(૧૩) ૩. કુસિનારવગ્ગો

૧. કુસિનારસુત્તવણ્ણના

૧૨૪. તતિયસ્સ પઠમે કુસિનારાયન્તિ એવંનામકે નગરે. બલિહરણે વનસણ્ડેતિ એવંનામકે વનસણ્ડે. તત્થ કિર ભૂતબલિકરણત્થં બલિં હરન્તિ, તસ્મા બલિહરણન્તિ વુચ્ચતિ. આકઙ્ખમાનોતિ ઇચ્છમાનો. સહત્થાતિ સહત્થેન. સમ્પવારેતીતિ અલં અલન્તિ વાચાય ચેવ હત્થવિકારેન ચ પટિક્ખિપાપેતિ. સાધુ વત માયન્તિ સાધુ વત મં અયં. ગથિતોતિ તણ્હાગેધેન ગથિતો. મુચ્છિતોતિ તણ્હામુચ્છનાયયેવ મુચ્છિતો. અજ્ઝોપન્નોતિ તણ્હાય ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા પવત્તો. અનિસ્સરણપઞ્ઞોતિ છન્દરાગં પહાય સંકડ્ઢિત્વા પરિભુઞ્જન્તો નિસ્સરણપઞ્ઞો નામ હોતિ, અયં ન તાદિસો, સચ્છન્દરાગો પરિભુઞ્જતીતિ અનિસ્સરણપઞ્ઞો. સુક્કપક્ખો વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બો. નેક્ખમ્મવિતક્કાદયો પનેત્થ મિસ્સકા કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

૨. ભણ્ડનસુત્તવણ્ણના

૧૨૫. દુતિયે પજહિંસૂતિ પજહન્તિ. બહુલમકંસૂતિ પુનપ્પુનં કરોન્તિ. ઇધાપિ તયો વિતક્કા મિસ્સકાવ કથિતા.

૩. ગોતમકચેતિયસુત્તવણ્ણના

૧૨૬. તતિયે ગોતમકે ચેતિયેતિ ગોતમકયક્ખસ્સ ભવને. તથાગતો હિ પઠમબોધિયં વીસતિ વસ્સાનિ કદાચિ ચાપાલે ચેતિયે, કદાચિ સારન્દદે, કદાચિ બહુપુત્તે, કદાચિ ગોતમકેતિ એવં યેભુય્યેન દેવકુલેસુયેવ વિહાસિ. ઇમસ્મિં પન કાલે વેસાલિં ઉપનિસ્સાય ગોતમકસ્સ યક્ખસ્સ ભવનટ્ઠાને વિહાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘ગોતમકે ચેતિયે’’તિ. એતદવોચાતિ એતં ‘‘અભિઞ્ઞાયાહ’’ન્તિઆદિકં સુત્તં અવોચ.

ઇદઞ્ચ ભગવતા સુત્તં અત્થુપ્પત્તિયં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. કતરઅત્થુપ્પત્તિયન્તિ? મૂલપરિયાયઅત્થુપ્પત્તિયં (મ. નિ. ૧.૧ આદયો). સમ્બહુલા કિર બ્રાહ્મણપબ્બજિતા અત્તના ઉગ્ગહિતબુદ્ધવચનં નિસ્સાય જાનનમદં ઉપ્પાદેત્વા ધમ્મસ્સવનગ્ગં ન ગચ્છન્તિ – ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો કથેન્તો અમ્હેહિ ઞાતમેવ કથેસ્સતિ, નો અઞ્ઞાત’’ન્તિ. ભિક્ખૂ તથાગતસ્સ આરોચેસું. સત્થા તે ભિક્ખૂ પક્કોસાપેત્વા મુખપટિઞ્ઞં ગહેત્વા મૂલપરિયાયં દેસેસિ. તે ભિક્ખૂ દેસનાય નેવ આગતટ્ઠાનં, ન ગતટ્ઠાનં અદ્દસંસુ. અપસ્સન્તા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ‘મય્હં કથા નિય્યાતી’તિ મુખસમ્પત્તમેવ કથેતી’’તિ ચિન્તયિંસુ. સત્થા તેસં મનં જાનિત્વા ઇમં સુત્તન્તં આરભિ.

