૨. તિઠાનસુત્તવણ્ણના

૪૨. દુતિયે વિગતમલમચ્છેરેનાતિ વિગતમચ્છરિયમલેન. મુત્તચાગોતિ વિસ્સટ્ઠચાગો. પયતપાણીતિ ધોતહત્થો. અસ્સદ્ધો હિ સતક્ખત્તું હત્થે ધોવિત્વાપિ મલિનહત્થોવ હોતિ, સદ્ધો પન દાનાભિરતત્તા મલિનહત્થોપિ ધોતહત્થોવ. વોસ્સગ્ગરતોતિ વોસ્સગ્ગસઙ્ખાતે દાને રતો. યાચયોગોતિ યાચિતું યુત્તો, યાચકેહિ વા યોગો અસ્સાતિપિ યાચયોગો. દાનસંવિભાગરતોતિ દાનં દદન્તો સંવિભાગઞ્ચ કરોન્તો દાનસંવિભાગરતો નામ હોતિ.

દસ્સનકામો સીલવતન્તિ દસપિ યોજનાનિ વીસમ્પિ તિંસમ્પિ યોજનસતમ્પિ ગન્ત્વા સીલસમ્પન્ને દટ્ઠુકામો હોતિ પાટલિપુત્તકબ્રાહ્મણો વિય સદ્ધાતિસ્સમહારાજા વિય ચ. પાટલિપુત્તસ્સ કિર નગરદ્વારે સાલાય નિસિન્ના દ્વે બ્રાહ્મણા કાળવલ્લિમણ્ડપવાસિમહાનાગત્થેરસ્સ ગુણકથં સુત્વા ‘‘અમ્હેહિ તં ભિક્ખું દટ્ઠું વટ્ટતી’’તિ દ્વેપિ જના નિક્ખમિંસુ. એકો અન્તરામગ્ગે કાલમકાસિ. એકો સમુદ્દતીરં પત્વા નાવાય મહાતિત્થપટ્ટને ઓરુય્હ અનુરાધપુરં આગન્ત્વા ‘‘કાળવલ્લિમણ્ડપો કુહિ’’ન્તિ પુચ્છિ. રોહણજનપદેતિ. સો અનુપુબ્બેન થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં પત્વા ચૂળનગરગામે ધુરઘરે નિવાસં ગહેત્વા થેરસ્સ આહારં સમ્પાદેત્વા પાતોવ વુટ્ઠાય થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં પુચ્છિત્વા ગન્ત્વા જનપરિયન્તે ઠિતો થેરં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા સકિં તત્થેવ ઠિતો વન્દિત્વા પુન ઉપસઙ્કમિત્વા ગોપ્ફકેસુ દળ્હં ગહેત્વા વન્દન્તો ‘‘ઉચ્ચા, ભન્તે, તુમ્હે’’તિ આહ. થેરો ચ નાતિઉચ્ચો નાતિરસ્સો પમાણયુત્તોવ, તેન નં પુન આહ – ‘‘નાતિઉચ્ચા તુમ્હે, તુમ્હાકં પન ગુણા મેચકવણ્ણસ્સ સમુદ્દસ્સ મત્થકેન ગન્ત્વા સકલજમ્બુદીપતલં અજ્ઝોત્થરિત્વા ગતા, અહમ્પિ પાટલિપુત્તનગરદ્વારે નિસિન્નો તુમ્હાકં ગુણકથં અસ્સોસિ’’ન્તિ. સો થેરસ્સ ભિક્ખાહારં દત્વા અત્તનો તિચીવરં પટિયાદેત્વા થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા તસ્સોવાદે પતિટ્ઠાય કતિપાહેનેવ અરહત્તં પાપુણિ.

