૪. સુમનવગ્ગો

૧. સુમનસુત્તવણ્ણના

૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે સુમના રાજકુમારીતિ મહાસક્કારં કત્વા પત્થનં પત્થેત્વા એવં લદ્ધનામા રાજકઞ્ઞા. વિપસ્સિસમ્માસમ્બુદ્ધકાલસ્મિં હિ નાગરેસુ ‘‘યુદ્ધમ્પિ કત્વા સત્થારં અમ્હાકં ગણ્હિસ્સામા’’તિ સેનાપતિં નિસ્સાય બુદ્ધપ્પમુખં સઙ્ઘં લભિત્વા પટિપાટિયા પુઞ્ઞાનિ કાતું આરદ્ધેસુ સબ્બપઠમદિવસો સેનાપતિસ્સ વારો અહોસિ. તસ્મિં દિવસે સેનાપતિ મહાદાનં સજ્જેત્વા ‘‘અજ્જ યથા અઞ્ઞો કોચિ એકભિક્ખમ્પિ ન દેતિ, એવં રક્ખથા’’તિ સમન્તા પુરિસે ઠપેસિ. તંદિવસં સેટ્ઠિભરિયા રોદમાના પઞ્ચહિ કુમારિકાસતેહિ સદ્ધિં કીળિત્વા આગતં ધીતરં આહ – ‘‘સચે, અમ્મ, તવ પિતા જીવેય્ય, અજ્જાહં પઠમં દસબલં ભોજેય્ય’’ન્તિ. સા તં આહ – ‘‘અમ્મ, મા ચિન્તયિ, અહં તથા કરિસ્સામિ, યથા બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘો અમ્હાકં પઠમં ભિક્ખં ભુઞ્જિસ્સતી’’તિ. તતો સતસહસ્સગ્ઘનિકાય સુવણ્ણપાતિયા નિરુદકપાયાસં પૂરેત્વા સપ્પિમધુસક્ખરાદીહિ અભિસઙ્ખરિત્વા અઞ્ઞિસ્સા પાતિયા પટિકુજ્જિત્વા તં સુમનમાલાગુળેહિ પરિક્ખિપિત્વા માલાગુળસદિસં કત્વા ભગવતો ગામં પવિસનવેલાય સયમેવ ઉક્ખિપિત્વા ધાતિગણપરિવુતા ઘરા નિક્ખમિ.

અન્તરામગ્ગે સેનાપતિનો ઉપટ્ઠાકા, ‘‘અમ્મ, મા ઇતો આગમા’’તિ વદન્તિ. મહાપુઞ્ઞા નામ મનાપકથા હોન્તિ, ન ચ તેસં પુનપ્પુનં ભણન્તાનં કથા પટિક્ખિપિતું સક્કા હોતિ. સા ‘‘ચૂળપિત, મહાપિત, માતુલ, કિસ્સ તુમ્હે ગન્તું ન દેથા’’તિ આહ. સેનાપતિના ‘‘અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ ખાદનીયં ભોજનીયં મા દેથા’’તિ ઠપિતમ્હ, અમ્માતિ. કિં પન મમ હત્થે ખાદનીયં ભોજનીયં પસ્સથાતિ? માલાગુળં પસ્સામાતિ. કિં તુમ્હાકં સેનાપતિ માલાપૂજમ્પિ કાતું ન દેતીતિ? દેતિ, અમ્માતિ. તેન હિ અપેથાતિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘માલાગુળં ગણ્હથ ભગવા’’તિ આહ. ભગવા એકં સેનાપતિસ્સ ઉપટ્ઠાકં ઓલોકેત્વા માલાગુળં ગણ્હાપેસિ. સા ભગવન્તં વન્દિત્વા ‘‘ભવાભવાભિનિબ્બત્તિયં મે સતિ પરિતસ્સનજીવિતં નામ મા હોતુ, અયં સુમનમાલા વિય નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને પિયાવ હોમિ, નામેન ચ સુમનાયેવા’’તિ પત્થનં કત્વા સત્થારા ‘‘સુખિની હોહી’’તિ વુત્તા વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

