૩. પુગ્ગલવગ્ગો

૧. સમિદ્ધસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે ઝાનફસ્સં પઠમં ફુસતિ, પચ્છા નિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતીતિ કાયસક્ખિ. દિટ્ઠન્તં પત્તોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો. સદ્દહન્તો વિમુત્તોતિ સદ્ધાવિમુત્તો. ખમતીતિ રુચ્ચતિ. અભિક્કન્તતરોતિ અતિસુન્દરતરો. પણીતતરોતિ અતિપણીતતરો. સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતીતિ સમિદ્ધત્થેરસ્સ કિર અરહત્તમગ્ગક્ખણે સદ્ધિન્દ્રિયં ધુરં અહોસિ, સેસાનિ ચત્તારિ સહજાતિન્દ્રિયાનિ તસ્સેવ પરિવારાનિ અહેસું. ઇતિ થેરો અત્તના પટિવિદ્ધમગ્ગં કથેન્તો એવમાહ. મહાકોટ્ઠિકત્થેરસ્સ પન અરહત્તમગ્ગક્ખણે સમાધિન્દ્રિયં ધુરં અહોસિ, સેસાનિ ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાનિ તસ્સેવ પરિવારાનિ અહેસું. તસ્મા સોપિ સમાધિન્દ્રિયં અધિમત્તન્તિ કથેન્તો અત્તના પટિવિદ્ધમગ્ગમેવ કથેસિ. સારિપુત્તત્થેરસ્સ પન અરહત્તમગ્ગક્ખણે પઞ્ઞિન્દ્રિયં ધુરં અહોસિ. સેસાનિ ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાનિ તસ્સેવ પરિવારાનિ અહેસું. તસ્મા સોપિ પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તન્તિ કથેન્તો અત્તના પટિવિદ્ધમગ્ગમેવ કથેસિ.

ન ખ્વેત્થાતિ ન ખો એત્થ. એકંસેન બ્યાકાતુન્તિ એકન્તેન બ્યાકરિતું. અરહત્તાય પટિપન્નોતિ અરહત્તમગ્ગસમઙ્ગિં દસ્સેતિ. એવમેતસ્મિં સુત્તે તીહિપિ થેરેહિ અત્તના પટિવિદ્ધમગ્ગોવ કથિતો, સમ્માસમ્બુદ્ધો પન ભુમ્મન્તરેનેવ કથેસિ.

૨. ગિલાનસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે સપ્પાયાનીતિ હિતાનિ વુદ્ધિકરાનિ. પતિરૂપન્તિ અનુચ્છવિકં. નેવ વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધાતિ ઇમિના અતેકિચ્છેન વાતાપમારાદિના રોગેન સમન્નાગતો નિટ્ઠાપત્તગિલાનો કથિતો. વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધાતિ ઇમિના ખિપિતકકચ્છુતિણપુપ્ફકજરાદિભેદો અપ્પમત્તઆબાધો કથિતો. લભન્તો સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ નો અલભન્તોતિ ઇમિના પન યેસં પટિજગ્ગનેન ફાસુકં હોતિ, સબ્બેપિ તે આબાધા કથિતા. એત્થ ચ પતિરૂપો ઉપટ્ઠાકો નામ ગિલાનુપટ્ઠાકઅઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો દક્ખો અનલસો વેદિતબ્બો. ગિલાનુપટ્ઠાકો અનુઞ્ઞાતોતિ ભિક્ખુસઙ્ઘેન દાતબ્બોતિ અનુઞ્ઞાતો. તસ્મિઞ્હિ ગિલાને અત્તનો ધમ્મતાય યાપેતું અસક્કોન્તે ભિક્ખુસઙ્ઘેન તસ્સ ભિક્ખુનો એકો ભિક્ખુ ચ સામણેરો ચ ‘‘ઇમં પટિજગ્ગથા’’તિ અપલોકેત્વા દાતબ્બા. યાવ પન તે તં પટિજગ્ગન્તિ, તાવ ગિલાનસ્સ ચ તેસઞ્ચ દ્વિન્નં યેનત્થો, સબ્બં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સેવ ભારો.

