૪. દેવદૂતવગ્ગો

૧. સબ્રહ્મકસુત્તવણ્ણના

૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે અજ્ઝાગારેતિ સકે ઘરે. પૂજિતા હોન્તીતિ યં ઘરે અત્થિ, તેન પટિજગ્ગિતા ગોપિતા હોન્તિ. ઇતિ માતાપિતુપૂજકાનિ કુલાનિ માતાપિતૂહિ સબ્રહ્મકાનીતિ પકાસેત્વા ઇદાનિ નેસં સપુબ્બાચરિયકાદિભાવં પકાસેન્તો સપુબ્બાચરિયકાનીતિઆદિમાહ. તત્થ બ્રહ્માતિઆદીનિ તેસં બ્રહ્માદિભાવસાધનત્થં વુત્તાનિ. બહુકારાતિ પુત્તાનં બહૂપકારા. આપાદકાતિ જીવિતસ્સ આપાદકા. પુત્તકાનં હિ માતાપિતૂહિ જીવિતં આપાદિતં પાલિતં ઘટિતં અનુપ્પબન્ધેન પવત્તિતં. પોસકાતિ હત્થપાદે વડ્ઢેત્વા હદયલોહિતં પાયેત્વા પોસેતારો. ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારોતિ પુત્તાનં હિ ઇમસ્મિં લોકે ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણસ્સ દસ્સનં નામ માતાપિતરો નિસ્સાય જાતન્તિ ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારો નામ.

બ્રહ્માતિ માતાપિતરોતિ સેટ્ઠાધિવચનં. યથા બ્રહ્મુનો ચતસ્સો ભાવના અવિજહિતા હોન્તિ મેત્તા કરુણા મુદિતા ઉપેક્ખાતિ, એવમેવ માતાપિતૂનં પુત્તકેસુ ચતસ્સો ભાવના અવિજહિતા હોન્તિ. તા તસ્મિં તસ્મિં કાલે વેદિતબ્બા – કુચ્છિગતસ્મિં હિ દારકે ‘‘કદા નુ ખો પુત્તકં અરોગં પરિપુણ્ણઙ્ગપચ્ચઙ્ગં પસ્સિસ્સામા’’તિ માતાપિતૂનં મેત્તચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પનેસ મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો ઊકાહિ વા મઙ્કુલાદીહિ પાણકેહિ દટ્ઠો દુક્ખસેય્યાય વા પન પીળિતો પરોદતિ વિરવતિ, તદાસ્સ સદ્દં સુત્વા માતાપિતૂનં કારુઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતિ, આધાવિત્વા વિધાવિત્વા કીળનકાલે પન લોભનીયવયસ્મિં વા ઠિતકાલે દારકં ઓલોકેત્વા માતાપિતૂનં ચિત્તં સપ્પિમણ્ડે પક્ખિત્તસતવિહતકપ્પાસપિચુપટલં વિય મુદુકં હોતિ આમોદિતં પમોદિતં, તદા તેસં મુદિતા લબ્ભતિ. યદા પનેસ પુત્તો દારાભરણં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા પાટિયેક્કં અગારં અજ્ઝાવસતિ, તદા માતાપિતૂનં ‘‘સક્કોતિ દાનિ નો પુત્તકો અત્તનો ધમ્મતાય યાપેતુ’’ન્તિ મજ્ઝત્તભાવો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં કાલે ઉપેક્ખા લબ્ભતીતિ ઇમિના કારણેન ‘‘બ્રહ્માતિ માતાપિતરો’’તિ વુત્તં.

પુબ્બાચરિયાતિ વુચ્ચરેતિ માતાપિતરો હિ જાતકાલતો પટ્ઠાય ‘‘એવં નિસીદ, એવં તિટ્ઠ, એવં ગચ્છ, એવં સય, એવં ખાદ, એવં ભુઞ્જ, અયં તે, તાતાતિ વત્તબ્બો, અયં ભાતિકાતિ, અયં ભગિનીતિ, ઇદં નામ કાતું વટ્ટતિ, ઇદં ન વટ્ટતિ, અસુકં નામ ઉપસઙ્કમિતું વટ્ટતિ, અસુકં ન વટ્ટતી’’તિ ગાહાપેન્તિ સિક્ખાપેન્તિ. અથાપરભાગે અઞ્ઞે આચરિયા હત્થિસિપ્પઅસ્સસિપ્પરથસિપ્પધનુસિપ્પથરુસિપ્પમુદ્દાગણનાદીનિ સિક્ખાપેન્તિ. અઞ્ઞો સરણાનિ દેતિ, અઞ્ઞો સીલેસુ પતિટ્ઠાપેતિ, અઞ્ઞો પબ્બાજેતિ, અઞ્ઞો બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હાપેતિ, અઞ્ઞો ઉપસમ્પાદેતિ, અઞ્ઞો સોતાપત્તિમગ્ગાદીનિ પાપેતિ. ઇતિ સબ્બેપિ તે પચ્છાચરિયા નામ હોન્તિ, માતાપિતરો પન સબ્બપઠમા, તેનાહ – ‘‘પુબ્બાચરિયાતિ વુચ્ચરે’’તિ. તત્થ વુચ્ચરેતિ વુચ્ચન્તિ કથિયન્તિ. આહુનેય્યા ચ પુત્તાનન્તિ પુત્તાનં આહુતં પાહુતં અભિસઙ્ખતં અન્નપાનાદિં અરહન્તિ, અનુચ્છવિકા તં પટિગ્ગહેતું. તસ્મા ‘‘આહુનેય્યા ચ પુત્તાન’’ન્તિ વુત્તં. પજાય અનુકમ્પકાતિ પરેસં પાણે અચ્છિન્દિત્વાપિ અત્તનો પજં પટિજગ્ગન્તિ ગોપાયન્તિ. તસ્મા ‘‘પજાય અનુકમ્પકા’’તિ વુત્તં.

નમસ્સેય્યાતિ નમો કરેય્ય. સક્કરેય્યાતિ સક્કારેન પટિમાનેય્ય. ઇદાનિ તં સક્કારં દસ્સેન્તો ‘‘અન્નેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ અન્નેનાતિ યાગુભત્તખાદનીયેન. પાનેનાતિ અટ્ઠવિધપાનેન. વત્થેનાતિ નિવાસનપારુપનકેન વત્થેન. સયનેનાતિ મઞ્ચપીઠાનુપ્પદાનેન. ઉચ્છાદનેનાતિ દુગ્ગન્ધં પટિવિનોદેત્વા સુગન્ધકરણુચ્છાદનેન. ન્હાપનેનાતિ સીતે ઉણ્હોદકેન, ઉણ્હે સીતોદકેન ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા ન્હાપનેન. પાદાનં ધોવનેનાતિ ઉણ્હોદકસીતોદકેહિ પાદધોવનેન ચેવ તેલમક્ખનેન ચ. પેચ્ચાતિ પરલોકં ગન્ત્વા. સગ્ગે પમોદતીતિ ઇધ તાવ માતાપિતૂસુ પારિચરિયં દિસ્વા પારિચરિયકારણા તં પણ્ડિતમનુસ્સા ઇધેવ પસંસન્તિ, પરલોકં પન ગન્ત્વા સગ્ગે ઠિતો સો માતાપિતુઉપટ્ઠાકો દિબ્બસમ્પત્તીહિ આમોદતિ પમોદતીતિ.

૨. આનન્દસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે તથારૂપોતિ તથાજાતિકો. સમાધિપટિલાભોતિ ચિત્તેકગ્ગતાલાભો. ઇમસ્મિં ચ સવિઞ્ઞાણકેતિ એત્થ અત્તનો ચ પરસ્સ ચાતિ ઉભયેસમ્પિ કાયો સવિઞ્ઞાણકટ્ઠેન એકતો કત્વા ઇમસ્મિન્તિ વુત્તો. અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયાતિ અહઙ્કારદિટ્ઠિ ચ મમઙ્કારતણ્હા ચ માનાનુસયો ચાતિ અત્તનો ચ પરસ્સ ચ કિલેસા. નાસ્સૂતિ ન ભવેય્યું. બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસૂતિ રૂપનિમિત્તં, સદ્દનિમિત્તં, ગન્ધનિમિત્તં, રસનિમિત્તં, ફોટ્ઠબ્બનિમિત્તં, સસ્સતાદિનિમિત્તં, પુગ્ગલનિમિત્તં ધમ્મનિમિત્તન્તિ એવરૂપેસુ ચ બહિદ્ધા સબ્બનિમિત્તેસુ. ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ ફલસમાધિઞ્ચેવ ફલઞાણઞ્ચ. સિયાતિ ભવેય્ય.

ઇધાનન્દ, ભિક્ખુનોતિ, આનન્દ, ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખુનો. એતં સન્તં એતં પણીતન્તિ નિબ્બાનં દસ્સેન્તો આહ. નિબ્બાનં હિ કિલેસાનં સન્તતાય સન્તં નામ, નિબ્બાનં સન્તન્તિ સમાપત્તિં અપ્પેત્વાવ દિવસમ્પિ નિસિન્નસ્સ ચિત્તુપ્પાદો સન્તન્તેવ પવત્તતીતિપિ સન્તં. પણીતન્તિ સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સાપિ ચિત્તુપ્પાદો પણીતન્તેવ પવત્તતીતિ નિબ્બાનં પણીતં નામ. સબ્બસઙ્ખારસમથોતિઆદીનિપિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. ‘‘સબ્બસઙ્ખારસમથો’’તિ સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સ હિ દિવસભાગમ્પિ ચિત્તુપ્પાદો સબ્બસઙ્ખારસમથોતેવ પવત્તતિ…પે… તથા તીસુ ભવેસુ વાનસઙ્ખાતાય તણ્હાય અભાવેન નિબ્બાનન્તિ લદ્ધનામે તસ્મિં સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સ ચિત્તુપ્પાદો નિબ્બાનં નિબ્બાનન્તેવ પવત્તતીતિ સબ્બસઙ્ખારસમથોતિઆદીનિ નામાનિ લભતિ. ઇમસ્મિં પન અટ્ઠવિધે આભોગસમન્નાહારે ઇમસ્મિં ઠાને એકોપિ લબ્ભતિ, દ્વેપિ સબ્બેપિ લબ્ભન્તેવ.

સઙ્ખાયાતિ ઞાણેન જાનિત્વા. પરોપરાનીતિ પરાનિ ચ ઓપરાનિ ચ. પરઅત્તભાવસકઅત્તભાવાનિ હિ પરાનિ ચ ઓપરાનિ ચાતિ વુત્તં હોતિ. યસ્સાતિ યસ્સ અરહતો. ઇઞ્જિતન્તિ રાગિઞ્જિતં દોસમોહમાનદિટ્ઠિકિલેસદુચ્ચરિતિઞ્જિતન્તિ ઇમાનિ સત્ત ઇઞ્જિતાનિ ચલિતાનિ ફન્દિતાનિ. નત્થિ કુહિઞ્ચીતિ કત્થચિ એકારમ્મણેપિ નત્થિ. સન્તોતિ પચ્ચનીકકિલેસાનં સન્તતાય સન્તો. વિધૂમોતિ કાયદુચ્ચરિતાદિધૂમવિરહિતો. અનીઘોતિ રાગાદિઈઘવિરહિતો. નિરાસોતિ નિત્તણ્હો. અતારીતિ તિણ્ણો ઉત્તિણ્ણો સમતિક્કન્તો. સોતિ સો અરહં ખીણાસવો. જાતિજરન્તિ એત્થ જાતિજરાગહણેનેવ બ્યાધિમરણમ્પિ ગહિતમેવાતિ વેદિતબ્બં. ઇતિ સુત્તન્તેપિ ગાથાયપિ અરહત્તફલસમાપત્તિયેવ કથિતાતિ.

૩. સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે સંખિત્તેનાતિ માતિકાઠપનેન. વિત્થારેનાતિ ઠપિતમાતિકાવિભજનેન. સંખિત્તવિત્થારેનાતિ કાલે સંખિત્તેન કાલે વિત્થારેન. અઞ્ઞાતારો ચ દુલ્લભાતિ પટિવિજ્ઝનકપુગ્ગલા પન દુલ્લભા. ઇદં ભગવા ‘‘સારિપુત્તત્થેરસ્સ ઞાણં ઘટ્ટેમી’’તિ અધિપ્પાયેન કથેસિ. તં સુત્વા થેરો કિઞ્ચાપિ ‘‘અહં, ભન્તે, આજાનિસ્સામી’’તિ ન વદતિ, અધિપ્પાયેન પન ‘‘વિસ્સત્થા તુમ્હે, ભન્તે, દેસેથ, અહં તુમ્હેહિ દેસિતં ધમ્મં નયસતેન નયસહસ્સેન પટિવિજ્ઝિસ્સામિ, મમેસ ભારો હોતૂ’’તિ સત્થારં દેસનાય ઉસ્સાહેન્તો એતસ્સ ભગવા કાલોતિઆદિમાહ.

અથસ્સ સત્થા તસ્માતિહાતિ દેસનં આરભિ. તત્થ ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકેતિઆદિ વુત્તનયમેવ. અચ્છેચ્છિ તણ્હન્તિ મગ્ગઞાણસત્થેન તણ્હં છિન્દિ. વિવત્તયિ સંયોજનન્તિ દસવિધમ્પિ સંયોજનં સમૂલકં ઉબ્બત્તેત્વા છડ્ડેસિ. સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સાતિ સમ્મા ઉપાયેન સમ્મા પટિપત્તિયા નવવિધસ્સ માનસ્સ પહાનાભિસમયેન વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તમકાસિ. ઇદઞ્ચ પન મેતં, સારિપુત્ત, સન્ધાય ભાસિતન્તિ, સારિપુત્ત, મયા પારાયને ઉદયપઞ્હે ઇદં ફલસમાપત્તિમેવ સન્ધાય એતં ભાસિતં.

ઇદાનિ યં તં ભગવતા ભાસિતં, તં દસ્સેન્તો પહાનં કામસઞ્ઞાનન્તિઆદિ આરદ્ધં. ઉદયપઞ્હે ચ એતં પદં ‘‘પહાનં કામચ્છન્દાન’’ન્તિ (સુ. નિ. ૧૧૧૨; ચૂળનિ. ઉદયમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૭૫) આગતં, ઇધ પન અઙ્ગુત્તરભાણકેહિ ‘‘કામસઞ્ઞાન’’ન્તિ આરોપિતં. તત્થ બ્યઞ્જનમેવ નાનં, અત્થો પન એકોયેવ. કામસઞ્ઞાનન્તિ કામે આરબ્ભ ઉપ્પન્નસઞ્ઞાનં, અટ્ઠહિ વા લોભસહગતચિત્તેહિ સહજાતસઞ્ઞાનં. દોમનસ્સાન ચૂભયન્તિ એતાસઞ્ચ કામસઞ્ઞાનં ચેતસિકદોમનસ્સાનઞ્ચાતિ ઉભિન્નમ્પિ પહાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપહાનસઙ્ખાતં અરહત્તફલં અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂમીતિ અત્થો. નિદ્દેસે પન ‘‘કામચ્છન્દસ્સ ચ દોમનસ્સસ્સ ચ ઉભિન્નં પહાનં વૂપસમં પટિનિસ્સગ્ગં પટિપ્પસ્સદ્ધિં અમતં નિબ્બાન’’ન્તિ (ચૂળનિ. ઉદયમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૭૫) વુત્તં, તં અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં. પહાનન્તિ હિ ખીણાકારસઙ્ખાતો વૂપસમોપિ વુચ્ચતિ, કિલેસે પટિનિસ્સજ્જન્તો મગ્ગોપિ, કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિસઙ્ખાતં ફલમ્પિ, યં આગમ્મ કિલેસા પહીયન્તિ, તં અમતં નિબ્બાનમ્પિ. તસ્મા તત્થ તાનિ પદાનિ આગતાનિ. ‘‘અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂમી’’તિ વચનતો પન અરહત્તફલમેવ અધિપ્પેતં. થિનસ્સ ચ પનૂદનન્તિપિ થિનસ્સ ચ પનૂદનન્તે ઉપ્પન્નત્તા અરહત્તફલમેવ અધિપ્પેતં. કુક્કુચ્ચાનં નિવારણન્તિ કુક્કુચ્ચનિવારણસ્સ મગ્ગસ્સ અનન્તરં ઉપ્પન્નત્તા ફલમેવ અધિપ્પેતં.

