૨. રથકારવગ્ગો

૧. ઞાતસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે ઞાતોતિ પઞ્ઞાતો પાકટો. અનનુલોમિકેતિ સાસનસ્સ ન અનુલોમેતીતિ અનનુલોમિકં, તસ્મિં અનનુલોમિકે. કાયકમ્મેતિ પાણાતિપાતાદિમ્હિ કાયદુચ્ચરિતે. ઓળારિકં વા એતં, ન એવરૂપે સમાદપેતું સક્કોતિ. દિસા નમસ્સિતું વટ્ટતિ, ભૂતબલિં કાતું વટ્ટતીતિ એવરૂપે સમાદપેતિ ગણ્હાપેતિ. વચીકમ્મેપિ મુસાવાદાદીનિ ઓળારિકાનિ, અત્તનો સન્તકં પરસ્સ અદાતુકામેન ‘‘નત્થી’’તિ અયં વઞ્ચનમુસાવાદો નામ વત્તું વટ્ટતીતિ એવરૂપે સમાદપેતિ. મનોકમ્મેપિ અભિજ્ઝાદયો ઓળારિકા, કમ્મટ્ઠાનં વિસંવાદેત્વા કથેન્તો પન અનનુલોમિકેસુ ધમ્મેસુ સમાદપેતિ નામ દક્ખિણવિહારવાસિત્થેરો વિય. તં કિર થેરં એકો ઉપટ્ઠાકો અમચ્ચપુત્તો ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘મેત્તાયન્તેન પઠમં કીદિસે પુગ્ગલે મેત્તાયિતબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિ. થેરો સભાગવિસભાગં અનાચિક્ખિત્વા ‘‘પિયપુગ્ગલે’’તિ આહ. તસ્સ ચ ભરિયા પિયા હોતિ મનાપા, સો તં આરબ્ભ મેત્તાયન્તો ઉમ્માદં પાપુણિ. કથં પનેસ બહુજનઅહિતાય પટિપન્નો હોતીતિ? એવરૂપસ્સ હિ સદ્ધિવિહારિકાદયો ચેવ ઉપટ્ઠાકાદયો ચ તેસં આરક્ખદેવતા આદિં કત્વા તાસં તાસં મિત્તભૂતા યાવ બ્રહ્મલોકા સેસદેવતા ચ ‘‘અયં ભિક્ખુ ન અજાનિત્વા કરિસ્સતી’’તિ તેન કતમેવ કરોન્તિ, એવમેસ બહુજનઅહિતાય પટિપન્નો હોતિ.

સુક્કપક્ખે પાણાતિપાતા વેરમણિઆદીનંયેવ વસેન કાયકમ્મવચીકમ્માનિ વેદિતબ્બાનિ. કમ્મટ્ઠાનં પન અવિસંવાદેત્વા કથેન્તો અનુલોમિકેસુ ધમ્મેસુ સમાદપેતિ નામ કોળિતવિહારવાસી ચતુનિકાયિકતિસ્સત્થેરો વિય. તસ્સ કિર જેટ્ઠભાતા નન્દાભયત્થેરો નામ પોતલિયવિહારે વસન્તો એકસ્મિં રોગે સમુટ્ઠિતે કનિટ્ઠં પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘આવુસો, મય્હં સલ્લહુકં કત્વા એકં કમ્મટ્ઠાનં કથેહી’’તિ. કિં, ભન્તે, અઞ્ઞેન કમ્મટ્ઠાનેન, કબળીકારાહારં પરિગ્ગણ્હિતું વટ્ટતીતિ? કિમત્થિકો એસ, આવુસોતિ? ભન્તે, કબળીકારાહારો ઉપાદારૂપં, એકસ્મિઞ્ચ ઉપાદારૂપે દિટ્ઠે તેવીસતિ ઉપાદારૂપાનિ પાકટાનિ હોન્તીતિ. સો ‘‘વટ્ટિસ્સતિ, આવુસો, એત્તક’’ન્તિ તં ઉય્યોજેત્વા કબળીકારાહારં પરિગ્ગણ્હિત્વા ઉપાદારૂપં સલ્લક્ખેત્વા વિવટ્ટેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. અથ નં થેરં બહિવિહારા અનિક્ખન્તમેવ પક્કોસિત્વા, ‘‘આવુસો, મહાઅવસ્સયોસિ મય્હં જાતો’’તિ કનિટ્ઠત્થેરસ્સ અત્તના પટિલદ્ધગુણં આરોચેસિ. બહુજનહિતાયાતિ એતસ્સપિ હિ સદ્ધિવિહારિકાદયો ‘‘અયં ન અજાનિત્વા કરિસ્સતી’’તિ તેન કતમેવ કરોન્તીતિ બહુજનહિતાય પટિપન્નો નામ હોતીતિ.

૨. સારણીયસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે ખત્તિયસ્સાતિ જાતિયા ખત્તિયસ્સ. મુદ્ધાવસિત્તસ્સાતિ રાજાભિસેકેન મુદ્ધનિ અભિસિત્તસ્સ. સારણીયાનિ ભવન્તીતિ સરિતબ્બાનિ અસમ્મુસ્સનીયાનિ હોન્તિ. જાતોતિ નિબ્બત્તો. યાવજીવં સારણીયન્તિ દહરકાલે જાનિતુમ્પિ ન સક્કા, અપરભાગે પન માતાપિતુઆદીહિ ઞાતકેહિ વા દાસાદીહિ વા ‘‘ત્વં અસુકજનપદે અસુકનગરે અસુકદિવસે અસુકનક્ખત્તે જાતો’’તિ આચિક્ખિતે સુત્વા તતો પટ્ઠાય યાવજીવં સરતિ ન સમ્મુસ્સતિ. તેન વુત્તં – ‘‘યાવજીવં સારણીયં હોતી’’તિ.

ઇદં, ભિક્ખવે, દુતિયન્તિ અભિસેકટ્ઠાનં નામ રઞ્ઞો બલવતુટ્ઠિકરં હોતિ, તેનસ્સ તં યાવજીવં સારણીયં. સઙ્ગામવિજયટ્ઠાનેપિ એસેવ નયો. એત્થ પન સઙ્ગામન્તિ યુદ્ધં. અભિવિજિનિત્વાતિ જિનિત્વા સત્તુમદ્દનં કત્વા. તમેવ સઙ્ગામસીસન્તિ તમેવ સઙ્ગામટ્ઠાનં. અજ્ઝાવસતીતિ અભિભવિત્વા આવસતિ.