અઞ્ઞેપિ ગિલાના ઉપટ્ઠાતબ્બાતિ ઇતરેપિ દ્વે ગિલાના ઉપટ્ઠાપેતબ્બા. કિં કારણા? યોપિ હિ નિટ્ઠપત્તગિલાનો, સો અનુપટ્ઠિયમાનો ‘‘સચે મં પટિજગ્ગેય્યું, ફાસુકં મે ભવેય્ય. ન ખો પન મં પટિજગ્ગન્તી’’તિ મનોપદોસં કત્વા અપાયે નિબ્બત્તેય્ય. પટિજગ્ગિયમાનસ્સ પનસ્સ એવં હોતિ ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘેન યં કાતબ્બં, તં કતં. મય્હં પન કમ્મવિપાકો ઈદિસો’’તિ. સો ભિક્ખુસઙ્ઘે મેત્તં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિસ્સતિ. યો પન અપ્પમત્તકેન બ્યાધિના સમન્નાગતો લભન્તોપિ અલભન્તોપિ વુટ્ઠાતિયેવ, તસ્સ વિનાપિ ભેસજ્જેન વૂપસમનબ્યાધિ ભેસજ્જે કતે ખિપ્પતરં વૂપસમ્મતિ. સો તતો બુદ્ધવચનં વા ઉગ્ગણ્હિતું સક્ખિસ્સતિ, સમણધમ્મં વા કાતું સક્ખિસ્સતિ. ઇમિના કારણેન ‘‘અઞ્ઞેપિ ગિલાના ઉપટ્ઠાતબ્બા’’તિ વુત્તં.

નેવ ઓક્કમતીતિ નેવ પવિસતિ. નિયામં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તન્તિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ મગ્ગનિયામસઙ્ખાતં સમ્મત્તં. ઇમિના પદપરમો પુગ્ગલો કથિતો. દુતિયવારેન ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ ગહિતો સાસને નાલકત્થેરસદિસો બુદ્ધન્તરે એકવારં પચ્ચેકબુદ્ધાનં સન્તિકે ઓવાદં લભિત્વા પટિવિદ્ધપચ્ચેકબોધિઞાણો ચ. તતિયવારેન વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ પુગ્ગલો કથિતો, નેય્યો પન તન્નિસ્સિતોવ હોતિ.

ધમ્મદેસના અનુઞ્ઞાતાતિ માસસ્સ અટ્ઠ વારે ધમ્મકથા અનુઞ્ઞાતા. અઞ્ઞેસમ્પિ ધમ્મો દેસેતબ્બોતિ ઇતરેસમ્પિ ધમ્મો કથેતબ્બો. કિં કારણા? પદપરમસ્સ હિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે ધમ્મં પટિવિજ્ઝિતું અસક્કોન્તસ્સાપિ અનાગતે પચ્ચયો ભવિસ્સતિ. યો પન તથાગતસ્સ રૂપદસ્સનં લભન્તોપિ અલભન્તોપિ ધમ્મવિનયઞ્ચ સવનાય લભન્તોપિ અલભન્તોપિ ધમ્મં અભિસમેતિ, સો અલભન્તો તાવ અભિસમેતિ. લભન્તો પન ખિપ્પમેવ અભિસમેસ્સતીતિ ઇમિના કારણેન તેસં ધમ્મો દેસેતબ્બો. તતિયસ્સ પન પુનપ્પુનં દેસેતબ્બોવ.

૩. સઙ્ખારસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે સબ્યાબજ્ઝન્તિ સદુક્ખં. કાયસઙ્ખારન્તિ કાયદ્વારે ચેતનારાસિં. અભિસઙ્ખરોતીતિ આયૂહતિ રાસિં કરોતિ પિણ્ડં કરોતિ. વચીમનોદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. સબ્યાબજ્ઝં લોકન્તિ સદુક્ખં લોકં. સબ્યાબજ્ઝા ફસ્સા ફુસન્તીતિ સદુક્ખા વિપાકફસ્સા ફુસન્તિ. સબ્યાબજ્ઝં વેદનં વેદિયતીતિ સદુક્ખં વિપાકવેદનં વેદિયતિ, સાબાધં નિરસ્સાદન્તિ અત્થો. સેય્યથાપિ સત્તા નેરયિકાતિ યથા નિરયે નિબ્બત્તસત્તા એકન્તદુક્ખં વેદનં વેદિયન્તિ, એવં વેદિયતીતિ અત્થો. કિં પન તત્થ ઉપેક્ખાવેદના નત્થીતિ? અત્થિ, દુક્ખવેદનાય પન બલવભાવેન સા અબ્બોહારિકટ્ઠાને ઠિતા. ઇતિ નિરયોવ નિરયસ્સ ઉપમં કત્વા આહટો. તત્ર પટિભાગઉપમા નામ કિર એસા.

સેય્યથાપિ દેવા સુભકિણ્હાતિ ઇધાપિ દેવલોકોવ દેવલોકસ્સ ઉપમં કત્વા આહટો. યસ્મા પન હેટ્ઠિમેસુ બ્રહ્મલોકેસુ સપ્પીતિકજ્ઝાનવિપાકો વત્તતિ, સુભકિણ્હેસુ નિપ્પીતિકો એકન્તસુખોવ, તસ્મા તે અગ્ગહેત્વા સુભકિણ્હાવ કથિતા. ઇતિ અયમ્પિ તત્ર પટિભાગઉપમા નામાતિ વેદિતબ્બા.

