૧. બાલવગ્ગો

૧. ભયસુત્તવણ્ણના

૧. તિકનિપાતસ્સ પઠમે ભયાનીતિઆદીસુ ભયન્તિ ચિત્તુત્રાસો. ઉપદ્દવોતિ અનેકગ્ગતાકારો. ઉપસગ્ગોતિ ઉપસટ્ઠાકારો તત્થ તત્થ લગ્ગનાકારો.

તેસં એવં નાનત્તં વેદિતબ્બં – પબ્બતવિસમનિસ્સિતા ચોરા જનપદવાસીનં પેસેન્તિ – ‘‘મયં અસુકદિવસે નામ તુમ્હાકં ગામં પહરિસ્સામા’’તિ. તે તં પવત્તિં સુતકાલતો પટ્ઠાય ભયં સન્તાસં આપજ્જન્તિ. અયં ચિત્તુત્રાસો નામ. ‘‘યથા નો તે ચોરા કુપિતા અનત્થમ્પિ આવહેય્યુ’’ન્તિ હત્થસારં ગહેત્વા દ્વિપદચતુપ્પદેહિ સદ્ધિં અરઞ્ઞં પવિસિત્વા તત્થ તત્થ ભૂમિયં નિપજ્જન્તિ ડંસમકસાદીહિ ખજ્જમાના, ગુમ્બન્તરાનિ પવિસન્તા ખાણુકણ્ટકે મદ્દન્તિ. તેસં એવં વિચરન્તાનં વિક્ખિત્તભાવો અનેકગ્ગતાકારો નામ. તતો ચોરેસુ યથાવુત્તે દિવસે અનાગચ્છન્તેસુ ‘‘તુચ્છકસાસનં ભવિસ્સતિ, ગામં પવિસિસ્સામા’’તિ સપરિક્ખારા ગામં પવિસન્તિ. અથ તેસં પવિટ્ઠભાવં ઞત્વા ગામં પરિવારેત્વા દ્વારે અગ્ગિં દત્વા મનુસ્સે ઘાતેત્વા ચોરા સબ્બં વિભવં વિલુમ્પિત્વા ગચ્છન્તિ. તેસુ ઘાતિતાવસેસા અગ્ગિં નિબ્બાપેત્વા કોટ્ઠકચ્છાયાભિત્તિચ્છાયાદીસુ તત્થ તત્થ લગ્ગિત્વા નિસીદન્તિ નટ્ઠં અનુસોચમાના. અયં ઉપસટ્ઠાકારો લગ્ગનાકારો નામ.

નળાગારાતિ નળેહિ છન્નપટિચ્છન્નઅગારા. સેસસમ્ભારા પનેત્થ રુક્ખમયા હોન્તિ. તિણાગારેપિ એસેવ નયો. કૂટાગારાનીતિ કૂટસઙ્ગહિતાનિ અગારાનિ. ઉલ્લિત્તાવલિત્તાનીતિ અન્તો ચ બહિ ચ લિત્તાનિ. નિવાતાનીતિ નિવારિતવાતપ્પવેસાનિ. ફુસિતગ્ગળાનીતિ છેકેહિ વડ્ઢકીહિ કતત્તા પિટ્ઠસઙ્ઘાટમ્હિ સુટ્ઠુ ફુસિતકવાટાનિ. પિહિતવાતપાનાનીતિ યુત્તવાતપાનાનિ. ઇમિના પદદ્વયેન કવાટવાતપાનાનં નિચ્ચપિહિતતં અકથેત્વા સમ્પત્તિયેવ કથિતા. ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે પન તાનિ પિધીયન્તિ ચ વિવરીયન્તિ ચ.

બાલતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ બાલમેવ નિસ્સાય ઉપ્પજ્જન્તિ. બાલો હિ અપણ્ડિતપુરિસો રજ્જં વા ઓપરજ્જં વા અઞ્ઞં વા પન મહન્તં ઠાનં પત્થેન્તો કતિપયે અત્તના સદિસે વિધવપુત્તે મહાધુત્તે ગહેત્વા ‘‘એથ અહં તુમ્હે ઇસ્સરે કરિસ્સામી’’તિ પબ્બતગહનાદીનિ નિસ્સાય અન્તમન્તે ગામે પહરન્તો દામરિકભાવં જાનાપેત્વા અનુપુબ્બેન નિગમેપિ જનપદેપિ પહરતિ. મનુસ્સા ગેહાનિ છડ્ડેત્વા ખેમટ્ઠાનં પત્થયમાના પક્કમન્તિ. તે નિસ્સાય વસન્તા ભિક્ખૂપિ ભિક્ખુનિયોપિ અત્તનો અત્તનો વસનટ્ઠાનાનિ પહાય પક્કમન્તિ. ગતગતટ્ઠાને ભિક્ખાપિ સેનાસનમ્પિ દુલ્લભં હોતિ. એવં ચતુન્નમ્પિ પરિસાનં ભયં આગતમેવ હોતિ. પબ્બજ્જિતેસુપિ દ્વે બાલા ભિક્ખૂ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદં પટ્ઠપેત્વા ચોદનં આરભન્તિ. ઇતિ કોસમ્બિવાસિકાનં વિય મહાકલહો ઉપ્પજ્જતિ. ચતુન્નં પરિસાનં ભયં આગતમેવ હોતીતિ એવં યાનિ કાનિચિ ભયાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, સબ્બાનિ તાનિ બાલતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ યથાનુસન્ધિના દેસનં નિટ્ઠપેસિ.

