૪. કાળકારામસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થં અત્થુપ્પત્તિયં નિક્ખિત્તં. કતરાય અત્થુપ્પત્તિયન્તિ? દસબલગુણકથાય. અનાથપિણ્ડિકસ્સ કિર ધીતા ચૂળસુભદ્દા ‘‘સાકેતનગરે કાળકસેટ્ઠિપુત્તસ્સ ગેહં ગચ્છિસ્સામી’’તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, અહં મિચ્છાદિટ્ઠિકકુલં ગચ્છામિ. સચે તત્થ સક્કારં લભિસ્સામિ, એકસ્મિં પુરિસે પેસિયમાને પપઞ્ચો ભવિસ્સતિ, મં આવજ્જેય્યાથ ભગવા’’તિ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા અગમાસિ. સેટ્ઠિ ‘‘સુણિસા મે આગતા’’તિ મઙ્ગલં કરોન્તોવ બહું ખાદનીયભોજનીયં પટિયાદેત્વા પઞ્ચ અચેલકસતાનિ નિમન્તેસિ. સો તેસુ નિસિન્નેસુ ‘‘ધીતા મે આગન્ત્વા અરહન્તે વન્દતૂ’’તિ ચૂળસુભદ્દાય પેસેસિ. આગતફલા અરિયસાવિકા અરહન્તેતિ વુત્તમત્તેયેવ ‘‘લાભા વત મે’’તિ ઉટ્ઠહિત્વા ગતા તે નિસ્સિરિકદસ્સને અચેલકે દિસ્વાવ ‘‘સમણા નામ ન એવરૂપા હોન્તિ, તાત, યેસં નેવ અજ્ઝત્તં હિરી, ન બહિદ્ધા ઓત્તપ્પં અત્થી’’તિ વત્વા ‘‘ન ઇમે સમણા, ધીધી’’તિ ખેળં પાતેત્વા નિવત્તિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગતા.

તતો અચેલકા ‘‘મહાસેટ્ઠિ કુતો તે એવરૂપા કાલકણ્ણી લદ્ધા, કિં સકલજમ્બુદીપે અઞ્ઞા દારિકા નત્થી’’તિ સેટ્ઠિં પરિભાસિંસુ. સો ‘‘આચરિયા જાનિત્વા વા કતં હોતુ અજાનિત્વા વા, અહમેત્થ જાનિસ્સામી’’તિ અચેલકે ઉય્યોજેત્વા સુભદ્દાય સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અમ્મ, કસ્મા એવરૂપં અકાસિ, કસ્મા અરહન્તે લજ્જાપેસી’’તિ આહ. તાત, અરહન્તા નામ એવરૂપા ન હોન્તીતિ. અથ નં સો આહ –

‘‘કીદિસા સમણા તુય્હં, બાળ્હં ખો ને પસંસસિ;

કિંસીલા કિંસમાચારા, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતા’’તિ.

સા આહ –

‘‘સન્તિન્દ્રિયા સન્તમના, સન્તતેજા ગુણમગ્ગસણ્ઠિતા;

ઓક્ખિત્તચક્ખૂ મિતભાણી, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘વસન્તિ વનમોગય્હ, નાગો છેત્વાવ બન્ધનં;