ભગવાપિ સેનાપતિસ્સ ગેહં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. સેનાપતિ યાગું ગહેત્વા ઉપગઞ્છિ, સત્થા હત્થેન પત્તં પિદહિ. નિસિન્નો, ભન્તે, ભિક્ખુસઙ્ઘોતિ. અત્થિ નો એકો અન્તરામગ્ગે પિણ્ડપાતો લદ્ધોતિ? માલં અપનેત્વા પિણ્ડપાતં અદ્દસ. ચૂળુપટ્ઠાકો આહ – ‘‘સામિ માલાતિ મં વત્વા માતુગામો વઞ્ચેસી’’તિ. પાયાસો ભગવન્તં આદિં કત્વા સબ્બભિક્ખૂનં પહોસિ. સેનાપતિ અત્તનો દેય્યધમ્મં અદાસિ. સત્થા ભત્તકિચ્ચં કત્વા મઙ્ગલં વત્વા પક્કામિ. સેનાપતિ ‘‘કા નામ સા પિણ્ડપાતમદાસી’’તિ પુચ્છિ. સેટ્ઠિધીતા સામીતિ. સપ્પઞ્ઞા ઇત્થી, એવરૂપાય ઘરે વસન્તિયા પુરિસસ્સ સગ્ગસમ્પત્તિ નામ ન દુલ્લભાતિ કં આનેત્વા જેટ્ઠકટ્ઠાને ઠપેસિ?

સા પિતુગેહે ચ સેનાપતિગેહે ચ ધનં ગહેત્વા યાવતાયુકં તથાગતસ્સ દાનં દત્વા પુઞ્ઞાનિ કરિત્વા તતો ચુતા કામાવચરદેવલોકે નિબ્બત્તિ. નિબ્બત્તક્ખણેયેવ જાણુપ્પમાણેન ઓધિના સકલં દેવલોકં પરિપૂરયમાનં સુમનવસ્સં વસ્સિ. દેવતા ‘‘અયં અત્તનાવ અત્તનો નામં ગહેત્વા આગતા’’તિ ‘‘સુમના દેવધીતા’’ત્વેવસ્સા નામં અકંસુ. સા એકનવુતિકપ્પે દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તી નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને અવિજહિતસુમનવસ્સા ‘‘સુમના સુમના’’ત્વેવ નામા અહોસિ. ઇમસ્મિં પન કાલે કોસલરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તાપિ પઞ્ચસતા કુમારિકા તંદિવસઞ્ઞેવ તસ્મિં તસ્મિં કુલે પટિસન્ધિં ગહેત્વા એકદિવસેયેવ સબ્બા માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિંસુ. તંખણંયેવ જાણુપ્પમાણેન ઓધિના સુમનવસ્સં વસ્સિ. તં દિસ્વા રાજા ‘‘પુબ્બે કતાભિનીહારા એસા ભવિસ્સતી’’તિ તુટ્ઠમાનસો ‘‘ધીતા મે અત્તનાવ અત્તનો નામં ગહેત્વા આગતા’’તિ સુમનાત્વેવસ્સા નામં કત્વા ‘‘મય્હં ધીતા ન એકિકાવ નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ નગરં વિચિનાપેન્તો ‘પઞ્ચ દારિકાસતાનિ જાતાની’’તિ સુત્વા સબ્બા અત્તનાવ પોસાપેસિ. માસે માસે સમ્પતે ‘‘આનેત્વા મમ ધીતુ દસ્સેથા’’તિ આહ. એવમેસા મહાસક્કારં કત્વા પત્થનં પત્થેત્વા એવંલદ્ધનામાતિ વેદિતબ્બા.

