૧. ભણ્ડગામવગ્ગો

૧. અનુબુદ્ધસુત્તવણ્ણના

૧. ચતુક્કનિપાતસ્સ પઠમે અનનુબોધાતિ અબુજ્ઝનેન અજાનનેન. અપ્પટિવેધાતિ અપ્પટિવિજ્ઝનેન અપચ્ચક્ખકિરિયાય. દીઘમદ્ધાનન્તિ ચિરકાલં. સન્ધાવિતન્તિ ભવતો ભવં ગમનવસેન સન્ધાવિતં. સંસરિતન્તિ પુનપ્પુનં ગમનાગમનવસેન સંસરિતં. મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચાતિ મયા ચ તુમ્હેહિ ચ. અથ વા સન્ધાવિતં સંસરિતન્તિ સન્ધાવનં સંસરણં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ અહોસીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. અરિયસ્સાતિ નિદ્દોસસ્સ. સીલં સમાધિ પઞ્ઞાતિ ઇમે પન તયો ધમ્મા મગ્ગફલસમ્પયુત્તાવ વેદિતબ્બા, વિમુત્તિનામેન ફલમેવ નિદ્દિટ્ઠં. ભવતણ્હાતિ ભવેસુ તણ્હા. ભવનેત્તીતિ ભવરજ્જુ. તણ્હાય એવ એતં નામં. તાય હિ સત્તા ગોણા વિય ગીવાય બન્ધિત્વા તં તં ભવં નીયન્તિ, તસ્મા ભવનેત્તીતિ વુચ્ચતિ.

અનુત્તરાતિ લોકુત્તરા. દુક્ખસ્સન્તકરોતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તકરો. ચક્ખુમાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. ઇદમસ્સ બોધિમણ્ડે પઠમપરિનિબ્બાનં, પચ્છા પન યમકસાલાનમન્તરે અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતોતિ યથાનુસન્ધિના દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

૨. પપતિતસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે પપતિતોતિ પતિતો ચુતો. અપ્પપતિતોતિ અપતિતો પતિટ્ઠિતો. તત્થ લોકિયમહાજનો પતિતોયેવ નામ, સોતાપન્નાદયો કિલેસુપ્પત્તિક્ખણે પતિતા નામ, ખીણાસવો એકન્તપતિટ્ઠિતો નામ.

ચુતા પતન્તીતિ યે ચુતા, તે પતન્તિ નામ. પતિતાતિ યે પતિતા, તે ચુતા નામ. ચુતત્તા પતિતા, પતિતત્તા ચુતાતિ અત્થો. ગિદ્ધાતિ રાગરત્તા. પુનરાગતાતિ પુન જાતિં પુન જરં પુન બ્યાધિં પુન મરણં આગતા નામ હોન્તિ. કતં કિચ્ચન્તિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ કત્તબ્બકિચ્ચં કતં. રતં રમ્મન્તિ રમિતબ્બયુત્તકે ગુણજાતે રમિતં. સુખેનાન્વાગતં સુખન્તિ સુખેન સુખં અનુઆગતં સમ્પત્તં. માનુસકસુખેન દિબ્બસુખં, ઝાનસુખેન વિપસ્સનાસુખં, વિપસ્સનાસુખેન મગ્ગસુખં, મગ્ગસુખેન ફલસુખં, ફલસુખેન નિબ્બાનસુખં સમ્પત્તં અધિગતન્તિ અત્થો.

