૬. દેવદૂતસુત્તવણ્ણના

૩૬. છટ્ઠે દેવદૂતાનીતિ દેવદૂતા. અયં પનેત્થ વચનત્થો – દેવોતિ મચ્ચુ, તસ્સ દૂતાતિ દેવદૂતા. જિણ્ણબ્યાધિમતા હિ સંવેગજનનટ્ઠેન ‘‘ઇદાનિ તે મચ્ચુસમીપં ગન્તબ્બ’’ન્તિ ચોદેન્તિ વિય, તસ્મા દેવદૂતાતિ વુચ્ચન્તિ. દેવા વિય દૂતાતિપિ દેવદૂતા. યથા હિ અલઙ્કતપટિયત્તાય દેવતાય આકાસે ઠત્વા ‘‘ત્વં અસુકદિવસે મરિસ્સસી’’તિ વુત્તે તસ્સા વચનં સદ્ધાતબ્બં હોતિ; એવમેવં જિણ્ણબ્યાધિમતાપિ દિસ્સમાના ‘‘ત્વમ્પિ એવંધમ્મો’’તિ ચોદેન્તિ વિય, તેસઞ્ચ તં વચનં અનઞ્ઞથાભાવિતાય દેવતાય બ્યાકરણસદિસમેવ હોતીતિ દેવા વિય દૂતાતિ દેવદૂતા. વિસુદ્ધિદેવાનં દૂતાતિપિ દેવદૂતા. સબ્બબોધિસત્તા હિ જિણ્ણબ્યાધિમતપબ્બજિતે દિસ્વાવ સંવેગં આપજ્જિત્વા નિક્ખમ્મ પબ્બજિંસુ. એવં વિસુદ્ધિદેવાનં દૂતાતિપિ દેવદૂતા. ઇધ પન લિઙ્ગવિપલ્લાસેન ‘‘દેવદૂતાની’’તિ વુત્તં.

કાયેન દુચ્ચરિતન્તિઆદિ કસ્મા આરદ્ધં? દેવદૂતાનુયુઞ્જનટ્ઠાનુપક્કમકમ્મદસ્સનત્થં. ઇમિના હિ કમ્મેન અયં સત્તો નિરયે નિબ્બત્તતિ, અથ નં તત્થ યમો રાજા દેવદૂતે સમનુયુઞ્જતિ. તત્થ કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતીતિ કાયદ્વારેન તિવિધં દુચ્ચરિતં ચરતિ. વાચાયાતિ વચીદ્વારેન ચતુબ્બિધં દુચ્ચરિતં ચરતિ. મનસાતિ મનોદ્વારેન તિવિધં દુચ્ચરિતં ચરતિ.

તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલાતિ એત્થ એકચ્ચે થેરા ‘‘નિરયપાલા નામ નત્થિ, યન્તરૂપં વિય કમ્મમેવ કારણં કારેતી’’તિ વદન્તિ. તં ‘‘અત્થિ નિરયે નિરયપાલાતિ, આમન્તા. અત્થિ ચ કારણિકા’’તિઆદિના નયેન અભિધમ્મે (કથા. ૮૬૬) પટિસેધિતમેવ. યથા હિ મનુસ્સલોકે કમ્મકારણકારકા અત્થિ, એવમેવ નિરયે નિરયપાલા અત્થીતિ. યમસ્સ રઞ્ઞોતિ યમરાજા નામ વેમાનિકપેતરાજા. એકસ્મિં કાલે દિબ્બવિમાને દિબ્બકપ્પરુક્ખદિબ્બઉય્યાનદિબ્બનાટકાદિસબ્બસમ્પત્તિં અનુભવતિ, એકસ્મિં કાલે કમ્મવિપાકં, ધમ્મિકો રાજા, ન ચેસ એકોવ હોતિ, ચતૂસુ પન દ્વારેસુ ચત્તારો જના હોન્તિ. અમત્તેય્યોતિ માતુ હિતો મત્તેય્યો, માતરિ સમ્મા પટિપન્નોતિ અત્થો. ન મત્તેય્યોતિ અમત્તેય્યો, માતરિ મિચ્છા પટિપન્નોતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અબ્રહ્મઞ્ઞોતિ એત્થ ચ ખીણાસવા બ્રાહ્મણા નામ, તેસુ મિચ્છા પટિપન્નો અબ્રહ્મઞ્ઞો નામ.