તસ્સા સત્તવસ્સિકકાલે અનાથપિણ્ડિકેન વિહારં નિટ્ઠાપેત્વા તથાગતસ્સ દૂતે પેસિતે સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો સાવત્થિં અગમાસિ. અનાથપિણ્ડિકો ગન્ત્વા રાજાનં એવમાહ – ‘‘મહારાજ, સત્થુ ઇધાગમનં અમ્હાકમ્પિ મઙ્ગલં તુમ્હાકમ્પિ મઙ્ગલમેવ, સુમનં રાજકુમારિં પઞ્ચહિ દારિકાસતેહિ સદ્ધિં પુણ્ણઘટે ચ ગન્ધમાલાદીનિ ચ ગાહાપેત્વા દસબલસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં પેસેથા’’તિ. રાજા ‘‘સાધુ મહાસેટ્ઠી’’તિ તથા અકાસિ. સાપિ રઞ્ઞા વુત્તનયેનેવ ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સા ધમ્મં દેસેસિ. સા પઞ્ચહિ કુમારિકાસતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. અઞ્ઞાનિપિ પઞ્ચ દારિકાસતાનિ પઞ્ચ માતુગામસતાનિ પઞ્ચ ઉપાસકસતાનિ તસ્મિંયેવ ખણે સોતાપત્તિફલં પાપુણિંસુ. એવં તસ્મિં દિવસે અન્તરામગ્ગેયેવ દ્વે સોતાપન્નસહસ્સાનિ જાતાનિ.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમીતિ? પઞ્હં પુચ્છિતુકામતાય. કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કિર સહાયકા દ્વે ભિક્ખૂ અહેસું. તેસુ એકો સારણીયધમ્મં પૂરેતિ, એકો ભત્તગ્ગવત્તં. સારણીયધમ્મપૂરકો ઇતરં આહ – ‘‘આવુસો, અદિન્નસ્સ ફલં નામ નત્થિ, અત્તના લદ્ધં પરેસં દત્વા ભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ. ઇતરો પન આહ – ‘‘આવુસો, ત્વં ન જાનાસિ, દેય્યધમ્મં નામ વિનિપાતેતું ન વટ્ટતિ, અત્તનો યાપનમત્તમેવ ગણ્હન્તેન ભત્તગ્ગવત્તં પૂરેતું વટ્ટતી’’તિ. તેસુ એકોપિ એકં અત્તનો ઓવાદે ઓતારેતું નાસક્ખિ. દ્વેપિ અત્તનો પટિપત્તિં પૂરેત્વા તતો ચુતા કામાવચરદેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તત્થ સારણીયધમ્મપૂરકો ઇતરં પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ અધિગણ્હિ.

એવં તે દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તા એકં બુદ્ધન્તરં ખેપેત્વા ઇમસ્મિં કાલે સાવત્થિયં નિબ્બત્તિંસુ. સારણીયધમ્મપૂરકો કોસલરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ, ઇતરો તસ્સાયેવ ઉપટ્ઠાકઇત્થિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તે દ્વેપિ જના એકદિવસેનેવ જાયિંસુ. તે નામગ્ગહણદિવસે ન્હાપેત્વા સિરિગબ્ભે નિપજ્જાપેત્વા દ્વિન્નમ્પિ માતરો બહિ સક્કારં સંવિદહિંસુ. તેસુ સારણીયધમ્મપૂરકો અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા મહન્તં સેતચ્છત્તં સુપઞ્ઞત્તં સિરિસયનં અલઙ્કતપટિયત્તઞ્ચ નિવેસનં દિસ્વા ‘‘એકસ્મિં રાજકુલે નિબ્બત્તોસ્મી’’તિ અઞ્ઞાસિ. સો ‘‘કિં નુ ખો કમ્મં કત્વા ઇધ નિબ્બત્તોસ્મી’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘સારણીયધમ્મનિસ્સન્દેના’’તિ ઞત્વા ‘‘સહાયો મે કુહિં નુ ખો નિબ્બત્તો’’તિ આવજ્જેન્તો નીચસયને નિપન્નં દિસ્વા ‘‘અયં ભત્તગ્ગવત્તં પૂરેમીતિ મમ વચનં ન ગણ્હિ, ઇમસ્મિં ઇદાનિ તં ઠાને નિગ્ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ ‘‘સમ્મ મમ વચનં નાકાસી’’તિ આહ. અથ કિં જાતન્તિ. પસ્સ મય્હં સમ્પત્તિં, સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા સિરિસયને નિપન્નોસ્મિ, ત્વં નીચમઞ્ચે થદ્ધઅત્થરણમત્તે નિપન્નોસીતિ. કિં પન ત્વં એતં નિસ્સાય માનં કરોસિ, નનુ વેળુસલાકાહિ કત્વા પિલોતિકાય પલિવેઠિતં સબ્બમેતં પથવીધાતુમત્તમેવાતિ?