૩. પઠમખતસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયં દુકનિપાતવણ્ણનાયં વુત્તમેવ. ગાથાસુ પન નિન્દિયન્તિ નિન્દિતબ્બયુત્તકં. નિન્દતીતિ ગરહતિ. પસંસિયોતિ પસંસિતબ્બયુત્તો. વિચિનાતિ મુખેન સો કલિન્તિ યો એવં પવત્તો, તેન મુખેન કલિં વિચિનાતિ નામ. કલિના તેન સુખં ન વિન્દતીતિ તેન ચ કલિના સુખં ન પટિલભતિ. સબ્બસ્સાપિ સહાપિ અત્તનાતિ સબ્બેનપિ સકેન ધનેન ચેવ અત્તના ચ સદ્ધિં યો પરાજયો, સો અપ્પમત્તકોવ કલીતિ અત્થો. યો સુગતેસૂતિ યો પન સમ્મગ્ગતેસુ પુગ્ગલેસુ ચિત્તં પદુસ્સેય્ય, અયં ચિત્તપદોસોવ તતો કલિતો મહન્તતરો કલિ. ઇદાનિ તસ્સ મહન્તતરભાવં દસ્સેન્તો સતં સહસ્સાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ સતં સહસ્સાનન્તિ નિરબ્બુદગણનાય સતસહસ્સં. છત્તિંસતીતિ અપરાનિ ચ છત્તિંસતિ નિરબ્બુદાનિ. પઞ્ચ ચાતિ અબ્બુદગણનાય ચ પઞ્ચ અબ્બુદાનિ. યમરિયગરહીતિ યં અરિયે ગરહન્તો નિરયં ઉપપજ્જતિ, તત્થ એત્તકં આયુપ્પમાણન્તિ.

૪. દુતિયખતસુત્તવણ્ણના

૪. ચતુત્થે માતરિ પિતરિ ચાતિઆદીસુ મિત્તવિન્દકો માતરિ મિચ્છાપટિપન્નો નામ, અજાતસત્તુ પિતરિ મિચ્છાપટિપન્નો નામ, દેવદત્તો તથાગતે મિચ્છાપટિપન્નો નામ, કોકાલિકો તથાગતસાવકે મિચ્છાપટિપન્નો નામ. બહુઞ્ચાતિ બહુકમેવ. પસવતીતિ પટિલભતિ. તાયાતિ તાય મિચ્છાપટિપત્તિસઙ્ખાતાય અધમ્મચરિયાય. પેચ્ચાતિ ઇતો ગન્ત્વા. અપાયં ગચ્છતીતિ નિરયાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં નિબ્બત્તતિ. સુક્કપક્ખેપિ એસેવ નયો.

૫. અનુસોતસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે અનુસોતં ગચ્છતીતિ અનુસોતગામી. કિલેસસોતસ્સ પચ્ચનીકપટિપત્તિયા પટિસોતં ગચ્છતીતિ પટિસોતગામી. ઠિતત્તોતિ ઠિતસભાવો. તિણ્ણોતિ ઓઘં તરિત્વા ઠિતો. પારઙ્ગતોતિ પરતીરં ગતો. થલે તિટ્ઠતીતિ નિબ્બાનથલે તિટ્ઠતિ. બ્રાહ્મણોતિ સેટ્ઠો નિદ્દોસો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. કામે ચ પટિસેવતીતિ કિલેસકામેહિ વત્થુકામે પટિસેવતિ. પાપઞ્ચ કમ્મં કરોતીતિ પાપઞ્ચ પાણાતિપાતાદિકમ્મં કરોતિ. પાપઞ્ચ કમ્મં ન કરોતીતિ પઞ્ચવેરકમ્મં ન કરોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઠિતત્તોતિ અયં અનાગામી પુગ્ગલો તસ્મા લોકા પુન પટિસન્ધિવસેન અનાગમનતો ઠિતત્તો નામ.