સમનુયુઞ્જતીતિ અનુયોગવત્તં આરોપેન્તો પુચ્છતિ, લદ્ધિં પતિટ્ઠાપેન્તો પન સમનુગ્ગાહતિ નામ, કારણં પુચ્છન્તો સમનુભાસતિ નામ. નાદ્દસન્તિ અત્તનો સન્તિકે પહિતસ્સ કસ્સચિ દેવદૂતસ્સ અભાવં સન્ધાય એવં વદતિ.

અથ નં યમો ‘‘નાયં ભાસિતસ્સ અત્થં સલ્લક્ખેતી’’તિ ઞત્વા અત્થં સલ્લક્ખાપેતુકામો અમ્ભોતિઆદિમાહ. તત્થ જિણ્ણન્તિ જરાજિણ્ણં. ગોપાનસિવઙ્કન્તિ ગોપાનસી વિય વઙ્કં. ભોગ્ગન્તિ ભગ્ગં. ઇમિનાપિસ્સ વઙ્કભાવમેવ દીપેતિ. દણ્ડપરાયણન્તિ દણ્ડપટિસરણં દણ્ડદુતિયં. પવેધમાનન્તિ કમ્પમાનં. આતુરન્તિ જરાતુરં. ખણ્ડદન્તન્તિ જરાનુભાવેન ખણ્ડિતદન્તં. પલિતકેસન્તિ પણ્ડરકેસં. વિલૂનન્તિ લુઞ્ચિત્વા ગહિતકેસં વિય ખલ્લાટં. ખલિતસિરન્તિ મહાખલ્લાટસીસં. વલિતન્તિ સઞ્જાતવલિં. તિલકાહતગત્તન્તિ સેતતિલકકાળતિલકેહિ વિકિણ્ણસરીરં. જરાધમ્મોતિ જરાસભાવો, અપરિમુત્તો જરાય, જરા નામ મય્હં અબ્ભન્તરેયેવ પવત્તતીતિ. પરતો બ્યાધિધમ્મો મરણધમ્મોતિ પદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

પઠમં દેવદૂતં સમનુયુઞ્જિત્વાતિ એત્થ જરાજિણ્ણસત્તો અત્થતો એવં વદતિ નામ – ‘‘પસ્સથ, ભો, અહમ્પિ તુમ્હે વિય તરુણો અહોસિં ઊરુબલી બાહુબલી જવસમ્પન્નો, તસ્સ મે તા બલજવસમ્પત્તિયો અન્તરહિતા, વિજ્જમાનાપિ મે હત્થપાદા હત્થપાદકિચ્ચં ન કરોન્તિ, જરાયમ્હિ અપરિમુત્તતાય એદિસો જાતો. ન ખો પનાહમેવ, તુમ્હેપિ જરાય અપરિમુત્તાવ. યથેવ હિ મય્હં, એવં તુમ્હાકમ્પિ જરા આગમિસ્સતિ. ઇતિ તસ્સા પુરે આગમનાવ કલ્યાણં કરોથા’’તિ. તેનેવેસ દેવદૂતો નામ જાતો. આબાધિકન્તિ બાધિકં. દુક્ખિતન્તિ દુક્ખપ્પત્તં. બાળ્હગિલાનન્તિ અધિમત્તગિલાનં.

દુતિયં દેવદૂતન્તિ એત્થપિ ગિલાનસત્તો અત્થતો એવં વદતિ નામ – ‘‘પસ્સથ, ભો, અહમ્પિ તુમ્હે વિય નિરોગો અહોસિં, સોમ્હિ એતરહિ બ્યાધિના અભિહતો, સકે મુત્તકરીસે પલિપન્નો, ઉટ્ઠાતુમ્પિ ન સક્કોમિ. વિજ્જમાનાપિ મે હત્થપાદા હત્થપાદકિચ્ચં ન કરોન્તિ, બ્યાધિતોમ્હિ અપરિમુત્તતાય એદિસો જાતો. ન ખો પનાહમેવ, તુમ્હેપિ બ્યાધિતો અપરિમુત્તાવ. યથેવ હિ મય્હં, એવં તુમ્હાકમ્પિ બ્યાધિ આગમિસ્સતિ. ઇતિ તસ્સ પુરે આગમનાવ કલ્યાણં કરોથા’’તિ. તેનેવેસ દેવદૂતો નામ જાતો.