ઉપેક્ખાસતિસંસુદ્ધન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનિકે ફલે ઉપ્પન્નાય ઉપેક્ખાય ચ સતિયા ચ સંસુદ્ધં. ધમ્મતક્કપુરેજવન્તિ ધમ્મતક્કો વુચ્ચતિ સમ્માસઙ્કપ્પો, સો આદિતો હોતિ, પુરતો હોતિ, પુબ્બઙ્ગમો હોતિ અઞ્ઞાવિમોક્ખસ્સાતિ ધમ્મતક્કપુરેજવો. તં ધમ્મતક્કપુરેજવં. અઞ્ઞાવિમોક્ખન્તિ અઞ્ઞિન્દ્રિયપરિયોસાને ઉપ્પન્નં વિમોક્ખં, અઞ્ઞાય વા વિમોક્ખં અઞ્ઞાવિમોક્ખં, પઞ્ઞાવિમુત્તન્તિ અત્થો. અવિજ્જાય પભેદનન્તિ અવિજ્જાય પભેદનન્તે ઉપ્પન્નત્તા, અવિજ્જાય પભેદનસઙ્ખાતં વા નિબ્બાનં આરબ્ભ ઉપ્પન્નત્તા એવંલદ્ધનામં અરહત્તફલમેવ. ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પહાનન્તિઆદીહિ પદેહિ અરહત્તફલમેવ પકાસિતન્તિ વેદિતબ્બં.

૪. નિદાનસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે નિદાનાનીતિ કારણાનિ. કમ્માનન્તિ વટ્ટગામિકમ્માનં. લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયાતિ લુબ્ભનપલુબ્ભનસભાવો લોભો વટ્ટગામિકમ્માનં સમુદયાય પિણ્ડકરણત્થાય નિદાનં કારણં પચ્ચયોતિ અત્થો. દોસોતિ દુસ્સનપદુસ્સનસભાવો દોસો. મોહોતિ મુય્હનપમુય્હનસભાવો મોહો.

લોભપકતન્તિ લોભેન પકતં, લોભાભિભૂતેન લુદ્ધેન હુત્વા કતકમ્મન્તિ અત્થો. લોભતો જાતન્તિ લોભજં. લોભો નિદાનમસ્સાતિ લોભનિદાનં. લોભો સમુદયો અસ્સાતિ લોભસમુદયં. સમુદયોતિ પચ્ચયો, લોભપચ્ચયન્તિ અત્થો. યત્થસ્સ અત્તભાવો નિબ્બત્તતીતિ યસ્મિં ઠાને અસ્સ લોભજકમ્મવતો પુગ્ગલસ્સ અત્તભાવો નિબ્બત્તતિ, ખન્ધા પાતુભવન્તિ. તત્થ તં કમ્મં વિપચ્ચતીતિ તેસુ ખન્ધેસુ તં કમ્મં વિપચ્ચતિ. દિટ્ઠે વા ધમ્મેતિઆદિ યસ્મા તં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં વા હોતિ ઉપપજ્જવેદનીયં વા અપરપરિયાયવેદનીયં વા, તસ્મા તં પભેદં દસ્સેતું વુત્તં. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો.

અખણ્ડાનીતિ અભિન્નાનિ. અપૂતીનીતિ પૂતિભાવેન અબીજત્તં અપ્પત્તાનિ. અવાતાતપહતાનીતિ ન વાતેન ન ચ આતપેન હતાનિ. સારાદાનીતિ ગહિતસારાનિ સારવન્તાનિ ન નિસ્સારાનિ. સુખસયિતાનીતિ સન્નિચયભાવેન સુખં સયિતાનિ. સુખેત્તેતિ મણ્ડખેત્તે. સુપરિકમ્મકતાય ભૂમિયાતિ નઙ્ગલકસનેન ચેવ અટ્ઠદન્તકેન ચ સુટ્ઠુ પરિકમ્મકતાય ખેત્તભૂમિયા. નિક્ખિત્તાનીતિ ઠપિતાનિ રોપિતાનિ. અનુપ્પવેચ્છેય્યાતિ અનુપ્પવેસેય્ય. વુદ્ધિન્તિઆદીસુ ઉદ્ધગ્ગમનેન વુદ્ધિં, હેટ્ઠા મૂલપ્પતિટ્ઠાનેન વિરૂળ્હિં, સમન્તા વિત્થારિકભાવેન વેપુલ્લં.

યં પનેત્થ દિટ્ઠે વા ધમ્મેતિઆદિ વુત્તં, તત્થ અસમ્મોહત્થં ઇમસ્મિં ઠાને કમ્મવિભત્તિ નામ કથેતબ્બા. સુત્તન્તિકપરિયાયેન હિ એકાદસ કમ્માનિ વિભત્તાનિ. સેય્યથિદં – દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં ઉપપજ્જવેદનીયં અપરપરિયાયવેદનીયં, યગ્ગરુકં યબ્બહુલં યદાસન્નં કટત્તા વા પન કમ્મં, જનકં ઉપત્થમ્ભકં ઉપપીળકં ઉપઘાતકન્તિ. તત્થ એકજવનવીથિયં સત્તસુ ચિત્તેસુ કુસલા વા અકુસલા વા પઠમજવનચેતના દિટ્ઠધમ્મવેદનીયકમ્મં નામ. તં ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દેતિ કાકવળિયપુણ્ણસેટ્ઠીનં વિય કુસલં, નન્દયક્ખનન્દમાણવકનન્દગોઘાતકકોકાલિયસુપ્પબુદ્ધદેવદત્તચિઞ્ચમાણવિકાનં વિય ચ અકુસલં. તથા અસક્કોન્તં પન અહોસિકમ્મં નામ હોતિ, અવિપાકં સમ્પજ્જતિ. તં મિગલુદ્દકોપમાય સાધેતબ્બં. યથા હિ મિગલુદ્દકેન મિગં દિસ્વા ધનું આકડ્ઢિત્વા ખિત્તો સરો સચે ન વિરજ્ઝતિ, તં મિગં તત્થેવ પાતેતિ, અથ નં મિગલુદ્દકો નિચ્ચમ્મં કત્વા ખણ્ડાખણ્ડિકં છેત્વા મંસં આદાય પુત્તદારં તોસેન્તો ગચ્છતિ. સચે પન વિરજ્ઝતિ, મિગો પલાયિત્વા પુન તં દિસં ન ઓલોકેતિ. એવં સમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. સરસ્સ અવિરજ્ઝિત્વા મિગવિજ્ઝનં વિય હિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકવારપટિલાભો, અવિજ્ઝનં વિય અવિપાકભાવાય સમ્પજ્જનન્તિ.

અત્થસાધિકા પન સત્તમજવનચેતના ઉપપજ્જવેદનીયકમ્મં નામ. તં અનન્તરે અત્તભાવે વિપાકં દેતિ. તં પનેતં કુસલપક્ખે અટ્ઠસમાપત્તિવસેન, અકુસલપક્ખે પઞ્ચાનન્તરિયકમ્મવસેન વેદિતબ્બં. તત્થ અટ્ઠસમાપત્તિલાભી એકાય સમાપત્તિયા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તતિ. પઞ્ચન્નમ્પિ આનન્તરિયાનં કત્તા એકેન કમ્મેન નિરયે નિબ્બત્તતિ, સેસસમાપત્તિયો ચ કમ્માનિ ચ અહોસિકમ્મભાવંયેવ આપજ્જન્તિ, અવિપાકાનિ હોન્તિ. અયમ્પિ અત્થો પુરિમઉપમાયયેવ દીપેતબ્બો.

ઉભિન્નં અન્તરે પન પઞ્ચજવનચેતના અપરપરિયાયવેદનીયકમ્મં નામ. તં અનાગતે યદા ઓકાસં લભતિ, તદા વિપાકં દેતિ. સતિ સંસારપ્પવત્તિયા અહોસિકમ્મં નામ ન હોતિ. તં સબ્બં સુનખલુદ્દકેન દીપેતબ્બં. યથા હિ સુનખલુદ્દકેન મિગં દિસ્વા સુનખો વિસ્સજ્જિતો મિગં અનુબન્ધિત્વા યસ્મિં ઠાને પાપુણાતિ, તસ્મિં યેવ ડંસતિ; એવમેવં ઇદં કમ્મં યસ્મિં ઠાને ઓકાસં લભતિ, તસ્મિંયેવ વિપાકં દેતિ, તેન મુત્તો સત્તો નામ નત્થિ.

કુસલાકુસલેસુ પન ગરુકાગરુકેસુ યં ગરુકં હોતિ, તં યગ્ગરુકં નામ. તદેતં કુસલપક્ખે મહગ્ગતકમ્મં, અકુસલપક્ખે પઞ્ચાનન્તરિયકમ્મં વેદિતબ્બં. તસ્મિં સતિ સેસાનિ કુસલાનિ વા અકુસલાનિ વા વિપચ્ચિતું ન સક્કોન્તિ, તદેવ દુવિધમ્પિ પટિસન્ધિં દેતિ. યથા હિ સાસપપ્પમાણાપિ સક્ખરા વા અયગુળિકા વા ઉદકરહદે પક્ખિત્તા ઉદકપિટ્ઠે ઉપ્લવિતું ન સક્કોતિ, હેટ્ઠાવ પવિસતિ; એવમેવ કુસલેપિ અકુસલેપિ યં ગરુકં, તદેવ ગણ્હિત્વા ગચ્છતિ.

કુસલાકુસલેસુ પન યં બહુલં હોતિ, તં યબ્બહુલં નામ. તં દીઘરત્તં લદ્ધાસેવનવસેન વેદિતબ્બં. યં વા બલવકુસલકમ્મેસુ સોમનસ્સકરં, અકુસલકમ્મેસુ સન્તાપકરં, એતં યબ્બહુલં નામ. તદેતં યથા નામ દ્વીસુ મલ્લેસુ યુદ્ધભૂમિં ઓતિણ્ણેસુ યો બલવા, સો ઇતરં પાતેત્વા ગચ્છતિ; એવમેવ ઇતરં દુબ્બલકમ્મં અવત્થરિત્વા યં આસેવનવસેન વા બહુલં, આસન્નવસેન વા બલવં, તં વિપાકં દેતિ, દુટ્ઠગામણિઅભયરઞ્ઞો કમ્મં વિય.

સો કિર ચૂળઙ્ગણિયયુદ્ધે પરાજિતો વળવં આરુય્હ પલાયિ. તસ્સ ચૂળુપટ્ઠાકો તિસ્સામચ્ચો નામ એકકોવ પચ્છતો અહોસિ. સો એકં અટવિં પવિસિત્વા નિસિન્નો જિઘચ્છાય બાધયમાનાય – ‘‘ભાતિક તિસ્સ, અતિવિય નો જિઘચ્છા બાધતિ, કિં કરિસ્સામા’’તિ આહ. અત્થિ, દેવ, મયા સાટકન્તરે ઠપેત્વા એકં સુવણ્ણસરકભત્તં આભતન્તિ. તેન હિ આહરાતિ. સો નીહરિત્વા રઞ્ઞો પુરતો ઠપેસિ. રાજા દિસ્વા, ‘‘તાત, ચત્તારો કોટ્ઠાસે કરોહી’’તિ આહ. મયં તયો જના, કસ્મા દેવો ચત્તારો કોટ્ઠાસે કારયતીતિ? ભાતિક તિસ્સ, યતો પટ્ઠાય અહં અત્તાનં સરામિ, ન મે અય્યાનં અદત્વા આહારો પરિભુત્તપુબ્બો અત્થિ, સ્વાહં અજ્જપિ અદત્વા ન પરિભુઞ્જિસ્સામીતિ. સો ચત્તારો કોટ્ઠાસે અકાસિ. રાજા ‘‘કાલં ઘોસેહી’’તિ આહ. છડ્ડિતારઞ્ઞે કુતો, અય્યે, લભિસ્સામ દેવાતિ. ‘‘નાયં તવ ભારો. સચે મમ સદ્ધા અત્થિ, અય્યે, લભિસ્સામ, વિસ્સત્થો કાલં ઘોસેહી’’તિ આહ. સો ‘‘કાલો, ભન્તે, કાલો, ભન્તે’’તિ તિક્ખત્તું ઘોસેસિ.

અથસ્સ બોધિમાતુમહાતિસ્સત્થેરો તં સદ્દં દિબ્બાય સોતધાતુયા સુત્વા ‘કત્થાયં સદ્દો’તિ તં આવજ્જેન્તો ‘‘અજ્જ દુટ્ઠગામણિઅભયમહારાજા યુદ્ધપરાજિતો અટવિં પવિસિત્વા નિસિન્નો એકં સરકભત્તં ચત્તારો કોટ્ઠાસે કારેત્વા ‘એકકોવ ન પરિભુઞ્જિસ્સામી’તિ કાલં ઘોસાપેસી’’તિ ઞત્વા ‘‘અજ્જ મયા રઞ્ઞો સઙ્ગહં કાતું વટ્ટતી’’તિ મનોગતિયા આગન્ત્વા રઞ્ઞો પુરતો અટ્ઠાસિ. રાજા દિસ્વા પસન્નચિત્તો ‘‘પસ્સ, ભાતિક, તિસ્સા’’તિ વત્વા થેરં વન્દિત્વા ‘‘પત્તં, ભન્તે, દેથા’’તિ આહ. થેરો પત્તં નીહરિ. રાજા અત્તનો કોટ્ઠાસેન સદ્ધિં થેરસ્સ કોટ્ઠાસં પત્તે પક્ખિપિત્વા, ‘‘ભન્તે, આહારપરિસ્સયો નામ મા કદાચિ હોતૂ’’તિ વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. તિસ્સામચ્ચોપિ ‘‘મમ અય્યપુત્તે પસ્સન્તે ભુઞ્જિતું ન સક્ખિસ્સામી’’તિ અત્તનો કોટ્ઠાસં થેરસ્સેવ પત્તે આકિરિ. વળવાપિ ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હમ્પિ કોટ્ઠાસં થેરસ્સેવ દાતું વટ્ટતી’’તિ. રાજા વળવં ઓલોકેત્વા ‘‘અયમ્પિ અત્તનો કોટ્ઠાસં થેરસ્સેવ પત્તે પક્ખિપનં પચ્ચાસીસતી’’તિ ઞત્વા તમ્પિ તત્થેવ પક્ખિપિત્વા થેરં વન્દિત્વા ઉય્યોજેસિ. થેરો તં ભત્તં આદાય ગન્ત્વા આદિતો પટ્ઠાય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આલોપસઙ્ખેપેન અદાસિ.