ઇદાનિ યસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ રઞ્ઞો જાતિટ્ઠાનાદીહિ કત્તબ્બકિચ્ચં નત્થિ, ઇમસ્મિં પન સાસને તપ્પટિભાગે તયો પુગ્ગલે દસ્સેતું ઇદં કારણં આભતં, તસ્મા તે દસ્સેન્તો એવમેવ ખો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અનગારિયં પબ્બજિતો હોતીતિ એત્થ ચતુપારિસુદ્ધિસીલમ્પિ પબ્બજ્જાનિસ્સિતમેવાતિ વેદિતબ્બં. સારણીયં હોતીતિ ‘‘અહં અસુકરટ્ઠે અસુકજનપદે અસુકવિહારે અસુકમાળકે અસુકદિવાટ્ઠાને અસુકચઙ્કમે અસુકરુક્ખમૂલે પબ્બજિતો’’તિ એવં યાવજીવં સરિતબ્બમેવ હોતિ ન સમ્મુસ્સિતબ્બં.

ઇદં દુક્ખન્તિ એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ઉદ્ધં દુક્ખં અત્થિ. અયં દુક્ખસમુદયોતિ એત્તકો દુક્ખસમુદયો, ન ઇતો ઉદ્ધં દુક્ખસમુદયો અત્થીતિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. એવમેત્થ ચતૂહિ સચ્ચેહિ સોતાપત્તિમગ્ગો કથિતો. કસિણપરિકમ્મવિપસ્સનાઞાણાનિ પન મગ્ગસન્નિસ્સિતાનેવ હોન્તિ. સારણીયં હોતીતિ ‘‘અહં અસુકરટ્ઠે…પે… અસુકરુક્ખમૂલે સોતાપન્નો જાતો’’તિ યાવજીવં સારણીયં હોતિ અસમ્મુસ્સનીયં.

આસવાનં ખયાતિ આસવાનં ખયેન. ચેતોવિમુત્તિન્તિ ફલસમાધિં. પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ ફલપઞ્ઞં. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનાવ અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા. ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ પટિલભિત્વા વિહરતિ. સારણીયન્તિ ‘‘મયા અસુકરટ્ઠે…પે… અસુકરુક્ખમૂલે અરહત્તં પત્ત’’ન્તિ અત્તનો અરહત્તપત્તિટ્ઠાનં નામ યાવજીવં સારણીયં હોતિ અસમ્મુસ્સનીયન્તિ યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસિ.

૩. આસંસસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે સન્તોતિ અત્થિ ઉપલબ્ભન્તિ. સંવિજ્જમાનાતિ તસ્સેવ વેવચનં. લોકસ્મિન્તિ સત્તલોકે. નિરાસોતિ અનાસો અપત્થનો. આસંસોતિ આસંસમાનો પત્થયમાનો. વિગતાસોતિ અપગતાસો. ચણ્ડાલકુલેતિ ચણ્ડાલાનં કુલે. વેનકુલેતિ વિલીવકારકુલે. નેસાદકુલેતિ મિગલુદ્દકાનં કુલે. રથકારકુલેતિ ચમ્મકારકુલે. પુક્કુસકુલેતિ પુપ્ફચ્છડ્ડકકુલે.

એત્તાવતા કુલવિપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યસ્મા નીચકુલે જાતોપિ એકચ્ચો અડ્ઢો હોતિ મહદ્ધનો, અયં પન ન તાદિસો, તસ્માસ્સ ભોગવિપત્તિં દસ્સેતું દલિદ્દેતિઆદિમાહ. તત્થ દલિદ્દેતિ દાલિદ્દિયેન સમન્નાગતે. અપ્પન્નપાનભોજનેતિ પરિત્તકઅન્નપાનભોજને. કસિરવુત્તિકેતિ દુક્ખજીવિકે, યત્થ વાયામેન પયોગેન જીવિતવુત્તિં સાધેન્તિ, તથારૂપેતિ અત્થો. યત્થ કસિરેન ઘાસચ્છાદો લબ્ભતીતિ યસ્મિં કુલે દુક્ખેન યાગુભત્તઘાસો ચ કોપીનમત્તં અચ્છાદનઞ્ચ લબ્ભતિ.

ઇદાનિ યસ્મા એકચ્ચો નીચકુલે જાતોપિ ઉપધિસમ્પન્નો હોતિ અત્તભાવસમિદ્ધિયં ઠિતો, અયઞ્ચ ન તાદિસો, તસ્માસ્સ સરીરવિપત્તિમ્પિ દસ્સેતું સો ચ હોતિ દુબ્બણ્ણોતિઆદિમાહ. તત્થ દુબ્બણ્ણોતિ પંસુપિસાચકો વિય ઝામખાણુવણ્ણો. દુદ્દસિકોતિ વિજાતમાતુયાપિ અમનાપદસ્સનો. ઓકોટિમકોતિ લકુણ્ડકો. કાણોતિ એકક્ખિકાણો વા ઉભયક્ખિકાણો વા. કુણીતિ એકહત્થકુણી વા ઉભયહત્થકુણી વા. ખઞ્જોતિ એકપાદખઞ્જો વા ઉભયપાદખઞ્જો વા. પક્ખહતોતિ હતપક્ખો પીઠસપ્પી. પદીપેય્યસ્સાતિ વટ્ટિતેલકપલ્લકાદિનો પદીપઉપકરણસ્સ. તસ્સ ન એવં હોતીતિ. કસ્મા ન હોતિ? નીચકુલે જાતત્તા.

જેટ્ઠોતિ અઞ્ઞસ્મિં જેટ્ઠે સતિ કનિટ્ઠો આસં ન કરોતિ, તસ્મા જેટ્ઠોતિ આહ. આભિસેકોતિ જેટ્ઠોપિ ન અભિસેકારહો આસં ન કરોતિ, તસ્મા આભિસેકોતિ આહ. અનભિસિત્તોતિ અભિસેકારહોપિ કાણકુણિઆદિદોસરહિતો સકિં અભિસિત્તો પુન અભિસેકે આસં ન કરોતિ, તસ્મા અનભિસિત્તોતિ આહ. અચલપ્પત્તોતિ જેટ્ઠોપિ આભિસેકો અનભિસિત્તો મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો, સોપિ અભિસેકે આસં ન કરોતિ. સોળસવસ્સુદ્દેસિકો પન પઞ્ઞાયમાનમસ્સુભેદો અચલપ્પત્તો નામ હોતિ, મહન્તમ્પિ રજ્જં વિચારેતું સમત્થો, તસ્મા ‘‘અચલપ્પત્તો’’તિ આહ. તસ્સ એવં હોતીતિ કસ્મા હોતિ? મહાજાતિતાય.