સદ્ધાતિસ્સમહારાજાપિ, ‘‘ભન્તે, મય્હં વન્દિતબ્બયુત્તકં એકં અય્યં આચિક્ખથા’’તિ પુચ્છિ. ભિક્ખૂ ‘‘મઙ્ગલવાસી કુટ્ટતિસ્સત્થેરો’’તિ આહંસુ. રાજા મહાપરિવારેન પઞ્ચયોજનમગ્ગં અગમાસિ. થેરો ‘‘કિં સદ્દો એસો, આવુસો’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘં પુચ્છિ. ‘‘રાજા, ભન્તે, તુમ્હાકં દસ્સનત્થાય આગતો’’તિ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘કિં મય્હં મહલ્લકકાલે રાજગેહે કમ્મ’’ન્તિ દિવાટ્ઠાને મઞ્ચે નિપજ્જિત્વા ભૂમિયં લેખં લિખન્તો અચ્છિ. રાજા ‘‘કહં થેરો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘દિવાટ્ઠાને’’તિ સુત્વા તત્થ ગચ્છન્તો થેરં ભૂમિયં લેખં લિખન્તં દિસ્વા ‘‘ખીણાસવસ્સ નામ હત્થકુક્કુચ્ચં નત્થિ, નાયં ખીણાસવો’’તિ અવન્દિત્વાવ નિવત્તિ. ભિક્ખુસઙ્ઘો થેરં આહ – ‘‘ભન્તે, એવંવિધસ્સ સદ્ધસ્સ પસન્નસ્સ રઞ્ઞો કસ્મા વિપ્પટિસારં કરિત્થા’’તિ. ‘‘આવુસો, રઞ્ઞો પસાદરક્ખનં ન તુમ્હાકં ભારો, મહલ્લકત્થેરસ્સ ભારો’’તિ વત્વા અપરભાગે અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયન્તો ભિક્ખુસઙ્ઘં આહ – ‘‘મય્હં કૂટાગારમ્હિ અઞ્ઞમ્પિ પલ્લઙ્કં અત્થરથા’’તિ. તસ્મિં અત્થતે થેરો – ‘‘ઇદં કૂટાગારં અન્તરે અપ્પતિટ્ઠહિત્વા રઞ્ઞા દિટ્ઠકાલેયેવ ભૂમિયં પતિટ્ઠાતૂ’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા પરિનિબ્બાયિ. કૂટાગારં પઞ્ચયોજનમગ્ગં આકાસેન અગમાસિ. પઞ્ચયોજનમગ્ગે ધજં ધારેતું સમત્થા રુક્ખા ધજપગ્ગહિતાવ અહેસું. ગચ્છાપિ ગુમ્બાપિ સબ્બે કૂટાગારાભિમુખા હુત્વા અટ્ઠંસુ.

રઞ્ઞોપિ પણ્ણં પહિણિંસુ ‘‘થેરો પરિનિબ્બુતો, કૂટાગારં આકાસેન આગચ્છતી’’તિ. રાજા ન સદ્દહિ. કૂટાગારં આકાસેન ગન્ત્વા થૂપારામં પદક્ખિણં કત્વા સિલાચેતિયટ્ઠાનં અગમાસિ. ચેતિયં સહ વત્થુના ઉપ્પતિત્વા કૂટાગારમત્થકે અટ્ઠાસિ, સાધુકારસહસ્સાનિ પવત્તિંસુ. તસ્મિં ખણે મહાબ્યગ્ઘત્થેરો નામ લોહપાસાદે સત્તમકૂટાગારે નિસિન્નો ભિક્ખૂનં વિનયકમ્મં કરોન્તો તં સદ્દં સુત્વા ‘‘કિં સદ્દો એસો’’તિ પટિપુચ્છિ. ભન્તે, મઙ્ગલવાસી કુટ્ટતિસ્સત્થેરો પરિનિબ્બુતો, કૂટાગારં પઞ્ચયોજનમગ્ગં આકાસેન આગતં, તત્થ સો સાધુકારસદ્દોતિ. આવુસો, પુઞ્ઞવન્તે નિસ્સાય સક્કારં લભિસ્સામાતિ અન્તેવાસિકે ખમાપેત્વા આકાસેનેવ આગન્ત્વા તં કૂટાગારં પવિસિત્વા દુતિયમઞ્ચે નિસીદિત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ. રાજા ગન્ધપુપ્ફચુણ્ણાનિ આદાય ગન્ત્વા આકાસે ઠિતં કૂટાગારં દિસ્વા કૂટાગારં પૂજેસિ. તસ્મિં ખણે કૂટાગારં ઓતરિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠિતં. રાજા મહાસક્કારેન સરીરકિચ્ચં કારેત્વા ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં અકાસિ. એવરૂપા સીલવન્તાનં દસ્સનકામા નામ હોન્તિ.