વોકિણ્ણસુખદુક્ખન્તિ વોમિસ્સકસુખદુક્ખં. સેય્યથાપિ મનુસ્સાતિ મનુસ્સાનં હિ કાલેન સુખં હોતિ, કાલેન દુક્ખં. એકચ્ચે ચ દેવાતિ કામાવચરદેવા. તેસમ્પિ કાલેન સુખં હોતિ, કાલેન દુક્ખં. તેસં હિ હીનતરાનં મહેસક્ખતરા દેવતા દિસ્વા આસના વુટ્ઠાતબ્બં હોતિ, મગ્ગા ઉક્કમિતબ્બં, પારુતવત્થં અપનેતબ્બં, અઞ્જલિકમ્મં કાતબ્બન્તિ તં સબ્બમ્પિ દુક્ખં નામ હોતિ. એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકાતિ વેમાનિકપેતા. તે હિ કાલેન સમ્પત્તિં અનુભવન્તિ કાલેન કમ્મન્તિ વોકિણ્ણસુખદુક્ખાવ હોન્તિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે તીણિ સુચરિતાનિ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાનિ કથિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

૪. બહુકારસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલાતિ તયો આચરિયપુગ્ગલા. પુગ્ગલસ્સ બહુકારાતિ અન્તેવાસિકપુગ્ગલસ્સ બહૂપકારા. બુદ્ધન્તિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધં. સરણં ગતો હોતીતિ અવસ્સયં ગતો હોતિ. ધમ્મન્તિ સતન્તિકં નવલોકુત્તરધમ્મં. સઙ્ઘન્તિ અટ્ઠઅરિયપુગ્ગલસમૂહં. ઇદઞ્ચ પન સરણગમનં અગ્ગહિતસરણપુબ્બસ્સ અકતાભિનિવેસસ્સ વસેન વુત્તં. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે સરણદાયકો સોતાપત્તિમગ્ગસમ્પાપકો અરહત્તમગ્ગસમ્પાપકોતિ તયો આચરિયા બહુકારાતિ આગતા, પબ્બજ્જાદાયકો બુદ્ધવચનદાયકો કમ્મવાચાચરિયો સકદાગામિમગ્ગસમ્પાપકો અનાગામિમગ્ગસમ્પાપકોતિ ઇમે આચરિયા ન આગતા, કિં એતે ન બહુકારાતિ? નો, ન બહુકારા. અયં પન દેસના દુવિધેન પરિચ્છિન્ના. તસ્મા સબ્બેપેતે બહુકારા. તેસુ સરણગમનસ્મિંયેવ અકતાભિનિવેસો વટ્ટતિ, ચતુપારિસુદ્ધિસીલકસિણપરિકમ્મવિપસ્સનાઞાણાનિ પન પઠમમગ્ગસન્નિસ્સિતાનિ હોન્તિ, ઉપરિ દ્વે મગ્ગા ચ ફલાનિ ચ અરહત્તમગ્ગસન્નિસ્સિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

ઇમિના પુગ્ગલેનાતિ ઇમિના અન્તેવાસિકપુગ્ગલેન. ન સુપ્પતિકારં વદામીતિ પતિકારં કાતું ન સુકરન્તિ વદામિ. અભિવાદનાદીસુ અનેકસતવારં અનેકસહસ્સવારમ્પિ હિ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન નિપતિત્વા વન્દન્તો આસના વુટ્ઠાય પચ્ચુગ્ગચ્છન્તો દિટ્ઠદિટ્ઠક્ખણે અઞ્જલિં પગ્ગણ્હન્તો અનુચ્છવિકં સામીચિકમ્મં કરોન્તો દિવસે દિવસે ચીવરસતં ચીવરસહસ્સં પિણ્ડપાતસતં પિણ્ડપાતસહસ્સં દદમાનો ચક્કવાળપરિયન્તેન સબ્બરતનમયં આવાસં કરોન્તો સપ્પિનવનીતાદિનાનપ્પકારં ભેસજ્જં અનુપ્પદજ્જમાનો નેવ સક્કોતિ આચરિયેન કતસ્સ પતિકારં નામ કાતુન્તિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

