૧. સુમનસુત્તવણ્ણના

૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે સુમના રાજકુમારીતિ મહાસક્કારં કત્વા પત્થનં પત્થેત્વા એવં લદ્ધનામા રાજકઞ્ઞા. વિપસ્સિસમ્માસમ્બુદ્ધકાલસ્મિં હિ નાગરેસુ ‘‘યુદ્ધમ્પિ કત્વા સત્થારં અમ્હાકં ગણ્હિસ્સામા’’તિ સેનાપતિં નિસ્સાય બુદ્ધપ્પમુખં સઙ્ઘં લભિત્વા પટિપાટિયા પુઞ્ઞાનિ કાતું આરદ્ધેસુ સબ્બપઠમદિવસો સેનાપતિસ્સ વારો અહોસિ. તસ્મિં દિવસે સેનાપતિ મહાદાનં સજ્જેત્વા ‘‘અજ્જ યથા અઞ્ઞો કોચિ એકભિક્ખમ્પિ ન દેતિ, એવં રક્ખથા’’તિ સમન્તા પુરિસે ઠપેસિ. તંદિવસં સેટ્ઠિભરિયા રોદમાના પઞ્ચહિ કુમારિકાસતેહિ સદ્ધિં કીળિત્વા આગતં ધીતરં આહ – ‘‘સચે, અમ્મ, તવ પિતા જીવેય્ય, અજ્જાહં પઠમં દસબલં ભોજેય્ય’’ન્તિ. સા તં આહ – ‘‘અમ્મ, મા ચિન્તયિ, અહં તથા કરિસ્સામિ, યથા બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘો અમ્હાકં પઠમં ભિક્ખં ભુઞ્જિસ્સતી’’તિ. તતો સતસહસ્સગ્ઘનિકાય સુવણ્ણપાતિયા નિરુદકપાયાસં પૂરેત્વા સપ્પિમધુસક્ખરાદીહિ અભિસઙ્ખરિત્વા અઞ્ઞિસ્સા પાતિયા પટિકુજ્જિત્વા તં સુમનમાલાગુળેહિ પરિક્ખિપિત્વા માલાગુળસદિસં કત્વા ભગવતો ગામં પવિસનવેલાય સયમેવ ઉક્ખિપિત્વા ધાતિગણપરિવુતા ઘરા નિક્ખમિ.

અન્તરામગ્ગે સેનાપતિનો ઉપટ્ઠાકા, ‘‘અમ્મ, મા ઇતો આગમા’’તિ વદન્તિ. મહાપુઞ્ઞા નામ મનાપકથા હોન્તિ, ન ચ તેસં પુનપ્પુનં ભણન્તાનં કથા પટિક્ખિપિતું સક્કા હોતિ. સા ‘‘ચૂળપિત, મહાપિત, માતુલ, કિસ્સ તુમ્હે ગન્તું ન દેથા’’તિ આહ. સેનાપતિના ‘‘અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ ખાદનીયં ભોજનીયં મા દેથા’’તિ ઠપિતમ્હ, અમ્માતિ. કિં પન મમ હત્થે ખાદનીયં ભોજનીયં પસ્સથાતિ? માલાગુળં પસ્સામાતિ. કિં તુમ્હાકં સેનાપતિ માલાપૂજમ્પિ કાતું ન દેતીતિ? દેતિ, અમ્માતિ. તેન હિ અપેથાતિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘માલાગુળં ગણ્હથ ભગવા’’તિ આહ. ભગવા એકં સેનાપતિસ્સ ઉપટ્ઠાકં ઓલોકેત્વા માલાગુળં ગણ્હાપેસિ. સા ભગવન્તં વન્દિત્વા ‘‘ભવાભવાભિનિબ્બત્તિયં મે સતિ પરિતસ્સનજીવિતં નામ મા હોતુ, અયં સુમનમાલા વિય નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને પિયાવ હોમિ, નામેન ચ સુમનાયેવા’’તિ પત્થનં કત્વા સત્થારા ‘‘સુખિની હોહી’’તિ વુત્તા વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