૨. લક્ખણસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે કાયદ્વારાદિપવત્તં કમ્મં લક્ખણં સઞ્જાનનકારણં અસ્સાતિ કમ્મલક્ખણો. અપદાનસોભની પઞ્ઞાતિ યા પઞ્ઞા નામ અપદાનેન સોભતિ, બાલા ચ પણ્ડિતા ચ અત્તનો અત્તનો ચરિતેનેવ પાકટા હોન્તીતિ અત્થો. બાલેન હિ ગતમગ્ગો રુક્ખગચ્છગામનિગમાદીનિ ઝાપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ ઇન્દગ્ગિનો ગતમગ્ગો વિય હોતિ, ઝામટ્ઠાનમત્તમેવ અઙ્ગારમસિછારિકાસમાકુલં પઞ્ઞાયતિ. પણ્ડિતેન ગતમગ્ગો કુસોબ્ભાદયો પૂરેત્વા વિવિધસસ્સસમ્પદં આવહમાનેન ચતુદીપિકમેઘેન ગતમગ્ગો વિય હોતિ. યથા તેન ગતમગ્ગે ઉદકપૂરાનિ ચેવ વિવિધસસ્સફલાફલાનિ ચ તાનિ તાનિ ઠાનાનિ પઞ્ઞાયન્તિ, એવં પણ્ડિતેન ગતમગ્ગે સમ્પત્તિયોવ પઞ્ઞાયન્તિ નો વિપત્તિયોતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

૩. ચિન્તીસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે બાલલક્ખણાનીતિ ‘‘બાલો અય’’ન્તિ એતેહિ લક્ખીયતિ ઞાયતીતિ બાલલક્ખણાનિ. તાનેવસ્સ સઞ્જાનનકારણાનીતિ બાલનિમિત્તાનિ. બાલાપદાનાનીતિ બાલસ્સ અપદાનાનિ. દુચ્ચિન્તિતચિન્તીતિ ચિન્તયન્તો અભિજ્ઝાબ્યાપાદમિચ્છાદસ્સનવસેન દુચ્ચિન્તિતમેવ ચિન્તેતિ. દુબ્ભાસિતભાસીતિ ભાસમાનોપિ મુસાવાદાદિભેદં દુબ્ભાસિતમેવ ભાસતિ. દુક્કટકમ્મકારીતિ કરોન્તોપિ પાણાતિપાતાદિવસેન દુક્કટકમ્મમેવ કરોતિ. પણ્ડિતલક્ખણાનીતિઆદિ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. સુચિન્તિતચિન્તીતિઆદીનિ ચેત્થ મનોસુચરિતાદીનં વસેન યોજેતબ્બાનિ.

૪. અચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૪. ચતુત્થે અચ્ચયં અચ્ચયતો ન પસ્સતીતિ અત્તનો અપરાધં અપરાધતો ન પસ્સતિ. અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં નપ્પટિકરોતીતિ ‘‘અપરદ્ધં મયા’’તિ ઞત્વાપિ યો ધમ્મો, તં ન કરોતિ, દણ્ડકમ્મં આહરિત્વા અચ્ચયં ન દેસેતિ નક્ખમાપેતિ. અચ્ચયં દેસેન્તસ્સ યથાધમ્મં નપ્પટિગ્ગણ્હાતીતિ પરસ્સ ‘‘વિરદ્ધં મયા’’તિ ઞત્વા દણ્ડકમ્મં આહરિત્વા ખમાપેન્તસ્સ નક્ખમતિ. સુક્કપક્ખો વુત્તપટિપક્ખતો વેદિતબ્બો.