૫. વજિરૂપમસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે અરુકૂપમચિત્તોતિ પુરાણવણસદિસચિત્તો. વિજ્જૂપમચિત્તોતિ ઇત્તરકાલોભાસનેન વિજ્જુસદિસચિત્તો. વજિરૂપમચિત્તોતિ કિલેસાનં મૂલઘાતકરણસમત્થતાય વજિરેન સદિસચિત્તો. અભિસજ્જતીતિ લગ્ગતિ. કુપ્પતીતિ કોપવસેન કુપ્પતિ. બ્યાપજ્જતીતિ પકતિભાવં પજહતિ, પૂતિકો હોતિ. પતિત્થીયતીતિ થિનભાવં થદ્ધભાવં આપજ્જતિ. કોપન્તિ દુબ્બલકોધં. દોસન્તિ દુસ્સનવસેન તતો બલવતરં. અપ્પચ્ચયન્તિ અતુટ્ઠાકારં દોમનસ્સં. દુટ્ઠારુકોતિ પુરાણવણો. કટ્ઠેનાતિ દણ્ડકકોટિયા. કઠલેનાતિ કપાલેન. આસવં દેતીતિ અપરાપરં સવતિ. પુરાણવણો હિ અત્તનો ધમ્મતાયેવ પુબ્બં લોહિતં યૂસન્તિ ઇમાનિ તીણિ સવતિ, ઘટ્ટિતો પન તાનિ અધિકતરં સવતિ.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – દુટ્ઠારુકો વિય હિ કોધનપુગ્ગલો, તસ્સ અત્તનો ધમ્મતાય સવનં વિય કોધનસ્સપિ અત્તનો ધમ્મતાય ઉદ્ધુમાતસ્સ વિય ચણ્ડિકતસ્સ ચરણં, કટ્ઠેન વા કઠલાય વા ઘટ્ટનં વિય અપ્પમત્તં વચનં, ભિય્યોસોમત્તાય સવનં વિય ‘‘માદિસં નામ એસ એવં વદતી’’તિ ભિય્યોસોમત્તાય ઉદ્ધુમાયનભાવો દટ્ઠબ્બો.

રત્તન્ધકારતિમિસાયન્તિ રત્તિં ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિનિવારણેન અન્ધભાવકરણે બહલતમે. વિજ્જન્તરિકાયાતિ વિજ્જુપ્પત્તિક્ખણે. ઇધાપિ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – ચક્ખુમા પુરિસો વિય હિ યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો, અન્ધકારં વિય સોતાપત્તિમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા, વિજ્જુસઞ્ચરણં વિય સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ ઉપ્પત્તિકાલો, વિજ્જન્તરિકાય ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ સમન્તા રૂપદસ્સનં વિય સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે નિબ્બાનદસ્સનં, પુન અન્ધકારાવત્થરણં વિય સકદાગામિમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા, પુન વિજ્જુસઞ્ચરણં વિય સકદાગામિમગ્ગઞાણસ્સ ઉપ્પાદો, વિજ્જન્તરિકાય ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ સમન્તા રૂપદસ્સનં વિય સકદાગામિમગ્ગક્ખણે નિબ્બાનદસ્સનં, પુન અન્ધકારાવત્થરણં વિય અનાગામિમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા, પુન વિજ્જુસઞ્ચરણં વિય અનાગામિમગ્ગઞાણસ્સ ઉપ્પાદો, વિજ્જન્તરિકાય ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ સમન્તા રૂપદસ્સનં વિય અનાગામિમગ્ગક્ખણે નિબ્બાનદસ્સનં વેદિતબ્બં.

વજિરૂપમચિત્તતાયપિ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – વજિરં વિય હિ અરહત્તમગ્ગઞાણં દટ્ઠબ્બં, મણિગણ્ઠિપાસાણગણ્ઠિ વિય અરહત્તમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા, વજિરસ્સ મણિગણ્ઠિમ્પિ વા પાસાણગણ્ઠિમ્પિ વા વિનિવિજ્ઝિત્વા અગમનભાવસ્સ નત્થિતા વિય અરહત્તમગ્ગઞાણેન અચ્છેજ્જાનં કિલેસાનં નત્થિભાવો, વજિરેન નિબ્બિદ્ધવેધસ્સ પુન અપતિપૂરણં વિય અરહત્તમગ્ગેન છિન્નાનં કિલેસાનં પુન અનુપ્પાદો દટ્ઠબ્બોતિ.

૬. સેવિતબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે સેવિતબ્બોતિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો. ભજિતબ્બોતિ અલ્લીયિતબ્બો. પયિરુપાસિતબ્બોતિ સન્તિકે નિસીદનવસેન પુનપ્પુનં ઉપાસિતબ્બો. સક્કત્વા ગરું કત્વાતિ સક્કારઞ્ચેવ ગરુકારઞ્ચ કત્વા. હીનો હોતિ સીલેનાતિઆદીસુ ઉપાદાયુપાદાય હીનતા વેદિતબ્બા. તત્થ યો હિ પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખતિ, સો દસ સીલાનિ રક્ખન્તેન ન સેવિતબ્બો. યો દસ સીલાનિ રક્ખતિ, સો ચતુપારિસુદ્ધિસીલં રક્ખન્તેન ન સેવિતબ્બો. અઞ્ઞત્ર અનુદ્દયા અઞ્ઞત્ર અનુકમ્પાતિ ઠપેત્વા અનુદ્દયઞ્ચ અનુકમ્પઞ્ચ. અત્તનો અત્થાયેવ હિ એવરૂપો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો, અનુદ્દયાનુકમ્પાવસેન પન તં ઉપસઙ્કમિતું વટ્ટતિ.