દુસ્સીલોતિ નિસ્સીલો. પાપધમ્મોતિ લામકધમ્મો. અસુચીતિ અસુચીહિ કાયકમ્માદીહિ સમન્નાગતો. સઙ્કસ્સરસમાચારોતિ સઙ્કાહિ સરિતબ્બસમાચારો, કિઞ્ચિદેવ અસારુપ્પં દિસ્વા ‘‘ઇદં ઇમિના કતં ભવિસ્સતી’’તિ એવં પરેસં આસઙ્કનીયસમાચારો, અત્તનાયેવ વા સઙ્કાહિ સરિતબ્બસમાચારો, સાસઙ્કસમાચારોતિ અત્થો. તસ્સ હિ દિવાટ્ઠાનાદીસુ સન્નિપતિત્વા કિઞ્ચિદેવ મન્તયન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘ઇમે એકતો હુત્વા મન્તેન્તિ, કચ્ચિ નુ ખો મયા કતકમ્મં જાનિત્વા મન્તેન્તી’’તિ એવં સાસઙ્કસમાચારો હોતિ. પટિચ્છન્નકમ્મન્તોતિ પટિચ્છાદેતબ્બયુત્તકેન પાપકમ્મેન સમન્નાગતો. અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞોતિ અસ્સમણો હુત્વાવ સમણપતિરૂપકતાય ‘‘સમણો અહ’’ન્તિ એવં પટિઞ્ઞો. અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞોતિ અઞ્ઞે બ્રહ્મચારિનો સુનિવત્થે સુપારુતે સુમ્ભકપત્તધરે ગામનિગમરાજધાનીસુ પિણ્ડાય ચરિત્વા જીવિકં કપ્પેન્તે દિસ્વા સયમ્પિ તાદિસેન આકારેન તથા પટિપજ્જનતો ‘‘અહં બ્રહ્મચારી’’તિ પટિઞ્ઞં દેન્તો વિય હોતિ. ‘‘અહં ભિક્ખૂ’’તિ વત્વા ઉપોસથગ્ગાદીનિ પવિસન્તો પન બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો હોતિયેવ, તથા સઙ્ઘિકં લાભં ગણ્હન્તો. અન્તોપૂતીતિ પૂતિના કમ્મેન અન્તો અનુપવિટ્ઠો. અવસ્સુતોતિ રાગાદીહિ તિન્તો. કસમ્બુજાતોતિ સઞ્જાતરાગાદિકચવરો. તસ્સ ન એવં હોતીતિ. કસ્મા ન હોતિ? લોકુત્તરધમ્મઉપનિસ્સયસ્સ નત્થિતાય. તસ્સ એવં હોતીતિ. કસ્મા હોતિ? મહાસીલસ્મિં પરિપૂરકારિતાય.

૪. ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ જનં રઞ્જેતીતિ રાજા. ચક્કં વત્તેતીતિ ચક્કવત્તી. વત્તિતં વા અનેન ચક્કન્તિ ચક્કવત્તી. ધમ્મો અસ્સ અત્થીતિ ધમ્મિકો. ધમ્મેનેવ દસવિધેન ચક્કવત્તિવત્તેન રાજા જાતોતિ ધમ્મરાજા. સોપિ ન અરાજકન્તિ સોપિ અઞ્ઞં નિસ્સયરાજાનં અલભિત્વા ચક્કં નામ વત્તેતું ન સક્કોતીતિ અત્થો. ઇતિ સત્થા દેસનં પટ્ઠપેત્વા યથાનુસન્ધિં અપાપેત્વાવ તુણ્હી અહોસિ. કસ્મા? અનુસન્ધિકુસલા ઉટ્ઠહિત્વા અનુસન્ધિં પુચ્છિસ્સન્તિ, બહૂ હિ ઇમસ્મિં ઠાને તથારૂપા ભિક્ખૂ, અથાહં તેહિ પુટ્ઠો દેસનં વડ્ઢેસ્સામીતિ. અથેકો અનુસન્ધિકુસલો ભિક્ખુ ભગવન્તં પુચ્છન્તો કો પન, ભન્તેતિઆદિમાહ. ભગવાપિસ્સ બ્યાકરોન્તો ધમ્મો ભિક્ખૂતિઆદિમાહ.

તત્થ ધમ્મોતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મો. ધમ્મન્તિ તમેવ વુત્તપ્પકારં ધમ્મં. નિસ્સાયાતિ તદધિટ્ઠાનેન ચેતસા તમેવ નિસ્સયં કત્વા. ધમ્મં સક્કરોન્તોતિ યથા કતો સો ધમ્મો સુટ્ઠુ કતો હોતિ, એવમેતં કરોન્તો. ધમ્મં ગરું કરોન્તોતિ તસ્મિં ગારવુપ્પત્તિયા તં ગરુકરોન્તો. ધમ્મં અપચાયમાનોતિ તસ્સેવ ધમ્મસ્સ અઞ્જલિકરણાદીહિ નીચવુત્તિતં કરોન્તો. ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતૂતિ તં ધમ્મં ધજમિવ પુરક્ખત્વા કેતુમિવ ઉક્ખિપિત્વા પવત્તિયા ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ચ હુત્વાતિ અત્થો. ધમ્માધિપતેય્યોતિ ધમ્માધિપતિભૂતાગતભાવેન ધમ્મવસેનેવ ચ સબ્બકિરિયાનં કરણેન ધમ્માધિપતેય્યો હુત્વા. ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહતીતિ ધમ્મો અસ્સા અત્થીતિ ધમ્મિકા, રક્ખા ચ આવરણઞ્ચ ગુત્તિ ચ રક્ખાવરણગુત્તિ. તત્થ ‘‘પરં રક્ખન્તો અત્તાનં રક્ખતી’’તિ વચનતો ખન્તિઆદયો રક્ખા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પરં રક્ખન્તો અત્તાનં રક્ખતિ. ખન્તિયા અવિહિંસાય મેત્તચિત્તતાય અનુદ્દયાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૮૫). નિવાસનપારુપનગેહાદીનિ આવરણં. ચોરાદિઉપદ્દવનિવારણત્થં ગોપાયના ગુત્તિ. તં સબ્બમ્પિ સુટ્ઠુ વિદહતિ પવત્તેતિ ઠપેતીતિ અત્થો.