રાજાપિ ચિન્તેસિ – ‘‘અતિવિયમ્હા જિઘચ્છિતા, સાધુ વતસ્સ સચે અતિરેકભત્તસિત્થાનિ પહિણેય્યા’’તિ. થેરો રઞ્ઞો ચિત્તં ઞત્વા અતિરેકભત્તં એતેસં યાપનમત્તં કત્વા પત્તં આકાસે ખિપિ, પત્તો આગન્ત્વા રઞ્ઞો હત્થે પતિટ્ઠાસિ. ભત્તં તિણ્ણમ્પિ જનાનં યાવદત્થં અહોસિ. અથ રાજા પત્તં ધોવિત્વા ‘‘તુચ્છપત્તં ન પેસિસ્સામી’’તિ ઉત્તરિસાટકં મોચેત્વા ઉદકં પુઞ્છિત્વા સાટકં પત્તે ઠપેત્વા ‘‘પત્તો ગન્ત્વા મમ અય્યસ્સ હત્થે પતિટ્ઠાતૂ’’તિ આકાસે ખિપિ. પત્તો ગન્ત્વા થેરસ્સ હત્થે પતિટ્ઠાસિ.

અપરભાગે રઞ્ઞો તથાગતસ્સ સરીરધાતૂનં અટ્ઠમભાગં પતિટ્ઠાપેત્વા વીસરતનસતિકં મહાચેતિયં કારેન્તસ્સ અપરિનિટ્ઠિતેયેવ ચેતિયે કાલકિરિયાસમયો અનુપ્પત્તો. અથસ્સ મહાચેતિયસ્સ દક્ખિણપસ્સે નિપન્નસ્સ પઞ્ચનિકાયવસેન ભિક્ખુસઙ્ઘે સજ્ઝાયં કરોન્તે છહિ દેવલોકેહિ છ રથા આગન્ત્વા પુરતો આકાસે અટ્ઠંસુ. રાજા ‘‘પુઞ્ઞપોત્થકં આહરથા’’તિ આદિતો પટ્ઠાય પુઞ્ઞપોત્થકં વાચાપેસિ. અથ નં કિઞ્ચિ કમ્મં ન પરિતોસેસિ. સો ‘‘પરતો વાચેથા’’તિ આહ. પોત્થકવાચકો ‘‘ચૂળઙ્ગણિયયુદ્ધે પરાજિતેન તે દેવ અટવિં પવિસિત્વા નિસિન્નેન એકં સરકભત્તં ચત્તારો કોટ્ઠાસે કારેત્વા બોધિમાતુમહાતિસ્સત્થેરસ્સ ભિક્ખા દિન્ના’’તિ આહ. રાજા ‘‘ઠપેહી’’તિ વત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં પુચ્છિ, ‘‘ભન્તે, કતરો દેવલોકો રમણીયો’’તિ? સબ્બબોધિસત્તાનં વસનટ્ઠાનં તુસિતભવનં મહારાજાતિ. રાજા કાલં કત્વા તુસિતભવનતો આગતરથેવ પતિટ્ઠાય તુસિતભવનં અગમાસિ. ઇદં બલવકમ્મસ્સ વિપાકદાને વત્થુ.

યં પન કુસલાકુસલેસુ આસન્નમરણે અનુસ્સરિતું સક્કોતિ, તં યદાસન્નં નામ. તદેતં યથા નામ ગોગણપરિપુણ્ણસ્સ વજસ્સ દ્વારે વિવટે પરભાગે દમ્મગવબલવગવેસુ સન્તેસુપિ યો વજદ્વારસ્સ આસન્નો હોતિ અન્તમસો દુબ્બલજરગ્ગવોપિ, સો એવ પઠમતરં નિક્ખમતિ, એવમેવ અઞ્ઞેસુ કુસલાકુસલેસુ સન્તેસુપિ મરણકાલસ્સ આસન્નત્તા વિપાકં દેતિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – મધુઅઙ્ગણગામે કિર એકો દમિળદોવારિકો પાતોવ બળિસં આદાય ગન્ત્વા મચ્છે વધિત્વા તયો કોટ્ઠાસે કત્વા એકેન તણ્ડુલં ગણ્હાતિ, એકેન દધિં, એકં પચતિ. ઇમિના નીહારેન પઞ્ઞાસ વસ્સાનિ પાણાતિપાતકમ્મં કત્વા અપરભાગે મહલ્લકો અનુટ્ઠાનસેય્યં ઉપગચ્છતિ. તસ્મિં ખણે ગિરિવિહારવાસી ચૂળપિણ્ડપાતિકતિસ્સત્થેરો ‘‘મા અયં સત્તો મયિ પસ્સન્તે નસ્સતૂ’’તિ ગન્ત્વા તસ્સ ગેહદ્વારે અટ્ઠાસિ. અથસ્સ ભરિયા, ‘‘સામિ, થેરો આગતો’’તિ આરોચેસિ. અહં પઞ્ઞાસ વસ્સાનિ થેરસ્સ સન્તિકં ન ગતપુબ્બો, કતરેન મે ગુણેન થેરો આગમિસ્સતિ, ગચ્છાતિ નં વદથાતિ. સા ‘‘અતિચ્છથ, ભન્તે’’તિ આહ. થેરો ‘‘ઉપાસકસ્સ કા સરીરપ્પવત્તી’’તિ પુચ્છિ. દુબ્બલો, ભન્તેતિ. થેરો ઘરં પવિસિત્વા સતિં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘સીલં ગણ્હિસ્સસી’’તિ આહ. આમ, ભન્તે, દેથાતિ. થેરો તીણિ સરણાનિ દત્વા પઞ્ચ સીલાનિ દાતું આરભિ. તસ્સ પઞ્ચ સીલાનીતિ વચનકાલેયેવ જિવ્હા પપતિ. થેરો ‘‘વટ્ટિસ્સતિ એત્તક’’ન્તિ નિક્ખમિત્વા ગતો. સોપિ કાલં કત્વા ચાતુમહારાજિકભવને નિબ્બત્તિ. નિબ્બત્તક્ખણેયેવ ચ ‘‘કિં નુ ખો કમ્મં કત્વા મયા ઇદં લદ્ધ’’ન્તિ આવજ્જેન્તો થેરં નિસ્સાય લદ્ધભાવં ઞત્વા દેવલોકતો આગન્ત્વા થેરં વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. ‘‘કો એસો’’તિ ચ વુત્તે ‘‘અહં, ભન્તે, દમિળદોવારિકો’’તિ આહ. કુહિં નિબ્બત્તોસીતિ? ચાતુમહારાજિકેસુ, ભન્તે, સચે મે અય્યો પઞ્ચ સીલાનિ અદસ્સ, ઉપરિ દેવલોકે નિબ્બત્તો અસ્સં. અહં કિં કરિસ્સામિ, ત્વં ગણ્હિતું નાસક્ખિ, પુત્તકાતિ. સો થેરં વન્દિત્વા દેવલોકમેવ ગતો. ઇદં તાવ કુસલકમ્મે વત્થુ.

અન્તરગઙ્ગાય પન મહાવાચકાલઉપાસકો નામ અહોસિ. સો તિંસ વસ્સાનિ સોતાપત્તિમગ્ગત્થાય દ્વત્તિંસાકારં સજ્ઝાયિત્વા ‘‘અહં એવં દ્વત્તિંસાકારં સજ્ઝાયન્તો ઓભાસમત્તમ્પિ નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિં, બુદ્ધસાસનં અનિય્યાનિકં ભવિસ્સતી’’તિ દિટ્ઠિવિપલ્લાસં પત્વા કાલકિરિયં કત્વા મહાગઙ્ગાય નવઉસભિકો સુસુમારપેતો હુત્વા નિબ્બત્તિ. એકં સમયં કચ્છકતિત્થેન સટ્ઠિ પાસાણત્થમ્ભસકટાનિ અગમંસુ. સો સબ્બેપિ તે ગોણે ચ પાસાણે ચ ખાદિ. ઇદં અકુસલકમ્મે વત્થુ.

એતેહિ પન તીહિ મુત્તં અઞ્ઞાણવસેન કતં કટત્તા વા પન કમ્મં નામ. તં યથા નામ ઉમ્મત્તકેન ખિત્તદણ્ડં યત્થ વા તત્થ વા ગચ્છતિ, એવમેવ તેસં અભાવે યત્થ કત્થચિ વિપાકં દેતિ.

જનકં નામ એકં પટિસન્ધિં જનેત્વા પવત્તિં ન જનેતિ, પવત્તે અઞ્ઞં કમ્મં વિપાકં નિબ્બત્તેતિ. યથા હિ માતા જનેતિયેવ, ધાતિયેવ પન જગ્ગતિ; એવમેવં માતા વિય પટિસન્ધિનિબ્બત્તકં જનકકમ્મં, ધાતિ વિય પવત્તે સમ્પત્તકમ્મં. ઉપત્થમ્ભકં નામ કુસલેપિ લબ્ભતિ અકુસલેપિ. એકચ્ચો હિ કુસલં કત્વા સુગતિભવે નિબ્બત્તતિ. સો તત્થ ઠિતો પુનપ્પુનં કુસલં કત્વા તં કમ્મં ઉપત્થમ્ભેત્વા અનેકાનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ સુગતિભવસ્મિંયેવ વિચરતિ. એકચ્ચો અકુસલં કત્વા દુગ્ગતિભવે નિબ્બત્તતિ. સો તત્થ ઠિતો પુનપ્પુનં અકુસલં કત્વા તં કમ્મં ઉપત્થમ્ભેત્વા બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ દુગ્ગતિભવસ્મિંયેવ વિચરતિ.

અપરો નયો – જનકં નામ કુસલમ્પિ હોતિ અકુસલમ્પિ. તં પટિસન્ધિયમ્પિ પવત્તેપિ રૂપારૂપવિપાકક્ખન્ધે જનેતિ. ઉપત્થમ્ભકં પન વિપાકં જનેતું ન સક્કોતિ, અઞ્ઞેન કમ્મેન દિન્નાય પટિસન્ધિયા જનિતે વિપાકે ઉપ્પજ્જનકસુખદુક્ખં ઉપત્થમ્ભેતિ, અદ્ધાનં પવત્તેતિ. ઉપપીળકં નામ અઞ્ઞેન કમ્મેન દિન્નાય પટિસન્ધિયા જનિતે વિપાકે ઉપ્પજ્જનકસુખદુક્ખં પીળેતિ બાધેતિ, અદ્ધાનં પવત્તિતું ન દેતિ. તત્રાયં નયો – કુસલકમ્મે વિપચ્ચમાને અકુસલકમ્મં ઉપપીળકં હુત્વા તસ્સ વિપચ્ચિતું ન દેતિ. અકુસલકમ્મે વિપચ્ચમાને કુસલકમ્મં ઉપપીળકં હુત્વા તસ્સ વિપચ્ચિતું ન દેતિ. યથા વડ્ઢમાનકં રુક્ખં વા ગચ્છં વા લતં વા કોચિદેવ દણ્ડેન વા સત્થેન વા ભિન્દેય્ય વા છિન્દેય્ય વા, અથ સો રુક્ખો વા ગચ્છો વા લતા વા વડ્ઢિતું ન સક્કુણેય્ય; એવમેવં કુસલં વિપચ્ચમાનં અકુસલેન ઉપપીળિતં, અકુસલં વા પન વિપચ્ચમાનં કુસલેન ઉપપીળિતં વિપચ્ચિતું ન સક્કોતિ. તત્થ સુનક્ખત્તસ્સ અકુસલકમ્મં કુસલં ઉપપીળેસિ, ચોરઘાતકસ્સ કુસલકમ્મં અકુસલં ઉપપીળેસિ.

રાજગહે કિર વાતકાળકો પઞ્ઞાસ વસ્સાનિ ચોરઘાતકમ્મં અકાસિ. અથ નં રઞ્ઞો આરોચેસું – ‘‘દેવ, વાતકાળકો મહલ્લકો ચોરે ઘાતેતું ન સક્કોતી’’તિ. ‘‘અપનેથ નં તસ્મા ઠાનન્તરાતિ. અમચ્ચા નં અપનેત્વા અઞ્ઞં તસ્મિં ઠાને ઠપયિંસુ. વાતકાળકોપિ યાવ તં કમ્મં અકાસિ, તાવ અહતવત્થાનિ વા અચ્છાદિતું સુરભિપુપ્ફાનિ વા પિળન્ધિતું પાયાસં વા ભુઞ્જિતું ઉચ્છાદનન્હાપનં વા પચ્ચનુભોતું નાલત્થ. સો ‘‘દીઘરત્તં મે કિલિટ્ઠવેસેન ચરિત’’ન્તિ ‘‘પાયાસં મે પચાહી’’તિ ભરિયં આણાપેત્વા ન્હાનીયસમ્ભારાનિ ગાહાપેત્વા ન્હાનતિત્થં ગન્ત્વા સીસં ન્હત્વા અહતવત્થાનિ અચ્છાદેત્વા ગન્ધે વિલિમ્પિત્વા પુપ્ફાનિ પિળન્ધિત્વા ઘરં આગચ્છન્તો સારિપુત્તત્થેરં દિસ્વા ‘‘સંકિલિટ્ઠકમ્મતો ચમ્હિ અપગતો, અય્યો ચ મે દિટ્ઠો’’તિ તુટ્ઠમાનસો થેરં ઘરં નેત્વા નવસપ્પિસક્કરચુણ્ણાભિસઙ્ખતેન પાયાસેન પરિવિસિ. થેરો તસ્સ અનુમોદનમકાસિ. સો અનુમોદનં સુત્વા અનુલોમિકખન્તિં પટિલભિત્વા થેરં અનુગન્ત્વા નિવત્તમાનો અન્તરામગ્ગે તરુણવચ્છાય ગાવિયા મદ્દિત્વા જીવિતક્ખયં પાપિતો ગન્ત્વા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિ. ભિક્ખૂ તથાગતં પુચ્છિંસુ – ‘‘ભન્તે, ચોરઘાતકો અજ્જેવ કિલિટ્ઠકમ્મતો અપનીતો, અજ્જેવ કાલઙ્કતો, કહં નુ ખો નિબ્બત્તો’’તિ? તાવતિંસભવને, ભિક્ખવેતિ. ભન્તે, ચોરઘાતકો દીઘરત્તં પુરિસે ઘાતેસિ, તુમ્હે ચ એવં વદેથ, નત્થિ નુ ખો પાપકમ્મસ્સ ફલન્તિ. મા, ભિક્ખવે, એવં અવચુત્થ, બલવકલ્યાણમિત્તૂપનિસ્સયં લભિત્વા ધમ્મસેનાપતિસ્સ પિણ્ડપાતં દત્વા અનુમોદનં સુત્વા અનુલોમિકખન્તિં પટિલભિત્વા સો તત્થ નિબ્બત્તોતિ.

‘‘સુભાસિતં સુણિત્વાન, નાગરિયો ચોરઘાતકો;

અનુલોમખન્તિં લદ્ધાન, મોદતી તિદિવં ગતો’’તિ.

ઉપઘાતકં પન સયં કુસલમ્પિ અકુસલમ્પિ સમાનં અઞ્ઞં દુબ્બલકમ્મં ઘાતેત્વા તસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતિ. એવં પન કમ્મેન કતે ઓકાસે તં વિપાકં ઉપ્પન્નં નામ વુચ્ચતિ. ઉપચ્છેદકન્તિપિ એતસ્સેવ નામં. તત્રાયં નયો – કુસલકમ્મસ્સ વિપચ્ચનકાલે એકં અકુસલકમ્મં ઉટ્ઠાય તં કમ્મં છિન્દિત્વા પાતેતિ. અકુસલકમ્મસ્સપિ વિપચ્ચનકાલે એકં કુસલકમ્મં ઉટ્ઠાય તં કમ્મં છિન્દિત્વા પાતેતિ. ઇદં ઉપચ્છેદકં નામ. તત્થ અજાતસત્તુનો કમ્મં કુસલચ્છેદકં અહોસિ, અઙ્ગુલિમાલત્થેરસ્સ અકુસલચ્છેદકન્તિ. એવં સુત્તન્તિકપરિયાયેન એકાદસ કમ્માનિ વિભત્તાનિ.