તત્થ અભિઞ્ઞાયાતિ ‘‘ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા, દ્વાદસાયતનાનિ, અટ્ઠારસ ધાતુયો, બાવીસતિન્દ્રિયાનિ, ચત્તારિ સચ્ચાનિ, નવ હેતૂ, સત્ત ફસ્સા, સત્ત વેદના, સત્ત ચેતના, સત્ત સઞ્ઞા, સત્ત ચિત્તાની’’તિ જાનિત્વા પટિવિજ્ઝિત્વા પચ્ચક્ખં કત્વા, તથા – ‘‘ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના નયેન તે તે ધમ્મે જાનિત્વા પટિવિજ્ઝિત્વા પચ્ચક્ખમેવ કત્વાતિ અત્થો. સનિદાનન્તિ સપ્પચ્ચયમેવ કત્વા કથેમિ, નો અપ્પચ્ચયં. સપ્પાટિહારિયન્તિ પચ્ચનીકપટિહરણેન સપ્પાટિહારિયમેવ કત્વા કથેમિ, નો અપ્પાટિહારિયં. અલઞ્ચ પન વોતિ યુત્તઞ્ચ પન તુમ્હાકં. તુટ્ઠિયાતિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો’’તિ તીણિ રતનાનિ ગુણતો અનુસ્સરન્તાનં તુમ્હાકં યુત્તમેવ તુટ્ઠિં કાતુન્તિ અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

અકમ્પિત્થાતિ છહિ આકારેહિ અકમ્પિત્થ. એવરૂપો હિ પથવિકમ્પો બોધિમણ્ડેપિ અહોસિ. બોધિસત્તે કિર દક્ખિણદિસાભાગેન બોધિમણ્ડં અભિરુળ્હે દક્ખિણદિસાભાગો હેટ્ઠા અવીચિં પાપુણન્તો વિય અહોસિ, ઉત્તરભાગો ઉગ્ગન્ત્વા ભવગ્ગં અભિહનન્તો વિય. પચ્છિમદિસં ગતે પચ્છિમભાગો હેટ્ઠા અવીચિં પાપુણન્તો વિય અહોસિ, પાચીનભાગો ઉગ્ગન્ત્વા ભવગ્ગં અભિહનન્તો વિય. ઉત્તરદિસં ગતે ઉત્તરદિસાભાગો હેટ્ઠા અવીચિં પાપુણન્તો વિય, દક્ખિણદિસાભાગો ઉગ્ગન્ત્વા ભવગ્ગં અભિહનન્તો વિય. પાચીનદિસં ગતે પાચીનદિસાભાગો હેટ્ઠા અવીચિં પાપુણન્તો વિય, પચ્છિમભાગો ઉગ્ગન્ત્વા ભવગ્ગં અભિહનન્તો વિય. બોધિરુક્ખોપિ સકિં હેટ્ઠા અવીચિં પાપુણન્તો વિય, સકિં ઉગ્ગન્ત્વા ભવગ્ગં અભિહનન્તો વિય. તસ્મિમ્પિ દિવસે એવં છહિ આકારેહિ ચક્કવાળસહસ્સી મહાપથવી અકમ્પિત્થ.