ઇદાનિ યત્થ સા સંવિદહિતબ્બા, તં દસ્સેન્તો અન્તોજનસ્મિન્તિઆદિમાહ. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – અન્તોજનસઙ્ખાતં પુત્તદારં સીલસંવરે પતિટ્ઠાપેન્તો વત્થગન્ધમાલાદીનિ ચસ્સ દદમાનો સબ્બોપદ્દવે ચસ્સ નિવારયમાનો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહતિ નામ. ખત્તિયાદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – અભિસિત્તખત્તિયા ભદ્રઅસ્સાજાનીયાદિરતનસમ્પદાનેનપિ ઉપગણ્હિતબ્બા, અનુયન્તા ખત્તિયા તેસં અનુરૂપયાનવાહનસમ્પદાનેનપિ પરિતોસેતબ્બા, બલકાયો કાલં અનતિક્કમેત્વા ભત્તવેતનસમ્પદાનેનપિ અનુગ્ગહેતબ્બો, બ્રાહ્મણા અન્નપાનવત્થાદિના દેય્યધમ્મેન, ગહપતિકા ભત્તબીજનઙ્ગલબલિબદ્દાદિસમ્પદાનેન, તથા નિગમવાસિનો નેગમા જનપદવાસિનો ચ જાનપદા. સમિતપાપબાહિતપાપા પન સમણબ્રાહ્મણા સમણપરિક્ખારસમ્પદાનેન સક્કાતબ્બા, મિગપક્ખિનો અભયદાનેન સમસ્સાસેતબ્બા.

ધમ્મેનેવ ચક્કં વત્તેતીતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મેનેવ ચક્કં પવત્તેતિ. તં હોતિ ચક્કં અપ્પટિવત્તિયન્તિ તં તેન એવં પવત્તિતં આણાચક્કં અપ્પટિવત્તિયં હોતિ. કેનચિ મનુસ્સભૂતેનાતિ દેવતા નામ અત્તના ઇચ્છિતિચ્છિતમેવ કરોન્તિ, તસ્મા તા અગ્ગણ્હિત્વા ‘‘મનુસ્સભૂતેના’’તિ વુત્તં. પચ્ચત્થિકેનાતિ પટિઅત્થિકેન, પટિસત્તુનાતિ અત્થો. ધમ્મિકોતિ ચક્કવત્તી દસકુસલકમ્મપથવસેન ધમ્મિકો, તથાગતો પન નવલોકુત્તરધમ્મવસેન. ધમ્મરાજાતિ નવહિ લોકુત્તરધમ્મેહિ મહાજનં રઞ્જેતીતિ ધમ્મરાજા. ધમ્મંયેવાતિ નવલોકુત્તરધમ્મમેવ નિસ્સાય તમેવ સક્કરોન્તો તં ગરુકરોન્તો તં અપચાયમાનો. સોવસ્સ ધમ્મો અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન ધજોતિ ધમ્મદ્ધજો. સોવસ્સ કેતૂતિ ધમ્મકેતુ. તમેવ અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા વિહરતીતિ ધમ્માધિપતેય્યો. ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિન્તિ લોકિયલોકુત્તરધમ્મદાયિકરક્ખઞ્ચ આવરણઞ્ચ ગુત્તિઞ્ચ. સંવિદહતીતિ ઠપેતિ પઞ્ઞપેતિ. એવરૂપન્તિ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં ન સેવિતબ્બં, સુચરિતં સેવિતબ્બન્તિ એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સંવિદહિત્વાતિ ઠપેત્વા કથેત્વા. ધમ્મેનેવ અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તેતીતિ નવલોકુત્તરધમ્મેનેવ અસદિસં ધમ્મચક્કં પવત્તેતિ. તં હોતિ ચક્કં અપ્પટિવત્તિયન્તિ તં એવં પવત્તિતં ધમ્મચક્કં એતેસુ સમણાદીસુ એકેનપિ પટિવત્તેતું પટિબાહિતું ન સક્કા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૫. સચેતનસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે ઇસિપતનેતિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસઙ્ખાતાનં ઇસીનં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનત્થાય ચેવ ઉપોસથકરણત્થાય ચ આગન્ત્વા પતને, સન્નિપાતટ્ઠાનેતિ અત્થો. પદનેતિપિ પાઠો, અયમેવ અત્થો. મિગદાયેતિ મિગાનં અભયત્થાય દિન્ને. છહિ માસેહિ છારત્તૂનેહીતિ સો કિર રઞ્ઞા આણત્તદિવસેયેવ સબ્બૂપકરણાનિ સજ્જેત્વા અન્તેવાસિકેહિ સદ્ધિં અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ગામદ્વારગામમજ્ઝદેવકુલસુસાનાદીસુ ઠિતરુક્ખે ચેવ ઝામપતિતસુક્ખરુક્ખે ચ વિવજ્જેત્વા સમ્પન્નપદેસે ઠિતે સબ્બદોસવિવજ્જિતે નાભિઅરનેમીનં અનુરૂપે રુક્ખે ગહેત્વા તં ચક્કં અકાસિ. તસ્સ રુક્ખે વિચિનિત્વા ગણ્હન્તસ્સ ચેવ કરોન્તસ્સ ચ એત્તકો કાલો વીતિવત્તો. તેન વુત્તં – ‘‘છહિ માસેહિ છારત્તૂનેહી’’તિ. નાનાકરણન્તિ નાનત્તં. નેસન્તિ ન એસં. અત્થેસન્તિ અત્થિ એસં. અભિસઙ્ખારસ્સ ગતીતિ પયોગસ્સ ગમનં. ચિઙ્ગુલાયિત્વાતિ પરિબ્ભમિત્વા. અક્ખાહતં મઞ્ઞેતિ અક્ખે પવેસેત્વા ઠપિતમિવ.