અભિધમ્મપરિયાયેન પન સોળસ કમ્માનિ વિભત્તાનિ, સેય્યથિદં – ‘‘અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ, અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ઉપધિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ, અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ કાલસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ, અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ પયોગસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ગતિવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તિ, ઉપધિવિપત્તિં, કાલવિપત્તિં, પયોગવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ કલ્યાણાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ગતિવિપત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ, ઉપધિવિપત્તિ, કાલવિપત્તિ, પયોગવિપત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તિ. અત્થેકચ્ચાનિ કલ્યાણાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ગતિસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તિ, ઉપધિસમ્પત્તિં, કાલસમ્પત્તિં, પયોગસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તી’’તિ (વિભ. ૮૧૦).

તત્થ પાપકાનીતિ લામકાનિ. કમ્મસમાદાનાનીતિ કમ્મગ્ગહણાનિ. ગહિતસમાદિન્નાનં કમ્માનમેતં અધિવચનં. ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તીતિઆદીસુ અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનારહે કમ્મે વિજ્જમાનેયેવ સુગતિભવે નિબ્બત્તસ્સ તં કમ્મં ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હં ન વિપચ્ચતિ નામ. ગતિસમ્પત્તિયા પતિબાહિતં હુત્વા ન વિપચ્ચતીતિ અત્થો. યો પન પાપકમ્મેન દાસિયા વા કમ્મકારિયા વા કુચ્છિયં નિબ્બત્તિત્વા ઉપધિસમ્પન્નો હોતિ, અત્તભાવસમિદ્ધિયં તિટ્ઠતિ. અથસ્સ સામિકા તસ્સ રૂપસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘નાયં કિલિટ્ઠકમ્મસ્સાનુચ્છવિકો’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા અત્તનો જાતપુત્તં વિય ભણ્ડાગારિકાદિટ્ઠાનેસુ ઠપેત્વા સમ્પત્તિં યોજેત્વા પરિહરન્તિ. એવરૂપસ્સ કમ્મં ઉપધિસમ્પત્તિપટિબાળ્હં ન વિપચ્ચતિ નામ. યો પન પઠમકપ્પિકકાલસદિસે સુલભસમ્પન્નરસભોજને સુભિક્ખકાલે નિબ્બત્તતિ, તસ્સ વિજ્જમાનમ્પિ પાપકમ્મં કાલસમ્પત્તિપટિબાળ્હં ન વિપચ્ચતિ નામ. યો પન સમ્માપયોગં નિસ્સાય જીવતિ, ઉપસઙ્કમિતબ્બયુત્તકાલે ઉપસઙ્કમતિ, પટિક્કમિતબ્બયુત્તકાલે પટિક્કમતિ, પલાયિતબ્બયુત્તકાલે પલાયતિ. લઞ્જદાનયુત્તકાલે લઞ્જં દેતિ, ચોરિકયુત્તકાલે ચોરિકં કરોતિ, એવરૂપસ્સ પાપકમ્મં પયોગસમ્પત્તિપટિબાળ્હં ન વિપચ્ચતિ નામ.

દુગ્ગતિભવે નિબ્બત્તસ્સ પન પાપકમ્મં ગતિવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચતિ નામ. યો પન દાસિયા વા કમ્મકારિયા વા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તો દુબ્બણ્ણો હોતિ દુસ્સણ્ઠાનો, ‘‘યક્ખો નુ ખો મનુસ્સો નુ ખો’’તિ વિમતિં ઉપ્પાદેતિ. સો સચે પુરિસો હોતિ, અથ નં ‘‘નાયં અઞ્ઞસ્સ કમ્મસ્સ અનુચ્છવિકો’’તિ હત્થિં વા રક્ખાપેન્તિ અસ્સં વા ગોણે વા, તિણકટ્ઠાદીનિ વા આહરાપેન્તિ, ખેળસરકં વા ગણ્હાપેન્તિ. સચે ઇત્થી હોતિ, અથ નં હત્થિઅસ્સાદીનં ભત્તમાસાદીનિ વા પચાપેન્તિ, કચવરં વા છડ્ડાપેન્તિ, અઞ્ઞં વા પન જિગુચ્છનીયકમ્મં કારેન્તિ. એવરૂપસ્સ પાપકમ્મં ઉપધિવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચતિ નામ. યો પન દુબ્ભિક્ખકાલે વા પરિહીનસમ્પત્તિકાલે વા અન્તરકપ્પે વા નિબ્બત્તતિ, તસ્સ પાપકમ્મં કાલવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચતિ નામ. યો પન પયોગં સમ્પાદેતું ન જાનાતિ, ઉપસઙ્કમિતબ્બયુત્તકાલે ઉપસઙ્કમિતું ન જાનાતિ…પે… ચોરિકયુત્તકાલે ચોરિકં કાતું ન જાનાતિ, તસ્સ પાપકમ્મં પયોગવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચતિ નામ.

યો પન ઇટ્ઠારમ્મણાનુભવનારહે કમ્મે વિજ્જમાનેયેવ ગન્ત્વા દુગ્ગતિભવે નિબ્બત્તતિ, તસ્સ તં કમ્મં ગતિવિપત્તિપટિબાળ્હં ન વિપચ્ચતિ નામ. યો પન પુઞ્ઞાનુભાવેન રાજરાજમહામત્તાદીનં ગેહે નિબ્બત્તિત્વા કાણો વા હોતિ કુણી વા ખઞ્જો વા પક્ખહતો વા, તસ્સ ઓપરજ્જસેનાપતિભણ્ડાગારિકટ્ઠાનાદીનિ ન અનુચ્છવિકાનીતિ ન દેન્તિ. ઇચ્ચસ્સ તં પુઞ્ઞં ઉપધિવિપત્તિપટિબાળ્હં ન વિપચ્ચતિ નામ. યો પન દુબ્ભિક્ખકાલે વા પરિહીનસમ્પત્તિકાલે વા અન્તરકપ્પે વા મનુસ્સેસુ નિબ્બત્તતિ, તસ્સ તં કલ્યાણકમ્મં કાલવિપત્તિપટિબાળ્હં ન વિપચ્ચતિ નામ. યો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ પયોગં સમ્પાદેતું ન જાનાતિ, તસ્સ કલ્યાણકમ્મં પયોગવિપત્તિપટિબાળ્હં ન વિપચ્ચતિ નામ.

કલ્યાણકમ્મેન પન સુગતિભવે નિબ્બત્તસ્સ તં કમ્મં ગતિસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચતિ નામ. રાજરાજમહામત્તાદીનં કુલે નિબ્બત્તિત્વા ઉપધિસમ્પત્તિં પત્તસ્સ અત્તભાવસમિદ્ધિયં ઠિતસ્સ દેવનગરે સમુસ્સિતરતનતોરણસદિસં અત્તભાવં દિસ્વા ‘‘ઇમસ્સ ઓપરજ્જસેનાપતિભણ્ડાગારિકટ્ઠાનાદીનિ અનુચ્છવિકાની’’તિ દહરસ્સેવ સતો તાનિ ઠાનન્તરાનિ દેન્તિ, એવરૂપસ્સ કલ્યાણકમ્મં ઉપધિસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચતિ નામ. યો પઠમકપ્પિકેસુ વા સુલભન્નપાનકાલે વા નિબ્બત્તતિ, તસ્સ કલ્યાણકમ્મં કાલસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચતિ નામ. યો વુત્તનયેનેવ પયોગં સમ્પાદેતું જાનાતિ, તસ્સ કમ્મં પયોગસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચતિ નામ. એવં અભિધમ્મપરિયાયેન સોળસ કમ્માનિ વિભત્તાનિ.

અપરાનિપિ પટિસમ્ભિદામગ્ગપરિયાયેન દ્વાદસ કમ્માનિ વિભત્તાનિ. સેય્યથિદં – ‘‘અહોસિ કમ્મં અહોસિ કમ્મવિપાકો, અહોસિ કમ્મં નાહોસિ કમ્મવિપાકો, અહોસિ કમ્મં અત્થિ કમ્મવિપાકો, અહોસિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકો, અહોસિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો, અહોસિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો, અત્થિ કમ્મં અત્થિ કમ્મવિપાકો, અત્થિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકો, અત્થિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો, અત્થિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો, ભવિસ્સતિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો, ભવિસ્સતિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૪).

તત્થ યં કમ્મં અતીતે આયૂહિતં અતીતેયેવ વિપાકવારં લભિ, પટિસન્ધિજનકં પટિસન્ધિં જનેસિ, રૂપજનકં રૂપં, તં અહોસિ કમ્મં અહોસિ કમ્મવિપાકોતિ વુત્તં. યં પન વિપાકવારં ન લભિ, પટિસન્ધિજનકં પટિસન્ધિં રૂપજનકં વા રૂપં જનેતું નાસક્ખિ, તં અહોસિ કમ્મં નાહોસિ કમ્મવિપાકોતિ વુત્તં. યં પન અતીતે આયૂહિતં એતરહિ લદ્ધવિપાકવારં પટિસન્ધિજનકં પટિસન્ધિં જનેત્વા રૂપજનકં રૂપં જનેત્વા ઠિતં, તં અહોસિ કમ્મં અત્થિ કમ્મવિપાકોતિ વુત્તં. યં અલદ્ધવિપાકવારં પટિસન્ધિજનકં વા પટિસન્ધિં રૂપજનકં વા રૂપં જનેતું નાસક્ખિ, તં અહોસિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકોતિ વુત્તં. યં પન અતીતે આયૂહિતં અનાગતે વિપાકવારં લભિસ્સતિ, પટિસન્ધિજનકં પટિસન્ધિં રૂપજનકં રૂપં જનેતું સક્ખિસ્સતિ, તં અહોસિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકોતિ વુત્તં. યં અનાગતે વિપાકવારં ન લભિસ્સતિ, પટિસન્ધિજનકં પટિસન્ધિં રૂપજનકં વા રૂપં જનેતું ન સક્ખિસ્સતિ, તં અહોસિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકોતિ વુત્તં.

યં પન એતરહિ આયૂહિતં એતરહિયેવ વિપાકવારં લભતિ, તં અત્થિ કમ્મં અત્થિ કમ્મવિપાકોતિ વુત્તં. યં પન એતરહિ વિપાકવારં ન લભતિ, તં અત્થિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકોતિ વુત્તં. યં પન એતરહિ આયૂહિતં અનાગતે વિપાકવારં લભિસ્સતિ, પટિસન્ધિજનકં પટિસન્ધિં રૂપજનકં રૂપં જનેતું સક્ખિસ્સતિ, તં અત્થિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકોતિ વુત્તં. યં પન વિપાકવારં ન લભિસ્સતિ, પટિસન્ધિજનકં પટિસન્ધિં રૂપજનકં વા રૂપં જનેતું સક્ખિસ્સતિ, તં અત્થિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકોતિ વુત્તં.

યં પનાનાગતે આયૂહિસ્સતિ, અનાગતેયેવ વિપાકવારં લભિસ્સતિ, પટિસન્ધિજનકં પટિસન્ધિં રૂપજનકં વા રૂપં જનેસ્સતિ, તં ભવિસ્સતિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકોતિ વુત્તં. યં પન વિપાકવારં ન લભિસ્સતિ, પટિસન્ધિજનકં પટિસન્ધિં રૂપજનકં વા રૂપં જનેતું ન સક્ખિસ્સતિ, તં ભવિસ્સતિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકોતિ વુત્તં. એવં પટિસમ્ભિદામગ્ગપરિયાયેન દ્વાદસ કમ્માનિ વિભત્તાનિ.

ઇતિ ઇમાનિ ચેવ દ્વાદસ અભિધમ્મપરિયાયેન વિભત્તાનિ ચ સોળસ કમ્માનિ અત્તનો ઠાના ઓસક્કિત્વા સુત્તન્તિકપરિયાયેન વુત્તાનિ એકાદસ કમ્માનિયેવ ભવન્તિ. તાનિપિ તતો ઓસક્કિત્વા તીણિયેવ કમ્માનિ હોન્તિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં, ઉપપજ્જવેદનીયં, અપરપરિયાયવેદનીયન્તિ. તેસં સઙ્કમનં નત્થિ, યથાઠાનેયેવ તિટ્ઠન્તિ. યદિ હિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં કમ્મં ઉપપજ્જવેદનીયં વા અપરપરિયાયવેદનીયં વા ભવેય્ય, ‘‘દિટ્ઠે વા ધમ્મે’’તિ સત્થા ન વદેય્ય. સચેપિ ઉપપજ્જવેદનીયં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં વા અપરપરિયાયવેદનીયં વા ભવેય્ય, ‘‘ઉપપજ્જ વા’’તિ સત્થા ન વદેય્ય. અથાપિ અપરપરિયાયવેદનીયં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં વા ઉપપજ્જવેદનીયં વા ભવેય્ય, ‘‘અપરે વા પરિયાયે’’તિ સત્થા ન વદેય્ય.

સુક્કપક્ખેપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થ પન લોભે વિગતેતિ લોભે અપગતે નિરુદ્ધે. તાલવત્થુકતન્તિ તાલવત્થુ વિય કતં, મત્થકચ્છિન્નતાલો વિય પુન અવિરુળ્હિસભાવં કતન્તિ અત્થો. અનભાવં કતન્તિ અનુઅભાવં કતં, યથા પુન નુપ્પજ્જતિ, એવં કતન્તિ અત્થો. એવસ્સૂતિ એવં ભવેય્યું. એવમેવ ખોતિ એત્થ બીજાનિ વિય કુસલાકુસલં કમ્મં દટ્ઠબ્બં, તાનિ અગ્ગિના ડહનપુરિસો વિય યોગાવચરો, અગ્ગિ વિય મગ્ગઞાણં, અગ્ગિં દત્વા બીજાનં ડહનકાલો વિય મગ્ગઞાણેન કિલેસાનં દડ્ઢકાલો, મસિકતકાલો વિય પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં છિન્નમૂલકે કત્વા ઠપિતકાલો, મહાવાતે ઓપુનિત્વા નદિયા વા પવાહેત્વા અપ્પવત્તિકતકાલો વિય ઉપાદિન્નકસન્તાનસ્સ નિરોધેન છિન્નમૂલકાનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અપ્પટિસન્ધિકભાવેન નિરુજ્ઝિત્વા પુન ભવસ્મિં પટિસન્ધિં અગ્ગહિતકાલો વેદિતબ્બો.