એકકિયા અદુતિયા, તાદિસા સમણા મમા’’તિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા સેટ્ઠિસ્સ પુરે ઠત્વા તિણ્ણં રતનાનં ગુણં કથેસિ. સેટ્ઠિ તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘યદિ એવં, તવ સમણે આનેત્વા મઙ્ગલં કરોમા’’તિ. સા પુચ્છિ ‘‘કદા કરિસ્સથ, તાતા’’તિ. સેટ્ઠિ ચિન્તેસિ – ‘‘કતિપાહચ્ચયેનાતિ વુત્તે પેસેત્વા પક્કોસાપેય્યા’’તિ. અથ નં ‘‘સ્વે અમ્મા’’તિ આહ. સા સાયન્હસમયે ઉપરિપાસાદં આરુય્હ મહન્તં પુપ્ફસમુગ્ગં ગહેત્વા સત્થુ ગુણે અનુસ્સરિત્વા અટ્ઠ પુપ્ફમુટ્ઠિયો દસબલસ્સ વિસ્સજ્જેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ નમસ્સમાના અટ્ઠાસિ. એવઞ્ચ અવચ – ‘‘ભગવા સ્વે પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ. તાનિ પુપ્ફાનિ ગન્ત્વા દસબલસ્સ મત્થકે વિતાનં હુત્વા અટ્ઠંસુ. સત્થા આવજ્જેન્તો તં કારણં અદ્દસ. ધમ્મદેસનાપરિયોસાને અનાથપિણ્ડિકમહાસેટ્ઠિ દસબલં વન્દિત્વા ‘‘સ્વે, ભન્તે, પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં મમ ગેહે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહ. ચૂળસુભદ્દાય નિમન્તિતમ્હ સેટ્ઠીતિ. ન, ભન્તે, કઞ્ચિ આગતં પસ્સામાતિ. આમ, સેટ્ઠિ, સદ્ધા પન ઉપાસિકા દૂરે યોજનસતમત્થકેપિ યોજનસહસ્સમત્થકેપિ ઠિતા હિમવન્તો વિય પઞ્ઞાયતીતિ વત્વા –

‘‘દૂરે સન્તો પકાસેન્તિ, હિમવન્તોવ પબ્બતો;

અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ, રત્તિં ખિત્તા યથા સરા’’તિ. (ધ. પ. ૩૦૪) –

ઇમં ગાથમાહ. અનાથપિણ્ડિકો ‘‘ભન્તે, મમ, ધીતુ સઙ્ગહં કરોથા’’તિ વન્દિત્વા પક્કામિ.

સત્થા આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘અહં, આનન્દ, સાકેતં ગમિસ્સામિ, પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં સલાકં દેહિ. દદન્તો ચ છળભિઞ્ઞાનંયેવ દદેય્યાસી’’તિ. થેરો તથા અકાસિ. ચૂળસુભદ્દા રત્તિભાગસમનન્તરે ચિન્તેસિ – ‘‘બુદ્ધા નામ બહુકિચ્ચા બહુકરણીયા, મં સલ્લક્ખેય્ય વા ન વા, કિં નુ ખો કરિસ્સામી’’તિ. તસ્મિં ખણે વેસ્સવણો મહારાજા ચૂળસુભદ્દાય કથેસિ – ‘‘ભદ્દે, મા ખો ત્વં વિમના અહોસિ, મા દુમ્મના. અધિવુત્થં તે ભગવતા સ્વાતનાય ભત્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. સા તુટ્ઠપહટ્ઠા દાનમેવ સંવિદહિ. સક્કોપિ ખો દેવરાજા વિસ્સકમ્મં આમન્તેસિ – ‘‘તાત, દસબલો ચૂળસુભદ્દાય સન્તિકં સાકેતનગરં ગચ્છિસ્સતિ, પઞ્ચ કૂટાગારસતાનિ માપેહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. સત્થા પઞ્ચહિ છળભિઞ્ઞસતેહિ પરિવુતો કૂટાગારયાનેન મણિવણ્ણં આકાસં વિલિખન્તો વિય સાકેતનગરં અગમાસિ.

સુભદ્દા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા સત્થારં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, મય્હં સસુરપક્ખો મિચ્છાદિટ્ઠિકો, સાધુ તેસં અનુચ્છવિકધમ્મં કથેથા’’તિ. સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. કાળકસેટ્ઠિ સોતાપન્નો હુત્વા અત્તનો ઉય્યાનં દસબલસ્સ અદાસિ. અચેલકા ‘‘અમ્હાકં પઠમં દિન્ન’’ન્તિ નિક્ખમિતું ન ઇચ્છન્તિ. ‘‘ગચ્છથ નીહરિતબ્બનિયામેન તે નીહરથા’’તિ સબ્બે નીહરાપેત્વા તત્થેવ સત્થુ વિહારં કારેત્વા બ્રહ્મદેય્યં કત્વા ઉદકં પાતેસિ. સો કાળકેન કારિતતાય કાળકારામો નામ જાતો. ભગવા તસ્મિં સમયે તત્થ વિહરતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સાકેતે વિહરતિ કાળકારામે’’તિ.

ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ આમન્તેસિ. તે કિર સાકેતનગરવાસિનો કુલપુત્તા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ઉપટ્ઠાનસાલાય નિસિન્ના ‘‘અહો બુદ્ધગુણા નામ મહન્તા, એવરૂપં નામ મિચ્છાદિટ્ઠિકં કાળકસેટ્ઠિં દિટ્ઠિતો મોચેત્વા સોતાપત્તિફલં પાપેત્વા સકલનગરં સત્થારા દેવલોકસદિસં કત’’ન્તિ દસબલસ્સ ગુણં કથેન્તિ. સત્થા તેસં ગુણં કથેન્તાનં ચિત્તં ઉપપરિક્ખિત્વા – ‘‘મયિ ગતે મહતી દેસના સમુટ્ઠિસ્સતિ, દેસનાપરિયોસાને ચ ઇમે પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિસ્સન્તિ, મહાપથવી ઉદકપરિયન્તં કત્વા કમ્પિસ્સતી’’તિ ધમ્મસભં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો તે ભિક્ખૂ આદિં કત્વા યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સાતિ ઇમં દેસનં આરભિ. એવમિદં સુત્તં ગુણકથાય નિક્ખિત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

તત્થ ‘‘તમહં જાનામી’’તિ પદપરિયોસાને મહાપથવી ઉદકપરિયન્તં કત્વા અકમ્પિત્થ. અબ્ભઞ્ઞાસિન્તિ અભિઅઞ્ઞાસિં, જાનિન્તિ અત્થો. વિદિતન્તિ પાકટં કત્વા ઞાતં. ઇમિના એતં દસ્સેતિ – અઞ્ઞે જાનન્તિયેવ, મયા પન પાકટં કત્વા વિદિતન્તિ. ઇમેહિ તીહિ પદેહિ સબ્બઞ્ઞુતભૂમિ નામ કથિતા. તં તથાગતો ન ઉપટ્ઠાસીતિ તં છદ્વારિકં આરમ્મણં તથાગતો તણ્હાય વા દિટ્ઠિયા વા ન ઉપટ્ઠાસિ ન ઉપગઞ્છિ. અયઞ્હિ પસ્સતિ ભગવા ચક્ખુના રૂપં, છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ, સુવિમુત્તચિત્તો સો ભગવા. સુણાતિ ભગવા સોતેન સદ્દં. ઘાયતિ ભગવા ઘાનેન ગન્ધં. સાયતિ ભગવા જિવ્હાય રસં. ફુસતિ ભગવા કાયેન ફોટ્ઠબ્બં. વિજાનાતિ ભગવા મનસા ધમ્મં, છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ, સુવિમુત્તચિત્તો સો ભગવા. તેન વુત્તં – ‘‘તં તથાગતો ન ઉપટ્ઠાસી’’તિ. ઇમિના પદેન ખીણાસવભૂમિ કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

તં મમસ્સ મુસાતિ તં મે વચનં મુસાવાદો નામ ભવેય્ય. તં પસ્સ તાદિસમેવાતિ તમ્પિ મુસાવાદો ભવેય્ય. તં મમસ્સ કલીતિ તં વચનં મય્હં દોસો ભવેય્યાતિ અત્થો. એત્તાવતા સચ્ચભૂમિ નામ કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