સદોસાતિ સગણ્ડા ઉણ્ણતોણતટ્ઠાનયુત્તા. સકસાવાતિ પૂતિસારેન ચેવ ફેગ્ગુના ચ યુત્તા. કાયવઙ્કાતિઆદીનિ કાયદુચ્ચરિતાદીનં નામાનિ. એવં પપતિતાતિ એવં ગુણપતનેન પતિતા. એવં પતિટ્ઠિતાતિ એવં ગુણેહિ પતિટ્ઠિતા. તત્થ લોકિયમહાજના પપતિતા નામ, સોતાપન્નાદયો પતિટ્ઠિતા નામ. તેસુપિ પુરિમા તયો કિલેસાનં સમુદાચારક્ખણે પપતિતા નામ, ખીણાસવા પન એકન્તેનેવ પતિટ્ઠિતા નામ. તસ્માતિ યસ્મા અપ્પહીનકાયવઙ્કાદયો પપતન્તિ, પહીનકાયવઙ્કાદયો પતિટ્ઠહન્તિ, તસ્મા. કાયવઙ્કાદીનં પન એવં પહાનં વેદિતબ્બં – પાણાતિપાતો અદિન્નાદાનં મિચ્છાચારો મુસાવાદો પિસુણાવાચા મિચ્છાદિટ્ઠીતિ ઇમે તાવ છ સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયન્તિ, ફરુસાવાચા બ્યાપાદોતિ દ્વે અનાગામિમગ્ગેન, અભિજ્ઝા સમ્ફપ્પલાપોતિ દ્વે અરહત્તમગ્ગેનાતિ.

૬. અપણ્ણકસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે અપણ્ણકપટિપદન્તિ અવિરદ્ધપટિપદં એકંસપટિપદં નિય્યાનિકપટિપદં કારણપટિપદં સારપટિપદં મણ્ડપટિપદં અપચ્ચનીકપટિપદં અનુલોમપટિપદં ધમ્માનુધમ્મપટિપદં પટિપન્નો હોતિ, ન તક્કગ્ગાહેન વા નયગ્ગાહેન વા. એવં ગહેત્વા પટિપન્નો હિ ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ઉપાસકો વા ઉપાસિકા વા મનુસ્સદેવનિબ્બાનસમ્પત્તીહિ હાયતિ પરિહાયતિ, અપણ્ણકપટિપદં પટિપન્નો પન તાહિ સમ્પત્તીહિ ન પરિહાયતિ. અતીતે કન્તારદ્ધાનમગ્ગં પટિપન્નેસુ દ્વીસુ સત્થવાહેસુ યક્ખસ્સ વચનં ગહેત્વા બાલસત્થવાહો સદ્ધિં સત્થેન અનયબ્યસનં પત્તો, યક્ખસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વા ‘‘ઉદકદિટ્ઠટ્ઠાને ઉદકં છડ્ડેસ્સામા’’તિ સત્થકે સઞ્ઞાપેત્વા મગ્ગં પટિપન્નો પણ્ડિતસત્થવાહો વિય. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘અપણ્ણકં ઠાનમેકે, દુતિયં આહુ તક્કિકા;

એતદઞ્ઞાય મેધાવી, તં ગણ્હે યદપણ્ણક’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૧);

યોનિ ચસ્સ આરદ્ધા હોતીતિ એત્થ યોનીતિ ખન્ધકોટ્ઠાસસ્સપિ કારણસ્સપિ પસ્સાવમગ્ગસ્સપિ નામં. ‘‘ચતસ્સો ખો ઇમા, સારિપુત્ત, યોનિયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૫૨) હિ ખન્ધકોટ્ઠાસો યોનિ નામ. ‘‘યોનિ હેસા ભૂમિજ ફલસ્સ અધિગમાયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૨૬) કારણં. ‘‘ન ચાહં બ્રાહ્મણં બ્રૂમિ, યોનિજં મત્તિસમ્ભવ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૪૫૭; ધ. પ. ૩૯૬) ચ ‘‘તમેનં કમ્મજવાતા નિવત્તિત્વા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં સમ્પરિવત્તેત્વા માતુ યોનિમુખે સમ્પટિપાદેન્તી’’તિ ચ આદીસુ પસ્સાવમગ્ગો. ઇધ પન કારણં અધિપ્પેતં. આરદ્ધાતિ પગ્ગહિતા પરિપુણ્ણા.

આસવાનં ખયાયાતિ એત્થ આસવન્તીતિ આસવા, ચક્ખુતોપિ…પે… મનતોપિ સન્દન્તિ પવત્તન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભુ, ઓકાસતો યાવ ભવગ્ગા સવન્તીતિ વા આસવા, એતે ધમ્મે એતઞ્ચ ઓકાસં અન્તોકરિત્વા પવત્તન્તીતિ અત્થો. અન્તોકરણત્થો હિ અયં આકારો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન મદિરાદયો આસવા, આસવા વિયાતિપિ આસવા. લોકસ્મિમ્પિ હિ ચિરપારિવાસિકા મદિરાદયો આસવાતિ વુચ્ચન્તિ, યદિ ચ ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન આસવા, એતેયેવ ભવિતુમરહન્તિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય, ઇતો પુબ્બે અવિજ્જા નાહોસી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧). આયતં વા સંસારદુક્ખં સવન્તિ પસવન્તીતિપિ આસવા. પુરિમાનિ ચેત્થ નિબ્બચનાનિ યત્થ કિલેસા આસવાતિ આગચ્છન્તિ, તત્થ યુજ્જન્તિ, પચ્છિમં કમ્મેપિ. ન કેવલઞ્ચ કમ્મકિલેસાયેવ આસવા, અપિચ ખો નાનપ્પકારા ઉપદ્દવાપિ. સુત્તેસુ હિ ‘‘નાહં, ચુન્દ, દિટ્ઠધમ્મિકાનંયેવ આસવાનં સંવરાય ધમ્મં દેસેમી’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૮૨) એત્થ વિવાદમૂલભૂતા કિલેસા આસવાતિ આગતા.

‘‘યેન દેવૂપપત્યસ્સ, ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો;

યક્ખત્તં યેન ગચ્છેય્યં, મનુસ્સત્તઞ્ચ અબ્બજે;

તે મય્હં આસવા ખીણા, વિદ્ધસ્તા વિનળીકતા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૩૬) –

એત્થ તેભૂમકં ચ કમ્મં અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્મા. ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ (પારા. ૩૯; અ. નિ. ૨.૨૦૨-૨૩૦) એત્થ પરૂપવાદવિપ્પટિસારવધબન્ધાદયો ચેવ અપાયદુક્ખભૂતા ચ નાનપ્પકારા ઉપદ્દવા.