સીલસામઞ્ઞગતાનં સતન્તિ સીલેન સમાનભાવં ગતાનં સન્તાનં. સીલકથા ચ નો ભવિસ્સતીતિ એવં સમાનસીલાનં અમ્હાકં સીલમેવ આરબ્ભ કથા ભવિસ્સતિ. સા ચ નો પવત્તિની ભવિસ્સતીતિ સા ચ અમ્હાકં કથા દિવસમ્પિ કથેન્તાનં પવત્તિસ્સતિ ન પટિહઞ્ઞિસ્સતિ. સા ચ નો ફાસુ ભવિસ્સતીતિ સા ચ દિવસમ્પિ પવત્તમાના સીલકથા અમ્હાકં ફાસુવિહારો સુખવિહારો ભવિસ્સતિ. સમાધિપઞ્ઞાકથાસુપિ એસેવ નયો.

સીલક્ખન્ધન્તિ સીલરાસિં. તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામીતિ એત્થ સીલસ્સ અસપ્પાયે અનુપકારધમ્મે વજ્જેત્વા સપ્પાયે ઉપકારધમ્મે સેવન્તો તસ્મિં તસ્મિં ઠાને સીલક્ખન્ધં પઞ્ઞાય અનુગ્ગણ્હાતિ નામ. સમાધિપઞ્ઞાક્ખન્ધેસુપિ એસેવ નયો. નિહીયતીતિ અત્તનો હીનતરં પુગ્ગલં સેવન્તો ખારપરિસ્સાવને આસિત્તઉદકં વિય સતતં સમિતં હાયતિ પરિહાયતિ. તુલ્યસેવીતિ અત્તના સમાનસેવી. સેટ્ઠમુપનમન્તિ સેટ્ઠં પુગ્ગલં ઓણમન્તો. ઉદેતિ ખિપ્પન્તિ ખિપ્પમેવ વડ્ઢતિ. તસ્મા અત્તનો ઉત્તરિં ભજેથાતિ યસ્મા સેટ્ઠં પુગ્ગલં ઉપનમન્તો ઉદેતિ ખિપ્પં, તસ્મા અત્તનો ઉત્તરિતરં વિસિટ્ઠતરં ભજેથ.

૭. જિગુચ્છિતબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે જિગુચ્છિતબ્બોતિ ગૂથં વિય જિગુચ્છિતબ્બો. અથ ખો નન્તિ અથ ખો અસ્સ. કિત્તિસદ્દોતિ કથાસદ્દો. એવમેવ ખોતિ એત્થ ગૂથકૂપો વિય દુસ્સીલ્યં દટ્ઠબ્બં. ગૂથકૂપે પતિત્વા ઠિતો ધમ્મનિઅહિ વિય દુસ્સીલપુગ્ગલો. ગૂથકૂપતો ઉદ્ધરિયમાનેન તેન અહિના પુરિસસ્સ સરીરં આરુળ્હેનાપિ અદટ્ઠભાવો વિય દુસ્સીલં સેવમાનસ્સાપિ તસ્સ કિરિયાય અકરણભાવો. સરીરં ગૂથેન મક્ખેત્વા અહિના ગતકાલો વિય દુસ્સીલં સેવમાનસ્સ પાપકિત્તિસદ્દઅબ્ભુગ્ગમનકાલો વેદિતબ્બો.

તિન્દુકાલાતન્તિ તિન્દુકરુક્ખઅલાતં. ભિય્યોસોમત્તાય ચિચ્ચિટાયતીતિ તં હિ ઝાયમાનં પકતિયાપિ પપટિકાયો મુઞ્ચન્તં ચિચ્ચિટાતિ ‘‘ચિટિચિટા’’તિ સદ્દં કરોતિ, ઘટ્ટિતં પન અધિમત્તં કરોતીતિ અત્થો. એવમેવ ખોતિ એવમેવં કોધનો અત્તનો ધમ્મતાયપિ ઉદ્ધતો ચણ્ડિકતો હુત્વા ચરતિ, અપ્પમત્તકં પન વચનં સુતકાલે ‘‘માદિસં નામ એવં વદતિ એવં વદતી’’તિ અતિરેકતરં ઉદ્ધતો ચણ્ડિકતો હુત્વા ચરતિ. ગૂથકૂપોતિ ગૂથપુણ્ણકૂપો, ગૂથરાસિયેવ વા. ઓપમ્મસંસન્દનં પનેત્થ પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. તસ્મા એવરૂપો પુગ્ગલો અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો ન સેવિતબ્બોતિ યસ્મા કોધનો અતિસેવિયમાનો અતિઉપસઙ્કમિયમાનોપિ કુજ્ઝતિયેવ, ‘‘કિં ઇમિના’’તિ પટિક્કમન્તેપિ કુજ્ઝતિયેવ. તસ્મા પલાલગ્ગિ વિય અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો. કિં વુત્તં હોતિ? યો હિ પલાલગ્ગિં અતિઉપસઙ્કમિત્વા તપ્પતિ, તસ્સ સરીરં ઝાયતિ. યો અતિપટિક્કમિત્વા તપ્પતિ, તસ્સ સીતં ન વૂપસમ્મતિ. અનુપસઙ્કમિત્વા અપટિક્કમિત્વા પન મજ્ઝત્તભાવેન તપ્પન્તસ્સ સીતં વૂપસમ્મતિ, તસ્મા પલાલગ્ગિ વિય કોધનો પુગ્ગલો મજ્ઝત્તભાવેન અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો, ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો.