સુમના તેસં કથં સુત્વા ‘‘મમ ભાતિકાનં સન્તિકે કોચિ નત્થી’’તિ તેસં સમીપં ગચ્છન્તી દ્વારં નિસ્સાય ઠિતા ‘‘ધાતૂ’’તિ વચનં સુત્વા ‘‘ઇદં ધાતૂતિ વચનં બહિદ્ધા નત્થિ. મમ ભાતિકા સમણદેવપુત્તા ભવિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘સચાહં ‘ઇમે એવં કથેન્તી’તિ માતાપિતૂનં કથેસ્સામિ, ‘અમનુસ્સા એતે’તિ નીહરાપેસ્સન્તિ. ઇદં કારણં અઞ્ઞસ્સ અકથેત્વા કઙ્ખચ્છેદકં પુરિસહેરઞ્ઞિકં મમ પિતરં મહાગોતમદસબલંયેવ પુચ્છિસ્સામી’’તિ ભુત્તપાતરાસા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દસબલસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગમિસ્સામી’’તિ આહ. રાજા પઞ્ચ રથસતાનિ યોજાપેસિ. જમ્બુદીપતલસ્મિઞ્હિ તિસ્સોવ કુમારિયો પિતૂનં સન્તિકા પઞ્ચ રથસતાનિ લભિંસુ – બિમ્બિસારરઞ્ઞો ધીતા ચુન્દી રાજકઞ્ઞા, ધનઞ્ચયસ્સ સેટ્ઠિસ્સ ધીતા વિસાખા, અયં સુમના રાજકઞ્ઞાતિ. સા ગન્ધમાલં આદાય રથે ઠિતા પઞ્ચરથસતપરિવારા ‘‘ઇમં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

ઇધસ્સૂતિ ઇધ ભવેય્યું. એકો દાયકોતિ એકો અત્તના લદ્ધલાભતો પરસ્સ દત્વા પરિભુઞ્જનકો સારણીયધમ્મપૂરકો. એકો અદાયકોતિ એકો અત્તના લદ્ધં પરસ્સ અદત્વા પરિભુઞ્જનકો ભત્તગ્ગવત્તપૂરકો. દેવભૂતાનં પન નેસન્તિ દેવભૂતાનં એતેસં. અધિગણ્હાતીતિ અધિભવિત્વા ગણ્હાતિ અજ્ઝોત્થરતિ અતિસેતિ. આધિપતેય્યેનાતિ જેટ્ઠકકારણેન. ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઠાનેહીતિ સેસદેવે સક્કો દેવરાજા વિય ઇમેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ અધિગણ્હાતિ. માનુસકેનાતિઆદીસુ આયુના મહાકસ્સપત્થેરો વિય બાકુલત્થેરો વિય આનન્દત્થેરો વિય ચ, વણ્ણેન મહાગતિમ્બઅભયત્થેરો વિય ભણ્ડાગારઅમચ્ચો વિય ચ, સુખેન રટ્ઠપાલકુલપુત્તો વિય સોણસેટ્ઠિપુત્તો વિય યસદારકો વિય ચ, યસેન ધમ્માસોકો વિય, તથા આધિપચ્ચેનાતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ અતિરેકો જેટ્ઠકો હોતિ.

યાચિતોવ બહુલન્તિ બાકુલત્થેર-સીવલિત્થેર-આનન્દત્થેરાદયો વિય યાચિતોવ બહુલં ચીવરાદીનિ પરિભુઞ્જતીતિ ઇમેહિ કારણેહિ અતિરેકો હોતિ જેટ્ઠકો. યદિદં વિમુત્તિયા વિમુત્તિન્તિ યં એકસ્સ વિમુત્તિયા સદ્ધિં ઇતરસ્સ વિમુત્તિં આરબ્ભ નાનાકરણં વત્તબ્બં ભવેય્ય, તં ન વદામીતિ અત્થો. સત્તવસ્સિકદારકો વા હિ વિમુત્તિં પટિવિજ્ઝતુ વસ્સસતિકત્થેરો વા ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ઉપાસકો વા ઉપાસિકા વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા, પટિવિદ્ધલોકુત્તરમગ્ગે નાનત્તં નામ નત્થિ. અલમેવાતિ યુત્તમેવ. યત્ર હિ નામાતિ યાનિ નામ.

ગચ્છં આકાસધાતુયાતિ આકાસેન ગચ્છન્તો. સદ્ધોતિ રતનત્તયગુણાનં સદ્ધાતા. થનયન્તિ ગજ્જન્તો. વિજ્જુમાલીતિ માલાસદિસાય મેઘમુખે ચરન્તિયા વિજ્જુલતાય સમન્નાગતો. સતક્કકૂતિ સતકૂટો, ઇતો ચિતો ચ ઉટ્ઠિતેન વલાહકકૂટસતેન સમન્નાગતોતિ અત્થો. દસ્સનસમ્પન્નોતિ સોતાપન્નો. ભોગપરિબ્યૂળ્હોતિ ઉદકોઘેન વિય દાનવસેન દીયમાનેહિ ભોગેહિ પરિબ્યૂળ્હો, દેવલોકં સમ્પાપિતોતિ અત્થો. પેચ્ચાતિ પરલોકે. સગ્ગે પમોદતીતિ યસ્મિં સગ્ગે ઉપ્પજ્જતિ, તત્થેવ મોદતીતિ.

