય્યં કરિસ્સામિ. ચતુક્કુણ્ડિકોતિ જાણૂહિ ચ હત્થેહિ ચ ભૂમિયં પતિટ્ઠાનેન ચતુક્કુણ્ડિકો હુત્વા. ગોપીતકં પિવિત્વાતિ ગાવિયો વિય મુખેન આકડ્ઢેન્તો પિવિત્વા. એવમેવ ખોતિ એત્થ ઘમ્માભિતત્તો પુરિસો વિય મેત્તાવિહારી દટ્ઠબ્બો, ગોપદં વિય વેરિપુગ્ગલો, ગોપદે પરિત્તઉદકં વિય તસ્સબ્ભન્તરે પરિત્તગુણો, ચતુક્કુણ્ડિકસ્સ ગોપીતકં પિવિત્વા પક્કમનં વિય તસ્સ અપરિસુદ્ધકાયવચીસમાચારતં અમનસિકત્વા યં સો કાલેન કાલં ધમ્મસ્સવનં નિસ્સાય ચેતસો વિવરપ્પસાદસઙ્ખાતં પીતિપામોજ્જં લભતિ, તં મનસિકત્વા ચિત્તુપ્પાદનિબ્બાપનં વેદિતબ્બં.

આબાધિકોતિ ઇરિયાપથભઞ્જનકેન વિસભાગાબાધેન આબાધિકો. પુરતોપિસ્સાતિ પુરતોપિ ભવેય્ય. અનયબ્યસનન્તિ અવડ્ઢિવિનાસં. એવમેવ ખોતિ એત્થ સો અનાથગિલાનો વિય સબ્બકણ્હધમ્મસમન્નાગતો પુગ્ગલો, અદ્ધાનમગ્ગો વિય અનમતગ્ગસંસારો, પુરતો ચ પચ્છતો ચ ગામાનં દૂરભાવો વિય નિબ્બાનસ્સ દૂરભાવો, સપ્પાયભોજનાનં અલાભો વિય સામઞ્ઞફલભોજનાનં અલાભો, સપ્પાયભેસજ્જાનં અલાભો વિય સમથવિપસ્સનાનં અભાવો, પતિરૂપઉપટ્ઠાકાનં અલાભો વિય ઓવાદાનુસાસનીહિ કિલેસતિકિચ્છકાનં અભાવો, ગામન્તનાયકસ્સ અલાભો વિય નિબ્બાનસમ્પાપકસ્સ તથાગતસ્સ વા તથાગતસાવકસ્સ વા અલદ્ધભાવો, અઞ્ઞતરસ્સ પુરિસસ્સ દિસ્વા કારુઞ્ઞુપટ્ઠાનં વિય તસ્મિં પુગ્ગલે મેત્તાવિહારિકસ્સ કારુઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા ચિત્તનિબ્બાપનં વેદિતબ્બં.

અચ્છોદકાતિ પસન્નોદકા. સાતોદકાતિ મધુરોદકા. સીતોદકાતિ તનુસીતસલિલા. સેતકાતિ ઊમિભિજ્જનટ્ઠાનેસુ સેતવણ્ણા. સુપતિત્થાતિ સમતિત્થા. એવમેવ ખોતિ એત્થ ઘમ્માભિતત્તો પુરિસો વિય મેત્તાવિહારી દટ્ઠબ્બો, સા પોક્ખરણી વિય પરિસુદ્ધસબ્બદ્વારો પુરિસો, ન્હત્વા પિવિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા રુક્ખચ્છાયાય નિપજ્જિત્વા યથાકામં ગમનં વિય તેસુ દ્વારેસુ યં ઇચ્છતિ, તં આરમ્મણં કત્વા ચિત્તનિબ્બાપનં વેદિતબ્બં. તતિયચતુત્થાનિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ.

૫. પઞ્હપુચ્છાસુત્તવણ્ણના

૧૬૫. પઞ્ચમે પરિભવન્તિ પરિભવન્તો, એવં પરિભવિસ્સામીતિ પરિભવનત્થાય પુચ્છતીતિ અત્થો. અઞ્ઞાતુકામોતિ જાનિતુકામો હુત્વા.

૬. નિરોધસુત્તવણ્ણના

૧૬૬. છટ્ઠે અત્થેતં ઠાનન્તિ અત્થિ એતં કારણં. નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે અઞ્ઞં આરાધેય્યાતિ નો ચે ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે અરહત્તં પાપુણેય્ય. કબળીકારાહારભક્ખાનં દેવાનન્તિ કામાવચરદેવાનં. અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયન્તિ ઝાનમનેન નિબ્બત્તં અઞ્ઞતરં સુદ્ધાવાસબ્રહ્મકાયં. ઉદાયીતિ લાળુદાયી. સો હિ ‘‘મનોમય’’ન્તિ સુત્વા ‘‘આરુપ્પે ન ભવિતબ્બ’’ન્તિ પટિબાહિ. થેરો ‘‘સારિપુત્તો કિં જાનાતિ, યસ્સ સમ્મુખા એવં ભિક્ખૂ વચનં પટિક્કોસન્તી’’તિ એવં બાલાનં લદ્ધિઉપ્પત્તિપટિબાહનત્થં તં વચનં અનધિવાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