કલ્યાણમિત્તોતિ સુચિમિત્તો. કલ્યાણસહાયોતિ સુચિસહાયો. સહાયા નામ સહગામિનો સદ્ધિંચરા. કલ્યાણસમ્પવઙ્કોતિ કલ્યાણેસુ સુચિપુગ્ગલેસુ સમ્પવઙ્કો, તન્નિન્નતપ્પોણતપ્પબ્ભારમાનસોતિ અત્થો.

૮. ગૂથભાણીસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે ગૂથભાણીતિ યો ગૂથં વિય દુગ્ગન્ધકથં કથેતિ. પુપ્ફભાણીતિ યો પુપ્ફાનિ વિય સુગન્ધકથં કથેતિ. મધુભાણીતિ યો મધુ વિય મધુરકથં કથેતિ. સભગ્ગતોતિ સભાય ઠિતો. પરિસગ્ગતોતિ ગામપરિસાય ઠિતો. ઞાતિમજ્ઝગતોતિ ઞાતીનં મજ્ઝે ઠિતો. પૂગમજ્ઝગતોતિ સેણીનં મજ્ઝે ઠિતો. રાજકુલમજ્ઝગતોતિ રાજકુલસ્સ મજ્ઝે મહાવિનિચ્છયે ઠિતો. અભિનીતોતિ પુચ્છનત્થાયાનીતો. સક્ખિપુટ્ઠોતિ સક્ખિં કત્વા પુચ્છિતો. એહમ્ભો પુરિસાતિ આલપનમેતં. અત્તહેતુ વા પરહેતુ વાતિ અત્તનો વા પરસ્સ વા હત્થપાદાદિહેતુ વા ધનહેતુ વા. આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વાતિ એત્થ આમિસન્તિ લઞ્જો અધિપ્પેતો. કિઞ્ચિક્ખન્તિ યં વા તં વા અપ્પમત્તકં અન્તમસો તિત્તિરિયવટ્ટકસપ્પિપિણ્ડનવનીતપિણ્ડાદિમત્તકસ્સ લઞ્જસ્સ હેતૂતિ અત્થો. સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતીતિ જાનન્તોયેવ મુસાવાદં કત્તા હોતિ.

નેલાતિ એલં વુચ્ચતિ દોસો, નાસ્સ એલન્તિ નેલા, નિદ્દોસાતિ અત્થો. ‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો’’તિ (ઉદા. ૬૫) એત્થ વુત્તસીલં વિય. કણ્ણસુખાતિ બ્યઞ્જનમધુરતાય કણ્ણાનં સુખા, સૂચિવિજ્ઝનં વિય કણ્ણસૂલં ન જનેતિ. અત્થમધુરતાય સકલસરીરે કોપં અજનેત્વા પેમં જનેતીતિ પેમનીયા. હદયં ગચ્છતિ અપ્પટિહઞ્ઞમાના સુખેન ચિત્તં પવિસતીતિ હદયઙ્ગમા. ગુણપરિપુણ્ણતાય પુરે ભવાતિ પોરી. પુરે સંવડ્ઢનારી વિય સુકુમારાતિપિ પોરી. પુરસ્સ એસાતિપિ પોરી. પુરસ્સ એસાતિ નગરવાસીનં કથાતિ અત્થો. નગરવાસિનો હિ યુત્તકથા હોન્તિ, પિતિમત્તં પિતાતિ, માતિમત્તં માતાતિ, ભાતિમત્તં ભાતાતિ વદન્તિ. એવરૂપી કથા બહુનો જનસ્સ કન્તા હોતીતિ બહુજનકન્તા. કન્તભાવેનેવ બહુનો જનસ્સ મનાપા ચિત્તવુદ્ધિકરાતિ બહુજનમનાપા.