૨. ચુન્દીસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે પઞ્ચહિ રથસતેહીતિ ભુત્તપાતરાસા પિતુ સન્તિકં પેસેત્વા પઞ્ચ રથસતાનિ યોજાપેત્વા તેહિ પરિવુતાતિ અત્થો. ઉપસઙ્કમીતિ ભાતરા સદ્ધિં પવત્તિતં પઞ્હસાકચ્છં પુચ્છિસ્સામીતિ ગન્ધમાલચુણ્ણાદીનિ આદાય ઉપસઙ્કમિ. યદેવ સો હોતીતિ યદા એવ સો હોતિ. અથ વા યો એવ સો હોતિ. અરિયકન્તાનિ સીલાનીતિ મગ્ગફલસમ્પયુત્તાનિ સીલાનિ. તાનિ હિ અરિયાનં કન્તાનિ હોન્તિ, ભવન્તરેપિ ન પરિચ્ચજન્તિ. સેસં ચતુક્કનિપાતે અગ્ગપ્પસાદસુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૩. ઉગ્ગહસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે ભદ્દિયેતિ ભદ્દિયનગરે. જાતિયાવનેતિ સયંજાતે અરોપિતે હિમવન્તેન સદ્ધિં એકાબદ્ધે વનસણ્ડે, તં નગરં ઉપનિસ્સાય તસ્મિં વને વિહરતીતિ અત્થો. અત્તચતુત્થોતિ અત્તના ચતુત્થો. કસ્મા પનેસ ભગવન્તં અત્તચતુત્થંયેવ નિમન્તેસિ? ગેહે કિરસ્સ મઙ્ગલં મહન્તં, તત્થ મહન્તેન સંવિધાનેન બહૂ મનુસ્સા સન્નિપતિસ્સન્તિ. તે ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસન્તેન દુસ્સઙ્ગહા ભવિસ્સન્તીતિ અત્તચતુત્થંયેવ નિમન્તેસિ. અપિ ચસ્સ એવમ્પિ અહોસિ – ‘‘દહરકુમારિકાયો મહાભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે સત્થરિ ઓવદન્તે ઓલીનમના ઓવાદં ગહેતું ન સક્કુણેય્યુ’’ન્તિ. ઇમિનાપિ કારણેન અત્તચતુત્થમેવ નિમન્તેસિ. ઓવદતુ તાસં, ભન્તેતિ, ભન્તે ભગવા, એતાસં ઓવદતુ, એતા ઓવદતૂતિ અત્થો. ઉપયોગત્થસ્મિઞ્હિ એતં સામિવચનં. યં તાસન્તિ યં ઓવાદાનુસાસનં એતાસં. એવઞ્ચ પન વત્વા સો સેટ્ઠિ ‘‘ઇમા મમ સન્તિકે ઓવાદં ગણ્હમાના હરાયેય્યુ’’ન્તિ ભગવન્તં વન્દિત્વા પક્કામિ.