તણ્હાધિપન્નાતિ તણ્હાય અધિપન્ના અજ્ઝોત્થટા, તણ્હં વા અધિપન્ના અજ્ઝોગાળ્હા. પરિપુણ્ણસેખોતિ સિક્ખાપારિપૂરિયા ઠિતો. અપરિહાનધમ્મોતિ અપરિહીનસભાવો. ચેતોવસિપ્પત્તોતિ ચિત્તવસીભાવં પત્તો. એવરૂપો ખીણાસવો હોતિ, ઇધ પન અનાગામી કથિતો. સમાહિતિન્દ્રિયોતિ સમાહિતછળિન્દ્રિયો. પરોપરાતિ પરોવરા ઉત્તમલામકા, કુસલાકુસલાતિ અત્થો. સમેચ્ચાતિ ઞાણેન સમાગન્ત્વા. વિધૂપિતાતિ વિદ્ધંસિતા ઝાપિતા વા. વુસિતબ્રહ્મચરિયોતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં વસિત્વા ઠિતો. લોકન્તગૂતિ તિવિધસ્સાપિ લોકસ્સ અન્તં ગતો. પારગતોતિ છહાકારેહિ પારગતો. ઇધ ખીણાસવોવ કથિતો. ઇતિ સુત્તેપિ ગાથાસુપિ વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં.

૬. અપ્પસ્સુતસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે અનુપપન્નોતિ અનુપાગતો. સુત્તન્તિઆદીસુ ઉભતોવિભઙ્ગનિદ્દેસખન્ધકપરિવારસુત્તનિપાતમઙ્ગલસુત્તરતનસુત્ત- નાળકસુત્તતુવટકસુત્તાનિ, અઞ્ઞમ્પિ ચ સુત્તનામકં તથાગતવચનં સુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સબ્બમ્પિ સગાથકં સુત્તં ગેય્યન્તિ વેદિતબ્બં, વિસેસેન સંયુત્તકે સકલોપિ સગાથાવગ્ગો. સકલમ્પિ અભિધમ્મપિટકં, નિગ્ગાથકસુત્તં, યઞ્ચ અઞ્ઞમ્પિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ અસઙ્ગહિતં બુદ્ધવચનં, તં વેય્યાકરણન્તિ વેદિતબ્બં. ધમ્મપદ-થેરગાથા-થેરિગાથા સુત્તનિપાતે નોસુત્તનામિકા સુદ્ધિકગાથા ચ ગાથાતિ વેદિતબ્બા. સોમનસ્સઞાણમયિકગાથાપટિસંયુત્તા દ્વેઅસીતિ સુત્તન્તા ઉદાનન્તિ વેદિતબ્બા. ‘‘વુત્તઞ્હેતં ભગવતા’’તિઆદિનયપ્પવત્તા દસુત્તરસતસુત્તન્તા ઇતિવુત્તકન્તિ વેદિતબ્બા. અપણ્ણકજાતકાદીનિ પઞ્ઞાસાધિકાનિ પઞ્ચ જાતકસતાનિ જાતકન્તિ વેદિતબ્બાનિ. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા આનન્દે’’તિઆદિનયપ્પવત્તા સબ્બેપિ અચ્છરિયઅબ્ભુતધમ્મપટિસંયુત્તા સુત્તન્તા અબ્ભુતધમ્મન્તિ વેદિતબ્બા. ચૂળવેદલ્લમહાવેદલ્લસમ્માદિટ્ઠિસક્કપઞ્હસઙ્ખારભાજનિયમહાપુણ્ણમસુત્તાદયો સબ્બેપિ વેદઞ્ચ તુટ્ઠિઞ્ચ લદ્ધા લદ્ધા પુચ્છિતા સુત્તન્તા વેદલ્લન્તિ વેદિતબ્બા. ન અત્થમઞ્ઞાય ન ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ અટ્ઠકથઞ્ચ પાળિઞ્ચ અજાનિત્વા. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નોતિ નવલોકુત્તરધમ્મસ્સ અનુરૂપધમ્મં સહસીલં પુબ્બભાગપટિપદં ન પટિપન્નો હોતિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. પઠમવારે પનેત્થ અપ્પસ્સુતદુસ્સીલો કથિતો, દુતિયે અપ્પસ્સુતખીણાસવો, તતિયે બહુસ્સુતદુસ્સીલો, ચતુત્થે બહુસ્સુતખીણાસવો.