૪. ભરણ્ડુકાલામસુત્તવણ્ણના

૧૨૭. ચતુત્થે કેવલકપ્પન્તિ સકલકપ્પં. અન્વાહિણ્ડન્તોતિ વિચરન્તો. નાદ્દસાતિ કિં કારણા ન અદ્દસ? અયં કિર ભરણ્ડુ કાલામો સક્યાનં અગ્ગપિણ્ડં ખાદન્તો વિચરતિ. તસ્સ વસનટ્ઠાનં સમ્પત્તકાલે એકા ધમ્મદેસના સમુટ્ઠહિસ્સતીતિ ઞત્વા ભગવા એવં અધિટ્ઠાસિ, યથા અઞ્ઞો આવસથો ન પઞ્ઞાયિત્થ. તસ્મા ન અદ્દસ. પુરાણસબ્રહ્મચારીતિ પોરાણકો સબ્રહ્મચારી. સો કિર આળારકાલામકાલે તસ્મિંયેવ અસ્સમે અહોસિ, તં સન્ધાયેવમાહ. સન્થરં પઞ્ઞાપેહીતિ સન્થરિતબ્બં સન્થરાહીતિ અત્થો. સન્થરં પઞ્ઞાપેત્વાતિ કપ્પિયમઞ્ચકે પચ્ચત્થરણં પઞ્ઞાપેત્વા. કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતીતિ એત્થ પરિઞ્ઞા નામ સમતિક્કમો, તસ્મા કામાનં સમતિક્કમં પઠમજ્ઝાનં પઞ્ઞાપેતિ. ન રૂપાનં પરિઞ્ઞન્તિ રૂપાનં સમતિક્કમભૂતં અરૂપાવચરસમાપત્તિં ન પઞ્ઞાપેતિ. ન વેદનાનં પરિઞ્ઞન્તિ વેદનાનં સમતિક્કમં નિબ્બાનં ન પઞ્ઞાપેતિ. નિટ્ઠાતિ ગતિ નિપ્ફત્તિ. ઉદાહુ પુથૂતિ ઉદાહુ નાના.

૫. હત્થકસુત્તવણ્ણના

૧૨૮. પઞ્ચમે અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ એત્થ અભિક્કન્તસદ્દો ખયસુન્દરાભિરૂપઅબ્ભનુમોદનાદીસુ દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પઠમો યામો, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો, ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ એવમાદીસુ ખયે દિસ્સતિ. ‘‘અયં ઇમેસં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૦૦) સુન્દરે.

‘‘કો મે વન્દતિ પાદાનિ, ઇદ્ધિયા યસસા જલં;

અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, સબ્બા ઓભાસયં દિસા’’તિ. (વિ. વ. ૮૫૭) –

એવમાદીસુ અભિરૂપે. ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમા’’તિ એવમાદીસુ (પારા. ૧૫) અબ્ભનુમોદને. ઇધ પન સુન્દરે. તેન અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ ઇટ્ઠાય કન્તાય મનાપાય રત્તિયાતિ વુત્તં હોતિ. અભિક્કન્તવણ્ણાતિ ઇધ અભિક્કન્તસદ્દો અભિરૂપે, વણ્ણસદ્દો પન છવિથુતિકુલવગ્ગકારણસણ્ઠાનપમાણરૂપાયતનાદીસુ દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘સુવણ્ણવણ્ણોસિ ભગવા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૨.૩૯૯; સુ. નિ. ૫૫૩) છવિયં. ‘‘કદા સઞ્ઞૂળ્હા પન તે ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૨.૭૭) થુતિયં. ‘‘ચત્તારોમે, ભો ગોતમ, વણ્ણા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૩.૧૧૫) કુલવગ્ગે. ‘‘અથ કેન નુ વણ્ણેન, ગન્ધત્થેનોતિ વુચ્ચતી’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૩૪) કારણે. ‘‘મહન્તં હત્થિરાજવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૩૮) સણ્ઠાને. ‘‘તયો પત્તસ્સ વણ્ણા’’તિ એવમાદીસુ (પારા. ૬૦૨) પમાણે. ‘‘વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા’’તિ એવમાદીસુ રૂપાયતને. સો ઇધ છવિયા દટ્ઠબ્બો. તેન અભિક્કન્તવણ્ણાતિ અભિરૂપચ્છવિ, ઇટ્ઠવણ્ણા મનાપવણ્ણાતિ વુત્તં હોતિ.