મોહજઞ્ચાપવિદ્દસૂતિ મોહજઞ્ચાપિ અવિદ્દસુ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં સો અવિદૂ અન્ધબાલો લોભજઞ્ચ દોસજઞ્ચ મોહજઞ્ચાતિ કમ્મં કરોતિ, એવં કરોન્તેન યં તેન પકતં કમ્મં અપ્પં વા યદિ વા બહું. ઇધેવ તં વેદનિયન્તિ તં કમ્મં તેન બાલેન ઇધ સકે અત્તભાવેયેવ વેદનીયં, તસ્સેવ તં અત્તભાવે વિપચ્ચતીતિ અત્થો. વત્થું અઞ્ઞં ન વિજ્જતીતિ તસ્સ કમ્મસ્સ વિપચ્ચનત્થાય અઞ્ઞં વત્થુ નત્થિ. ન હિ અઞ્ઞેન કતં કમ્મં અઞ્ઞસ્સ અત્તભાવે વિપચ્ચતિ. તસ્મા લોભઞ્ચ દોસઞ્ચ, મોહજઞ્ચાપિ વિદ્દસૂતિ તસ્મા યો વિદૂ મેધાવી પણ્ડિતો તં લોભજાદિભેદં કમ્મં ન કરોતિ, સો વિજ્જં ઉપ્પાદયં ભિક્ખુ, સબ્બા દુગ્ગતિયો જહે, અરહત્તમગ્ગવિજ્જં ઉપ્પાદેત્વા તં વા પન વિજ્જં ઉપ્પાદેન્તો સબ્બા દુગ્ગતિયો જહતિ. દેસનાસીસમેવેતં, સુગતિયોપિ પન સો ખીણાસવો જહતિયેવ. યમ્પિ ચેતં ‘‘તસ્મા લોભઞ્ચ દોસઞ્ચા’’તિ વુત્તં, એત્થાપિ લોભદોસસીસેન લોભજઞ્ચ દોસજઞ્ચ કમ્મમેવ નિદ્દિટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં. એવં સુત્તન્તેસુપિ ગાથાયપિ વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતન્તિ.

૫. હત્થકસુત્તવણ્ણના

૩૫. પઞ્ચમે આળવિયન્તિ આળવિરટ્ઠે. ગોમગ્ગેતિ ગુન્નં ગમનમગ્ગે. પણ્ણસન્થરેતિ સયં પતિતપણ્ણસન્થરે. અથાતિ એવં ગુન્નં ગમનમગ્ગં ઉજું મહાપથં નિસ્સાય સિંસપાવને સયં પતિતપણ્ણાનિ સઙ્કડ્ઢિત્વા કતસન્થરે સુગતમહાચીવરં પત્થરિત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્ને તથાગતે. હત્થકો આળવકોતિ હત્થતો હત્થં ગતત્તા એવંલદ્ધનામો આળવકો રાજપુત્તો. એતદવોચાતિ એતં ‘‘કચ્ચિ, ભન્તે, ભગવા’’તિઆદિવચનં અવોચ. કસ્મા પન સમ્માસમ્બુદ્ધો તં ઠાનં ગન્ત્વા નિસિન્નો, કસ્મા રાજકુમારો તત્થ ગતોતિ? સમ્માસમ્બુદ્ધો તાવ અટ્ઠુપ્પત્તિકાય ધમ્મદેસનાય સમુટ્ઠાનં દિસ્વા તત્થ નિસિન્નો, રાજકુમારોપિ પાતોવ ઉટ્ઠાય પઞ્ચહિ ઉપાસકસતેહિ પરિવુતો બુદ્ધુપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો મહામગ્ગા ઓક્કમ્મ ગોપથં ગહેત્વા ‘‘બુદ્ધાનં પૂજનત્થાય મિસ્સકમાલં ઓચિનિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તો સત્થારં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ, એવં સો તત્થ ગતોતિ. સુખમસયિત્થાતિ સુખં સયિત્થ.

અન્તરટ્ઠકોતિ માઘફગ્ગુણાનં અન્તરે અટ્ઠદિવસપરિમાણો કાલો. માઘસ્સ હિ અવસાને ચત્તારો દિવસા, ફગ્ગુણસ્સ આદિમ્હિ ચત્તારોતિ અયં ‘‘અન્તરટ્ઠકો’’તિ વુચ્ચતિ. હિમપાતસમયોતિ હિમસ્સ પતનસમયો. ખરાતિ ફરુસા કક્ખળા વા. ગોકણ્ટકહતાતિ નવવુટ્ઠે દેવે ગાવીનં અક્કન્તક્કન્તટ્ઠાને ખુરન્તરેહિ કદ્દમો ઉગ્ગન્ત્વા તિટ્ઠતિ, સો વાતાતપેન સુક્ખો કકચદન્તસદિસો હોતિ દુક્ખસમ્ફસ્સો. તં સન્ધાયાહ – ‘‘ગોકણ્ટકહતા ભૂમી’’તિ. ગુન્નં ખુરન્તરેહિ છિન્નાતિપિ અત્થો. વેરમ્ભો વાતો વાયતીતિ ચતૂહિ દિસાહિ વાયન્તો વાતો વાયતિ. એકાય દિસાય વા દ્વીહિ વા દિસાહિ તીહિ વા દિસાહિ વાયન્તો વાતો વેરમ્ભોતિ ન વુચ્ચતિ.

તેન હિ રાજકુમારાતિ ઇદં સત્થા ‘‘અયં રાજકુમારો લોકસ્મિં નેવ સુખવાસિનો, ન દુક્ખવાસિનો જાનાતિ, જાનાપેસ્સામિ ન’’ન્તિ ઉપરિ દેસનં વડ્ઢેન્તો આહ. તત્થ યથા તે ખમેય્યાતિ યથા તુય્હં રુચ્ચેય્ય. ઇધસ્સાતિ ઇમસ્મિં લોકે અસ્સ. ગોનકત્થતોતિ ચતુરઙ્ગુલાધિકલોમેન કાળકોજવેન અત્થતો. પટિકત્થતોતિ ઉણ્ણામયેન સેતત્થરણેન અત્થતો. પટલિકત્થતોતિ ઘનપુપ્ફેન ઉણ્ણામયઅત્થરણેન અત્થતો. કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણોતિ કદલિમિગચમ્મમયેન ઉત્તમપચ્ચત્થરણેન અત્થતો. તં કિર પચ્ચત્થરણં સેતવત્થસ્સ ઉપરિ કદલિમિગચમ્મં અત્થરિત્વા સિબ્બિત્વા કરોન્તિ. સઉત્તરચ્છદોતિ સહ ઉત્તરચ્છદેન, ઉપરિ બદ્ધેન રત્તવિતાનેન સદ્ધિન્તિ અત્થો. ઉભતોલોહિતકૂપધાનોતિ સીસૂપધાનઞ્ચ પાદૂપધાનઞ્ચાતિ પલ્લઙ્કસ્સ ઉભતો ઠપિતલોહિતકૂપધાનો. પજાપતિયોતિ ભરિયાયો. મનાપેન પચ્ચુપટ્ઠિતા અસ્સૂતિ મનાપેન ઉપટ્ઠાનવિધાનેન પચ્ચુપટ્ઠિતા ભવેય્યું.

કાયિકાતિ પઞ્ચદ્વારકાયં ખોભયમાના. ચેતસિકાતિ મનોદ્વારં ખોભયમાના. સો રાગો તથાગતસ્સ પહીનોતિ તથારૂપો રાગો તથાગતસ્સ પહીનોતિ અત્થો. યો પન તસ્સ રાગો, ન સો તથાગતસ્સ પહીનો નામ. દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો.

બ્રાહ્મણોતિ બાહિતપાપો ખીણાસવબ્રાહ્મણો. પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. ન લિમ્પતિ કામેસૂતિ વત્થુકામેસુ ચ કિલેસકામેસુ ચ તણ્હાદિટ્ઠિલેપેહિ ન લિમ્પતિ. સીતિભૂતોતિ અબ્ભન્તરે તાપનકિલેસાનં અભાવેન સીતિભૂતો. નિરૂપધીતિ કિલેસૂપધીનં અભાવેન નિરૂપધિ. સબ્બા આસત્તિયો છેત્વાતિ આસત્તિયો વુચ્ચન્તિ તણ્હાયો, તા સબ્બાપિ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ આસત્તવિસત્તા આસત્તિયો છિન્દિત્વા. વિનેય્ય હદયે દરન્તિ હદયનિસ્સિતં દરથં વિનયિત્વા વૂપસમેત્વા. સન્તિં પપ્પુય્ય ચેતસોતિ ચિત્તસ્સ કિલેસનિબ્બાનં પાપુણિત્વા. કરણવચનં વા એતં ‘‘સબ્બચેતસો સમન્નાહરિત્વા’’તિઆદીસુ વિય, ચેતસા નિબ્બાનં પાપુણિત્વાતિ અત્થો.

૬. દેવદૂતસુત્તવણ્ણના

૩૬. છટ્ઠે દેવદૂતાનીતિ દેવદૂતા. અયં પનેત્થ વચનત્થો – દેવોતિ મચ્ચુ, તસ્સ દૂતાતિ દેવદૂતા. જિણ્ણબ્યાધિમતા હિ સંવેગજનનટ્ઠેન ‘‘ઇદાનિ તે મચ્ચુસમીપં ગન્તબ્બ’’ન્તિ ચોદેન્તિ વિય, તસ્મા દેવદૂતાતિ વુચ્ચન્તિ. દેવા વિય દૂતાતિપિ દેવદૂતા. યથા હિ અલઙ્કતપટિયત્તાય દેવતાય આકાસે ઠત્વા ‘‘ત્વં અસુકદિવસે મરિસ્સસી’’તિ વુત્તે તસ્સા વચનં સદ્ધાતબ્બં હોતિ; એવમેવં જિણ્ણબ્યાધિમતાપિ દિસ્સમાના ‘‘ત્વમ્પિ એવંધમ્મો’’તિ ચોદેન્તિ વિય, તેસઞ્ચ તં વચનં અનઞ્ઞથાભાવિતાય દેવતાય બ્યાકરણસદિસમેવ હોતીતિ દેવા વિય દૂતાતિ દેવદૂતા. વિસુદ્ધિદેવાનં દૂતાતિપિ દેવદૂતા. સબ્બબોધિસત્તા હિ જિણ્ણબ્યાધિમતપબ્બજિતે દિસ્વાવ સંવેગં આપજ્જિત્વા નિક્ખમ્મ પબ્બજિંસુ. એવં વિસુદ્ધિદેવાનં દૂતાતિપિ દેવદૂતા. ઇધ પન લિઙ્ગવિપલ્લાસેન ‘‘દેવદૂતાની’’તિ વુત્તં.

કાયેન દુચ્ચરિતન્તિઆદિ કસ્મા આરદ્ધં? દેવદૂતાનુયુઞ્જનટ્ઠાનુપક્કમકમ્મદસ્સનત્થં. ઇમિના હિ કમ્મેન અયં સત્તો નિરયે નિબ્બત્તતિ, અથ નં તત્થ યમો રાજા દેવદૂતે સમનુયુઞ્જતિ. તત્થ કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતીતિ કાયદ્વારેન તિવિધં દુચ્ચરિતં ચરતિ. વાચાયાતિ વચીદ્વારેન ચતુબ્બિધં દુચ્ચરિતં ચરતિ. મનસાતિ મનોદ્વારેન તિવિધં દુચ્ચરિતં ચરતિ.

તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલાતિ એત્થ એકચ્ચે થેરા ‘‘નિરયપાલા નામ નત્થિ, યન્તરૂપં વિય કમ્મમેવ કારણં કારેતી’’તિ વદન્તિ. તં ‘‘અત્થિ નિરયે નિરયપાલાતિ, આમન્તા. અત્થિ ચ કારણિકા’’તિઆદિના નયેન અભિધમ્મે (કથા. ૮૬૬) પટિસેધિતમેવ. યથા હિ મનુસ્સલોકે કમ્મકારણકારકા અત્થિ, એવમેવ નિરયે નિરયપાલા અત્થીતિ. યમસ્સ રઞ્ઞોતિ યમરાજા નામ વેમાનિકપેતરાજા. એકસ્મિં કાલે દિબ્બવિમાને દિબ્બકપ્પરુક્ખદિબ્બઉય્યાનદિબ્બનાટકાદિસબ્બસમ્પત્તિં અનુભવતિ, એકસ્મિં કાલે કમ્મવિપાકં, ધમ્મિકો રાજા, ન ચેસ એકોવ હોતિ, ચતૂસુ પન દ્વારેસુ ચત્તારો જના હોન્તિ. અમત્તેય્યોતિ માતુ હિતો મત્તેય્યો, માતરિ સમ્મા પટિપન્નોતિ અત્થો. ન મત્તેય્યોતિ અમત્તેય્યો, માતરિ મિચ્છા પટિપન્નોતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અબ્રહ્મઞ્ઞોતિ એત્થ ચ ખીણાસવા બ્રાહ્મણા નામ, તેસુ મિચ્છા પટિપન્નો અબ્રહ્મઞ્ઞો નામ.

સમનુયુઞ્જતીતિ અનુયોગવત્તં આરોપેન્તો પુચ્છતિ, લદ્ધિં પતિટ્ઠાપેન્તો પન સમનુગ્ગાહતિ નામ, કારણં પુચ્છન્તો સમનુભાસતિ નામ. નાદ્દસન્તિ અત્તનો સન્તિકે પહિતસ્સ કસ્સચિ દેવદૂતસ્સ અભાવં સન્ધાય એવં વદતિ.

અથ નં યમો ‘‘નાયં ભાસિતસ્સ અત્થં સલ્લક્ખેતી’’તિ ઞત્વા અત્થં સલ્લક્ખાપેતુકામો અમ્ભોતિઆદિમાહ. તત્થ જિણ્ણન્તિ જરાજિણ્ણં. ગોપાનસિવઙ્કન્તિ ગોપાનસી વિય વઙ્કં. ભોગ્ગન્તિ ભગ્ગં. ઇમિનાપિસ્સ વઙ્કભાવમેવ દીપેતિ. દણ્ડપરાયણન્તિ દણ્ડપટિસરણં દણ્ડદુતિયં. પવેધમાનન્તિ કમ્પમાનં. આતુરન્તિ જરાતુરં. ખણ્ડદન્તન્તિ જરાનુભાવેન ખણ્ડિતદન્તં. પલિતકેસન્તિ પણ્ડરકેસં. વિલૂનન્તિ લુઞ્ચિત્વા ગહિતકેસં વિય ખલ્લાટં. ખલિતસિરન્તિ મહાખલ્લાટસીસં. વલિતન્તિ સઞ્જાતવલિં. તિલકાહતગત્તન્તિ સેતતિલકકાળતિલકેહિ વિકિણ્ણસરીરં. જરાધમ્મોતિ જરાસભાવો, અપરિમુત્તો જરાય, જરા નામ મય્હં અબ્ભન્તરેયેવ પવત્તતીતિ. પરતો બ્યાધિધમ્મો મરણધમ્મોતિ પદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

પઠમં દેવદૂતં સમનુયુઞ્જિત્વાતિ એત્થ જરાજિણ્ણસત્તો અત્થતો એવં વદતિ નામ – ‘‘પસ્સથ, ભો, અહમ્પિ તુમ્હે વિય તરુણો અહોસિં ઊરુબલી બાહુબલી જવસમ્પન્નો, તસ્સ મે તા બલજવસમ્પત્તિયો અન્તરહિતા, વિજ્જમાનાપિ મે હત્થપાદા હત્થપાદકિચ્ચં ન કરોન્તિ, જરાયમ્હિ અપરિમુત્તતાય એદિસો જાતો. ન ખો પનાહમેવ, તુમ્હેપિ જરાય અપરિમુત્તાવ. યથેવ હિ મય્હં, એવં તુમ્હાકમ્પિ જરા આગમિસ્સતિ. ઇતિ તસ્સા પુરે આગમનાવ કલ્યાણં કરોથા’’તિ. તેનેવેસ દેવદૂતો નામ જાતો. આબાધિકન્તિ બાધિકં. દુક્ખિતન્તિ દુક્ખપ્પત્તં. બાળ્હગિલાનન્તિ અધિમત્તગિલાનં.

