(૧૩) ૩. ભયવગ્ગો

૧. અત્તાનુવાદસુત્તવણ્ણના

૧૨૧. તતિયસ્સ પઠમે અત્તાનુવાદભયન્તિ અત્તાનં અનુવદન્તસ્સ ઉપ્પજ્જનકભયં. પરાનુવાદભયન્તિ પરસ્સ અનુવાદતો ઉપ્પજ્જનકભયં. દણ્ડભયન્તિ દ્વત્તિંસ કમ્મકારણા પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકભયં. દુગ્ગતિભયન્તિ ચત્તારો અપાયે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકભયં. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અત્તાનુવાદભયન્તિઆદીસુ અત્તાનુવાદભયં તાવ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ અજ્ઝત્તં હિરી સમુટ્ઠાતિ, સાસ્સ તીસુ દ્વારેસુ સંવરં જનેતિ, તીસુ દ્વારેસુ સંવરો ચતુપારિસુદ્ધિસીલં હોતિ. સો તસ્મિં સીલે પતિટ્ઠાય વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અગ્ગફલે પતિટ્ઠાતિ. પરાનુવાદભયં પન પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ બહિદ્ધા ઓત્તપ્પં સમુટ્ઠાતિ, તદસ્સ તીસુ દ્વારેસુ સંવરં જનેતિ, તીસુ દ્વારેસુ સંવરો ચતુપારિસુદ્ધિસીલં હોતિ. સો તસ્મિં સીલે પતિટ્ઠાય વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અગ્ગફલે પતિટ્ઠાતિ. દુગ્ગતિભયં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ અજ્ઝત્તં હિરી સમુટ્ઠાતિ, સાસ્સ તીસુ દ્વારેસુ સંવરં જનેતિ, તીસુ દ્વારેસુ સંવરો ચતુપારિસુદ્ધિસીલં હોતિ. સો તસ્મિં સીલે પતિટ્ઠાય વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અગ્ગફલે પતિટ્ઠાતિ.

૨. ઊમિભયસુત્તવણ્ણના

૧૨૨. દુતિયે ઉદકોરોહન્તસ્સાતિ ઉદકં ઓતરન્તસ્સ. પાટિકઙ્ખિતબ્બાનીતિ ઇચ્છિતબ્બાનિ. સુસુકાભયન્તિ ચણ્ડમચ્છભયં. મુખાવરણં મઞ્ઞે કરોન્તીતિ મુખપિદહનં વિય કરોન્તિ. ઓદરિકત્તસ્સાતિ મહોદરતાય મહગ્ઘસભાવસ્સ. અરક્ખિતેનેવ કાયેનાતિઆદીસુ કાયદ્વારે તિવિધસ્સ સંવરસ્સ અભાવતો અરક્ખિતેન કાયેન. વચીદ્વારે ચતુબ્બિધસ્સ સંવરસ્સ અભાવતો અરક્ખિતાય વાચાય.