૫. અયોનિસોસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે અયોનિસો પઞ્હં કત્તા હોતીતિ ‘‘કતિ નુ ખો, ઉદાયિ, અનુસ્સતિટ્ઠાનાની’’તિ વુત્તે ‘‘પુબ્બેનિવાસો અનુસ્સતિટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા લાળુદાયિત્થેરો વિય અનુપાયચિન્તાય અપઞ્હમેવ પઞ્હન્તિ કત્તા હોતિ. અયોનિસો પઞ્હં વિસ્સજ્જેતા હોતીતિ એવં ચિન્તિતં પન પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તોપિ ‘‘ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સેય્યથિદં, એકમ્પિ જાતિ’’ન્તિઆદિના નયેન સોયેવ થેરો વિય અયોનિસો વિસ્સજ્જેતા હોતિ, અપઞ્હમેવ પઞ્હન્તિ કથેતિ. પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહીતિ એત્થ પદમેવ અત્થસ્સ બ્યઞ્જનતો પદબ્યઞ્જનં. તં અક્ખરપારિપૂરિં કત્વા દસવિધં બ્યઞ્જનબુદ્ધિં અપરિહાપેત્વા વુત્તં પરિમણ્ડલં નામ હોતિ, એવરૂપેહિ પદબ્યઞ્જનેહીતિ અત્થો. સિલિટ્ઠેહીતિ પદસિલિટ્ઠતાય સિલિટ્ઠેહિ. ઉપગતેહીતિ અત્થઞ્ચ કારણઞ્ચ ઉપગતેહિ. નાબ્ભનુમોદિતાતિ એવં યોનિસો સબ્બં કારણસમ્પન્નં કત્વાપિ વિસ્સજ્જિતં પરસ્સ પઞ્હં નાભિનુમોદતિ નાભિનન્દતિ સારિપુત્તત્થેરસ્સ પઞ્હં લાળુદાયિત્થેરો વિય. યથાહ –

‘‘અટ્ઠાનં ખો એતં, આવુસો સારિપુત્ત, અનવકાસો, યં સો અતિક્કમ્મેવ કબળીકારાહારભક્ખાનં દેવાનં સહબ્યતં અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયં ઉપપન્નો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જેય્યાપિ વુટ્ઠહેય્યાપિ, નત્થેતં ઠાન’’ન્તિ (અ. નિ. ૫.૧૬૬).

યોનિસો પઞ્હં કત્તાતિઆદીસુ આનન્દત્થેરો વિય યોનિસોવ પઞ્હં ચિન્તેત્વા યોનિસો વિસ્સજ્જિતા હોતિ. થેરો હિ ‘‘કતિ નુ ખો, આનન્દ, અનુસ્સતિટ્ઠાનાની’’તિ પુચ્છિતો ‘‘અયં પઞ્હો ભવિસ્સતી’’તિ યોનિસો ચિન્તેત્વા યોનિસો વિસ્સજ્જેન્તો આહ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… ચતુત્થજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં, ભન્તે, અનુસ્સતિટ્ઠાનં એવંભાવિતં એવંબહુલીકતં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતી’’તિ. અબ્ભનુમોદિતા હોતીતિ તથાગતો વિય યોનિસો અબ્ભનુમોદિતા હોતિ. તથાગતો હિ આનન્દત્થેરેન પઞ્હે વિસ્સજ્જિતે ‘‘સાધુ સાધુ, આનન્દ, તેન હિ ત્વં, આનન્દ, ઇમમ્પિ છટ્ઠં અનુસ્સતિટ્ઠાનં ધારેહિ. ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સતોવ અભિક્કમતિ સતોવ પટિક્કમતી’’તિઆદિમાહ. છટ્ઠાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૯. ખતસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે સુક્કપક્ખો પુબ્બભાગે દસહિપિ કુસલકમ્મપથેહિ પરિચ્છિન્નો, ઉપરિ યાવ અરહત્તમગ્ગા લબ્ભતિ. બહુઞ્ચ પુઞ્ઞં પસવતીતિ એત્થ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકપુઞ્ઞં કથિતં.

૧૦. મલસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે દુસ્સીલભાવો દુસ્સીલ્યં, દુસ્સીલ્યમેવ મલં દુસ્સીલ્યમલં. કેનટ્ઠેન મલન્તિ? અનુદહનટ્ઠેન દુગ્ગન્ધટ્ઠેન કિલિટ્ઠકરણટ્ઠેન ચ. તઞ્હિ નિરયાદીસુ અપાયેસુ અનુદહતીતિ અનુદહનટ્ઠેનપિ મલં. તેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો માતાપિતૂનમ્પિ સન્તિકે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સાપિ અન્તરે બોધિચેતિયટ્ઠાનેસુપિ જિગુચ્છનીયો હોતિ, સબ્બદિસાસુ ચસ્સ ‘‘એવરૂપં કિર તેન પાપકમ્મં કત’’ન્તિ અવણ્ણગન્ધો વાયતીતિ દુગ્ગન્ધટ્ઠેનપિ મલં. તેન ચ સમન્નાગતો પુગ્ગલો ગતગતટ્ઠાને ઉપતાપઞ્ચેવ લભતિ, કાયકમ્માદીનિ ચસ્સ અસુચીનિ હોન્તિ અપભસ્સરાનીતિ કિલિટ્ઠકરણટ્ઠેનપિ મલં. અપિચ તં દેવમનુસ્સસમ્પત્તિયો ચેવ નિબ્બાનસમ્પત્તિઞ્ચ મિલાપેતીતિ મિલાપનટ્ઠેનપિ મલન્તિ વેદિતબ્બં. ઇસ્સામલમચ્છેરમલેસુપિ એસેવ નયો.

બાલવગ્ગો પઠમો.