તે પનેતે આસવા યત્થ યથા આગતા, તત્થ તથા વેદિતબ્બા. એતે હિ વિનયે તાવ ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ (પારા. ૩૯; અ. નિ. ૨.૨૦૨-૨૩૦) દ્વેધા આગતા. સળાયતને ‘‘તયો મે, આવુસો, આસવા કામાસવો ભવાસવો અવિજ્જાસવો’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૨૧) તિધા આગતા. અઞ્ઞેસુ ચ સુત્તન્તેસુ (ચૂળનિ. જતુકણ્ણિમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૬૯; પટિ. મ. ૧.૧૦૭) અભિધમ્મે (ધ. સ. ૧૧૦૨-૧૧૦૬; વિભ. ૯૩૭) ચ તેયેવ દિટ્ઠાસવેન સહ ચતુધા આગતા. નિબ્બેધિકપરિયાયેન ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા નિરયગામિનિયા, અત્થિ આસવા તિરચ્છાનયોનિગામિનિયા, અત્થિ આસવા પેત્તિવિસયગામિનિયા, અત્થિ આસવા મનુસ્સલોકગામિનિયા, અત્થિ આસવા દેવલોકગામિનિયા’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૩) પઞ્ચધા આગતા. કમ્મમેવ ચેત્થ આસવાતિ વુત્તં. છક્કનિપાતે ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા સંવરાપહાતબ્બા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન છધા આગતા. સબ્બાસવપરિયાયે (મ. નિ. ૧.૧૪ આદયો) તેયેવ દસ્સનેન પહાતબ્બેહિ સદ્ધિં સત્તધા આગતા. ઇધ પન અભિધમ્મનયેન ચત્તારો આસવા અધિપ્પેતાતિ વેદિતબ્બા.

ખયાયાતિ એત્થ પન આસવાનં સરસભેદોપિ ખીણાકારોપિ મગ્ગફલનિબ્બાનાનિપિ ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘યો આસવાનં ખયો વયો ભેદો પરિભેદો અનિચ્ચતા અન્તરધાન’’ન્તિ એત્થ હિ આસવાનં સરસભેદો ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વુત્તો. ‘‘જાનતો અહં, ભિક્ખવે, પસ્સતો આસવાનં ખયં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫; સં. નિ. ૨.૨૩; ઇતિવુ. ૧૦૨) એત્થ આસવપ્પહાનં આસવાનં અચ્ચન્તક્ખયો અસમુપ્પાદો ખીણાકારો નત્થિભાવો ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વુત્તો.

‘‘સેખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા’’તિ. (ઇતિવુ. ૬૨) –

એત્થ મગ્ગો ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વુત્તો. ‘‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૩૮) એત્થ ફલં.

‘‘પરવજ્જાનુપસ્સિસ્સ, નિચ્ચં ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિનો;

આસવા તસ્સ વડ્ઢન્તિ, આરા સો આસવક્ખયા’’તિ. (ધ. પ. ૨૫૩) –

એત્થ નિબ્બાનં. ઇમસ્મિં પન સુત્તે ફલં સન્ધાય ‘‘આસવાનં ખયાયા’’તિ આહ, અરહત્તફલત્થાયાતિ અત્થો.

ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારોતિ મનચ્છટ્ઠેસુ ઇન્દ્રિયેસુ પિહિતદ્વારો. ભોજને મત્તઞ્ઞૂતિ ભોજનસ્મિં પમાણઞ્ઞૂ, પટિગ્ગહણપરિભોગપચ્ચવેક્ખણમત્તં જાનાતિ પજાનાતીતિ અત્થો. જાગરિયં અનુયુત્તોતિ રત્તિન્દિવં છ કોટ્ઠાસે કત્વા પઞ્ચસુ કોટ્ઠાસેસુ જાગરણભાવં અનુયુત્તો, જાગરણેયેવ યુત્તપ્પયુત્તોતિ અત્થો.

એવં માતિકં ઠપેત્વા ઇદાનિ તમેવ ઠપિતપટિપાટિયા વિભજન્તો કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂતિઆદિમાહ. તત્થ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિઆદીનં અત્થો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૫) વિત્થારિતો, તથા પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ નેવ દવાયાતિઆદીનં (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૮). આવરણીયેહિ ધમ્મેહીતિ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ ધમ્મેહિ. નીવરણાનિ હિ ચિત્તં આવરિત્વા તિટ્ઠન્તિ, તસ્મા આવરણીયા ધમ્માતિ વુચ્ચન્તિ. સીહસેય્યં કપ્પેતીતિ સીહો વિય સેય્યં કપ્પેતિ. પાદે પાદં અચ્ચાધાયાતિ વામપાદં દક્ખિણપાદે અતિઆધાય. સમં ઠપિતે હિ પાદે જાણુકેન જાણુકં ગોપ્ફકેન ચ ગોપ્ફકં ઘટીયતિ, તતો વેદના ઉટ્ઠહન્તિ. તસ્મા તસ્સ દોસસ્સ પરિવજ્જનત્થં થોકં અતિક્કમિત્વા એસ પાદં ઠપેતિ. તેન વુત્તં – ‘‘પાદે પાદં અચ્ચાધાયા’’તિ.