સીલેસુ અસમાહિતોતિ સીલેસુ અપરિપૂરકારી. સીલતો ચ સુતેન ચાતિ સીલભાગેન ચ સુતભાગેન ચ ‘‘અયં દુસ્સીલો અપ્પસ્સુતો’’તિ એવં તં ગરહન્તીતિ અત્થો. તસ્સ સમ્પજ્જતે સુતન્તિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ યસ્મા તેન સુતેન સુતકિચ્ચં કતં, તસ્મા તસ્સ સુતં સમ્પજ્જતિ નામ. નાસ્સ સમ્પજ્જતેતિ સુતકિચ્ચસ્સ અકતત્તા ન સમ્પજ્જતિ. ધમ્મધરન્તિ સુતધમ્માનં આધારભૂતં. સપ્પઞ્ઞન્તિ સુપઞ્ઞં. નેક્ખં જમ્બોનદસ્સેવાતિ જમ્બુનદં વુચ્ચતિ જાતિસુવણ્ણં, તસ્સ જમ્બુનદસ્સ નેક્ખં વિય, પઞ્ચસુવણ્ણપરિમાણં સુવણ્ણઘટિકં વિયાતિ અત્થો.

૭. સોભનસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે વિયત્તાતિ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયેન સમન્નાગતા. વિનીતાતિ વિનયં ઉપેતા સુવિનીતા. વિસારદાતિ વેસારજ્જેન સોમનસ્સસહગતેન ઞાણેન સમન્નાગતા. ધમ્મધરાતિ સુતધમ્માનં આધારભૂતા. ભિક્ખુ ચ સીલસમ્પન્નોતિ ગાથાય કિઞ્ચાપિ એકેકસ્સેવ એકેકો ગુણો કથિતો, સબ્બેસં પન સબ્બેપિ વટ્ટન્તીતિ.

૮. વેસારજ્જસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે વેસારજ્જાનીતિ એત્થ સારજ્જપટિપક્ખો વેસારજ્જં, ચતૂસુ ઠાનેસુ સારજ્જાભાવં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પન્નસોમનસ્સમયઞાણસ્સેતં નામં. આસભં ઠાનન્તિ સેટ્ઠટ્ઠાનં ઉત્તમટ્ઠાનં. આસભા વા પુબ્બબુદ્ધા, તેસં ઠાનન્તિ અત્થો. અપિચ ગવસતજેટ્ઠકો ઉસભો, ગવસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો. વજસતજેટ્ઠકો વા ઉસભો, વજસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો, સબ્બગવસેટ્ઠો સબ્બપરિસ્સયસહો સેતો પાસાદિકો મહાભારવહો અસનિસતસદ્દેહિપિ અસમ્પકમ્પિયો નિસભો, સો ઇધ ઉસભોતિ અધિપ્પેતો. ઇદમ્પિ હિ તસ્સ પરિયાયવચનં. ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં. ઠાનન્તિ ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા વવત્થાનં. ઇદં પન આસભં વિયાતિ આસભં. યથેવ હિ નિસભસઙ્ખાતો ઉસભો ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ, એવં તથાગતોપિ ચતૂહિ વેસારજ્જપાદેહિ અટ્ઠપરિસપથવિં ઉપ્પીળેત્વા સદેવકે લોકે કેનચિ પચ્ચત્થિકેન પચ્ચામિત્તેન અકમ્પિયો અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ. એવં તિટ્ઠમાનોવ તં આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ ઉપગચ્છતિ ન પચ્ચક્ખાતિ, અત્તનિ આરોપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘આસભં ઠાનં પટિજાનાતી’’તિ.