અત્થિ નામાતિ અમરિસનત્થે નિપાતો. તેનેવ ચેત્થ ‘‘અજ્ઝુપેક્ખિસ્સથા’’તિ અનાગતવચનં કતં. અયઞ્હેત્થત્થો – આનન્દ, તુમ્હે થેરં ભિક્ખું વિહેઠિયમાનં અજ્ઝુપેક્ખથ, ન વો એતં મરિસયામિ ન સહામિ નાધિવાસેમીતિ. કસ્મા પન ભગવા આનન્દથેરંયેવ એવમાહાતિ? ધમ્મભણ્ડાગારિકત્તા. ધમ્મભણ્ડાગારિકસ્સ હિ એવં વદન્તો પટિબાહિતું ભારો. અપિચેસ સારિપુત્તત્થેરસ્સ પિયસહાયો, તેનાપિસ્સ એસ ભારો. તત્થ કિઞ્ચાપિ ભગવા આનન્દત્થેરં ગરહન્તો એવમાહ, ન પનેસા તસ્સેવ ગરહા, સમ્મુખીભૂતાનં સબ્બેસંયેવ ગરહાતિ વેદિતબ્બા. વિહારન્તિ ગન્ધકુટિં.

અનચ્છરિયન્તિ ન અચ્છરિયં. યથાતિ કારણવચનં. આયસ્મન્તંયેવેત્થ ઉપવાનં પટિભાસેય્યાતિ એત્થ ભગવતા ચ એવં એતદેવ કારણં આરબ્ભ ઉદાહટે આયસ્મતોયેવ ઉપવાનસ્સ પટિવચનં પટિભાતુ ઉપટ્ઠાતૂતિ દીપેતિ. સારજ્જં ઓક્કન્તન્તિ દોમનસ્સં અનુપવિટ્ઠં. સીલવાતિઆદીહિ ખીણાસવસીલાદીનિયેવ કથિતાનિ. ખણ્ડિચ્ચેનાતિઆદીનિ સક્કારાદીનં કારણપુચ્છાવસેન વુત્તાનિ. કિં ખણ્ડિચ્ચાદીહિ કારણેહિ તં તં સબ્રહ્મચારિં સક્કરેય્યુન્તિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો.

૭. ચોદનાસુત્તવણ્ણના

૧૬૭. સત્તમે ચોદકેનાતિ વત્થુસન્દસ્સના આપત્તિસન્દસ્સના સંવાસપ્પટિક્ખેપો સામીચિપ્પટિક્ખેપોતિ ચતૂહિ ચોદનાવત્થૂહિ ચોદયમાનેન. કાલેન વક્ખામિ નો અકાલેનાતિ એત્થ ચુદિતકસ્સ કાલો કથિતો, ન ચોદકસ્સ. પરં ચોદેન્તેન હિ પરિસમજ્ઝે વા ઉપોસથપવારણગ્ગે વા આસનસાલાભોજનસાલાદીસુ વા ન ચોદેતબ્બો, દિવાટ્ઠાને નિસિન્નકાલે ‘‘કરોતાયસ્મા ઓકાસં, અહં આયસ્મન્તં વત્તુકામો’’તિ એવં ઓકાસં કારેત્વા ચોદેતબ્બો. પુગ્ગલં પન ઉપપરિક્ખિત્વા યો લોલપુગ્ગલો અભૂતં વત્વા ભિક્ખૂનં અયસં આરોપેતિ, સો ઓકાસકમ્મં વિનાપિ ચોદેતબ્બો. ભૂતેનાતિ તચ્છેન સભાવેન. સણ્હેનાતિ મટ્ઠેન મુદુકેન. અત્થસંહિતેનાતિ અત્થકામતાય હિતકામતાય ઉપેતેન. અવિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બોતિ અમઙ્કુભાવો ઉપનેતબ્બો. અલં તે અવિપ્પટિસારાયાતિ યુત્તં તે અમઙ્કુભાવાય. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ. અટ્ઠમં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા પાકટમેવ.