ભત્તૂતિ સામિકસ્સ. અનુકમ્પં ઉપાદાયાતિ અનુદ્દયં પટિચ્ચ. પુબ્બુટ્ઠાયિનિયોતિ સબ્બપઠમં ઉટ્ઠાનસીલા. પચ્છાનિપાતિનિયોતિ સબ્બપચ્છા નિપજ્જનસીલા. ઇત્થિયા હિ પઠમતરં ભુઞ્જિત્વા સયનં આરુય્હ નિપજ્જિતું ન વટ્ટતિ, સબ્બે પન ગેહપરિજને ભોજેત્વા ઉપકરણભણ્ડં સંવિધાય ગોરૂપાદીનિ આગતાનાગતાનિ ઞત્વા સ્વે કત્તબ્બકમ્મં વિચારેત્વા કુઞ્ચિકામુદ્દિકં હત્થે કત્વા સચે ભોજનં અત્થિ, ભુઞ્જિત્વા, નો ચે અત્થિ, અઞ્ઞં પચાપેત્વા સબ્બે સન્તપ્પેત્વા પચ્છા નિપજ્જિતું વટ્ટતિ. નિપન્નાયપિ યાવ સૂરિયુગ્ગમના નિદ્દાયિતું ન વટ્ટતિ, સબ્બપઠમં પન ઉટ્ઠાય દાસકમ્મકરે પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કમ્મં કરોથા’’તિ કમ્મન્તં વિચારેત્વા ધેનુયો દુહાપેત્વા સબ્બં ગેહે કત્તબ્બકિચ્ચં અત્તનો પચ્ચક્ખંયેવ કાતું વટ્ટતિ. એતમત્થં સન્ધાય ‘‘પુબ્બુટ્ઠાયિનિયો પચ્છાનિપાતિનિયો’’તિ આહ. ‘‘કિંકારપટિસ્સાવિનિયોતિ કિં કરોમ કિં કરોમા’’તિ મુખં ઓલોકેત્વા વિચરણસીલા. મનાપચારિનિયોતિ મનાપંયેવ કિરિયં કરણસીલા. પિયવાદિનિયોતિ પિયમેવ વચનં વાદનસીલા. પૂજેસ્સામાતિ ચતુપચ્ચયપૂજાય પૂજયિસ્સામ.

અબ્ભાગતેતિ અત્તનો સન્તિકં આગતે. આસનોદકેન પટિપૂજેસ્સામાતિ આસનેન ચ પાદધોવનઉદકેન ચ પૂજયિસ્સામ. એત્થ ચ માતાપિતૂનં દેવસિકં સક્કારો કાતબ્બો. સમણબ્રાહ્મણાનં પન અબ્ભાગતાનં આસનં દત્વા પાદધોવનઞ્ચ દાતબ્બં, સક્કારો ચ કાતબ્બો.

ઉણ્ણાતિ એળકલોમં. તત્થ દક્ખા ભવિસ્સામાતિ એળકલોમાનં વિજટનધોવનરજનવેણિકરણાદીસુ કપ્પાસસ્સ ચ વટ્ટનપિસનફોટનકન્તનાદીસુ છેકા ભવિસ્સામ. તત્રુપાયાયાતિ તસ્મિં ઉણ્ણાકપ્પાસસંવિધાને ઉપાયભૂતાય ‘‘ઇમસ્મિં કાલે ઇદં નામ કાતું વટ્ટતી’’તિ એવં પવત્તાય વીમંસાય સમન્નાગતા. અલં કાતું અલં સંવિધાતુન્તિ અત્તના કાતુમ્પિ પરેહિ કારાપેતુમ્પિ યુત્તા ચેવ સમત્થા ચ ભવિસ્સામાતિ અત્થો.

કતઞ્ચ કતતો જાનિસ્સામ, અકતઞ્ચ અકતતોતિ સકલદિવસં ઇદં નામ કમ્મં કત્વા આગતાનં, ઉપડ્ઢદિવસં ઇદં નામ કમ્મં કત્વા આગતાનં, નિક્કમ્માનં ગેહે નિસિન્નાનં ઇદં નામ દાતુઞ્ચ એવઞ્ચ કાતું વટ્ટતીતિ એવં જાનિસ્સામ. ગિલાનકાનઞ્ચ બલાબલન્તિ સચે હિ ગિલાનકાલે તેસં ભેસજ્જભોજનાદીનિ દત્વા રોગં ફાસું ન કરોન્તિ, ‘‘ઇમે અરોગકાલે અમ્હે યં ઇચ્છન્તિ, તં કારેન્તિ. ગિલાનકાલે અત્થિ ભાવમ્પિ નો ન જાનન્તી’’તિ વિરત્તરૂપા પચ્છા કિચ્ચાનિ ન કરોન્તિ, દુક્કટાનિ વા કરોન્તિ. તસ્મા નેસં બલાબલં ઞત્વા દાતબ્બઞ્ચ કાતબ્બઞ્ચ જાનિસ્સામાતિ એવં તુમ્હેહિ સિક્ખિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ખાદનીયં ભોજનીયઞ્ચસ્સાતિ ખાદનીયઞ્ચ ભોજનીયઞ્ચ અસ્સ અન્તોજનસ્સ. પચ્ચંસેનાતિ પટિલભિતબ્બેન અંસેન, અત્તનો અત્તનો લદ્ધબ્બકોટ્ઠાસાનુરૂપેનાતિ અત્થો. સંવિભજિસ્સામાતિ દસ્સામ. સમ્પાદેસ્સામાતિ સમ્પાદયિસ્સામ.