ભગવાપિ સેનાપતિસ્સ ગેહં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. સેનાપતિ યાગું ગહેત્વા ઉપગઞ્છિ, સત્થા હત્થેન પત્તં પિદહિ. નિસિન્નો, ભન્તે, ભિક્ખુસઙ્ઘોતિ. અત્થિ નો એકો અન્તરામગ્ગે પિણ્ડપાતો લદ્ધોતિ? માલં અપનેત્વા પિણ્ડપાતં અદ્દસ. ચૂળુપટ્ઠાકો આહ – ‘‘સામિ માલાતિ મં વત્વા માતુગામો વઞ્ચેસી’’તિ. પાયાસો ભગવન્તં આદિં કત્વા સબ્બભિક્ખૂનં પહોસિ. સેનાપતિ અત્તનો દેય્યધમ્મં અદાસિ. સત્થા ભત્તકિચ્ચં કત્વા મઙ્ગલં વત્વા પક્કામિ. સેનાપતિ ‘‘કા નામ સા પિણ્ડપાતમદાસી’’તિ પુચ્છિ. સેટ્ઠિધીતા સામીતિ. સપ્પઞ્ઞા ઇત્થી, એવરૂપાય ઘરે વસન્તિયા પુરિસસ્સ સગ્ગસમ્પત્તિ નામ ન દુલ્લભાતિ કં આનેત્વા જેટ્ઠકટ્ઠાને ઠપેસિ?

સા પિતુગેહે ચ સેનાપતિગેહે ચ ધનં ગહેત્વા યાવતાયુકં તથાગતસ્સ દાનં દત્વા પુઞ્ઞાનિ કરિત્વા તતો ચુતા કામાવચરદેવલોકે નિબ્બત્તિ. નિબ્બત્તક્ખણેયેવ જાણુપ્પમાણેન ઓધિના સકલં દેવલોકં પરિપૂરયમાનં સુમનવસ્સં વસ્સિ. દેવતા ‘‘અયં અત્તનાવ અત્તનો નામં ગહેત્વા આગતા’’તિ ‘‘સુમના દેવધીતા’’ત્વેવસ્સા નામં અકંસુ. સા એકનવુતિકપ્પે દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તી નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને અવિજહિતસુમનવસ્સા ‘‘સુમના સુમના’’ત્વેવ નામા અહોસિ. ઇમસ્મિં પન કાલે કોસલરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તાપિ પઞ્ચસતા કુમારિકા તંદિવસઞ્ઞેવ તસ્મિં તસ્મિં કુલે પટિસન્ધિં ગહેત્વા એકદિવસેયેવ સબ્બા માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિંસુ. તંખણંયેવ જાણુપ્પમાણેન ઓધિના સુમનવસ્સં વસ્સિ. તં દિસ્વા રાજા ‘‘પુબ્બે કતાભિનીહારા એસા ભવિસ્સતી’’તિ તુટ્ઠમાનસો ‘‘ધીતા મે અત્તનાવ અત્તનો નામં ગહેત્વા આગતા’’તિ સુમનાત્વેવસ્સા નામં કત્વા ‘‘મય્હં ધીતા ન એકિકાવ નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ નગરં વિચિનાપેન્તો ‘પઞ્ચ દારિકાસતાનિ જાતાની’’તિ સુત્વા સબ્બા અત્તનાવ પોસાપેસિ. માસે માસે સમ્પતે ‘‘આનેત્વા મમ ધીતુ દસ્સેથા’’તિ આહ. એવમેસા મહાસક્કારં કત્વા પત્થનં પત્થેત્વા એવંલદ્ધનામાતિ વેદિતબ્બા.