૯. અન્ધસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે ચક્ખુ ન હોતીતિ પઞ્ઞાચક્ખુ ન હોતિ. ફાતિં કરેય્યાતિ ફીતં વડ્ઢિતં કરેય્ય. સાવજ્જાનવજ્જેતિ સદોસનિદ્દોસે. હીનપ્પણીતેતિ અધમુત્તમે. કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગેતિ કણ્હસુક્કાયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિબાહનતો પટિપક્ખવસેન સપ્પટિભાગાતિ વુચ્ચન્તિ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – કુસલે ધમ્મે ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિ જાનેય્ય, અકુસલે ધમ્મે ‘‘અકુસલા ધમ્મા’’તિ જાનેય્ય. સાવજ્જાદીસુપિ એસેવ નયો. કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગેસુ પન કણ્હધમ્મે ‘‘સુક્કસપ્પટિભાગા’’તિ જાનેય્ય, સુક્કધમ્મે ‘‘કણ્હસપ્પટિભાગા’’તિ યેન પઞ્ઞાચક્ખુના જાનેય્ય, તથારૂપમ્પિસ્સ ચક્ખુ ન હોતીતિ. ઇમિના નયેન સેસવારેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

ન ચેવ ભોગા તથારૂપાતિ તથાજાતિકા ભોગાપિસ્સ ન હોન્તિ. ન ચ પુઞ્ઞાનિ કુબ્બતીતિ પુઞ્ઞાનિ ચ ન કરોતિ. એત્તાવતા ભોગુપ્પાદનચક્ખુનો ચ પુઞ્ઞકરણચક્ખુનો ચ અભાવો વુત્તો. ઉભયત્થ કલિગ્ગાહોતિ ઇધલોકે ચ પરલોકે ચાતિ ઉભયસ્મિમ્પિ અપરદ્ધગ્ગાહો, પરાજયગ્ગાહો હોતીતિ અત્થો. અથ વા ઉભયત્થ કલિગ્ગાહોતિ ઉભયેસમ્પિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાનં અત્થાનં કલિગ્ગાહો, પરાજયગ્ગાહોતિ અત્થો. ધમ્માધમ્મેનાતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મેનપિ દસઅકુસલકમ્મપથઅધમ્મેનપિ. સઠોતિ કેરાટિકો. ભોગાનિ પરિયેસતીતિ ભોગે ગવેસતિ. થેય્યેન કૂટકમ્મેન, મુસાવાદેન ચૂભયન્તિ થેય્યાદીસુ ઉભયેન પરિયેસતીતિ અત્થો. કથં? થેય્યેન કૂટકમ્મેન ચ પરિયેસતિ, થેય્યેન મુસાવાદેન ચ પરિયેસતિ, કૂટકમ્મેન મુસાવાદેન ચ પરિયેસતિ. સઙ્ઘાતુન્તિ સઙ્ઘરિતું. ધમ્મલદ્ધેહીતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મં અકોપેત્વા લદ્ધેહિ. ઉટ્ઠાનાધિગતન્તિ વીરિયેન અધિગતં. અબ્યગ્ઘમાનસોતિ નિબ્બિચિકિચ્છચિત્તો. ભદ્દકં ઠાનન્તિ સેટ્ઠં દેવટ્ઠાનં. ન સોચતીતિ યસ્મિં ઠાને અન્તોસોકેન ન સોચતિ.

૧૦. અવકુજ્જસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે અવકુજ્જપઞ્ઞોતિ અધોમુખપઞ્ઞો. ઉચ્છઙ્ગપઞ્ઞોતિ ઉચ્છઙ્ગસદિસપઞ્ઞો. પુથુપઞ્ઞોતિ વિત્થારિકપઞ્ઞો. આદિકલ્યાણન્તિઆદીસુ આદીતિ પુબ્બપટ્ઠપના. મજ્ઝન્તિ કથાવેમજ્ઝં. પરિયોસાનન્તિ સન્નિટ્ઠાનં. ઇતિસ્સ તે ધમ્મં કથેન્તા પુબ્બપટ્ઠપનેપિ કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા કથેન્તિ, વેમજ્ઝેપિ પરિયોસાનેપિ. એત્થ ચ અત્થિ દેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનિ, અત્થિ સાસનસ્સ. તત્થ દેસનાય તાવ ચતુપ્પદિકગાથાય પઠમપદં આદિ, દ્વે પદાનિ મજ્ઝં, અવસાનપદં પરિયોસાનં. એકાનુસન્ધિકસ્સ સુત્તસ્સ નિદાનં આદિ, અનુસન્ધિ મજ્ઝં, ઇદમવોચાતિ અપ્પના પરિયોસાનં. અનેકાનુસન્ધિકસ્સ પઠમો અનુસન્ધિ આદિ, તતો પરં એકો વા અનેકે વા મજ્ઝં, પચ્છિમો પરિયોસાનં. અયં તાવ દેસનાય નયો. સાસનસ્સ પન સીલં આદિ, સમાધિ મજ્ઝં, વિપસ્સના પરિયોસાનં. સમાધિ વા આદિ, વિપસ્સના મજ્ઝં, મગ્ગો પરિયોસાનં. વિપસ્સના વા આદિ, મગ્ગો મજ્ઝં, ફલં પરિયોસાનં. મગ્ગો વા આદિ, ફલં મજ્ઝં, નિબ્બાનં પરિયોસાનં. દ્વે દ્વે વા કયિરમાને સીલસમાધયો આદિ, વિપસ્સનામગ્ગા મજ્ઝં, ફલનિબ્બાનાનિ પરિયોસાનં.