સદ્ધમ્મં સોતુમિચ્છતીતિ તથાગતપ્પવેદિતં સદ્ધમ્મં સોતુકામો હોતિ પિણ્ડપાતિકત્થેરાદયો વિય. ગઙ્ગાવનવાલિઅઙ્ગણમ્હિ કિર તિંસ ભિક્ખૂ વસ્સં ઉપગતા અન્વદ્ધમાસં ઉપોસથદિવસે ચતુપચ્ચયસન્તોસભાવનારામમહાઅરિયવંસઞ્ચ (અ. નિ. ૪.૨૮) કથેન્તિ. એકો પિણ્ડપાતિકત્થેરો પચ્છાભાગેન આગન્ત્વા પટિચ્છન્નટ્ઠાને નિસીદિ. અથ નં એકો ગોનસો જઙ્ઘપિણ્ડિમંસં સણ્ડાસેન ગણ્હન્તો વિય ડંસિ. થેરો ઓલોકેન્તો ગોનસં દિસ્વા ‘‘અજ્જ ધમ્મસ્સવનન્તરાયં ન કરિસ્સામી’’તિ ગોનસં ગહેત્વા થવિકાય પક્ખિપિત્વા થવિકામુખં બન્ધિત્વા અવિદૂરે ઠાને ઠપેત્વા ધમ્મં સુણન્તોવ નિસીદિ. અરુણુગ્ગમનઞ્ચ વિસં વિક્ખમ્ભેત્વા થેરસ્સ તિણ્ણં ફલાનં પાપુણનઞ્ચ વિસસ્સ દટ્ઠટ્ઠાનેનેવ ઓતરિત્વા પથવિપવિસનઞ્ચ ધમ્મકથિકત્થેરસ્સ ધમ્મકથાનિટ્ઠાપનઞ્ચ એકક્ખણેયેવ અહોસિ. તતો થેરો આહ – ‘‘આવુસો એકો મે ચોરો ગહિતો’’તિ થવિકં મુઞ્ચિત્વા ગોનસં વિસ્સજ્જેસિ. ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘કાય વેલાય દટ્ઠત્થ, ભન્તે’’તિ પુચ્છિંસુ. હિય્યો સાયન્હસમયે, આવુસોતિ. કસ્મા, ભન્તે, એવં ભારિયં કમ્મં કરિત્થાતિ. આવુસો, સચાહં દીઘજાતિકેન દટ્ઠોતિ વદેય્યં, નયિમં એત્તકં આનિસંસં લભેય્યન્તિ. ઇદં તાવ પિણ્ડપાતિકત્થેરસ્સ વત્થુ.

દીઘવાપિયમ્પિ ‘‘મહાજાતકભાણકત્થેરો ગાથાસહસ્સં મહાવેસ્સન્તરં કથેસ્સતી’’તિ તિસ્સમહાગામે તિસ્સમહાવિહારવાસી એકો દહરો સુત્વા તતો નિક્ખમિત્વા એકાહેનેવ નવયોજનમગ્ગં આગતો. તસ્મિંયેવ ખણે થેરો ધમ્મકથં આરભિ. દહરો દૂરમગ્ગાગમનેન સઞ્જાતકાયદરથત્તા પટ્ઠાનગાથાય સદ્ધિં અવસાનગાથંયેવ વવત્થપેસિ. તતો થેરસ્સ ‘‘ઇદમવોચા’’તિ વત્વા ઉટ્ઠાય ગમનકાલે ‘‘મય્હં આગમનકમ્મં મોઘં જાત’’ન્તિ રોદમાનો અટ્ઠાસિ. એકો મનુસ્સો તં કથં સુત્વા ગન્ત્વા થેરસ્સ આરોચેસિ, ‘‘ભન્તે, ‘તુમ્હાકં ધમ્મકથં સોસ્સામી’તિ એકો દહરભિક્ખુ તિસ્સમહાવિહારા આગતો, સો ‘કાયદરથભાવેન મે આગમનં મોઘં જાત’ન્તિ રોદમાનો ઠિતો’’તિ. ગચ્છથ સઞ્ઞાપેથ નં ‘‘પુન સ્વે કથેસ્સામા’’તિ. સો પુનદિવસે થેરસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા સોતાપત્તિફલં પાપુણિ.

