૨. ચરવગ્ગો

૧. ચરસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે અધિવાસેતીતિ ચિત્તં અધિરોપેત્વા વાસેતિ. નપ્પજહતીતિ ન પરિચ્ચજતિ. ન વિનોદેતીતિ ન નીહરતિ. ન બ્યન્તીકરોતીતિ ન વિગતન્તં પરિચ્છિન્નપરિવટુમં કરોતિ. ન અનભાવં ગમેતીતિ ન અનુઅભાવં અવડ્ઢિં વિનાસં ગમેતિ. ચરમ્પીતિ ચરન્તોપિ. અનાતાપીતિ નિબ્બીરિયો. અનોત્તાપીતિ ઉપવાદભયરહિતો. સતતન્તિ નિચ્ચં. સમિતન્તિ નિરન્તરં. એવં સબ્બત્થ અત્થં ઞત્વા સુક્કપક્ખે વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

ગાથાસુ ગેહનિસ્સિતન્તિ કિલેસનિસ્સિતં. મોહનેય્યેસૂતિ મોહજનકેસુ આરમ્મણેસુ. અભબ્બોતિ અભાજનભૂતો. ફુટ્ઠું સમ્બોધિમુત્તમન્તિ અરહત્તમગ્ગસઙ્ખાતં ઉત્તમઞાણં ફુસિતું.

૨. સીલસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે સમ્પન્નસીલાતિ પરિપુણ્ણસીલા. સમ્પન્નપાતિમોક્ખાતિ પરિપુણ્ણપાતિમોક્ખા. પાતિમોક્ખસંવરસંવુતાતિ પાતિમોક્ખસંવરસીલેન સંવુતા પિહિતા ઉપેતા હુત્વા વિહરથ. આચારગોચરસમ્પન્નાતિ આચારેન ચ ગોચરેન ચ સમ્પન્ના સમુપાગતા ભવથ. અણુમત્તેસુ વજ્જેસૂતિ અણુપ્પમાણેસુ દોસેસુ. ભયદસ્સાવિનોતિ તાનિ અણુમત્તાનિ વજ્જાનિ ભયતો દસ્સનસીલા. સમાદાય સિક્ખથ સિક્ખાપદેસૂતિ સબ્બસિક્ખાકોટ્ઠાસેસુ સમાદાતબ્બં સમાદાય ગહેત્વા સિક્ખથ. ‘‘સમ્પન્નસીલાનં…પે… સિક્ખાપદેસૂ’’તિ એત્તકેન ધમ્મક્ખાનેન સિક્ખત્તયે સમાદાપેત્વા ચેવ પટિલદ્ધગુણેસુ ચ વણ્ણં કથેત્વા ઇદાનિ ઉત્તરિ કાતબ્બં દસ્સેન્તો કિમસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ કિમસ્સાતિ કિં ભવેય્ય.

યતં ચરેતિ યથા ચરન્તો યતો હોતિ સંયતો, એવં ચરેય્ય. એસ નયો સબ્બત્થ. અચ્છેતિ નિસીદેય્ય. યતમેનં પસારયેતિ યં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં પસારેય્ય, તં યતં સંયતમેવ કત્વા પસારેય્ય. ઉદ્ધન્તિ ઉપરિ. તિરિયન્તિ મજ્ઝં. અપાચીનન્તિ અધો. એત્તાવતા અતીતા પચ્ચુપ્પન્ના અનાગતા ચ પઞ્ચક્ખન્ધા કથિતા. યાવતાતિ પરિચ્છેદવચનં. જગતો ગતીતિ લોકસ્સ નિપ્ફત્તિ. સમવેક્ખિતા ચ ધમ્માનં, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયન્તિ એતેસં સબ્બલોકે અતીતાદિભેદાનં પઞ્ચક્ખન્ધધમ્માનં ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ સમવેક્ખિતા. ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધાનં ઉદયં પસ્સન્તો પઞ્ચવીસતિ લક્ખણાનિ પસ્સતિ, વયં પસ્સન્તો પઞ્ચવીસતિ લક્ખણાનિ પસ્સતી’’તિ વુત્તેહિ સમપઞ્ઞાસાય લક્ખણેહિ સમ્મા અવેક્ખિતા હોતિ. ચેતોસમથસામીચિન્તિ ચિત્તસમથસ્સ અનુચ્છવિકં પટિપદં. સિક્ખમાનન્તિ પટિપજ્જમાનં, પૂરયમાનન્તિ અત્થો. પહિતત્તોતિ પેસિતત્તો. આહૂતિ કથયન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ઇમસ્મિં પન સુત્તે સીલં મિસ્સકં કથેત્વા ગાથાસુ ખીણાસવો કથિતો.