૩. પઠમનાનાકરણસુત્તવણ્ણના

૧૨૩. તતિયે તદસ્સાદેતીતિ તં ઝાનં સુખસ્સાદેન અસ્સાદેતિ. નિકામેતીતિ પત્થેતિ. વિત્તિં આપજ્જતીતિ તુટ્ઠિં આપજ્જતિ. તદધિમુત્તોતિ તસ્મિં અધિમુત્તો, તં વા અધિમુત્તો. તબ્બહુલવિહારીતિ તેન ઝાનેન બહુલં વિહરન્તો. સહબ્યતં ઉપપજ્જતીતિ સહભાવં ગચ્છતિ, તત્થ નિબ્બત્તતીતિ અત્થો. કપ્પો આયુપ્પમાણન્તિ એત્થ પઠમજ્ઝાનં અત્થિ હીનં, અત્થિ મજ્ઝિમં, અત્થિ પણીતં. તત્થ હીનેન ઉપ્પન્નાનં કપ્પસ્સ તતિયો કોટ્ઠાસો આયુપ્પમાણં, મજ્ઝિમેન ઉપડ્ઢકપ્પો, પણીતેન કપ્પો. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. નિરયમ્પિ ગચ્છતીતિ નિરયગમનીયસ્સ કમ્મસ્સ અપ્પહીનત્તા અપરાપરં ગચ્છતિ, ન અનન્તરમેવ. તસ્મિંયેવ ભવે પરિનિબ્બાયતીતિ તસ્મિંયેવ રૂપભવે ઠત્વા પરિનિબ્બાયતિ, ન હેટ્ઠા ઓતરતિ. યદિદં ગતિયા ઉપપત્તિયા સતીતિ યં ઇદં ગતિયા ચ ઉપપત્તિયા ચ સતિ સેખસ્સ અરિયસાવકસ્સ પટિસન્ધિવસેન હેટ્ઠા અનોતરિત્વા તસ્મિંયેવ રૂપભવે ઉપરિ દુતિયતતિયાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં બ્રહ્મલોકે પરિનિબ્બાનં, પુથુજ્જનસ્સ પન નિરયાદિગમનં, ઇદં નાનાકરણન્તિ અત્થો.

દ્વે કપ્પાતિ એત્થાપિ દુતિયજ્ઝાનં વુત્તનયેનેવ તિવિધં હોતિ. તત્થ પણીતભાવનેન નિબ્બત્તાનં અટ્ઠકપ્પા આયુપ્પમાણં, મજ્ઝિમેન ચત્તારો, હીનેન દ્વે. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. ચત્તારો કપ્પાતિ એત્થ યં હેટ્ઠા વુત્તં ‘‘કપ્પો, દ્વે કપ્પા’’તિ, તમ્પિ આહરિત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. કપ્પોતિ ચ ગુણસ્સપિ નામં, તસ્મા કપ્પો દ્વે કપ્પા ચત્તારો કપ્પાતિ અયમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો પઠમં વુત્તો કપ્પો, સો દ્વે વારે ગણેત્વા એકેન ગુણેન દ્વે કપ્પા હોન્તિ, દુતિયેન ચત્તારો, પુન તે ચત્તારો કપ્પાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ ગુણેહિ ગુણિતા એકેન ગુણેન અટ્ઠ હોન્તિ, દુતિયેન સોળસ, તતિયેન દ્વત્તિંસ, ચતુત્થેન ચતુસટ્ઠીતિ. એવમિધ પણીતજ્ઝાનવસેન ચતુસટ્ઠિ કપ્પા ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. પઞ્ચ કપ્પસતાનીતિ ઇદં પણીતસ્સેવ ઉપપત્તિજ્ઝાનસ્સ વસેન વુત્તં. વેહપ્ફલેસુ વા પઠમજ્ઝાનભૂમિઆદીસુ વિય તિણ્ણં બ્રહ્મલોકાનં અભાવતો એત્તકમેવ આયુપ્પમાણં. તસ્મા એવં વુત્તં.

૪. દુતિયનાનાકરણસુત્તવણ્ણના

૧૨૪. ચતુત્થે રૂપમેવ રૂપગતં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અનિચ્ચતોતિઆદીસુ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચતો, આબાધટ્ઠેન રોગતો, અન્તો પદુસ્સનટ્ઠેન ગણ્ડતો, અનુપવિટ્ઠટ્ઠેન સલ્લતો, સદુક્ખટ્ઠેન અઘતો, સમ્પીળનટ્ઠેન આબાધતો, અવિધેય્યટ્ઠેન પરતો, પલુજ્જનટ્ઠેન પલોકતો, નિસ્સત્તટ્ઠેન સુઞ્ઞતો, અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તતો. એત્થ ચ ‘‘અનિચ્ચતો પલોકતો’’તિ દ્વીહિ પદેહિ અનિચ્ચલક્ખણં કથિતં, ‘‘સુઞ્ઞતો અનત્તતો’’તિ દ્વીહિ અનત્તલક્ખણં, સેસેહિ દુક્ખલક્ખણં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં. સમનુપસ્સતીતિ ઞાણેન પસ્સતિ. એવં પઞ્ચક્ખન્ધે તિલક્ખણં આરોપેત્વા પસ્સન્તો તયો મગ્ગે તીણિ ફલાનિ સચ્છિકરોતિ. સુદ્ધાવાસાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતીતિ તત્થ ઠિતો ચતુત્થજ્ઝાનં ભાવેત્વા ઉપપજ્જતિ.