૯. ખિપ્પનિસન્તિસુત્તવણ્ણના

૧૬૯. નવમે ખિપ્પં નિસામયતિ ઉપધારેતીતિ ખિપ્પનિસન્તિ. સુગ્ગહિતં કત્વા ગણ્હાતીતિ સુગ્ગહિતગ્ગાહી. અત્થકુસલોતિ અટ્ઠકથાય છેકો. ધમ્મકુસલોતિ પાળિયં છેકો. નિરુત્તિકુસલોતિ નિરુત્તિવચનેસુ છેકો. બ્યઞ્જનકુસલોતિ અક્ખરપ્પભેદે છેકો. પુબ્બાપરકુસલોતિ અત્થપુબ્બાપરં, ધમ્મપુબ્બાપરં, અક્ખરપુબ્બાપરં, બ્યઞ્જનપુબ્બાપરં, અનુસન્ધિપુબ્બાપરન્તિ ઇમસ્મિં પઞ્ચવિધે પુબ્બાપરે છેકો. તત્થ અત્થપુબ્બાપરકુસલોતિ હેટ્ઠા અત્થેન ઉપરિ અત્થં જાનાતિ, ઉપરિ અત્થેન હેટ્ઠા અત્થં જાનાતિ. કથં? સો હિ હેટ્ઠા અત્થં ઠપેત્વા ઉપરિ અત્થે વુત્તે ‘‘હેટ્ઠા અત્થો અત્થી’’તિ જાનાતિ. ઉપરિ અત્થં ઠપેત્વા હેટ્ઠા અત્થે વુત્તેપિ ‘‘ઉપરિ અત્થો અત્થી’’તિ જાનાતિ. ઉભતો ઠપેત્વા મજ્ઝે અત્થે વુત્તે ‘‘ઉભતો અત્થો અત્થી’’તિ જાનાતિ. મજ્ઝે અત્થં ઠપેત્વા ઉભતોભાગેસુ અત્થે વુત્તે ‘‘મજ્ઝે અત્થો અત્થી’’તિ જાનાતિ. ધમ્મપુબ્બાપરાદીસુપિ એસેવ નયો. અનુસન્ધિપુબ્બાપરે પન સીલં આદિં કત્વા આરદ્ધે સુત્તન્તે મત્થકે છસુ અભિઞ્ઞાસુ આગતાસુ ‘‘યથાનુસન્ધિં યથાનુપરિચ્છેદં સુત્તન્તો ગતો’’તિ જાનાતિ. દિટ્ઠિવસેન આરદ્ધે ઉપરિ સચ્ચેસુ આગતેસુપિ ‘‘યથાનુસન્ધિના ગતો’’તિ જાનાતિ. કલહભણ્ડનવસેન આરદ્ધે ઉપરિ સારણીયધમ્મેસુ આગતેસુપિ, દ્વત્તિંસતિરચ્છાનકથાવસેન આરદ્ધે ઉપરિ દસકથાવત્થૂસુ (અ. નિ. ૧૦.૬૯; ઉદા.૩૧) આગતેસુપિ ‘‘યથાનુસન્ધિના ગતો’’તિ જાનાતીતિ.

૧૦. ભદ્દજિસુત્તવણ્ણના

૧૭૦. દસમે અભિભૂતિ અભિભવિત્વા ઠિતો જેટ્ઠકો. અનભિભૂતોતિ અઞ્ઞેહિ અનભિભૂતો. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસવચને નિપાતો. દસ્સનવસેન દસો, સબ્બં પસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. વસવત્તીતિ સબ્બં જનં વસે વત્તેતિ. યથા પસ્સતોતિ ઇટ્ઠારમ્મણં વા હોતુ અનિટ્ઠારમ્મણં વા, યેનાકારેન તં પસ્સન્તસ્સ. અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતીતિ અનન્તરાયેવ અરહત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યથા સુણતોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અથ વા યં ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિરન્તરમેવ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, તં તસ્સ અરહત્તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાનન્તરં નામ હોતિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ઇદં દસ્સનાનં અગ્ગન્તિ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો.

યથા સુખિતસ્સાતિ યેન મગ્ગસુખેન સુખિતસ્સ. અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતીતિ સમનન્તરમેવ અરહત્તં ઉપ્પજ્જતિ. ઇદં સુખાનં અગ્ગન્તિ ઇદં મગ્ગસુખં સુખાનં ઉત્તમં. યથા સઞ્ઞિસ્સાતિ ઇધાપિ મગ્ગસઞ્ઞાવ અધિપ્પેતા. યથા ભૂતસ્સાતિ યસ્મિં ભવે યસ્મિં અત્તભાવે ઠિતસ્સ. અનન્તરાતિ અનન્તરાયેન અરહત્તં ઉપ્પજ્જતિ. ઇદં ભવાનં અગ્ગન્તિ અયં પચ્છિમો અત્તભાવો ભવાનં અગ્ગં નામ. અથ વા યથા ભૂતસ્સાતિ યેહિ ખન્ધેહિ મગ્ગક્ખણે ભૂતસ્સ વિજ્જમાનસ્સ. અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતીતિ મગ્ગાનન્તરમેવ ફલં ઉપ્પજ્જતિ. ઇદં ભવાનં અગ્ગન્તિ ઇદં મગ્ગક્ખણે ખન્ધપઞ્ચકં ભવાનં અગ્ગં નામાતિ.

આઘાતવગ્ગો દુતિયો.