સાત્થન્તિ સાત્થકં કત્વા દેસેન્તિ. સબ્યઞ્જનન્તિ અક્ખરપારિપૂરિં કત્વા દેસેન્તિ. કેવલપરિપુણ્ણન્તિ સકલપરિપુણ્ણં અનૂનં કત્વા દેસેન્તિ. પરિસુદ્ધન્તિ પરિસુદ્ધં નિજ્જટં નિગ્ગણ્ઠિં કત્વા દેસેન્તિ. બ્રહ્મચરિયં પકાસેન્તીતિ એવં દેસેન્તા ચ સેટ્ઠચરિયભૂતં સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં પકાસેન્તિ. નેવ આદિં મનસિ કરોતીતિ નેવ પુબ્બપટ્ઠપનં મનસિ કરોતિ.

કુમ્ભોતિ ઘટો. નિકુજ્જોતિ અધોમુખો ઠપિતો. એવમેવ ખોતિ એત્થ કુમ્ભો નિકુજ્જો વિય અવકુજ્જપઞ્ઞો પુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો, ઉદકાસિઞ્ચનકાલો વિય ધમ્મદેસનાય લદ્ધકાલો, ઉદકસ્સ વિવટ્ટનકાલો વિય તસ્મિં આસને નિસિન્નસ્સ ઉગ્ગહેતું અસમત્થકાલો, ઉદકસ્સ અસણ્ઠાનકાલો વિય વુટ્ઠહિત્વા અસલ્લક્ખણકાલો વેદિતબ્બો.

આકિણ્ણાનીતિ પક્ખિત્તાનિ. સતિસમ્મોસાય પકિરેય્યાતિ મુટ્ઠસ્સતિતાય વિકિરેય્ય. એવમેવ ખોતિ એત્થ ઉચ્છઙ્ગો વિય ઉચ્છઙ્ગપઞ્ઞો પુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો, નાનાખજ્જકાનિ વિય નાનપ્પકારં બુદ્ધવચનં, ઉચ્છઙ્ગે નાનાખજ્જકાનિ ખાદન્તસ્સ નિસિન્નકાલો વિય તસ્મિં આસને નિસિન્નસ્સ ઉગ્ગણ્હનકાલો, વુટ્ઠહન્તસ્સ સતિસમ્મોસા પકિરણકાલો વિય તસ્મા આસના વુટ્ઠાય ગચ્છન્તસ્સ અસલ્લક્ખણકાલો વેદિતબ્બો.

ઉક્કુજ્જોતિ ઉપરિમુખો ઠપિતો. સણ્ઠાતીતિ પતિટ્ઠહતિ. એવમેવ ખોતિ એત્થ ઉપરિમુખો ઠપિતો કુમ્ભો વિય પુથુપઞ્ઞો પુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો, ઉદકસ્સ આસિત્તકાલો વિય દેસનાય લદ્ધકાલો, ઉદકસ્સ સણ્ઠાનકાલો વિય તત્થ નિસિન્નસ્સ ઉગ્ગણ્હનકાલો, નો વિવટ્ટનકાલો વિય વુટ્ઠાય ગચ્છન્તસ્સ સલ્લક્ખણકાલો વેદિતબ્બો.

દુમ્મેધોતિ નિપ્પઞ્ઞો. અવિચક્ખણોતિ સંવિદહનપઞ્ઞાય રહિતો. ગન્તાતિ ગમનસીલો. સેય્યો એતેન વુચ્ચતીતિ એતસ્મા પુગ્ગલા ઉત્તરિતરોતિ વુચ્ચતિ. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નોતિ નવલોકુત્તરધમ્મસ્સ અનુધમ્મં સહ સીલેન પુબ્બભાગપટિપદં પટિપન્નો. દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ. અન્તકરો સિયાતિ કોટિકરો પરિચ્છેદકરો પરિવટુમકરો ભવેય્યાતિ.

પુગ્ગલવગ્ગો તતિયો.