પરિસાસૂતિ અટ્ઠસુ પરિસાસુ. સીહનાદં નદતીતિ સેટ્ઠનાદં અભીતનાદં નદતિ, સીહનાદસદિસં વા નાદં નદતિ. અયમત્થો સીહનાદસુત્તેન દસ્સેતબ્બો. યથા વા સીહો સહનતો ચ હનનતો ચ સીહોતિ વુચ્ચતિ, એવં તથાગતો લોકધમ્માનં સહનતો પરપ્પવાદાનઞ્ચ હનનતો સીહોતિ વુચ્ચતિ. એવં વુત્તસ્સ સીહસ્સ નાદં સીહનાદં. તત્થ યથા સીહો સીહબલેન સમન્નાગતો સબ્બત્થ વિસારદો વિગતલોમહંસો સીહનાદં નદતિ, એવં તથાગતસીહોપિ તથાગતબલેહિ સમન્નાગતો અટ્ઠસુ પરિસાસુ વિસારદો વિગતલોમહંસો ‘‘ઇતિ રૂપ’’ન્તિઆદિના નયેન નાનાવિધદેસનાવિલાસસમ્પન્નં સીહનાદં નદતિ. તેન વુત્તં ‘‘પરિસાસુ સીહનાદં નદતી’’તિ.

બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતીતિ એત્થ બ્રહ્મન્તિ સેટ્ઠં ઉત્તમં વિસુદ્ધં. ચક્કસદ્દો પનાયં –

‘‘સમ્પત્તિયં લક્ખણે ચ, રથઙ્ગે ઇરિયાપથે;

દાને રતનધમ્મૂર-ચક્કાદીસુ ચ દિસ્સતિ;

ધમ્મચક્કે ઇધ મતો, તઞ્ચ દ્વેધા વિભાવયે’’.

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાન’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૧) હિ અયં સમ્પત્તિયં દિસ્સતિ. ‘‘પાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાની’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫) એત્થ લક્ખણે. ‘‘ચક્કંવ વહતો પદ’’ન્તિ (ધ. પ. ૧) એત્થ રથઙ્ગે. ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૯) એત્થ ઇરિયાપથે. ‘‘દદં ભુઞ્જ મા ચ પમાદો, ચક્કં વત્તય સબ્બપાણિન’’ન્તિ (જા. ૧.૭.૧૪૯) એત્થ દાને. ‘‘દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુરહોસી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૪૩; મ. નિ. ૩.૨૫૬) એત્થ રતનચક્કે. ‘‘મયા પવત્તિતં ચક્ક’’ન્તિ (સુ. નિ. ૫૬૨) એત્થ ધમ્મચક્કે. ‘‘ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ (જા. ૧.૧.૧૦૪; ૧.૫.૧૦૩) એત્થ ઉરચક્કે. ‘‘ખુરપરિયન્તેન ચેપિ ચક્કેના’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૬) એત્થ પહરણચક્કે. ‘‘અસનિવિચક્ક’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૬૧; સં. નિ. ૨.૧૬૨) એત્થ અસનિમણ્ડલે. ઇધ પનાયં ધમ્મચક્કે મતો.

તં પનેતં ધમ્મચક્કં દુવિધં હોતિ પટિવેધઞાણઞ્ચ દેસનાઞાણઞ્ચ. તત્થ પઞ્ઞાપભાવિતં અત્તનો અરિયફલાવહં પટિવેધઞાણં, કરુણાપભાવિતં સાવકાનં અરિયફલાવહં દેસનાઞાણં. તત્થ પટિવેધઞાણં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પન્નન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ અભિનિક્ખમનતો યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. તુસિતભવનતો વા યાવ મહાબોધિપલ્લઙ્કે અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દીપઙ્કરતો પટ્ઠાય વા યાવ બોધિપલ્લઙ્કે અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દેસનાઞાણમ્પિ પવત્તમાનં પવત્તન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ યાવ અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગા પવત્તમાનં, ફલક્ખણે પવત્તં નામ. તેસુ પટિવેધઞાણં લોકુત્તરં, દેસનાઞાણં લોકિયં. ઉભયમ્પિ પનેતં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં, બુદ્ધાનંયેવ ઓરસઞાણં.

સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતોતિ ‘‘અહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, સબ્બે ધમ્મા મયા અભિસમ્બુદ્ધા’’તિ એવં પટિજાનતો તવ. અનભિસમ્બુદ્ધાતિ ઇમે નામ ધમ્મા તયા અનભિસમ્બુદ્ધા. તત્ર વતાતિ તેસુ ‘‘અનભિસમ્બુદ્ધા’’તિ એવં દસ્સિતધમ્મેસુ. સહધમ્મેનાતિ સહેતુના સકારણેન વચનેન. નિમિત્તમેતન્તિ એત્થ પુગ્ગલોપિ ધમ્મોપિ નિમિત્તન્તિ અધિપ્પેતો. તં પુગ્ગલં ન પસ્સામિ, યો મં પટિચોદેસ્સતિ. તં ધમ્મં ન પસ્સામિ, યં દસ્સેત્વા ‘‘અયં નામ ધમ્મો તયા અનભિસમ્બુદ્ધો’’તિ મં પટિચોદેસ્સતીતિ અયમેત્થ અત્થો. ખેમપ્પત્તોતિ ખેમં પત્તો. સેસપદદ્વયં ઇમસ્સેવ વેવચનં. સબ્બમ્પેતં વેસારજ્જઞાણમેવ સન્ધાય વુત્તં. દસબલસ્સ હિ ‘‘અયં નામ ધમ્મો તયા અનભિસમ્બુદ્ધો’’તિ ચોદકં પુગ્ગલં વા ચોદનાકારણં અનભિસમ્બુદ્ધધમ્મં વા અપસ્સતો ‘‘સભાવબુદ્ધોયેવ વત સમાનો અહં બુદ્ધોસ્મીતિ વદામી’’તિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ બલવતરં સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, તેન સમ્પયુત્તં ઞાણં વેસારજ્જં નામ. તં સન્ધાય ‘‘ખેમપ્પત્તો’’તિઆદિમાહ. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અન્તરાયિકા ધમ્માતિ એત્થ પન અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા. તે અત્થતો સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તા સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા. સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તં હિ અન્તમસો દુક્કટદુબ્ભાસિતમ્પિ મગ્ગફલાનં અન્તરાયં કરોતિ. ઇધ પન મેથુનધમ્મો અધિપ્પેતો. મેથુનં સેવતો હિ યસ્સ કસ્સચિ નિસ્સંસયમેવ મગ્ગફલાનં અન્તરાયો હોતિ.

યસ્સ ખો પન તે અત્થાયાતિ રાગક્ખયાદીસુ યસ્સ અત્થાય. ધમ્મો દેસિતોતિ અસુભભાવનાદિધમ્મો કથિતો. તત્ર વત મન્તિ તસ્મિં અનિય્યાનિકધમ્મે મં. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

વાદપથાતિ વાદાયેવ. પુથૂતિ બહૂ. સિતાતિ ઉપનિબદ્ધા અભિસઙ્ખતા. અથ વા પુથુસ્સિતાતિ પુથુભાવં સિતા ઉપગતા, પુથૂહિ વા સિતાતિપિ પુથુસ્સિતા. યં નિસ્સિતાતિ એતરહિપિ યં વાદપથં નિસ્સિતા. ન તે ભવન્તીતિ તે વાદપથા ન ભવન્તિ ભિજ્જન્તિ વિનસ્સન્તિ. ધમ્મચક્કન્તિ દેસનાઞાણસ્સપિ પટિવેધઞાણસ્સપિ એતં નામં. તેસુ દેસનાઞાણં લોકિયં, પટિવેધઞાણં લોકુત્તરં. કેવલીતિ સકલગુણસમન્નાગતો. તાદિસન્તિ તથાવિધં.