તસ્સા સત્તવસ્સિકકાલે અનાથપિણ્ડિકેન વિહારં નિટ્ઠાપેત્વા તથાગતસ્સ દૂતે પેસિતે સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો સાવત્થિં અગમાસિ. અનાથપિણ્ડિકો ગન્ત્વા રાજાનં એવમાહ – ‘‘મહારાજ, સત્થુ ઇધાગમનં અમ્હાકમ્પિ મઙ્ગલં તુમ્હાકમ્પિ મઙ્ગલમેવ, સુમનં રાજકુમારિં પઞ્ચહિ દારિકાસતેહિ સદ્ધિં પુણ્ણઘટે ચ ગન્ધમાલાદીનિ ચ ગાહાપેત્વા દસબલસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં પેસેથા’’તિ. રાજા ‘‘સાધુ મહાસેટ્ઠી’’તિ તથા અકાસિ. સાપિ રઞ્ઞા વુત્તનયેનેવ ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સા ધમ્મં દેસેસિ. સા પઞ્ચહિ કુમારિકાસતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. અઞ્ઞાનિપિ પઞ્ચ દારિકાસતાનિ પઞ્ચ માતુગામસતાનિ પઞ્ચ ઉપાસકસતાનિ તસ્મિંયેવ ખણે સોતાપત્તિફલં પાપુણિંસુ. એવં તસ્મિં દિવસે અન્તરામગ્ગેયેવ દ્વે સોતાપન્નસહસ્સાનિ જાતાનિ.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમીતિ? પઞ્હં પુચ્છિતુકામતાય. કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કિર સહાયકા દ્વે ભિક્ખૂ અહેસું. તેસુ એકો સારણીયધમ્મં પૂરેતિ, એકો ભત્તગ્ગવત્તં. સારણીયધમ્મપૂરકો ઇતરં આહ – ‘‘આવુસો, અદિન્નસ્સ ફલં નામ નત્થિ, અત્તના લદ્ધં પરેસં દત્વા ભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ. ઇતરો પન આહ – ‘‘આવુસો, ત્વં ન જાનાસિ, દેય્યધમ્મં નામ વિનિપાતેતું ન વટ્ટતિ, અત્તનો યાપનમત્તમેવ ગણ્હન્તેન ભત્તગ્ગવત્તં પૂરેતું વટ્ટતી’’તિ. તેસુ એકોપિ એકં અત્તનો ઓવાદે ઓતારેતું નાસક્ખિ. દ્વેપિ અત્તનો પટિપત્તિં પૂરેત્વા તતો ચુતા કામાવચરદેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તત્થ સારણીયધમ્મપૂરકો ઇતરં પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ અધિગણ્હિ.

એવં તે દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તા એકં બુદ્ધન્તરં ખેપેત્વા ઇમસ્મિં કાલે સાવત્થિયં નિબ્બત્તિંસુ. સારણીયધમ્મપૂરકો કોસલરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ, ઇતરો તસ્સાયેવ ઉપટ્ઠાકઇત્થિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તે દ્વેપિ જના એકદિવસેનેવ જાયિંસુ. તે નામગ્ગહણદિવસે ન્હાપેત્વા સિરિગબ્ભે નિપજ્જાપેત્વા દ્વિન્નમ્પિ માતરો બહિ સક્કારં સંવિદહિંસુ. તેસુ સારણીયધમ્મપૂરકો અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા મહન્તં સેતચ્છત્તં સુપઞ્ઞત્તં સિરિસયનં અલઙ્કતપટિયત્તઞ્ચ નિવેસનં દિસ્વા ‘‘એકસ્મિં રાજકુલે નિબ્બત્તોસ્મી’’તિ અઞ્ઞાસિ. સો ‘‘કિં નુ ખો કમ્મં કત્વા ઇધ નિબ્બત્તોસ્મી’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘સારણીયધમ્મનિસ્સન્દેના’’તિ ઞત્વા ‘‘સહાયો મે કુહિં નુ ખો નિબ્બત્તો’’તિ આવજ્જેન્તો નીચસયને નિપન્નં દિસ્વા ‘‘અયં ભત્તગ્ગવત્તં પૂરેમીતિ મમ વચનં ન ગણ્હિ, ઇમસ્મિં ઇદાનિ તં ઠાને નિગ્ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ ‘‘સમ્મ મમ વચનં નાકાસી’’તિ આહ. અથ કિં જાતન્તિ. પસ્સ મય્હં સમ્પત્તિં, સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા સિરિસયને નિપન્નોસ્મિ, ત્વં નીચમઞ્ચે થદ્ધઅત્થરણમત્તે નિપન્નોસીતિ. કિં પન ત્વં એતં નિસ્સાય માનં કરોસિ, નનુ વેળુસલાકાહિ કત્વા પિલોતિકાય પલિવેઠિતં સબ્બમેતં પથવીધાતુમત્તમેવાતિ?

સુમના તેસં કથં સુત્વા ‘‘મમ ભાતિકાનં સન્તિકે કોચિ નત્થી’’તિ તેસં સમીપં ગચ્છન્તી દ્વારં નિસ્સાય ઠિતા ‘‘ધાતૂ’’તિ વચનં સુત્વા ‘‘ઇદં ધાતૂતિ વચનં બહિદ્ધા નત્થિ. મમ ભાતિકા સમણદેવપુત્તા ભવિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘સચાહં ‘ઇમે એવં કથેન્તી’તિ માતાપિતૂનં કથેસ્સામિ, ‘અમનુસ્સા એતે’તિ નીહરાપેસ્સન્તિ. ઇદં કારણં અઞ્ઞસ્સ અકથેત્વા કઙ્ખચ્છેદકં પુરિસહેરઞ્ઞિકં મમ પિતરં મહાગોતમદસબલંયેવ પુચ્છિસ્સામી’’તિ ભુત્તપાતરાસા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દસબલસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગમિસ્સામી’’તિ આહ. રાજા પઞ્ચ રથસતાનિ યોજાપેસિ. જમ્બુદીપતલસ્મિઞ્હિ તિસ્સોવ કુમારિયો પિતૂનં સન્તિકા પઞ્ચ રથસતાનિ લભિંસુ – બિમ્બિસારરઞ્ઞો ધીતા ચુન્દી રાજકઞ્ઞા, ધનઞ્ચયસ્સ સેટ્ઠિસ્સ ધીતા વિસાખા, અયં સુમના રાજકઞ્ઞાતિ. સા ગન્ધમાલં આદાય રથે ઠિતા પઞ્ચરથસતપરિવારા ‘‘ઇમં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