અધુત્તીતિ પુરિસધુત્તસુરાધુત્તતાવસેન અધુત્તિયો. અથેનીતિ અથેનિયો અચોરિયો. અસોણ્ડીતિ સુરાસોણ્ડતાદિવસેન અસોણ્ડિયો.

એવં સુત્તન્તં નિટ્ઠપેત્વા ઇદાનિ ગાથાહિ કૂટં ગણ્હન્તો યો નં ભરતિ સબ્બદાતિઆદિમાહ. તત્થ ભરતીતિ પોસતિ પટિજગ્ગતિ. સબ્બકામહરન્તિ સબ્બકામદદં. સોત્થીતિ સુઇત્થી. એવં વત્તતીતિ એત્તકં વત્તં પૂરેત્વા વત્તતિ. મનાપા નામ તે દેવાતિ નિમ્માનરતી દેવા. તે હિ ઇચ્છિતિચ્છિતં રૂપં માપેત્વા અભિરમણતો નિમ્માનરતીતિ ચ મનાપાતિ ચ વુચ્ચન્તીતિ.

૪. સીહસેનાપતિસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે સન્દિટ્ઠિકન્તિ સામં પસ્સિતબ્બકં. દાયકોતિ દાનસૂરો. ન સો સદ્ધામત્તકેનેવ તિટ્ઠતિ, પરિચ્ચજિતુમ્પિ સક્કોતીતિ અત્થો. દાનપતીતિ યં દાનં દેતિ, તસ્સ પતિ હુત્વા દેતિ, ન દાસો, ન સહાયો. યો હિ અત્તના મધુરં ભુઞ્જતિ, પરેસં અમધુરં દેતિ, સો દાનસઙ્ખાતસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ દાસો હુત્વા દેતિ. યો યં અત્તના ભુઞ્જતિ, તદેવ દેતિ, સો સહાયો હુત્વા દેતિ. યો પન અત્તના યેન કેનચિ યાપેતિ, પરેસં મધુરં દેતિ, સો પતિ જેટ્ઠકો સામી હુત્વા દેતિ. તાદિસં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘દાનપતી’’તિ.

અમઙ્કુભૂતોતિ ન નિત્તેજભૂતો. વિસારદોતિ ઞાણસોમનસ્સપ્પત્તો. સહબ્યતં ગતાતિ સહભાવં એકીભાવં ગતા. કતાવકાસાતિ યેન કમ્મેન તત્થ અવકાસો હોતિ, તસ્સ કતત્તા કતાવકાસા. તં પન યસ્મા કુસલમેવ હોતિ, તસ્મા કતકુસલાતિ વુત્તં. મોદરેતિ મોદન્તિ પમોદન્તિ. અસિતસ્સાતિ અનિસ્સિતસ્સ તથાગતસ્સ. તાદિનોતિ તાદિલક્ખણં પત્તસ્સ.

૫. દાનાનિસંસસુત્તવણ્ણના

૩૫. પઞ્ચમે ગિહિધમ્મા અનપગતો હોતીતિ અખણ્ડપઞ્ચસીલો હોતિ. સતં ધમ્મં અનુક્કમન્તિ સપ્પુરિસાનં મહાપુરિસાનં ધમ્મં અનુક્કમન્તો. સન્તો નં ભજન્તીતિ સપ્પુરિસા બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધતથાગતસાવકા એતં ભજન્તિ.

૬. કાલદાનસુત્તવણ્ણના

૩૬. છટ્ઠે કાલદાનાનીતિ યુત્તદાનાનિ, પત્તદાનાનિ અનુચ્છવિકદાનાનીતિ અત્થો. નવસસ્સાનીતિ અગ્ગસસ્સાનિ. નવફલાનીતિ આરામતો પઠમુપ્પન્નાનિ અગ્ગફલાનિ. પઠમં સીલવન્તેસુ પતિટ્ઠાપેતીતિ પઠમં સીલવન્તાનં દત્વા પચ્છા અત્તના પરિભુઞ્જતિ. વદઞ્ઞૂતિ ભાસિતઞ્ઞૂ. કાલેન દિન્નન્તિ યુત્તપ્પત્તકાલેન દિન્નં. અનુમોદન્તીતિ એકમન્તે ઠિતા અનુમોદન્તિ. વેય્યાવચ્ચન્તિ કાયેન વેય્યાવટિકકમ્મં કરોન્તિ. અપ્પટિવાનચિત્તોતિ અનુક્કણ્ઠિતચિત્તો. યત્થ દિન્નં મહપ્ફલન્તિ યસ્મિં ઠાને દિન્નં મહપ્ફલં હોતિ, તત્થ દદેય્ય.