૯. તણ્હુપ્પાદસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે ઉપ્પજ્જતિ એતેસૂતિ ઉપ્પાદા. કા ઉપ્પજ્જતિ? તણ્હા. તણ્હાય ઉપ્પાદા તણ્હુપ્પાદા, તણ્હાવત્થૂનિ તણ્હાકારણાનીતિ અત્થો. ચીવરહેતૂતિ ‘‘કત્થ મનાપં ચીવરં લભિસ્સામી’’તિ ચીવરકારણા ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિભવાભવહેતૂતિ એત્થ ઇતીતિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો. યથા ચીવરાદિહેતુ, એવં ભવાભવહેતુપીતિ અત્થો. ભવાભવોતિ ચેત્થ પણીતતરાનિ સપ્પિનવનીતાદીનિ અધિપ્પેતાનિ. સમ્પત્તિભવેસુ પણીતતરપણીતતમભવોતિપિ વદન્તિયેવ.

તણ્હાદુતિયોતિ અયઞ્હિ સત્તો અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે સંસરન્તો ન એકકોવ સંસરતિ, તણ્હં પન દુતિયિકં લભન્તોવ સંસરતિ. તેન વુત્તં ‘‘તણ્હાદુતિયો’’તિ. ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવન્તિ એત્થ ઇત્થભાવો નામ અયં અત્તભાવો, અઞ્ઞથાભાવો નામ અનાગતત્તભાવો. એવરૂપો વા અઞ્ઞોપિ અત્તભાવો ઇત્થભાવો નામ, ન એવરૂપો અઞ્ઞથાભાવો નામ. તં ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં. સંસારન્તિ ખન્ધધાતુઆયતનાનં પટિપાટિં. નાતિવત્તતીતિ નાતિક્કમતિ. એવમાદીનવં ઞત્વાતિ એવં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ ખન્ધેસુ આદીનવં જાનિત્વા. તણ્હં દુક્ખસ્સ સમ્ભવન્તિ તણ્હં ચ ‘‘અયં વટ્ટદુક્ખસમ્ભૂતો સભાવો કારણ’’ન્તિ એવં જાનિત્વા. એત્તાવતા ઇમસ્સ ભિક્ખુનો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તભાવો દસ્સિતો. ઇદાનિ તં ખીણાસવં થોમેન્તો વીતતણ્હોતિઆદિમાહ. તત્થ અનાદાનોતિ નિગ્ગહણો. સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજેતિ સતિસમ્પજઞ્ઞે વેપુલ્લપ્પત્તો ખીણાસવો ભિક્ખુ સતો સમ્પજાનો ચરેય્ય વિહરેય્યાતિ અત્થો. ઇતિ સુત્તન્તે વટ્ટં કથેત્વા ગાથાસુ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતન્તિ.

૧૦. યોગસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે વટ્ટસ્મિં યોજેન્તીતિ યોગા. કામયોગોતિઆદીસુ પઞ્ચકામગુણિકો રાગો કામયોગો. રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો ભવયોગો, તથા ઝાનનિકન્તિ. સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો ચ રાગો દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો ચ દિટ્ઠિયોગો. ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જાયોગો. કામેસુ વા યોજેતીતિ કામયોગો. ભવેસુ યોજેતીતિ ભવયોગો. દિટ્ઠીસુ યોજેતીતિ દિટ્ઠિયોગો. અવિજ્જાય યોજેતીતિ અવિજ્જાયોગોતિ હેટ્ઠા વુત્તધમ્માનંયેવેતં અધિવચનં.