ઇધસ્સૂતિ ઇધ ભવેય્યું. એકો દાયકોતિ એકો અત્તના લદ્ધલાભતો પરસ્સ દત્વા પરિભુઞ્જનકો સારણીયધમ્મપૂરકો. એકો અદાયકોતિ એકો અત્તના લદ્ધં પરસ્સ અદત્વા પરિભુઞ્જનકો ભત્તગ્ગવત્તપૂરકો. દેવભૂતાનં પન નેસન્તિ દેવભૂતાનં એતેસં. અધિગણ્હાતીતિ અધિભવિત્વા ગણ્હાતિ અજ્ઝોત્થરતિ અતિસેતિ. આધિપતેય્યેનાતિ જેટ્ઠકકારણેન. ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઠાનેહીતિ સેસદેવે સક્કો દેવરાજા વિય ઇમેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ અધિગણ્હાતિ. માનુસકેનાતિઆદીસુ આયુના મહાકસ્સપત્થેરો વિય બાકુલત્થેરો વિય આનન્દત્થેરો વિય ચ, વણ્ણેન મહાગતિમ્બઅભયત્થેરો વિય ભણ્ડાગારઅમચ્ચો વિય ચ, સુખેન રટ્ઠપાલકુલપુત્તો વિય સોણસેટ્ઠિપુત્તો વિય યસદારકો વિય ચ, યસેન ધમ્માસોકો વિય, તથા આધિપચ્ચેનાતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ અતિરેકો જેટ્ઠકો હોતિ.

યાચિતોવ બહુલન્તિ બાકુલત્થેર-સીવલિત્થેર-આનન્દત્થેરાદયો વિય યાચિતોવ બહુલં ચીવરાદીનિ પરિભુઞ્જતીતિ ઇમેહિ કારણેહિ અતિરેકો હોતિ જેટ્ઠકો. યદિદં વિમુત્તિયા વિમુત્તિન્તિ યં એકસ્સ વિમુત્તિયા સદ્ધિં ઇતરસ્સ વિમુત્તિં આરબ્ભ નાનાકરણં વત્તબ્બં ભવેય્ય, તં ન વદામીતિ અત્થો. સત્તવસ્સિકદારકો વા હિ વિમુત્તિં પટિવિજ્ઝતુ વસ્સસતિકત્થેરો વા ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ઉપાસકો વા ઉપાસિકા વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા, પટિવિદ્ધલોકુત્તરમગ્ગે નાનત્તં નામ નત્થિ. અલમેવાતિ યુત્તમેવ. યત્ર હિ નામાતિ યાનિ નામ.

ગચ્છં આકાસધાતુયાતિ આકાસેન ગચ્છન્તો. સદ્ધોતિ રતનત્તયગુણાનં સદ્ધાતા. થનયન્તિ ગજ્જન્તો. વિજ્જુમાલીતિ માલાસદિસાય મેઘમુખે ચરન્તિયા વિજ્જુલતાય સમન્નાગતો. સતક્કકૂતિ સતકૂટો, ઇતો ચિતો ચ ઉટ્ઠિતેન વલાહકકૂટસતેન સમન્નાગતોતિ અત્થો. દસ્સનસમ્પન્નોતિ સોતાપન્નો. ભોગપરિબ્યૂળ્હોતિ ઉદકોઘેન વિય દાનવસેન દીયમાનેહિ ભોગેહિ પરિબ્યૂળ્હો, દેવલોકં સમ્પાપિતોતિ અત્થો. પેચ્ચાતિ પરલોકે. સગ્ગે પમોદતીતિ યસ્મિં સગ્ગે ઉપ્પજ્જતિ, તત્થેવ મોદતીતિ.