એકાહમતન્તિઆદીસુ એકાહં મતસ્સ અસ્સાતિ એકાહમતો, તં એકાહમતં. પરતો પદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ભસ્તા વિય વાયુના ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના યથાક્કમં સમુગ્ગતેન સૂનભાવેન ઉદ્ધુમાતત્તા ઉદ્ધુમાતકં. વિનીલો વુચ્ચતિ વિપરિભિન્નવણ્ણો, વિનીલોવ વિનીલકો, તં વિનીલકં. પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિનીલન્તિ વિનીલકં. વિપુબ્બકન્તિ વિસ્સન્દમાનપુબ્બકં, પરિભિન્નટ્ઠાને હિ પગ્ઘરિતેન પુબ્બેન પલિમક્ખિતન્તિ અત્થો.

તતિયં દેવદૂતન્તિ એત્થ મતકસત્તો અત્થતો એવં વદતિ નામ – ‘‘પસ્સથ, ભો, મં આમકસુસાને છડ્ડિતં ઉદ્ધુમાતકાદિભાવપ્પત્તં, મરણતોમ્હિ અપરિમુત્તતાય એદિસો જાતો. ન ખો પનાહમેવ, તુમ્હેપિ મરણતો અપરિમુત્તા. યથેવ હિ મય્હં, એવં તુમ્હાકમ્પિ મરણં આગમિસ્સતિ. ઇતિ તસ્સ પુરે આગમનાવ કલ્યાણં કરોથા’’તિ. તેનેવસ્સ દેવદૂતો નામ જાતો.

ઇમં પન દેવદૂતાનુયોગં કો લભતિ, કો ન લભતિ? યેન તાવ બહું પાપં કતં, સો ગન્ત્વા નિરયે નિબ્બત્તતિયેવ. યેન પન પરિત્તં પાપં કતં, સો લભતિ. યથા હિ સભણ્ડં ચોરં ગહેત્વા કત્તબ્બમેવ કરોન્તિ ન વિનિચ્છિનન્તિ. અનુવિજ્જિત્વા ગહિતં પન વિનિચ્છયટ્ઠાનં નયન્તિ, સો વિનિચ્છયં લભતિ. એવંસમ્પદમેતં. પરિત્તપાપકમ્મા હિ અત્તનો ધમ્મતાયપિ સરન્તિ, સારીયમાનાપિ સરન્તિ.

તત્થ દીઘજયન્તદમિળો નામ અત્તનો ધમ્મતાય સરિ. સો કિર દમિળો સુમનગિરિમહાવિહારે આકાસચેતિયં રત્તપટેન પૂજેસિ, અથ નિરયે ઉસ્સદસામન્તે નિબ્બત્તો અગ્ગિજાલસદ્દં સુત્વાવ અત્તના પૂજિતપટં અનુસ્સરિ, સો ગન્ત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તો. અપરોપિ પુત્તસ્સ દહરભિક્ખુનો ખલિસાટકં દેન્તો પાદમૂલે ઠપેસિ, મરણકાલમ્હિ પટપટાતિ સદ્દે નિમિત્તં ગણ્હિ, સોપિ ઉસ્સદસામન્તે નિબ્બત્તો જાલસદ્દેન તં સાટકં અનુસ્સરિત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તો. એવં તાવ અત્તનો ધમ્મતાય કુસલં કમ્મં સરિત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તતીતિ.