દુતિયં દેવદૂતન્તિ એત્થપિ ગિલાનસત્તો અત્થતો એવં વદતિ નામ – ‘‘પસ્સથ, ભો, અહમ્પિ તુમ્હે વિય નિરોગો અહોસિં, સોમ્હિ એતરહિ બ્યાધિના અભિહતો, સકે મુત્તકરીસે પલિપન્નો, ઉટ્ઠાતુમ્પિ ન સક્કોમિ. વિજ્જમાનાપિ મે હત્થપાદા હત્થપાદકિચ્ચં ન કરોન્તિ, બ્યાધિતોમ્હિ અપરિમુત્તતાય એદિસો જાતો. ન ખો પનાહમેવ, તુમ્હેપિ બ્યાધિતો અપરિમુત્તાવ. યથેવ હિ મય્હં, એવં તુમ્હાકમ્પિ બ્યાધિ આગમિસ્સતિ. ઇતિ તસ્સ પુરે આગમનાવ કલ્યાણં કરોથા’’તિ. તેનેવેસ દેવદૂતો નામ જાતો.

એકાહમતન્તિઆદીસુ એકાહં મતસ્સ અસ્સાતિ એકાહમતો, તં એકાહમતં. પરતો પદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ભસ્તા વિય વાયુના ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના યથાક્કમં સમુગ્ગતેન સૂનભાવેન ઉદ્ધુમાતત્તા ઉદ્ધુમાતકં. વિનીલો વુચ્ચતિ વિપરિભિન્નવણ્ણો, વિનીલોવ વિનીલકો, તં વિનીલકં. પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિનીલન્તિ વિનીલકં. વિપુબ્બકન્તિ વિસ્સન્દમાનપુબ્બકં, પરિભિન્નટ્ઠાને હિ પગ્ઘરિતેન પુબ્બેન પલિમક્ખિતન્તિ અત્થો.

તતિયં દેવદૂતન્તિ એત્થ મતકસત્તો અત્થતો એવં વદતિ નામ – ‘‘પસ્સથ, ભો, મં આમકસુસાને છડ્ડિતં ઉદ્ધુમાતકાદિભાવપ્પત્તં, મરણતોમ્હિ અપરિમુત્તતાય એદિસો જાતો. ન ખો પનાહમેવ, તુમ્હેપિ મરણતો અપરિમુત્તા. યથેવ હિ મય્હં, એવં તુમ્હાકમ્પિ મરણં આગમિસ્સતિ. ઇતિ તસ્સ પુરે આગમનાવ કલ્યાણં કરોથા’’તિ. તેનેવસ્સ દેવદૂતો નામ જાતો.

ઇમં પન દેવદૂતાનુયોગં કો લભતિ, કો ન લભતિ? યેન તાવ બહું પાપં કતં, સો ગન્ત્વા નિરયે નિબ્બત્તતિયેવ. યેન પન પરિત્તં પાપં કતં, સો લભતિ. યથા હિ સભણ્ડં ચોરં ગહેત્વા કત્તબ્બમેવ કરોન્તિ ન વિનિચ્છિનન્તિ. અનુવિજ્જિત્વા ગહિતં પન વિનિચ્છયટ્ઠાનં નયન્તિ, સો વિનિચ્છયં લભતિ. એવંસમ્પદમેતં. પરિત્તપાપકમ્મા હિ અત્તનો ધમ્મતાયપિ સરન્તિ, સારીયમાનાપિ સરન્તિ.

તત્થ દીઘજયન્તદમિળો નામ અત્તનો ધમ્મતાય સરિ. સો કિર દમિળો સુમનગિરિમહાવિહારે આકાસચેતિયં રત્તપટેન પૂજેસિ, અથ નિરયે ઉસ્સદસામન્તે નિબ્બત્તો અગ્ગિજાલસદ્દં સુત્વાવ અત્તના પૂજિતપટં અનુસ્સરિ, સો ગન્ત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તો. અપરોપિ પુત્તસ્સ દહરભિક્ખુનો ખલિસાટકં દેન્તો પાદમૂલે ઠપેસિ, મરણકાલમ્હિ પટપટાતિ સદ્દે નિમિત્તં ગણ્હિ, સોપિ ઉસ્સદસામન્તે નિબ્બત્તો જાલસદ્દેન તં સાટકં અનુસ્સરિત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તો. એવં તાવ અત્તનો ધમ્મતાય કુસલં કમ્મં સરિત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તતીતિ.

અત્તનો ધમ્મતાય અસરન્તે પન તયો દેવદૂતે પુચ્છતિ. તત્થ કોચિ પઠમેન દેવદૂતેન સરતિ, કોચિ દુતિયતતિયેહિ, કોચિ તીહિપિ નસ્સરતિ. તં યમો રાજા દિસ્વા સયં સારેતિ. એકો કિર અમચ્ચો સુમનપુપ્ફકુમ્ભેન મહાચેતિયં પૂજેત્વા યમસ્સ પત્તિં અદાસિ, તં અકુસલકમ્મેન નિરયે નિબ્બત્તં યમસ્સ સન્તિકં નયિંસુ. તસ્મિં તીહિપિ દેવદૂતેહિ કુસલં અસરન્તે યમો સયં ઓલોકેન્તો દિસ્વા – ‘‘નનુ ત્વં મહાચેતિયં સુમનપુપ્ફકુમ્ભેન પૂજેત્વા મય્હં પત્તિં અદાસી’’તિ સારેસિ, સો તસ્મિં કાલે સરિત્વા દેવલોકં ગતો. યમો પન સયં ઓલોકેત્વાપિ અપસ્સન્તો – ‘‘મહાદુક્ખં નામ અનુભવિસ્સતિ અયં સત્તો’’તિ તુણ્હી અહોસિ.

તત્તં અયોખિલન્તિ તિગાવુતં અત્તભાવં સમ્પજ્જલિતાય લોહપથવિયા ઉત્તાનકં નિપજ્જાપેત્વા દક્ખિણહત્થે તાલપ્પમાણં અયસૂલં પવેસેન્તિ, તથા વામહત્થાદીસુ. યથા ચ તં ઉત્તાનકં નિપજ્જાપેત્વા, એવં ઉરેનપિ વામપસ્સેનપિ દક્ખિણપસ્સેનપિ નિપજ્જાપેત્વા તે તં કમ્મકારણં કરોન્તિયેવ. સંવેસેત્વાતિ જલિતાય લોહપથવિયા તિગાવુતં અત્તભાવં નિપજ્જાપેત્વા. કુઠારીહીતિ મહતીહિ ગેહસ્સ એકપક્ખચ્છદનમત્તાહિ કુઠારીહિ તચ્છન્તિ, લોહિતં નદી હુત્વા સન્દતિ, લોહપથવિતો જાલા ઉટ્ઠહિત્વા તચ્છિતટ્ઠાનં ગણ્હાતિ, મહાદુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ. તચ્છન્તા પન સુત્તાહતં કરિત્વા દારું વિય અટ્ઠંસમ્પિ છળંસમ્પિ કરોન્તિ. વાસીહીતિ મહાસુપ્પપ્પમાણાહિ વાસીહિ. રથે યોજેત્વાતિ સદ્ધિં યુગયોત્તપક્ખરથચક્કકુબ્બરપાજનેહિ સબ્બતો પજ્જલિતે રથે યોજેત્વા. મહન્તન્તિ મહાકૂટાગારપ્પમાણં. આરોપેન્તીતિ સમ્પજ્જલિતેહિ અયમુગ્ગરેહિ પોથેન્તા આરોપેન્તિ. સકિમ્પિ ઉદ્ધન્તિ સુપક્કુથિતાય ઉક્ખલિયા પક્ખિત્તતણ્ડુલા વિય ઉદ્ધમધોતિરિયઞ્ચ ગચ્છતિ. મહાનિરયેતિ અવીચિમહાનિરયમ્હિ.

ભાગસો મિતોતિ ભાગે ઠપેત્વા વિભત્તો. પરિયન્તોતિ પરિક્ખિત્તો. અયસાતિ ઉપરિ અયપટ્ટેન છાદિતો. સમન્તા યોજનસતં, ફરિત્વા તિટ્ઠતીતિ એવં ફરિત્વા તિટ્ઠતિ, યથા તં સમન્તા યોજનસતે ઠત્વા ઓલોકેન્તસ્સ અક્ખીનિ યમકગોળકા વિય નિક્ખમન્તિ.

હીનકાયૂપગાતિ હીનં કાયં ઉપગતા હુત્વા. ઉપાદાનેતિ તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગહણે. જાતિમરણસમ્ભવેતિ જાતિયા ચ મરણસ્સ ચ કારણભૂતે. અનુપાદાતિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ અનુપાદિયિત્વા. જાતિમરણસઙ્ખયેતિ જાતિમરણસઙ્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને વિમુચ્ચન્તિ. દિટ્ઠધમ્માભિનિબ્બુતાતિ દિટ્ઠધમ્મે ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે સબ્બકિલેસનિબ્બાનેન નિબ્બુતા. સબ્બદુક્ખં ઉપચ્ચગુન્તિ સકલવટ્ટદુક્ખં અતિક્કન્તા.

૭. ચતુમહારાજસુત્તવણ્ણના

૩૭. સત્તમે અમચ્ચા પારિસજ્જાતિ પરિચારિકદેવતા. ઇમં લોકં અનુવિચરન્તીતિ અટ્ઠમીદિવસે કિર સક્કો દેવરાજા ચત્તારો મહારાજાનો આણાપેતિ – ‘‘તાતા, અજ્જ અટ્ઠમીદિવસે મનુસ્સલોકં અનુવિચરિત્વા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તાનં નામગોત્તં ઉગ્ગણ્હિત્વા આગચ્છથા’’તિ. તે ગન્ત્વા અત્તનો પરિચારકે પેસેન્તિ – ‘‘ગચ્છથ, તાતા, મનુસ્સલોકં વિચરિત્વા પુઞ્ઞકારકાનં નામગોત્તાનિ સુવણ્ણપટ્ટે લિખિત્વા આનેથા’’તિ. તે તથા કરોન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઇમં લોકં અનુવિચરન્તી’’તિ. કચ્ચિ બહૂતિઆદિ તેસં ઉપપરિક્ખાકારદસ્સનત્થં વુત્તં. એવં ઉપપરિક્ખન્તા હિ તે અનુવિચરન્તિ. તત્થ ઉપોસથં ઉપવસન્તીતિ માસસ્સ અટ્ઠવારે ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠહન્તિ. પટિજાગરોન્તીતિ પટિજાગરઉપોસથકમ્મં નામ કરોન્તિ. તં કરોન્તા એકસ્મિં અદ્ધમાસે ચતુન્નં ઉપોસથદિવસાનં પચ્ચુગ્ગમનાનુગ્ગમનવસેન કરોન્તિ. પઞ્ચમીઉપોસથં પચ્ચુગ્ગચ્છન્તા ચતુત્થિયં ઉપોસથિકા હોન્તિ, અનુગચ્છન્તા છટ્ઠિયં. અટ્ઠમીઉપોસથં પચ્ચુગ્ગચ્છન્તા સત્તમિયં, અનુગચ્છન્તા નવમિયં. ચાતુદ્દસિં પચ્ચુગ્ગચ્છન્તા તેરસિયં, પન્નરસીઉપોસથં અનુગચ્છન્તા પાટિપદે ઉપોસથિકા હોન્તિ. પુઞ્ઞાનિ કરોન્તીતિ સરણગમનનિચ્ચસીલપુપ્ફપૂજાધમ્મસ્સવનપદીપસહસ્સઆરોપનવિહારકરણાદીનિ નાનપ્પકારાનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તિ. તે એવં અનુવિચરિત્વા પુઞ્ઞકમ્મકારકાનં નામગોત્તાનિ સોવણ્ણમયે પટ્ટે લિખિત્વા આહરિત્વા ચતુન્નં મહારાજાનં દેન્તિ. પુત્તા ઇમં લોકં અનુવિચરન્તીતિ ચતૂહિ મહારાજેહિ પુરિમનયેનેવ પહિતત્તા અનુવિચરન્તિ. તદહૂતિ તંદિવસં. ઉપોસથેતિ ઉપોસથદિવસે.

સચે, ભિક્ખવે, અપ્પકા હોન્તીતિ ચતુન્નં મહારાજાનં અમચ્ચા પારિસજ્જા તા તા ગામનિગમરાજધાનિયો ઉપસઙ્કમન્તિ, તતો તં ઉપનિસ્સાય અધિવત્થા દેવતા ‘‘મહારાજાનં અમચ્ચા આગતા’’તિ પણ્ણાકારં ગહેત્વા તેસં સન્તિકં ગચ્છન્તિ. તે પણ્ણાકારં ગહેત્વા ‘‘કચ્ચિ નુ ખો મારિસા બહૂ મનુસ્સા મત્તેય્યા’’તિ વુત્તનયેન મનુસ્સાનં પુઞ્ઞપટિપત્તિં પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, મારિસ, ઇમસ્મિં ગામે અસુકો ચ અસુકો ચ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તી’’તિ વુત્તે તેસં નામગોત્તં લિખિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તિ. અથ ચાતુદ્દસિયં ચતુન્નં મહારાજાનં પુત્તાપિ તમેવ સુવણ્ણપટ્ટં ગહેત્વા તેનેવ નયેન અનુવિચરન્તા નામગોત્તાનિ લિખન્તિ. તદહુપોસથે પન્નરસે ચત્તારોપિ મહારાજાનો તેનેવ નયેન તસ્મિંયેવ સુવણ્ણપટ્ટે નામગોત્તાનિ લિખન્તિ. તે સુવણ્ણપટ્ટપરિમાણેનેવ – ‘‘ઇમસ્મિં કાલે મનુસ્સા અપ્પકા, ઇમસ્મિં કાલે બહુકા’’તિ જાનન્તિ. તં સન્ધાય ‘‘સચે, ભિક્ખવે, અપ્પકા હોન્તિ મનુસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. દેવાનં તાવતિંસાનન્તિ પઠમં અભિનિબ્બત્તે તેત્તિંસ દેવપુત્તે ઉપાદાય એવંલદ્ધનામાનં. તેસં પન ઉપ્પત્તિકથા દીઘનિકાયે સક્કપઞ્હસુત્તવણ્ણનાય વિત્થારિતા. તેનાતિ તેન આરોચનેન, તેન વા પુઞ્ઞકારકાનં અપ્પકભાવેન. દિબ્બા વત, ભો, કાયા પરિહાયિસ્સન્તીતિ નવનવાનં દેવપુત્તાનં અપાતુભાવેન દેવકાયા પરિહાયિસ્સન્તિ, રમણીયં દસયોજનસહસ્સં દેવનગરં સુઞ્ઞં ભવિસ્સતિ. પરિપૂરિસ્સન્તિ અસુરકાયાતિ ચત્તારો અપાયા પરિપૂરિસ્સન્તિ. ઇમિના ‘‘મયં પરિપુણ્ણે દેવનગરે દેવસઙ્ઘમજ્ઝે નક્ખત્તં કીળિતું ન લભિસ્સામા’’તિ અનત્તમના હોન્તિ. સુક્કપક્ખેપિ ઇમિનાવ ઉપાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, સક્કો દેવાનમિન્દોતિ અત્તનો સક્કદેવરાજકાલં સન્ધાય કથેતિ. એકસ્સ વા સક્કસ્સ અજ્ઝાસયં ગહેત્વા કથેતીતિ વુત્તં. અનુનયમાનોતિ અનુબોધયમાનો. તાયં વેલાયન્તિ તસ્મિં કાલે.