સતો સમ્પજાનોતિ સતિયા ચેવ સમ્પજઞ્ઞેન ચ સમન્નાગતો. કથં પનેસ નિદ્દાયન્તો સતો સમ્પજાનો નામ હોતીતિ? પુરિમપ્પવત્તિવસેન. અયં હિ ચઙ્કમે ચઙ્કમન્તો નિદ્દાય ઓક્કમનભાવં ઞત્વા પવત્તમાનં કમ્મટ્ઠાનં ઠપેત્વા મઞ્ચે વા ફલકે વા નિપન્નો નિદ્દં ઉપગન્ત્વા પુન પબુજ્ઝમાનો કમ્મટ્ઠાનં ઠિતટ્ઠાને ગણ્હન્તોયેવ પબુજ્ઝતિ. તસ્મા નિદ્દાયન્તોપિ સતો સમ્પજાનો નામ હોતિ. અયં તાવ મૂલકમ્મટ્ઠાને નયોવ. પરિગ્ગહકમ્મટ્ઠાનવસેનાપિ પનેસ સતો સમ્પજાનો નામ હોતિ. કથં? અયં હિ ચઙ્કમન્તો નિદ્દાય ઓક્કમનભાવં ઞત્વા પાસાણફલકે વા મઞ્ચે વા દક્ખિણેન પસ્સેન નિપજ્જિત્વા પચ્ચવેક્ખતિ – ‘‘અચેતનો કાયો અચેતને મઞ્ચે પતિટ્ઠિતો, અચેતનો મઞ્ચો અચેતનાય પથવિયા, અચેતના પથવી અચેતને ઉદકે, અચેતનં ઉદકં અચેતને વાતે, અચેતનો વાતો અચેતને આકાસે પતિટ્ઠિતો. તત્થ આકાસમ્પિ ‘અહં વાતં ઉક્ખિપિત્વા ઠિત’ન્તિ ન જાનાતિ, વાતોપિ ‘અહં આકાસે પતિટ્ઠિતો’તિ ન જાનાતિ. તથા વાતો ન જાનાતિ. ‘અહં ઉદકં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતો’તિ…પે… મઞ્ચો ન જાનાતિ, ‘અહં કાયં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતો’તિ, કાયો ન જાનાતિ ‘અહં મઞ્ચે પતિટ્ઠિતો’તિ. ન હિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગો વા સમન્નાહારો વા મનસિકારો વા ચેતના વા પત્થના વા અત્થી’’તિ. તસ્સ એવં પચ્ચવેક્ખતો તં પચ્ચવેક્ખણચિત્તં ભવઙ્ગે ઓતરતિ. એવં નિદ્દાયન્તોપિ સતો સમ્પજાનો નામ હોતીતિ.

ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિકરિત્વાતિ ‘‘એત્તકં ઠાનં ગતે ચન્દે વા તારકાય વા ઉટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ઉટ્ઠાનકાલપરિચ્છેદિકં સઞ્ઞં મનસિકરિત્વા, ચિત્તે ઠપેત્વાતિ અત્થો. એવં કરિત્વા સયિતો હિ યથાપરિચ્છિન્નેયેવ કાલે ઉટ્ઠહતિ.

૭. અત્તબ્યાબાધસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે અત્તબ્યાબાધાયાતિ અત્તદુક્ખાય. પરબ્યાબાધાયાતિ પરદુક્ખાય. કાયસુચરિતન્તિઆદીનિ પુબ્બભાગે દસકુસલકમ્મપથવસેન આગતાનિ, ઉપરિ પન યાવ અરહત્તા અવારિતાનેવ.

૮. દેવલોકસુત્તવણ્ણના

૧૮. અટ્ઠમે અટ્ટીયેય્યાથાતિ અટ્ટા પીળિતા ભવેય્યાથ. હરાયેય્યાથાતિ લજ્જેય્યાથ. જિગુચ્છેય્યાથાતિ ગૂથે વિય તસ્મિં વચને સઞ્જાતજિગુચ્છા ભવેય્યાથ. ઇતિ કિરાતિ એત્થ ઇતીતિ પદસન્ધિબ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા, કિરાતિ અનુસ્સવત્થે નિપાતો. દિબ્બેન કિર આયુના અટ્ટીયથાતિ એવમસ્સ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પગેવ ખો પનાતિ પઠમતરંયેવ.

૯. પઠમપાપણિકસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે પાપણિકોતિ આપણિકો, આપણં ઉગ્ઘાટેત્વા ભણ્ડવિક્કાયકસ્સ વાણિજસ્સેતં અધિવચનં. અભબ્બોતિ અભાજનભૂતો. ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતીતિ યથા અધિટ્ઠિતં સુઅધિટ્ઠિતં હોતિ, એવં સયં અત્તપચ્ચક્ખં કરોન્તો નાધિટ્ઠાતિ. તત્થ પચ્ચૂસકાલે પદસદ્દેન ઉટ્ઠાય દીપં જાલેત્વા ભણ્ડં પસારેત્વા અનિસીદન્તો પુબ્બણ્હસમયં ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ નામ. અયં હિ યં ચોરા રત્તિં ભણ્ડં હરિત્વા ‘‘ઇદં અમ્હાકં હત્થતો વિસ્સજ્જેસ્સામા’’તિ આપણં ગન્ત્વા અપ્પેન અગ્ઘેન દેન્તિ, યમ્પિ બહુવેરિનો મનુસ્સા રત્તિં નગરે વસિત્વા પાતોવ આપણં ગન્ત્વા ભણ્ડં ગણ્હન્તિ, યં વા પન જનપદં ગન્તુકામા મનુસ્સા પાતોવ આપણં ગન્ત્વા ભણ્ડં કિણન્તિ, તપ્પચ્ચયસ્સ લાભસ્સ અસ્સામિકો હોતિ.

અઞ્ઞેસં ભોજનવેલાય પન ભુઞ્જિતું આગન્ત્વા પાતોવ ભણ્ડં પટિસામેત્વા ઘરં ગન્ત્વા ભુઞ્જિત્વા નિદ્દાયિત્વા સાયં પુન આપણં આગચ્છન્તો મજ્ઝન્હિકસમયં ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ નામ. સો હિ યં ચોરા પાતોવ વિસ્સજ્જેતું ન સમ્પાપુણિંસુ, દિવાકાલે પન પરેસં અસઞ્ચારક્ખણે આપણં ગન્ત્વા અપ્પગ્ઘેન દેન્તિ, યઞ્ચ ભોજનવેલાય પુઞ્ઞવન્તો ઇસ્સરા ‘‘આપણતો ઇદઞ્ચિદઞ્ચ લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ પહિણિત્વા આહરાપેન્તિ, તપ્પચ્ચયસ્સ લાભસ્સ અસ્સામિકો હોતિ.

યાવ યામભેરિનિક્ખમના પન અન્તોઆપણે દીપં જાલાપેત્વા અનિસીદન્તો સાયન્હસમયં ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ નામ. સો હિ યં ચોરા પાતોપિ દિવાપિ વિસ્સજ્જેતું ન સમ્પાપુણિંસુ, સાયં પન આપણં ગન્ત્વા અપ્પગ્ઘેન દેન્તિ, તપ્પચ્ચયસ્સ લાભસ્સ અસ્સામિકો હોતિ.

ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતીતિ સક્કચ્ચકિરિયાય સમાધિં ન સમાપજ્જતિ. એત્થ ચ પાતોવ ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણેસુ વત્તં કત્વા સેનાસનં પવિસિત્વા યાવ ભિક્ખાચારવેલા, તાવ સમાપત્તિં અપ્પેત્વા અનિસીદન્તો પુબ્બણ્હસમયં ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ નામ. પચ્છાભત્તં પન પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનં પવિસિત્વા યાવ સાયન્હસમયા સમાપત્તિં અપ્પેત્વા અનિસીદન્તો મજ્ઝન્હિકસમયં ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ નામ. સાયં પન ચેતિયં વન્દિત્વા થેરૂપટ્ઠાનં કત્વા સેનાસનં પવિસિત્વા પઠમયામં સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા અનિસીદન્તો સાયન્હસમયં ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ નામ. સુક્કપક્ખો વુત્તપટિપક્ખનયેનેવ વેદિતબ્બો. અપિચેત્થ ‘‘સમાપત્તિં અપ્પેત્વા’’તિ વુત્તટ્ઠાને સમાપત્તિયા અસતિ વિપસ્સનાપિ વટ્ટતિ, સમાધિનિમિત્તન્તિ ચ સમાધિઆરમ્મણમ્પિ વટ્ટતિયેવ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘સમાધિપિ સમાધિનિમિત્તં, સમાધારમ્મણમ્પિ સમાધિનિમિત્ત’’ન્તિ.

૧૦. દુતિયપાપણિકસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે ચક્ખુમાતિ પઞ્ઞાચક્ખુના ચક્ખુમા હોતિ. વિધુરોતિ વિસિટ્ઠધુરો ઉત્તમધુરો ઞાણસમ્પયુત્તેન વીરિયેન સમન્નાગતો. નિસ્સયસમ્પન્નોતિ અવસ્સયસમ્પન્નો પતિટ્ઠાનસમ્પન્નો. પણિયન્તિ વિક્કાયિકભણ્ડં. એત્તકં મૂલં ભવિસ્સતિ એત્તકો ઉદયોતિ તસ્મિં ‘‘એવં કીતં એવં વિક્કાયમાન’’ન્તિ વુત્તપણિયે યેન કયેન તં કીતં, તં કયસઙ્ખાતં મૂલં એત્તકં ભવિસ્સતિ. યો ચ તસ્મિં વિક્કયમાને વિક્કયો, તસ્મિં વિક્કયે એત્તકો ઉદયો ભવિસ્સતિ, એત્તિકા વડ્ઢીતિ અત્થો.

કુસલો હોતિ પણિયં કેતુઞ્ચ વિક્કેતુઞ્ચાતિ સુલભટ્ઠાનં ગન્ત્વા કિણન્તો દુલ્લભટ્ઠાનં ગન્ત્વા વિક્કિણન્તો ચ એત્થ કુસલો નામ હોતિ, દસગુણમ્પિ વીસતિગુણમ્પિ લાભં લભતિ.

અડ્ઢાતિ ઇસ્સરા બહુના નિક્ખિત્તધનેન સમન્નાગતા. મહદ્ધનાતિ વળઞ્જનકવસેન મહદ્ધના. મહાભોગાતિ ઉપભોગપરિભોગભણ્ડેન મહાભોગા. પટિબલોતિ કાયબલેન ચેવ ઞાણબલેન ચ સમન્નાગતત્તા સમત્થો. અમ્હાકઞ્ચ કાલેન કાલં અનુપ્પદાતુન્તિ અમ્હાકઞ્ચ ગહિતધનમૂલિકં વડ્ઢિં કાલેન કાલં અનુપ્પદાતું. નિપતન્તીતિ નિમન્તેન્તિ. નિપાતેન્તીતિપિ પાઠો, અયમેવ અત્થો.

કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાયાતિ કુસલધમ્માનં સમ્પાદનત્થાય પટિલાભત્થાય. થામવાતિ ઞાણથામેન સમન્નાગતો. દળ્હપરક્કમોતિ થિરેન ઞાણપરક્કમેન સમન્નાગતો. અનિક્ખિત્તધુરોતિ ‘‘અગ્ગમગ્ગં અપાપુણિત્વા ઇમં વીરિયધુરં ન ઠપેસ્સામી’’તિ એવં અટ્ઠપિતધુરો.

બહુસ્સુતાતિ એકનિકાયાદિવસેન બહુ બુદ્ધવચનં સુતં એતેસન્તિ બહુસ્સુતા. આગતાગમાતિ એકો નિકાયો એકો આગમો નામ, દ્વે નિકાયા દ્વે આગમા નામ, પઞ્ચ નિકાયા પઞ્ચ આગમા નામ, એતેસુ આગમેસુ યેસં એકોપિ આગમો આગતો પગુણો પવત્તિતો, તે આગતાગમા નામ. ધમ્મધરાતિ સુત્તન્તપિટકધરા. વિનયધરાતિ વિનયપિટકધરા. માતિકાધરાતિ દ્વેમાતિકાધરા. પરિપુચ્છતીતિ અત્થાનત્થં કારણાકારણં પુચ્છતિ. પરિપઞ્હતીતિ ‘‘ઇમં નામ પુચ્છિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞાતિ તુલેતિ પરિગ્ગણ્હાતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

ઇમસ્મિં પન સુત્તે પઠમં પઞ્ઞા આગતા, પચ્છા વીરિયઞ્ચ કલ્યાણમિત્તસેવના ચ. તત્થ પઠમં અરહત્તં પત્વા પચ્છા વીરિયં કત્વા કલ્યાણમિત્તા સેવિતબ્બાતિ ન એવં અત્થો દટ્ઠબ્બો, દેસનાય નામ હેટ્ઠિમેન વા પરિચ્છેદો હોતિ ઉપરિમેન વા દ્વીહિપિ વા કોટીહિ. ઇધ પન ઉપરિમેન પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. તસ્મા કથેન્તેન પઠમં કલ્યાણમિત્તઉપનિસ્સયં દસ્સેત્વા મજ્ઝે વીરિયં દસ્સેત્વા પચ્છા અરહત્તં કથેતબ્બન્તિ.

રથકારવગ્ગો દુતિયો.