અત્તનો ધમ્મતાય અસરન્તે પન તયો દેવદૂતે પુચ્છતિ. તત્થ કોચિ પઠમેન દેવદૂતેન સરતિ, કોચિ દુતિયતતિયેહિ, કોચિ તીહિપિ નસ્સરતિ. તં યમો રાજા દિસ્વા સયં સારેતિ. એકો કિર અમચ્ચો સુમનપુપ્ફકુમ્ભેન મહાચેતિયં પૂજેત્વા યમસ્સ પત્તિં અદાસિ, તં અકુસલકમ્મેન નિરયે નિબ્બત્તં યમસ્સ સન્તિકં નયિંસુ. તસ્મિં તીહિપિ દેવદૂતેહિ કુસલં અસરન્તે યમો સયં ઓલોકેન્તો દિસ્વા – ‘‘નનુ ત્વં મહાચેતિયં સુમનપુપ્ફકુમ્ભેન પૂજેત્વા મય્હં પત્તિં અદાસી’’તિ સારેસિ, સો તસ્મિં કાલે સરિત્વા દેવલોકં ગતો. યમો પન સયં ઓલોકેત્વાપિ અપસ્સન્તો – ‘‘મહાદુક્ખં નામ અનુભવિસ્સતિ અયં સત્તો’’તિ તુણ્હી અહોસિ.

તત્તં અયોખિલન્તિ તિગાવુતં અત્તભાવં સમ્પજ્જલિતાય લોહપથવિયા ઉત્તાનકં નિપજ્જાપેત્વા દક્ખિણહત્થે તાલપ્પમાણં અયસૂલં પવેસેન્તિ, તથા વામહત્થાદીસુ. યથા ચ તં ઉત્તાનકં નિપજ્જાપેત્વા, એવં ઉરેનપિ વામપસ્સેનપિ દક્ખિણપસ્સેનપિ નિપજ્જાપેત્વા તે તં કમ્મકારણં કરોન્તિયેવ. સંવેસેત્વાતિ જલિતાય લોહપથવિયા તિગાવુતં અત્તભાવં નિપજ્જાપેત્વા. કુઠારીહીતિ મહતીહિ ગેહસ્સ એકપક્ખચ્છદનમત્તાહિ કુઠારીહિ તચ્છન્તિ, લોહિતં નદી હુત્વા સન્દતિ, લોહપથવિતો જાલા ઉટ્ઠહિત્વા તચ્છિતટ્ઠાનં ગણ્હાતિ, મહાદુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ. તચ્છન્તા પન સુત્તાહતં કરિત્વા દારું વિય અટ્ઠંસમ્પિ છળંસમ્પિ કરોન્તિ. વાસીહીતિ મહાસુપ્પપ્પમાણાહિ વાસીહિ. રથે યોજેત્વાતિ સદ્ધિં યુગયોત્તપક્ખરથચક્કકુબ્બરપાજનેહિ સબ્બતો પજ્જલિતે રથે યોજેત્વા. મહન્તન્તિ મહાકૂટાગારપ્પમાણં. આરોપેન્તીતિ સમ્પજ્જલિતેહિ અયમુગ્ગરેહિ પોથેન્તા આરોપેન્તિ. સકિમ્પિ ઉદ્ધન્તિ સુપક્કુથિતાય ઉક્ખલિયા પક્ખિત્તતણ્ડુલા વિય ઉદ્ધમધોતિરિયઞ્ચ ગચ્છતિ. મહાનિરયેતિ અવીચિમહાનિરયમ્હિ.

ભાગસો મિતોતિ ભાગે ઠપેત્વા વિભત્તો. પરિયન્તોતિ પરિક્ખિત્તો. અયસાતિ ઉપરિ અયપટ્ટેન છાદિતો. સમન્તા યોજનસતં, ફરિત્વા તિટ્ઠતીતિ એવં ફરિત્વા તિટ્ઠતિ, યથા તં સમન્તા યોજનસતે ઠત્વા ઓલોકેન્તસ્સ અક્ખીનિ યમકગોળકા વિય નિક્ખમન્તિ.

હીનકાયૂપગાતિ હીનં કાયં ઉપગતા હુત્વા. ઉપાદાનેતિ તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગહણે. જાતિમરણસમ્ભવેતિ જાતિયા ચ મરણસ્સ ચ કારણભૂતે. અનુપાદાતિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ અનુપાદિયિત્વા. જાતિમરણસઙ્ખયેતિ જાતિમરણસઙ્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને વિમુચ્ચન્તિ. દિટ્ઠધમ્માભિનિબ્બુતાતિ દિટ્ઠધમ્મે ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે સબ્બકિલેસનિબ્બાનેન નિબ્બુતા. સબ્બદુક્ખં ઉપચ્ચગુન્તિ સકલવટ્ટદુક્ખં અતિક્કન્તા.