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચાતિ એત્થ પાટિહારિયપક્ખો નામ અન્તોવસ્સે તેમાસં નિબદ્ધુપોસથો, તં અસક્કોન્તસ્સ દ્વિન્નં પવારણાનં અન્તરે એકમાસં નિબદ્ધુપોસથો, તમ્પિ અસક્કોન્તસ્સ પઠમપવારણતો પટ્ઠાય એકો અદ્ધમાસો પાટિહારિયપક્ખોયેવ નામ. અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતન્તિ અટ્ઠહિ ગુણઙ્ગેહિ સમન્નાગતં. યોપિસ્સ માદિસો નરોતિ યોપિ સત્તો માદિસો ભવેય્ય. સક્કોપિ કિર વુત્તપ્પકારસ્સ ઉપોસથકમ્મસ્સ ગુણં જાનિત્વા દ્વે દેવલોકસમ્પત્તિયો પહાય માસસ્સ અટ્ઠ વારે ઉપોસથં ઉપવસતિ. તસ્મા એવમાહ. અપરો નયો – યોપિસ્સ માદિસો નરોતિ યોપિ સત્તો માદિસો અસ્સ, મયા પત્તં સમ્પત્તિં પાપુણિતું ઇચ્છેય્યાતિ અત્થો. સક્કા હિ એવરૂપેન ઉપોસથકમ્મેન સક્કસમ્પત્તિં પાપુણિતુન્તિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

વુસિતવાતિ વુત્થવાસો. કતકરણીયોતિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ કત્તબ્બકિચ્ચં કત્વા ઠિતો. ઓહિતભારોતિ ખન્ધભારકિલેસભારઅભિસઙ્ખારભારે ઓતારેત્વા ઠિતો. અનુપ્પત્તસદત્થોતિ સદત્થો વુચ્ચતિ અરહત્તં, તં અનુપ્પત્તો. પરિક્ખીણભવસંયોજનોતિ યેન સંયોજનેન બદ્ધો ભવેસુ આકડ્ઢીયતિ, તસ્સ ખીણત્તા પરિક્ખીણભવસંયોજનો. સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તોતિ હેતુના નયેન કારણેન જાનિત્વા વિમુત્તો. કલ્લં વચનાયાતિ યુત્તં વત્તું.

યોપિસ્સ માદિસો નરોતિ યોપિ માદિસો ખીણાસવો અસ્સ, સોપિ એવરૂપં ઉપોસથં ઉપવસેય્યાતિ ઉપોસથકમ્મસ્સ ગુણં જાનન્તો એવં વદેય્ય. અપરો નયો યોપિસ્સ માદિસો નરોતિ યોપિ સત્તો માદિસો અસ્સ, મયા પત્તં સમ્પત્તિં પાપુણિતું ઇચ્છેય્યાતિ અત્થો. સક્કા હિ એવરૂપેન ઉપોસથકમ્મેન ખીણાસવસમ્પત્તિં પાપુણિતુન્તિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. અટ્ઠમં ઉત્તાનત્થમેવ.

૯. સુખુમાલસુત્તવણ્ણના

૩૯. નવમે સુખુમાલોતિ નિદ્દુક્ખો. પરમસુખુમાલોતિ પરમનિદ્દુક્ખો. અચ્ચન્તસુખુમાલોતિ સતતનિદ્દુક્ખો. ઇમં ભગવા કપિલપુરે નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય નિદ્દુક્ખભાવં ગહેત્વા આહ, ચરિયકાલે પન તેન અનુભૂતદુક્ખસ્સ અન્તો નત્થીતિ. એકત્થાતિ એકિસ્સા પોક્ખરણિયા. ઉપ્પલં વપ્પતીતિ ઉપ્પલં રોપેતિ. સા નીલુપ્પલવનસઞ્છન્ના હોતિ. પદુમન્તિ પણ્ડરપદુમં. પુણ્ડરીકન્તિ રત્તપદુમં. એવં ઇતરાપિ દ્વે પદુમપુણ્ડરીકવનેહિ સઞ્છન્ના હોન્તિ. બોધિસત્તસ્સ કિર સત્તટ્ઠવસ્સિકકાલે રાજા અમચ્ચે પુચ્છિ – ‘‘તરુણદારકા કતરકીળિકં પિયાયન્તી’’તિ? ઉદકકીળિકં દેવાતિ. તતો રાજા કુદ્દાલકમ્મકારકે સન્નિપાતેત્વા પોક્ખરણિટ્ઠાનાનિ ગણ્હાપેસિ. અથ સક્કો દેવરાજા આવજ્જેન્તો તં પવત્તિં ઞત્વા – ‘‘ન યુત્તો મહાસત્તસ્સ માનુસકપરિભોગો, દિબ્બપરિભોગો યુત્તો’’તિ વિસ્સકમ્મં આમન્તેત્વા – ‘‘ગચ્છ, તાત, મહાસત્તસ્સ કીળાભૂમિયં પોક્ખરણિયો માપેહી’’તિ આહ. કીદિસા હોન્તુ, દેવાતિ? અપગતકલલકદ્દમા હોન્તુ વિપ્પકિણ્ણમણિમુત્તપવાળિકા સત્તરતનમયપાકારપરિક્ખિત્તા પવાળમયઉણ્હીસેહિ મણિમયસોપાનબાહુકેહિ સુવણ્ણરજતમણિમયફલકેહિ સોપાનેહિ સમન્નાગતા. સુવણ્ણરજતમણિપવાળમયા ચેત્થ નાવા હોન્તુ, સુવણ્ણનાવાય રજતપલ્લઙ્કો હોતુ, રજતનાવાય સુવણ્ણપલ્લઙ્કો, મણિનાવાય પવાળપલ્લઙ્કો, પવાળનાવાય મણિપલ્લઙ્કો, સુવણ્ણરજતમણિપવાળમયાવ ઉદકસેચનનાળિકા હોન્તુ, પઞ્ચવણ્ણેહિ ચ પદુમેહિ સઞ્છન્ના હોન્તૂતિ. ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ વિસ્સકમ્મદેવપુત્તો સક્કસ્સ પટિસ્સુત્વા રત્તિભાગે ઓતરિત્વા રઞ્ઞો ગાહાપિતપોક્ખરણિટ્ઠાનેસુયેવ તેનેવ નિયામેન પોક્ખરણિયો માપેસિ.

નનુ ચેતા અપગતકલલકદ્દમા, કથમેત્થ પદુમાનિ પુપ્ફિંસૂતિ? સો કિર તાસુ પોક્ખરણીસુ તત્થ તત્થ સુવણ્ણરજતમણિપવાળમયા ખુદ્દકનાવાયો માપેત્વા ‘‘એતા કલલકદ્દમપૂરિતા ચ હોન્તુ, પઞ્ચવણ્ણાનિ ચેત્થ પદુમાનિ પુપ્ફન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. એવં પઞ્ચવણ્ણાનિ પદુમાનિ પુપ્ફિંસુ, રેણુવટ્ટિયો ઉગ્ગન્ત્વા ઉદકપિટ્ઠં અજ્ઝોત્થરિત્વા વિચરન્તિ. પઞ્ચવિધા ભમરગણા ઉપકૂજન્તા વિચરન્તિ. એવં તા માપેત્વા વિસ્સકમ્મો દેવપુરમેવ ગતો. તતો વિભાતાય રત્તિયા મહાજનો દિસ્વા ‘‘મહાપુરિસ્સસ્સ માપિતા ભવિસ્સન્તી’’તિ ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા મહાજનપરિવારો ગન્ત્વા પોક્ખરણિયો દિસ્વા ‘‘મમ પુત્તસ્સ પુઞ્ઞિદ્ધિયા દેવતાહિ માપિતા ભવિસ્સન્તી’’તિ અત્તમનો અહોસિ. તતો પટ્ઠાય મહાપુરિસો ઉદકકીળિકં અગમાસિ.

યાવદેવ મમત્થાયાતિ એત્થ યાવદેવાતિ પયોજનાવધિનિયામવચનં, યાવ મમેવ અત્થાય, નત્થેત્થ અઞ્ઞં કારણન્તિ અત્થો. ન ખો પનસ્સાહન્તિ ન ખો પનસ્સ અહં. અકાસિકં ચન્દનન્તિ અસણ્હં ચન્દનં. કાસિકં, ભિક્ખવે, સુ મે તં વેઠનન્તિ, ભિક્ખવે, વેઠનમ્પિ મે કાસિકં હોતિ. એત્થ હિ સુઇતિ ચ તન્તિ ચ નિપાતમત્તં, મેતિ સામિવચનં. વેઠનમ્પિ મે સણ્હમેવ હોતીતિ દસ્સેતિ. કાસિકા કઞ્ચુકાતિ પારુપનકઞ્ચુકોપિ સણ્હકઞ્ચુકોવ. સેતચ્છત્તં ધારીયતીતિ માનુસકસેતચ્છત્તમ્પિ દિબ્બસેતચ્છત્તમ્પિ ઉપરિધારિતમેવ હોતિ. મા નં ફુસિ સીતં વાતિ મા એતં બોધિસત્તં સીતં વા ઉણ્હાદીસુ વા અઞ્ઞતરં ફુસતૂતિ અત્થો.

તયો પાસાદા અહેસુન્તિ બોધિસત્તે કિર સોળસવસ્સુદ્દેસિકે જાતે સુદ્ધોદનમહારાજા ‘‘પુત્તસ્સ વસનકપાસાદે કારેસ્સામી’’તિ વડ્ઢકિનો સન્નિપાતાપેત્વા ભદ્દકેન નક્ખત્તમુહુત્તેન નવભૂમિકતપરિકમ્મં કારેત્વા તયો પાસાદે કારાપેસિ. તે સન્ધાયેતં વુત્તં. હેમન્તિકોતિઆદીસુ યત્થ સુખં હેમન્તે વસિતું, અયં હેમન્તિકો. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. અયં પનેત્થ વચનત્થો – હેમન્તે વાસો હેમન્તં, હેમન્તં અરહતીતિ હેમન્તિકો. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ હેમન્તિકો પાસાદો નવભૂમકો અહોસિ, ભૂમિયો પનસ્સ ઉણ્હઉતુગ્ગાહાપનત્થાય નીચા અહેસું. તત્થ દ્વારવાતપાનાનિ સુફુસિતકવાટાનિ અહેસું નિબ્બિવરાનિ. ચિત્તકમ્મમ્પિ કરોન્તા તત્થ તત્થ પજ્જલિતે અગ્ગિક્ખન્ધેયેવ અકંસુ. ભૂમત્થરણં પનેત્થ કમ્બલમયં, તથા સાણિવિતાનનિવાસનપારુપનવેઠનાનિ. વાતપાનાનિ ઉણ્હગ્ગાહાપનત્થં દિવા વિવટાનિ રત્તિં પિહિતાનિ હોન્તિ.

ગિમ્હિકો પન પઞ્ચભૂમકો અહોસિ. સીતઉતુગ્ગાહાપનત્થં પનેત્થ ભૂમિયો ઉચ્ચા અસમ્બાધા અહેસું. દ્વારવાતપાનાનિ નાતિફુસિતાનિ સવિવરાનિ સજાલાનિ અહેસું. ચિત્તકમ્મે ઉપ્પલાનિ પદુમાનિ પુણ્ડરીકાનિયેવ અકંસુ. ભૂમત્થરણં પનેત્થ દુકૂલમયં, તથા સાણિવિતાનનિવાસનપારુપનવેઠનાનિ. વાતપાનસમીપેસુ ચેત્થ નવ ચાટિયો ઠપેત્વા ઉદકસ્સ પૂરેત્વા નીલુપ્પલાદીહિ સઞ્છાદેન્તિ. તેસુ તેસુ પદેસેસુ ઉદકયન્તાનિ કરોન્તિ, યેહિ દેવે વસ્સન્તે વિય ઉદકધારા નિક્ખમન્તિ. અન્તોપાસાદે તત્થ તત્થ કલલપૂરા દોણિયો ઠપેત્વા પઞ્ચવણ્ણાનિ પદુમાનિ રોપયિંસુ. પાસાદમત્થકે સુક્ખમહિંસચમ્મં બન્ધિત્વા યન્તં પરિવત્તેત્વા યાવ છદનપિટ્ઠિયા પાસાણે આરોપેત્વા તસ્મિં વિસ્સજ્જેન્તિ. તેસં ચમ્મે પવટ્ટન્તાનં સદ્દો મેઘગજ્જિતં વિય હોતિ. દ્વારવાતપાનાનિ પનેત્થ દિવા પિહિતાનિ હોન્તિ રત્તિં વિવટાનિ.

વસ્સિકો સત્તભૂમકો અહોસિ. ભૂમિયો પનેત્થ દ્વિન્નમ્પિ ઉતૂનં ગાહાપનત્થાય નાતિઉચ્ચા નાતિનીચા અકંસુ. એકચ્ચાનિ દ્વારવાતપાનાનિ સુફુસિતાનિ, એકચ્ચાનિ સવિવરાનિ. તત્થ ચિત્તકમ્મમ્પિ કેસુચિ ઠાનેસુ પજ્જલિતઅગ્ગિક્ખન્ધવસેન, કેસુચિ જાતસ્સરવસેન કતં. ભૂમત્થરણાદીનિ પનેત્થ કમ્બલદુકૂલવસેન ઉભયમિસ્સકાનિ. એકચ્ચે દ્વારવાતપાના રત્તિં વિવટા દિવા પિહિતા, એકચ્ચે દિવા વિવટા રત્તિં પિહિતા. તયોપિ પાસાદા ઉબ્બેધેન સમપ્પમાણા. ભૂમિકાસુ પન નાનત્તં અહોસિ.

એવં નિટ્ઠિતેસુ પાસાદેસુ રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘પુત્તો મે વયપ્પત્તો, છત્તમસ્સ ઉસ્સાપેત્વા રજ્જસિરિં પસ્સિસ્સામી’’તિ. સો સાકિયાનં પણ્ણાનિ પહિણિ – ‘‘પુત્તો મે વયપ્પત્તો, રજ્જે નં પતિટ્ઠાપેસ્સામિ, સબ્બે અત્તનો અત્તનો ગેહેસુ વયપ્પત્તા, દારિકા ઇમં ગેહં પેસેન્તૂ’’તિ. તે સાસનં સુત્વા – ‘‘કુમારો કેવલં દસ્સનક્ખમો રૂપસમ્પન્નો, ન કિઞ્ચિ સિપ્પં જાનાતિ, દારભરણં કાતું ન સક્ખિસ્સતિ, ન મયં ધીતરો દસ્સામા’’તિ આહંસુ. રાજા તં પવત્તિં સુત્વા પુત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા આરોચેસિ. બોધિસત્તો ‘‘કિં સિપ્પં દસ્સેતું વટ્ટતિ, તાતા’’તિ આહ. સહસ્સથામધનું આરોપેતું વટ્ટતિ, તાતાતિ. તેન હિ આહરાપેથાતિ. રાજા આહરાપેત્વા અદાસિ. ધનું પુરિસસહસ્સં આરોપેતિ, પુરિસસહસ્સં ઓરોપેતિ. મહાપુરિસો ધનું આહરાપેત્વા પલ્લઙ્કે નિસિન્નોવ જિયં પાદઙ્ગુટ્ઠકે વેઠેત્વા કડ્ઢન્તો પાદઙ્ગુટ્ઠકેનેવ ધનું આરોપેત્વા વામેન હત્થેન દણ્ડે ગહેત્વા દક્ખિણેન હત્થેન કડ્ઢિત્વા જિયં પોથેસિ. સકલનગરં ઉપ્પતનાકારપ્પત્તં અહોસિ. ‘‘કિં સદ્દો એસો’’તિ ચ વુત્તે ‘‘દેવો ગજ્જતી’’તિ આહંસુ. અથઞ્ઞે ‘‘તુમ્હે ન જાનાથ, ન દેવો ગજ્જતિ, અઙ્ગીરસસ્સ કુમારસ્સ સહસ્સથામધનું આરોપેત્વા જિયં પોથેન્તસ્સ જિયપ્પહારસદ્દો એસો’’તિ આહંસુ. સાકિયા તાવતકેનેવ આરદ્ધચિત્તા અહેસું.