ઇદાનિ તે વિત્થારેત્વા દસ્સેન્તો કતમો ચ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ સમુદયન્તિ ઉપ્પત્તિં. અત્થઙ્ગમન્તિ ભેદં. અસ્સાદન્તિ મધુરભાવં. આદીનવન્તિ અમધુરભાવં દોસં. નિસ્સરણન્તિ નિસ્સટભાવં. કામેસૂતિ વત્થુકામેસુ. કામરાગોતિ કામે આરબ્ભ ઉપ્પન્નરાગો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અનુસેતીતિ નિબ્બત્તતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, કામયોગોતિ, ભિક્ખવે, ઇદં કામેસુ યોજનકારણં બન્ધનકારણં વુચ્ચતીતિ એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

ફસ્સાયતનાનન્તિ ચક્ખાદીનં ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિકારણાનં. અવિજ્જા અઞ્ઞાણન્તિ ઞાણપટિપક્ખભાવેન અઞ્ઞાણસઙ્ખાતા અવિજ્જા. ઇતિ કામયોગોતિ એત્થ ઇતિ સદ્દો ચતૂહિપિ યોગેહિ સદ્ધિં યોજેતબ્બો ‘‘એવં કામયોગો, એવં ભવયોગો’’તિ. સંયુત્તોતિ પરિવારિતો. પાપકેહીતિ લામકેહિ. અકુસલેહીતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતેહિ. સંકિલેસિકેહીતિ સંકિલેસનકેહિ, પસન્નસ્સ ચિત્તસ્સ પસન્નભાવદૂસકેહીતિ અત્થો. પોનોબ્ભવિકેહીતિ પુનબ્ભવનિબ્બત્તકેહિ. સદરેહીતિ સદરથેહિ. દુક્ખવિપાકેહીતિ વિપાકકાલે દુક્ખુપ્પાદકેહિ. આયતિં જાતિજરામરણિકેહીતિ અનાગતે પુનપ્પુનં જાતિજરામરણનિબ્બત્તકેહિ. તસ્મા અયોગક્ખેમીતિ વુચ્ચતીતિ યસ્મા અપ્પહીનયોગો પુગ્ગલો એતેહિ ધમ્મેહિ સમ્પયુત્તો હોતિ, તસ્મા ચતૂહિ યોગેહિ ખેમં નિબ્બાનં અનધિગતત્તા ન યોગક્ખેમીતિ વુચ્ચતિ.

વિસંયોગોતિ વિસંયોજનકારણાનિ. કામયોગવિસંયોગોતિ કામયોગતો વિસંયોજનકારણં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ અસુભજ્ઝાનં કામયોગવિસંયોગો, તં પાદકં કત્વા અધિગતો અનાગામિમગ્ગો એકન્તેનેવ કામયોગવિસંયોગો નામ. અરહત્તમગ્ગો ભવયોગવિસંયોગો નામ, સોતાપત્તિમગ્ગો દિટ્ઠિયોગવિસંયોગો નામ, અરહત્તમગ્ગો અવિજ્જાયોગવિસંયોગો નામ. ઇદાનિ તે વિત્થારવસેન દસ્સેન્તો કતમો ચ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ભવયોગેન ચૂભયન્તિ ભવયોગેન ચ સંયુત્તા, કિઞ્ચિ ભિય્યો ઉભયેનાપિ સમ્પયુત્તા, યેન કેનચિ યોગેન સમન્નાગતાતિ અત્થો. પુરક્ખતાતિ પુરતો કતા, પરિવારિતા વા. કામે પરિઞ્ઞાયાતિ દુવિધેપિ કામે પરિજાનિત્વા. ભવયોગઞ્ચ સબ્બસોતિ ભવયોગઞ્ચ સબ્બમેવ પરિજાનિત્વા. સમૂહચ્ચાતિ સમૂહનિત્વા. વિરાજયન્તિ વિરાજેન્તો, વિરાજેત્વા વા. ‘‘વિરાજેન્તો’’તિ હિ વુત્તે મગ્ગો કથિતો હોતિ, ‘‘વિરાજેત્વા’’તિ વુત્તે ફલં. મુનીતિ ખીણાસવમુનિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તેપિ ગાથાસુપિ વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતન્તિ.

ભણ્ડગામવગ્ગો પઠમો.