દટ્ઠા દટ્ઠબ્બન્તિ દિસ્વા દટ્ઠબ્બં. દિટ્ઠં ન મઞ્ઞતીતિ તં દિટ્ઠં રૂપાયતનં ‘‘અહં મહાજનેન દિટ્ઠમેવ પસ્સામી’’તિ તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ ન મઞ્ઞતિ. અદિટ્ઠં ન મઞ્ઞતીતિ ‘‘અહં મહાજનેન અદિટ્ઠમેવ એતં પસ્સામી’’તિ એવમ્પિ તણ્હાદીહિ મઞ્ઞનાહિ ન મઞ્ઞતિ. દટ્ઠબ્બં ન મઞ્ઞતીતિ ‘‘મહાજનેન દિટ્ઠં પસ્સામી’’તિ એવમ્પિ તાહિ મઞ્ઞનાહિ ન મઞ્ઞતિ. દટ્ઠબ્બઞ્હિ અદિટ્ઠમ્પિ હોતિયેવ. એવરૂપાનિ હિ વચનાનિ તીસુપિ કાલેસુ લબ્ભન્તિ, તેનસ્સ અત્થો વુત્તો. દટ્ઠારં ન મઞ્ઞતીતિ પસ્સિતારં એકસત્તં નામ તાહિ મઞ્ઞનાહિ ન મઞ્ઞતીતિ અત્થો. સેસટ્ઠાનેસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમિના એત્તકેન ઠાનેન સુઞ્ઞતાભૂમિ નામ કથિતા.

ઇતિ ખો, ભિક્ખવેતિ એવં ખો, ભિક્ખવે. તાદીયેવ તાદીતિ તાદિતા નામ એકસદિસતા. તથાગતો ચ યાદિસો લાભાદીસુ, તાદિસોવ અલાભાદીસુ. તેન વુત્તં – ‘‘લાભેપિ તાદી, અલાભેપિ તાદી. યસેપિ તાદી, અયસેપિ તાદી. નિન્દાયપિ તાદી, પસંસાયપિ તાદી. સુખેપિ તાદી, દુક્ખેપિ તાદી’’તિ (મહાનિ. ૩૮, ૧૯૨). ઇમાય તાદિતાય તાદી. તમ્હા ચ પન તાદિમ્હાતિ તતો તથાગતતાદિતો અઞ્ઞો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા તાદી નત્થીતિ એત્તાવતા તાદિભૂમિ નામ કથિતા. ઇમાહિ પઞ્ચભૂમીહિ દેસનં નિટ્ઠાપેન્તસ્સ પઞ્ચસુપિ ઠાનેસુ મહાપથવી સક્ખિભાવેન અકમ્પિત્થ. દેસનાપરિયોસાને તે પઞ્ચસતે અધુનાપબ્બજિતે કુલપુત્તે આદિં કત્વા તં ઠાનં પત્તાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુરાસીતિ પાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પિવિંસુ.

ભગવાપિ સુત્તં નિટ્ઠાપેત્વા ગાથાહિ કૂટં ગણ્હન્તો યંકિઞ્ચીતિઆદિમાહ. તત્થ અજ્ઝોસિતં સચ્ચમુતં પરેસન્તિ પરેસં સદ્ધાય પરપત્તિયાયનાય સચ્ચમુતન્તિ મઞ્ઞિત્વા અજ્ઝોસિતં ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વા ગહિતં. સયસંવુતેસૂતિ સયમેવ સંવરિત્વા પિયાયિત્વા ગહિતગહણેસુ, દિટ્ઠિગતિકેસૂતિ અત્થો. દિટ્ઠિગતિકા હિ સયં સંવુતાતિ વુચ્ચન્તિ. સચ્ચં મુસા વાપિ પરં દહેય્યાતિ તેસુ સયં સંવુતસઙ્ખાતેસુ દિટ્ઠિગતિકેસુ તથાગતો તાદી તેસં એકમ્પિ વચનં ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ એવં સચ્ચં મુસા વાપિ પરં ઉત્તમં કત્વા ન ઓદહેય્ય, ન સદ્દહેય્ય, ન પત્તિયાયેય્ય. એતઞ્ચ સલ્લન્તિ એતં દિટ્ઠિસલ્લં. પટિકચ્ચ દિસ્વાતિ પુરેતરં બોધિમૂલેયેવ દિસ્વા. વિસત્તાતિ લગ્ગા લગિતા પલિબુદ્ધા. જાનામિ પસ્સામિ તથેવ એતન્તિ યથાયં પજા અજ્ઝોસિતા ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વા વિસત્તા લગ્ગા લગિતા, એવં અહમ્પિ જાનામિ પસ્સામિ. તથા એવં યથા એતાય પજાય ગહિતન્તિ એવં અજ્ઝોસિતં નત્થિ તથાગતાનન્તિ અત્થો.