૫-૬. મેત્તાસુત્તદ્વયવણ્ણના

૧૨૫-૧૨૬. પઞ્ચમે પઠમજ્ઝાનવસેન મેત્તા, દુતિયાદિવસેન કરુણાદયો દસ્સિતા. છટ્ઠં ચતુત્થે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૭. પઠમતથાગતઅચ્છરિયસુત્તવણ્ણના

૧૨૭. સત્તમે પાતુભાવાતિ પાતુભાવેન. કુચ્છિં ઓક્કમતીતિ એત્થ કુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતીતિ અત્થો. ઓક્કન્તે હિ તસ્મિં એવં હોતિ, ન ઓક્કમમાને. અપ્પમાણોતિ વુડ્ઢિપ્પમાણો, વિપુલોતિ અત્થો. ઉળારોતિ તસ્સેવ વેવચનં. દેવાનં દેવાનુભાવન્તિ એત્થ દેવાનં અયમાનુભાવો – નિવત્થવત્થસ્સ પભા દ્વાદસ યોજનાનિ ફરતિ, તથા સરીરસ્સ, તથા વિમાનસ્સ, તં અતિક્કમિત્વાતિ અત્થો. લોકન્તરિકાતિ તિણ્ણં તિણ્ણં ચક્કવાળાનં અન્તરા એકેકો લોકન્તરિકો હોતિ, તિણ્ણં સકટચક્કાનં પત્તાનં વા અઞ્ઞમઞ્ઞં આહચ્ચ ઠપિતાનં મજ્ઝે ઓકાસો વિય. સો પન લોકન્તરિકનિરયો પરિમાણતો અટ્ઠયોજનસહસ્સપ્પમાણો હોતિ. અઘાતિ નિચ્ચવિવટા. અસંવુતાતિ હેટ્ઠાપિ અપ્પતિટ્ઠા. અન્ધકારાતિ તમભૂતા. અન્ધકારતિમિસાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિનિવારણતો અન્ધભાવકરણતિમિસાય સમન્નાગતા. તત્થ કિર ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન જાયતિ. એવંમહિદ્ધિકાનન્તિ ચન્દિમસૂરિયા કિર એકપ્પહારેનેવ તીસુ દીપેસુ પઞ્ઞાયન્તિ, એવંમહિદ્ધિકા. એકેકાય દિસાય નવ નવ યોજનસતસહસ્સાનિ અન્ધકારં વિધમિત્વા આલોકં દસ્સેન્તિ, એવંમહાનુભાવા. આભા નાનુભોન્તીતિ પભા નપ્પહોન્તિ. તે કિર ચક્કવાળપબ્બતસ્સ વેમજ્ઝેન ચરન્તિ ચક્કવાળપબ્બતઞ્ચ અતિક્કમિત્વા લોકન્તરનિરયા. તસ્મા તેસં તત્થ આભા નપ્પહોન્તિ.