અપરાપિ ઉલ્લકોલિકણ્ણિવાસિકા એકા ઇત્થી પુત્તકં પાયમાના ‘‘દીઘભાણકમહાઅભયત્થેરો નામ અરિયવંસપટિપદં કથેતી’’તિ સુત્વા પઞ્ચયોજનમગ્ગં ગન્ત્વા દિવાકથિકત્થેરસ્સ નિસિન્નકાલેયેવ વિહારં પવિસિત્વા ભૂમિયં પુત્તં નિપજ્જાપેત્વા દિવાકથિકત્થેરસ્સ ઠિતકાવ ધમ્મં અસ્સોસિ. સરભાણકે થેરે ઉટ્ઠિતે દીઘભાણકમહાઅભયત્થેરો ચતુપચ્ચયસન્તોસભાવનારામમહાઅરિયવંસં આરભિ. સા ઠિતકાવ પગ્ગણ્હાતિ. થેરો તયો એવ પચ્ચયે કથેત્વા ઉટ્ઠાનાકારં અકાસિ. સા ઉપાસિકા આહ – ‘‘અય્યો, ‘અરિયવંસં કથેસ્સામી’તિ સિનિદ્ધભોજનં ભુઞ્જિત્વા મધુરપાનકં પિવિત્વા યટ્ઠિમધુકતેલાદીહિ ભેસજ્જં કત્વા કથેતું યુત્તટ્ઠાનેયેવ ઉટ્ઠહતી’’તિ. થેરો ‘‘સાધુ, ભગિની’’તિ વત્વા ઉપરિ ભાવનારામં પટ્ઠપેસિ. અરુણુગ્ગમનઞ્ચ થેરસ્સ ‘‘ઇદમવોચા’’તિ વચનઞ્ચ ઉપાસિકાય સોતાપત્તિફલુપ્પત્તિ ચ એકક્ખણેયેવ અહોસિ.

અપરાપિ કળમ્પરવાસિકા ઇત્થી અઙ્કેન પુત્તં આદાય ‘‘ધમ્મં સોસ્સામી’’તિ ચિત્તલપબ્બતં ગન્ત્વા એકં રુક્ખં નિસ્સાય દારકં નિપજ્જાપેત્વા સયં ઠિતકાવ ધમ્મં સુણાતિ. રત્તિભાગસમનન્તરે એકો દીઘજાતિકો તસ્સા પસ્સન્તિયાયેવ સમીપે નિપન્નદારકં ચતૂહિ દાઠાહિ ડંસિત્વા અગમાસિ. સા ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં ‘પુત્તો મે સપ્પેન દટ્ઠો’તિ વક્ખામિ, ધમ્મસ્સ અન્તરાયો ભવિસ્સતિ. અનેકક્ખત્તું ખો પન મે અયં સંસારવટ્ટે વટ્ટન્તિયા પુત્તો અહોસિ, ધમ્મમેવ ચરિસ્સામી’’તિ તિયામરત્તિં ઠિતકાવ ધમ્મં પગ્ગણ્હિત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય અરુણે ઉગ્ગતે સચ્ચકિરિયાય પુત્તસ્સ વિસં નિમ્મથેત્વા પુત્તં ગહેત્વા ગતા. એવરૂપા પુગ્ગલા ધમ્મં સોતુકામા નામ હોન્તિ.