૭. ભોજનસુત્તવણ્ણના

૩૭. સત્તમે આયું દેતીતિ આયુદાનં દેતિ. વણ્ણન્તિ સરીરવણ્ણં. સુખન્તિ કાયિકચેતસિકસુખં. બલન્તિ સરીરથામં. પટિભાનન્તિ યુત્તમુત્તપ્પટિભાનં.

૮. સદ્ધસુત્તવણ્ણના

૩૮. અટ્ઠમે અનુકમ્પન્તીતિ અનુગ્ગણ્હન્તિ. ખન્ધિમાવ મહાદુમોતિ ખન્ધસમ્પન્નો મહારુક્ખો વિય. મનોરમે આયતનેતિ રમણીયે સમોસરણટ્ઠાને. છાયં છાયત્થિકા યન્તીતિ છાયાય અત્થિકાવ છાયં ઉપગચ્છન્તિ. નિવાતવુત્તિન્તિ નીચવુત્તિં. અત્થદ્ધન્તિ કોધમાનથદ્ધતાય રહિતં. સોરતન્તિ સોરચ્ચેન સુચિસીલેન સમન્નાગતં. સખિલન્તિ સમ્મોદકં.

૯. પુત્તસુત્તવણ્ણના

૩૯. નવમે ભતો વા નો ભરિસ્સતીતિ અમ્હેહિ થઞ્ઞપાયનહત્થપાદવડ્ઢનાદીહિ ભતો પટિજગ્ગિતો અમ્હે મહલ્લકકાલે હત્થપાદધોવન-ન્હાપનયાગુભત્તદાનાદીહિ ભરિસ્સતિ. કિચ્ચં વા નો કરિસ્સતીતિ અત્તનો કમ્મં ઠપેત્વા અમ્હાકં રાજકુલાદીસુ ઉપ્પન્નં કિચ્ચં ગન્ત્વા કરિસ્સતિ. કુલવંસો ચિરં ઠસ્સતીતિ અમ્હાકં સન્તકં ખેત્તવત્થુહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિં અવિનાસેત્વા રક્ખન્તે પુત્તે કુલવંસો ચિરં ઠસ્સતિ, અમ્હેહિ વા પવત્તિતાનિ સલાકભત્તાદીનિ અનુપચ્છિન્દિત્વા પવત્તેસ્સતિ, એવમ્પિ નો કુલવંસો ચિરં ઠસ્સતિ. દાયજ્જં પટિપજ્જિસ્સતીતિ કુલવંસાનુરૂપાય પટિપત્તિયા અત્તાનં દાયજ્જારહં કરોન્તો અમ્હાકં સન્તકં દાયજ્જં પટિપજ્જિસ્સતિ. દક્ખિણં અનુપ્પદસ્સતીતિ પત્તિદાનં કત્વા તતિયદિવસતો પટ્ઠાય દાનં અનુપ્પદસ્સતિ.

સન્તો સપ્પુરિસાતિ ઇમસ્મિં ઠાને માતાપિતૂસુ સમ્મા પટિપત્તિયા સન્તો સપ્પુરિસાતિ વેદિતબ્બા. પુબ્બે કતમનુસ્સરન્તિ માતાપિતૂહિ પઠમતરં કતગુણં અનુસ્સરન્તા. ઓવાદકારીતિ માતાપિતૂહિ દિન્નસ્સ ઓવાદસ્સ કત્તા. ભતપોસીતિ યેહિ ભતો, તેસં પોસકો. પસંસિયોતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે મહાજનેન પસંસિતબ્બો હોતિ.

૧૦. મહાસાલપુત્તસુત્તવણ્ણના

૪૦. દસમે મહાસાલાતિ મહારુક્ખા. સાખાપત્તપલાસેન વડ્ઢન્તીતિ ખુદ્દકસાખાહિ ચ પત્તસઙ્ખાતેન ચ પલાસેન વડ્ઢન્તિ. અરઞ્ઞસ્મિન્તિ અગામકે પદેસે. બ્રહાવનેતિ મહાવને અટવિયં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સુમનવગ્ગો ચતુત્થો.