યેપિ તત્થ સત્તાતિ યેપિ તસ્મિં લોકન્તરમહાનિરયે સત્તા ઉપપન્ના. કિં પન કમ્મં કત્વા તત્થ ઉપ્પજ્જન્તીતિ? ભારિયં દારુણં માતાપિતૂનં ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણાનઞ્ચ ઉપરિ અપરાધં, અઞ્ઞઞ્ચ દિવસે દિવસે પાણવધાદિસાહસિકકમ્મં કત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ તમ્બપણ્ણિદીપે અભયચોરનાગચોરાદયો વિય. તેસં અત્તભાવો તિગાવુતિકો હોતિ, વગ્ગુલીનં વિય દીઘનખા હોન્તિ. તે રુક્ખે વગ્ગુલિયો વિય નખેહિ ચક્કવાળપબ્બતપાદે લગ્ગન્તિ. યદા સંસપ્પન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થપાસગતા હોન્તિ, અથ ‘‘ભક્ખો નો લદ્ધો’’તિ મઞ્ઞમાના તત્થ બ્યાવટા વિપરિવત્તિત્વા લોકસન્ધારકઉદકે પતન્તિ, વાતે પહરન્તેપિ મધુકફલાનિ વિય છિજ્જિત્વા ઉદકે પતન્તિ, પતિતમત્તાવ અચ્ચન્તખારે ઉદકે પિટ્ઠપિણ્ડિ વિય વિલીયન્તિ. અઞ્ઞેપિ કિર ભો સન્તિ સત્તાતિ ભો યથા મયં મહાદુક્ખં અનુભવામ, એવં અઞ્ઞેપિ કિર સત્તા ઇદં દુક્ખં અનુભવનત્થાય ઇધૂપપન્નાતિ તંદિવસં પસ્સન્તિ. અયં પન ઓભાસો એકયાગુપાનમત્તમ્પિ ન તિટ્ઠતિ. યાવતા નિદ્દાયિત્વા પબુદ્ધો આરમ્મણં વિભાવેતિ, તત્તકં કાલં હોતિ. દીઘભાણકા પન ‘‘અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તમેવ વિજ્જુઓભાસો વિય નિચ્છરિત્વા કિં ઇદન્તિ ભણન્તાનંયેવ અન્તરધાયતી’’તિ વદન્તિ.

૮. દુતિયતથાગતઅચ્છરિયસુત્તવણ્ણના

૧૨૮. અટ્ઠમે તણ્હાદિટ્ઠીહિ અલ્લીયિતબ્બટ્ઠેન આલયોતિ પઞ્ચ કામગુણા, સકલમેવ વા વટ્ટં. આરમન્તિ એત્થાતિ આરામો, આલયો આરામો એતિસ્સાતિ આલયારામા. આલયે રતાતિ આલયરતા. આલયે સમ્મુદિતાતિ આલયસમ્મુદિતા. અનાલયે ધમ્મેતિ આલયપટિપક્ખે વિવટ્ટૂપનિસ્સિતે અરિયધમ્મે. સુસ્સૂસતીતિ સોતુકામો હોતિ. સોતં ઓદહતીતિ સોતં ઠપેતિ. અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેતીતિ આજાનનત્થાય ચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠપેતિ. માનોતિ મઞ્ઞના, મઞ્ઞિતબ્બટ્ઠેન વા સકલં વટ્ટમેવ. માનવિનયે ધમ્મેતિ માનવિનયધમ્મે. ઉપસમપટિપક્ખો અનુપસમો, અનુપસન્તટ્ઠેન વા વટ્ટમેવ અનુપસમો નામ. ઓપસમિકેતિ ઉપસમકરે વિવટ્ટૂપનિસ્સિતે. અવિજ્જાય ગતા સમન્નાગતાતિ અવિજ્જાગતા. અવિજ્જણ્ડકોસેન પરિયોનદ્ધત્તા અણ્ડં વિય ભૂતાતિ અણ્ડભૂતા. સમન્તતો ઓનદ્ધાતિ પરિયોનદ્ધા. અવિજ્જાવિનયેતિ અવિજ્જાવિનયો વુચ્ચતિ અરહત્તં, તંનિસ્સિતે ધમ્મે દેસિયમાનેતિ અત્થો. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે ચતૂસુ ઠાનેસુ વટ્ટં, ચતૂસુ વિવટ્ટં કથિતં.