કેવલકપ્પન્તિ એત્થ કેવલસદ્દો અનવસેસયેભુય્યાબ્યામિસ્સાનતિરેકદળ્હત્થવિસંયોગાદિઅનેકત્થો. તથા હિસ્સ ‘‘કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ એવમાદીસુ (પારા. ૧) અનવસેસતા અત્થો. ‘‘કેવલકપ્પા ચ અઙ્ગમગધા પહૂતં ખાદનીયં ભોજનીયં આદાય ઉપસઙ્કમિસ્સન્તી’’તિ એવમાદીસુ (મહાવ. ૪૩) યેભુય્યતા. ‘‘કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ એવમાદીસુ (વિભ. ૨૨૫) અબ્યામિસ્સતા. ‘‘કેવલં સદ્ધામત્તકં નૂન અયમાયસ્મા’’તિ એવમાદીસુ (મહાવ. ૨૪૪) અનતિરેકતા. ‘‘આયસ્મતો, ભન્તે, અનુરુદ્ધસ્સ બાહિયો નામ સદ્ધિવિહારિકો કેવલકપ્પં સઙ્ઘભેદાય ઠિતો’’તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૪.૨૪૩) દળ્હત્થતા. ‘‘કેવલી વુસિતવા ઉત્તમપુરિસોતિ વુચ્ચતી’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૩.૫૭) વિસંયોગો. ઇધ પન અનવસેસતા અત્થોતિ અધિપ્પેતા.

કપ્પસદ્દો પનાયં અભિસદ્દહનવોહારકાલપઞ્ઞત્તિછેદનવિકપ્પલેસસમન્તભાવાદિઅનેકત્થો. તથા હિસ્સ ‘‘ઓકપ્પનિયમેતં ભોતો ગોતમસ્સ, યથા તં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) અભિસદ્દહનમત્થો. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ એવમાદીસુ (ચૂળવ. ૨૫૦) વોહારો. ‘‘યેન સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) કાલો. ‘‘ઇચ્ચાયસ્મા કપ્પો’’તિ એવમાદીસુ (સુ. નિ. ૧૦૯૮; ચૂળનિ. કપ્પમાણવપુચ્છા ૧૧૭, કપ્પમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૬૧) પઞ્ઞત્તિ. ‘‘અલઙ્કતો કપ્પિતકેસમસ્સૂ’’તિ એવમાદીસુ (જા. ૨.૨૨.૧૩૬૮; વિ. વ. ૧૦૯૪) છેદનં. ‘‘કપ્પતિ દ્વઙ્ગુલકપ્પો’’તિ એવમાદીસુ (ચૂળવ. ૪૪૬) વિકપ્પો. ‘‘અત્થિ કપ્પો નિપજ્જિતુ’’ન્તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૮.૮૦) લેસો. ‘‘કેવલકપ્પં વેળુવનં ઓભાસેત્વા’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૯૪) સમન્તભાવો. ઇધ પનસ્સ સમન્તભાવો અત્થો અધિપ્પેતો. તસ્મા કેવલકપ્પં જેતવનન્તિ એત્થ અનવસેસં સમન્તતો જેતવનન્તિ અત્થો.

ઓભાસેત્વાતિ આભાય ફરિત્વા. વાલુકાયાતિ સણ્હાય વાલુકાય. ન સણ્ઠાતીતિ ન પતિટ્ઠાતિ. ઓળારિકન્તિ બ્રહ્મદેવતાય હિ પથવિયં પતિટ્ઠાનકાલે અત્તભાવો ઓળારિકો માપેતું વટ્ટતિ પથવી વા, તસ્મા એવમાહ. ધમ્માતિ ઇમિના પુબ્બે ઉગ્ગહિતબુદ્ધવચનં દસ્સેતિ. નપ્પવત્તિનો અહેસુન્તિ સજ્ઝાયમૂળ્હકા વાચા પરિહીનાયેવ અહેસું. અપ્પટિવાનોતિ અનિવત્તો અનુક્કણ્ઠિતો.