૩. પધાનસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે સમ્મપ્પધાનાનીતિ સુન્દરપધાનાનિ ઉત્તમવીરિયાનિ. સમ્મપ્પધાનાતિ પરિપુણ્ણવીરિયા. મારધેય્યાભિભૂતાતિ તેભૂમકવટ્ટસઙ્ખાતં મારધેય્યં અભિભવિત્વા સમતિક્કમિત્વા ઠિતા. તે અસિતાતિ તે ખીણાસવા અનિસ્સિતા નામ. જાતિમરણભયસ્સાતિ જાતિઞ્ચ મરણઞ્ચ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકભયસ્સ, જાતિમરણસઙ્ખાતસ્સેવ વા ભયસ્સ. પારગૂતિ પારઙ્ગતા. તે તુસિતાતિ તે ખીણાસવા તુટ્ઠા નામ. જેત્વા મારં સવાહિનિન્તિ સસેનકં મારં જિનિત્વા ઠિતા. તે અનેજાતિ તે ખીણાસવા તણ્હાસઙ્ખાતાય એજાય અનેજા નિચ્ચલા નામ. નમુચિબલન્તિ મારબલં. ઉપાતિવત્તાતિ અતિક્કન્તા. તે સુખિતાતિ તે ખીણાસવા લોકુત્તરસુખેન સુખિતા નામ. તેનેવાહ –

‘‘સુખિતા વત અરહન્તો, તણ્હા નેસં ન વિજ્જતિ;

અસ્મિમાનો સમુચ્છિન્નો, મોહજાલં પદાલિત’’ન્તિ. (સં. નિ. ૩.૭૬);

૪. સંવરસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે પધાનાનીતિ વીરિયાનિ. સંવરપ્પધાનન્તિ ચક્ખાદીનિ સંવરન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયં. પહાનપ્પધાનન્તિ કામવિતક્કાદયો પજહન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયં. ભાવનાપ્પધાનન્તિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયં. અનુરક્ખણાપ્પધાનન્તિ સમાધિનિમિત્તં અનુરક્ખન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયં.

વિવેકનિસ્સિતન્તિઆદીસુ વિવેકો, વિરાગો, નિરોધોતિ તીણિપિ નિબ્બાનસ્સ નામાનિ. નિબ્બાનં હિ ઉપધિવિવેકત્તા વિવેકો, તં આગમ્મ રાગાદયો વિરજ્જન્તીતિ વિરાગો, નિરુજ્ઝન્તીતિ નિરોધો. તસ્મા વિવેકનિસ્સિતન્તિઆદીસુ આરમ્મણવસેન વા અધિગન્તબ્બવસેન વા નિબ્બાનનિસ્સિતન્તિ અત્થો.

વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ એત્થ દ્વે વોસ્સગ્ગા – પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો ચ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો ચ. તત્થ વિપસ્સના તદઙ્ગવસેન કિલેસે ચ ખન્ધે ચ રાગં પરિચ્ચજતીતિ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો. મગ્ગો આરમ્મણવસેન નિબ્બાનં પક્ખન્દતીતિ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો. તસ્મા વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ યથા ભાવિયમાનો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વોસ્સગ્ગત્થાય પરિણમતિ, વિપસ્સનાભાવઞ્ચ મગ્ગભાવઞ્ચ પાપુણાતિ, એવં તં ભાવેતીતિ અયમેત્થ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ભદ્દકન્તિ લદ્ધકં. સમાધિનિમિત્તં વુચ્ચતિ અટ્ઠિકસઞ્ઞાદિવસેન અધિગતો સમાધિયેવ. અનુરક્ખતીતિ સમાધિપારિપન્થિકધમ્મે રાગદોસમોહે સોધેન્તો રક્ખતિ. એત્થ ચ અટ્ઠિકસઞ્ઞાદિકા પઞ્ચેવ સઞ્ઞા વુત્તા, ઇમસ્મિં પન ઠાને દસપિ અસુભાનિ વિત્થારેત્વા કથેતબ્બાનિ. તેસં વિત્થારો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૦૨ આદયો) વુત્તોયેવ. ગાથાય સંવરાદિનિપ્ફાદકં વીરિયમેવ વુત્તં. ખયં દુક્ખસ્સ પાપુણેતિ દુક્ખક્ખયસઙ્ખાતં અરહત્તં પાપુણેય્યાતિ.

૫. પઞ્ઞત્તિસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે અગ્ગપઞ્ઞત્તિયોતિ ઉત્તમપઞ્ઞત્તિયો. અત્તભાવીનન્તિ અત્તભાવવન્તાનં. યદિદં રાહુ અસુરિન્દોતિ યો એસ રાહુ અસુરિન્દો અયં અગ્ગોતિ. એત્થ રાહુ કિર અસુરિન્દો ચત્તારિ યોજનસહસ્સાનિ અટ્ઠ ચ યોજનસતાનિ ઉચ્ચો, બાહન્તરમસ્સ દ્વાદસયોજનસતાનિ, હત્થતલપાદતલાનં પુથુલતા તીણિ યોજનસતાનિ. અઙ્ગુલિપબ્બાનિ પણ્ણાસ યોજનાનિ, ભમુકન્તરં પણ્ણાસયોજનં, નલાટં તિયોજનસતં, સીસં નવયોજનસતં. કામભોગીનં યદિદં રાજા મન્ધાતાતિ યો એસ રાજા મન્ધાતા નામ, અયં દિબ્બેપિ માનુસકેપિ કામે પરિભુઞ્જનકાનં સત્તાનં અગ્ગો નામ. એસ હિ અસઙ્ખેય્યાયુકેસુ મનુસ્સેસુ નિબ્બત્તિત્વા ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે હિરઞ્ઞવસ્સં વસ્સાપેન્તો માનુસકે કામે દીઘરત્તં પરિભુઞ્જિ. દેવલોકે પન યાવ છત્તિંસાય ઇન્દાનં આયુપ્પમાણં, તાવ પણીતે કામે પરિભુઞ્જીતિ કામભોગીનં અગ્ગો નામ જાતો. આધિપતેય્યાનન્તિ અધિપતિટ્ઠાનં જેટ્ઠકટ્ઠાનં કરોન્તાનં. તથાગતો અગ્ગમક્ખાયતીતિ લોકિયલોકુત્તરેહિ ગુણેહિ તથાગતો અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમો અક્ખાયતિ.