૯. આનન્દઅચ્છરિયસુત્તવણ્ણના

૧૨૯. નવમે ભિક્ખુપરિસા આનન્દં દસ્સનાયાતિ યે ભગવન્તં પસ્સિતુકામા થેરં ઉપસઙ્કમન્તિ, યે વા ‘‘આયસ્મા કિરાનન્દો સમન્તપાસાદિકો અભિરૂપો દસ્સનીયો બહુસ્સુતો સઙ્ઘસોભનો’’તિ થેરસ્સ ગુણે સુત્વા આગચ્છન્તિ, તે સન્ધાય ‘‘ભિક્ખુપરિસા આનન્દં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમતી’’તિ વુત્તં. એસ નયો સબ્બત્થ. અત્તમનાતિ ‘‘સવનેન નો દસ્સનં સમેતી’’તિ સકમના તુટ્ઠચિત્તા. ધમ્મન્તિ ‘‘કચ્ચિ, આવુસો, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ યોનિસોમનસિકારકમ્મં કરોથ, આચરિયુપજ્ઝાયવત્તં પૂરેથા’’તિ એવરૂપં પટિસન્થારધમ્મં. તત્થ ભિક્ખુનીસુ ‘‘કચ્ચિ, ભગિનિયો, અટ્ઠ ગરુધમ્મે સમાદાય વત્તથા’’તિ ઇદમ્પિ નાનાકરણં હોતિ. ઉપાસકેસુ ‘‘સ્વાગતં, ઉપાસક, ન તે કિઞ્ચિ સીસં વા અઙ્ગં વા રુજ્જતિ, અરોગા તે પુત્તભાતરો’’તિ ન એવં પટિસન્થારં કરોતિ, એવં પન કરોતિ – ‘‘કથં, ઉપાસકા, તીણિ સરણાનિ પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખથ, માસસ્સ અટ્ઠ ઉપોસથે કરોથ, માતાપિતૂનં ઉપટ્ઠાનવત્તં પૂરેથ, ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણે પટિજગ્ગથા’’તિ. ઉપાસિકાસુપિ એસેવ નયો.

૧૦. ચક્કવત્તિઅચ્છરિયસુત્તવણ્ણના

૧૩૦. દસમે ખત્તિયપરિસાતિ અભિસિત્તા અનભિસિત્તા ચ ખત્તિયા. તે હિ કિર ‘‘રાજા ચક્કવત્તી નામ અભિરૂપો પાસાદિકો હોતિ, આકાસેન વિચરન્તો રજ્જં અનુસાસતિ, ધમ્મિકો ધમ્મરાજા’’તિ તસ્સ ગુણકથં સુત્વા સવનેન દસ્સનમ્હિ સમેન્તે અત્તમના હોન્તિ. ભાસતીતિ ‘‘કથં, તાતા, રાજધમ્મં પૂરેથ, પવેણિં રક્ખથા’’તિ પટિસન્થારં કરોતિ. બ્રાહ્મણેસુ પન ‘‘કથઞ્ચ, આચરિયા, મન્તે વાચેથ, અન્તેવાસિકા મન્તે ગણ્હન્તિ, દક્ખિણં વા વત્થાનિ વા સીલં વા લભથા’’તિ એવં પટિસન્થારં કરોતિ. ગહપતીસુ ‘‘કથં, તાતા, ન વો રાજકુલતો દણ્ડેન વા બન્ધનેન વા પીળા અત્થિ, સમ્મા દેવો ધારં અનુપ્પવેચ્છતિ, સસ્સાનિ સમ્પજ્જન્તી’’તિ એવં પટિસન્થારં કરોતિ. સમણેસુ ‘‘કથં, ભન્તે, કચ્ચિ પબ્બજિતપરિક્ખારા સુલભા, સમણધમ્મે નપ્પમજ્જથા’’તિ એવં પટિસન્થારં કરોતીતિ.

ભયવગ્ગો તતિયો.