મહાપુરિસો ‘‘અઞ્ઞં કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ આહ. અટ્ઠઙ્ગુલમત્તબહલં અયોપટ્ટં કણ્ડેન વિનિવિજ્ઝિતું વટ્ટતીતિ. તં વિનિવિજ્ઝિત્વા ‘‘અઞ્ઞં કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ આહ. ચતુરઙ્ગુલબહલં અસનફલકં વિનિવિજ્ઝિતું વટ્ટતીતિ. તં વિનિવિજ્ઝિત્વા ‘‘અઞ્ઞં કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ આહ. વિદત્થિબહલં ઉદુમ્બરફલકં વિનિવિજ્ઝિતું વટ્ટતીતિ. તં વિનિવિજ્ઝિત્વા ‘‘અઞ્ઞં કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ. યન્તે બદ્ધં ફલકસતં વિનિવિજ્ઝિતું વટ્ટતીતિ. તં વિનિવિજ્ઝિત્વા ‘‘અઞ્ઞં કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ આહ. સટ્ઠિપટલં સુક્ખમહિંસચમ્મં વિનિવિજ્ઝિતું વટ્ટતીતિ. તમ્પિ વિનિવિજ્ઝિત્વા ‘‘અઞ્ઞં કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ આહ. તતો વાલિકસકટાદીનિ આચિક્ખિંસુ. મહાસત્તો વાલિકસકટમ્પિ પલાલસકટમ્પિ વિનિવિજ્ઝિત્વા ઉદકે એકુસભપ્પમાણં કણ્ડં પેસેસિ, થલે અટ્ઠઉસભપ્પમાણં. અથ નં ‘‘ઇદાનિ વાતિઙ્ગણસઞ્ઞાય વાલં વિજ્ઝિતું વટ્ટતી’’તિ આહંસુ. તેન હિ બન્ધાપેથાતિ. સદ્દન્તરે બજ્ઝતુ, તાતાતિ. પુરતો ગચ્છન્તુ, ગાવુતન્તરે બન્ધન્તૂતિ. પુરતો ગચ્છન્તુ, અદ્ધયોજને બન્ધન્તૂતિ. પુરતો ગચ્છન્તુ યોજને બન્ધન્તૂતિ. બન્ધાપેથ, તાતાતિ યોજનમત્થકે વાતિઙ્ગણસઞ્ઞાય વાલં બન્ધાપેત્વા રત્તન્ધકારે મેઘપટલચ્છન્નાસુ દિસાસુ કણ્ડં ખિપિ, તં ગન્ત્વા યોજનમત્થકે વાલં ફાલેત્વા પથવિં પાવિસિ. ન કેવલઞ્ચ એત્તકમેવ, તં દિવસં પન મહાસત્તો લોકે વત્તમાનસિપ્પં સબ્બમેવ સન્દસ્સેસિ. સક્યરાજાનો અત્તનો અત્તનો ધીતરો અલઙ્કરિત્વા પેસયિંસુ, ચત્તાલીસસહસ્સનાટકિત્થિયો અહેસું. મહાપુરિસો તીસુ પાસાદેસુ દેવો મઞ્ઞે પરિચારેન્તો મહાસમ્પત્તિં અનુભવતિ.

નિપ્પુરિસેહીતિ પુરિસવિરહિતેહિ. ન કેવલં ચેત્થ તૂરિયાનેવ નિપ્પુરિસાનિ, સબ્બટ્ઠાનાનિપિ નિપ્પુરિસાનેવ. દોવારિકાપિ ઇત્થિયોવ, ન્હાપનાદિપરિકમ્મકરાપિ ઇત્થિયોવ. રાજા કિર ‘‘તથારૂપં ઇસ્સરિયસુખસમ્પત્તિં અનુભવમાનસ્સ પુરિસં દિસ્વા પરિસઙ્કા ઉપ્પજ્જતિ, સા મે પુત્તસ્સ મા અહોસી’’તિ સબ્બકિચ્ચેસુ ઇત્થિયોવ ઠપેસિ. પરિચારયમાનોતિ મોદમાનો. ન હેટ્ઠાપાસાદં ઓરોહામીતિ પાસાદતો હેટ્ઠા ન ઓતરામિ. ઇતિ મં ચત્તારો માસે અઞ્ઞો સિખાબદ્ધો પુરિસો નામ પસ્સિતું નાલત્થ. યથાતિ યેન નિયામેન. દાસકમ્મકરપોરિસસ્સાતિ દાસાનઞ્ચેવ દેવસિકભત્તવેતનાભતાનં કમ્મકરાનઞ્ચ નિસ્સાય જીવમાનપુરિસાનઞ્ચ. કણાજકન્તિ સકુણ્ડકભત્તં. બિલઙ્ગદુતિયન્તિ કઞ્જિકદુતિયં.

એવરૂપાય ઇદ્ધિયાતિ એવંજાતિકાય પુઞ્ઞિદ્ધિયા સમન્નાગતસ્સ. એવરૂપેન ચ સુખુમાલેનાતિ એવંજાતિકેન ચ નિદ્દુક્ખભાવેન. સોખુમાલેનાતિપિ પાઠો. એવં તથાગતો એત્તકેન ઠાનેન અત્તનો સિરિસમ્પત્તિં કથેસિ. કથેન્તો ચ ન ઉપ્પિલાવિતભાવત્થં કથેસિ, ‘‘એવરૂપાયપિ પન સમ્પત્તિયા ઠિતો પમાદં અકત્વા અપ્પમત્તોવ અહોસિ’’ન્તિ અપ્પમાદલક્ખણસ્સેવ દીપનત્થં કથેસિ. તેનેવ અસ્સુતવા ખો પુથુજ્જનોતિઆદિમાહ. તત્થ પરન્તિ પરપુગ્ગલં. જિણ્ણન્તિ જરાજિણ્ણં. અટ્ટીયતીતિ અટ્ટો પીળિતો હોતિ. હરાયતીતિ હિરિં કરોતિ લજ્જતિ. જિગુચ્છતીતિ અસુચિં વિય દિસ્વા જિગુચ્છં ઉપ્પાદેતિ. અત્તાનંયેવ અતિસિત્વાતિ જરાધમ્મમ્પિ સમાનં અત્તાનં અતિક્કમિત્વા અટ્ટીયતિ હરાયતીતિ અત્થો. જરાધમ્મોતિ જરાસભાવો. જરં અનતીતોતિ જરં અનતિક્કન્તો, અન્તો જરાય વત્તામિ. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતોતિ એવં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ. યોબ્બનમદોતિ યોબ્બનં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકો માનમદો. સબ્બસો પહીયીતિ સબ્બાકારેન પહીનો. મગ્ગેન પહીનસદિસો કત્વા દસ્સિતો. ન પનેસ મગ્ગેન પહીનો, પટિસઙ્ખાનેન પહીનોવ કથિતોતિ વેદિતબ્બો. બોધિસત્તસ્સ હિ દેવતા જરાપત્તં દસ્સેસું. તતો પટ્ઠાય યાવ અરહત્તા અન્તરા મહાસત્તસ્સ યોબ્બનમદો નામ ન ઉપ્પજ્જતિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. એત્થ પન આરોગ્યમદોતિ અહં નિરોગોતિ આરોગ્યં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકો માનમદો. જીવિતમદોતિ અહં ચિરં જીવીતિ તં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકો માનમદો. સિક્ખં પચ્ચક્ખાયાતિ સિક્ખં પટિક્ખિપિત્વા. હીનાયાવત્તતીતિ હીનાય લામકાય ગિહિભાવાય આવત્તતિ.

યથાધમ્માતિ બ્યાધિઆદીહિ યથાસભાવા. તથાસન્તાતિ યથા સન્તા એવ અવિપરીતબ્યાધિઆદિસભાવાવ હુત્વાતિ અત્થો. જિગુચ્છન્તીતિ પરપુગ્ગલં જિગુચ્છન્તિ. મમ એવં વિહારિનોતિ મય્હં એવં જિગુચ્છાવિહારેન વિહરન્તસ્સ એવં જિગુચ્છનં નપ્પતિરૂપં ભવેય્ય નાનુચ્છવિકં. સોહં એવં વિહરન્તોતિ સો અહં એવં પરં જિગુચ્છમાનો વિહરન્તો, એવં વા ઇમિના પટિસઙ્ખાનવિહારેન વિહરન્તો. ઞત્વા ધમ્મં નિરૂપધિન્તિ સબ્બૂપધિવિરહિતં નિબ્બાનધમ્મં ઞત્વા. સબ્બે મદે અભિભોસ્મીતિ સબ્બે તયોપિ મદે અભિભવિં સમતિક્કમિં. નેક્ખમ્મે દટ્ઠુ ખેમતન્તિ નિબ્બાને ખેમભાવં દિસ્વા. નેક્ખમ્મં દટ્ઠુ ખેમતોતિપિ પાઠો, નિબ્બાનં ખેમતો દિસ્વાતિ અત્થો. તસ્સ મે અહુ ઉસ્સાહોતિ તસ્સ મય્હં તં નેક્ખમ્મસઙ્ખાતં નિબ્બાનં અભિપસ્સન્તસ્સ ઉસ્સાહો અહુ, વાયામો અહોસીતિ અત્થો. નાહં ભબ્બો એતરહિ, કામાનિ પટિસેવિતુન્તિ અહં દાનિ દુવિધેપિ કામે પટિસેવિતું અભબ્બો. અનિવત્તિ ભવિસ્સામીતિ પબ્બજ્જતો ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણતો ચ ન નિવત્તિસ્સામિ, અનિવત્તકો ભવિસ્સામિ. બ્રહ્મચરિયપરાયણોતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયપરાયણો જાતોસ્મીતિ અત્થો. ઇતિ ઇમાહિ ગાથાહિ મહાબોધિપલ્લઙ્કે અત્તનો આગમનીયવીરિયં કથેસિ.

૧૦. આધિપતેય્યસુત્તવણ્ણના

૪૦. દસમે આધિપતેય્યાનીતિ જેટ્ઠકકારણતો નિબ્બત્તાનિ. અત્તાધિપતેય્યન્તિઆદીસુ અત્તાનં જેટ્ઠકં કત્વા નિબ્બત્તિતં ગુણજાતં અત્તાધિપતેય્યં. લોકં જેટ્ઠકં કત્વા નિબ્બત્તિતં લોકાધિપતેય્યં. નવવિધં લોકુત્તરધમ્મં જેટ્ઠકં કત્વા નિબ્બત્તિતં ધમ્માધિપતેય્યં. ન ઇતિ ભવાભવહેતૂતિ ઇતિ ભવો, ઇતિ ભવોતિ એવં આયતિં, ન તસ્સ તસ્સ સમ્પત્તિભવસ્સ હેતુ. ઓતિણ્ણોતિ અનુપવિટ્ઠો. યસ્સ હિ જાતિ અન્તોપવિટ્ઠા, સો જાતિયા ઓતિણ્ણો નામ. જરાદીસુપિ એસેવ નયો. કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખરાસિસ્સ. અન્તકિરિયા પઞ્ઞાયેથાતિ અન્તકરણં પરિચ્છેદપરિવટુમકરણં પઞ્ઞાયેય્ય. ઓહાયાતિ પહાય. પાપિટ્ઠતરેતિ લામકતરે. આરદ્ધન્તિ પગ્ગહિતં પરિપુણ્ણં, આરદ્ધત્તાવ અસલ્લીનં. ઉપટ્ઠિતાતિ ચતુસતિપટ્ઠાનવસેન ઉપટ્ઠિતા. ઉપટ્ઠિતત્તાવ અસમ્મુટ્ઠા. પસ્સદ્ધો કાયોતિ નામકાયો ચ કરજકાયો ચ પસ્સદ્ધો વૂપસન્તદરથો. પસ્સદ્ધત્તાવ અસારદ્ધો. સમાહિતં ચિત્તન્તિ આરમ્મણે ચિત્તં સમ્મા આહિતં સુટ્ઠુ ઠપિતં. સમ્મા આહિતત્તાવ એકગ્ગં. અધિપતિં કરિત્વાતિ જેટ્ઠકં કત્વા. સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતીતિ સુદ્ધં નિમ્મલં કત્વા અત્તાનં પરિહરતિ પટિજગ્ગતિ, ગોપાયતીતિ અત્થો. અયઞ્ચ યાવ અરહત્તમગ્ગા પરિયાયેન સુદ્ધમત્તાનં પરિહરતિ નામ, ફલપ્પત્તોવ પન નિપ્પરિયાયેન સુદ્ધમત્તાનં પરિહરતિ.

સ્વાક્ખાતોતિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૭) વિત્થારિતાનિ. જાનં પસ્સં વિહરન્તીતિ તં ધમ્મં જાનન્તા પસ્સન્તા વિહરન્તિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ આધિપતેય્યાનીતિ એત્તાવતા તીણિ આધિપતેય્યાનિ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાનિ કથિતાનિ.

પકુબ્બતોતિ કરોન્તસ્સ. અત્તા તે પુરિસ જાનાતિ, સચ્ચં વા યદિ વા મુસાતિ યં ત્વં કરોસિ, તં યદિ વા યથાસભાવં યદિ વા નો યથાસભાવન્તિ તવ અત્તાવ જાનાતિ. ઇમિના ચ કારણેન વેદિતબ્બં ‘‘પાપકમ્મં કરોન્તસ્સ લોકે પટિચ્છન્નટ્ઠાનં નામ નત્થી’’તિ. કલ્યાણન્તિ સુન્દરં. અતિમઞ્ઞસીતિ અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞસિ. અત્તાનં પરિગૂહસીતિ યથા મે અત્તાપિ ન જાનાતિ, એવં નં પરિગૂહામીતિ વાયમસિ. અત્તાધિપતેય્યકોતિ અત્તજેટ્ઠકો. લોકાધિપોતિ લોકજેટ્ઠકો. નિપકોતિ પઞ્ઞવા. ઝાયીતિ ઝાયન્તો. ધમ્માધિપોતિ ધમ્મજેટ્ઠકો. સચ્ચપરક્કમોતિ થિરપરક્કમો ભૂતપરક્કમો. પસય્હ મારન્તિ મારં પસહિત્વા. અભિભુય્ય અન્તકન્તિ ઇદં તસ્સેવ વેવચનં. યો ચ ફુસી જાતિક્ખયં પધાનવાતિ યો ઝાયી પધાનવા મારં અભિભવિત્વા જાતિક્ખયં અરહત્તં ફુસિ. સો તાદિસોતિ સો તથાવિધો તથાસણ્ઠિતો. લોકવિદૂતિ તયો લોકે વિદિતે પાકટે કત્વા ઠિતો. સુમેધોતિ સુપઞ્ઞો. સબ્બેસુ ધમ્મેસુ અતમ્મયો મુનીતિ સબ્બે તેભૂમકધમ્મે તણ્હાસઙ્ખાતાય તમ્મયતાય અભાવેન અતમ્મયો ખીણાસવમુનિ કદાચિ કત્થચિ ન હીયતિ ન પરિહીયતીતિ વુત્તં હોતીતિ.

દેવદૂતવગ્ગો ચતુત્થો.