ઇદ્ધિયા યસસા જલન્તિ દિબ્બસમ્પત્તિસમિદ્ધિયા ચ પરિવારસઙ્ખાતેન યસસા ચ જલન્તાનં. ઉદ્ધં તિરિયં અપાચીનન્તિ ઉપરિ ચ મજ્ઝે ચ હેટ્ઠા ચ. યાવતા જગતો ગતીતિ યત્તકા લોકનિપ્ફત્તિ.

૬. સોખુમ્મસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે સોખુમ્માનીતિ સુખુમલક્ખણપટિવિજ્ઝનકાનિ ઞાણાનિ. રૂપસોખુમ્મેન સમન્નાગતો હોતીતિ રૂપે સણ્હસુખુમલક્ખણપરિગ્ગાહકેન ઞાણેન સમન્નાગતો હોતિ. પરમેનાતિ ઉત્તમેન. તેન ચ રૂપસોખુમ્મેનાતિ તેન યાવ અનુલોમભાવં પત્તેન સુખુમલક્ખણપરિગ્ગાહકઞાણેન. ન સમનુપસ્સતીતિ નત્થિભાવેનેવ ન પસ્સતિ. ન પત્થેતીતિ નત્થિભાવેનેવ ન પત્થેતિ. વેદનાસોખુમ્માદીસુપિ એસેવ નયો.

રૂપસોખુમ્મતં ઞત્વાતિ રૂપક્ખન્ધસ્સ સણ્હસુખુમલક્ખણપરિગ્ગાહકેન ઞાણેન સુખુમતં જાનિત્વા. વેદનાનઞ્ચ સમ્ભવન્તિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ ચ પભવં જાનિત્વા. સઞ્ઞા યતો સમુદેતીતિ યસ્મા કારણા સઞ્ઞાક્ખન્ધો સમુદેતિ નિબ્બત્તતિ, તઞ્ચ જાનિત્વા. અત્થં ગચ્છતિ યત્થ ચાતિ યસ્મિં ઠાને નિરુજ્ઝતિ, તઞ્ચ જાનિત્વા. સઙ્ખારે પરતો ઞત્વાતિ સઙ્ખારક્ખન્ધં અનિચ્ચતાય લુજ્જનભાવેન પરતો જાનિત્વા. ઇમિના હિ પદેન અનિચ્ચાનુપસ્સના કથિતા. દુક્ખતો નો ચ અત્તતોતિ ઇમિના દુક્ખાનત્તાનુપસ્સના. સન્તોતિ કિલેસસન્તતાય સન્તો. સન્તિપદે રતોતિ નિબ્બાને રતો. ઇતિ સુત્તન્તે ચતૂસુ ઠાનેસુ વિપસ્સનાવ કથિતા, ગાથાસુ લોકુત્તરધમ્મોપીતિ.

૭. પઠમઅગતિસુત્તવણ્ણના

૧૭-૧૯. સત્તમે અગતિગમનાનીતિ નગતિગમનાનિ. છન્દાગતિં ગચ્છતીતિ છન્દેન અગતિં ગચ્છતિ, અકત્તબ્બં કરોતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. છન્દા દોસા ભયા મોહાતિ છન્દેન, દોસેન, ભયેન, મોહેન. અતિવત્તતીતિ અતિક્કમતિ. અટ્ઠમં ઉત્તાનમેવ. નવમે તથાબુજ્ઝનકાનં વસેન દ્વીહિપિ નયેહિ કથિતં.

૧૦. ભત્તુદ્દેસકસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે ભત્તુદ્દેસકોતિ સલાકભત્તાદીનં ઉદ્દેસકો. કામેસુ અસંયતાતિ વત્થુકામેસુ કિલેસકામેહિ અસંયતા. પરિસાકસટો ચ પનેસ વુચ્ચતીતિ અયઞ્ચ પન સો એવરૂપા પરિસાકચવરો નામ વુચ્ચતીતિ અત્થો. સમણેનાતિ બુદ્ધસમણેન. પરિસાય મણ્ડો ચ પનેસ વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપા પરિસા વિપ્પસન્નેન પરિસામણ્ડોતિ વુચ્ચતીતિ.

ચરવગ્ગો દુતિયો.