દસ્સનસ્સાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દસ્સનસ્સ. ઉપટ્ઠાનસ્સાતિ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠાનસ્સ. અધિસીલન્તિ દસવિધં સીલં. તઞ્હિ પઞ્ચસીલં ઉપાદાય અધિસીલન્તિ વુચ્ચતિ. અવિહં ગતોતિ અવિહબ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તોસ્મીતિ દસ્સેતિ.

૬. કટુવિયસુત્તવણ્ણના

૧૨૯. છટ્ઠે ગોયોગપિલક્ખસ્મિન્તિ ગાવીનં વિક્કયટ્ઠાને ઉટ્ઠિતપિલક્ખસ્સ સન્તિકે. રિત્તસ્સાદન્તિ ઝાનસુખાભાવેન રિત્તસ્સાદં. બાહિરસ્સાદન્તિ કામગુણસુખવસેન બાહિરસ્સાદં. કટુવિયન્તિ ઉચ્છિટ્ઠં. આમગન્ધેનાતિ કોધસઙ્ખાતેન વિસ્સગન્ધેન. અવસ્સુતન્તિ તિન્તં. મક્ખિકાતિ કિલેસમક્ખિકા. નાનુપતિસ્સન્તીતિ ઉટ્ઠાય ન અનુબન્ધિસ્સન્તિ. નાન્વાસ્સવિસ્સન્તીતિ અનુબન્ધિત્વા ન ખાદિસ્સન્તિ. સંવેગમાપાદીતિ સોતાપન્નો જાતો.

કટુવિયકતોતિ ઉચ્છિટ્ઠકતો. આરકા હોતીતિ દૂરે હોતિ. વિઘાતસ્સેવ ભાગવાતિ દુક્ખસ્સેવ ભાગી. ચરેતીતિ ચરતિ ગચ્છતિ. દુમ્મેધોતિ દુપ્પઞ્ઞો. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટમેવ કથિતં, ગાથાસુ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતન્તિ. સત્તમે વટ્ટમેવ ભાસિતં.

૮. દુતિયઅનુરુદ્ધસુત્તવણ્ણના

૧૩૧. અટ્ઠમે ઇદં તે માનસ્મિન્તિ અયં તે નવવિધેન વડ્ઢિતમાનોતિ અત્થો. ઇદં તે ઉદ્ધચ્ચસ્મિન્તિ ઇદં તવ ઉદ્ધચ્ચં ચિત્તસ્સ ઉદ્ધતભાવો. ઇદં તે કુક્કુચ્ચસ્મિન્તિ ઇદં તવ કુક્કુચ્ચં.

૯. પટિચ્છન્નસુત્તવણ્ણના

૧૩૨. નવમે આવહન્તીતિ નિય્યન્તિ. પટિચ્છન્નો આવહતીતિ પટિચ્છન્નોવ હુત્વા નિય્યાતિ. વિવટો વિરોચતીતિ એત્થ એકતો ઉભતો અત્તતો સબ્બત્થકતોતિ ચતુબ્બિધા વિવટતા વેદિતબ્બા. તત્થ એકતો વિવટં નામ અસાધારણસિક્ખાપદં. ઉભતો વિવટં નામ સાધારણસિક્ખાપદં. અત્તતો વિવટં નામ પટિલદ્ધધમ્મગુણો. સબ્બત્થકવિવટં નામ તેપિટકં બુદ્ધવચનં.

૧૦. લેખસુત્તવણ્ણના

૧૩૩. દસમે અભિણ્હન્તિ અભિક્ખણં નિરન્તરં. આગાળ્હેનાતિ ગાળ્હેન કક્ખળેન. ફરુસેનાતિ ફરુસવચનેન. ગાળ્હં કત્વા ફરુસં કત્વા વુચ્ચમાનોપીતિ અત્થો. અમનાપેનાતિ મનં અનલ્લીયન્તેન અવડ્ઢન્તેન. સન્ધિયતિમેવાતિ ઘટિયતિયેવ. સંસન્દતિમેવાતિ નિરન્તરોવ હોતિ. સમ્મોદતિમેવાતિ એકીભાવમેવ ગચ્છતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

કુસિનારવગ્ગો તતિયો.