૯-૧૦. કથાવત્થુસુત્તદ્વયવણ્ણના
૬૯-૭૦. નવમે તિરચ્છાનકથન્તિ અનિય્યાનિકત્તા સગ્ગમોક્ખમગ્ગાનં તિરચ્છાનભૂતં કથં. તત્થ રાજાનં આરબ્ભ ‘‘મહાસમ્મતો મન્ધાતા ધમ્માસોકો એવંમહાનુભાવો’’તિઆદિના નયેન પવત્તકથા રાજકથા. એસ નયો ચોરકથાદીસુ. તેસુ ‘‘અસુકો રાજા અભિરૂપો દસ્સનીયો’’તિઆદિના ગેહસિતકથાવ તિરચ્છાનકથા હોતિ, ‘‘સોપિ નામ એવંમહાનુભાવો ખયં ગતો’’તિ એવં પવત્તા પન કમ્મટ્ઠાનભાવે તિટ્ઠતિ. ચોરેસુપિ ‘‘મૂલદેવો એવંમહાનુભાવો, મેઘદેવો એવંમહાનુભાવો’’તિ તેસં કમ્મં પટિચ્ચ ‘‘અહો સૂરા’’તિ ગેહસિતકથાવ તિરચ્છાનકથા. યુદ્ધેસુપિ ભારતયુદ્ધાદીસુ ‘‘અસુકેન અસુકો એવં મારિતો એવં વિદ્ધો’’તિ કમ્મસ્સાદવસેનેવ કથા તિરચ્છાનકથા, ‘‘તેપિ નામ ખયં ગતા’’તિ એવં પવત્તા પન સબ્બત્થ કમ્મટ્ઠાનમેવ હોતિ. અપિચ અન્નાદીસુ ‘‘એવં વણ્ણવન્તં રસવન્તં ફસ્સસમ્પન્નં ખાદિમ્હ ભુઞ્જિમ્હ પિવિમ્હ પરિભુઞ્જિમ્હા’’તિ કામરસસ્સાદવસેન કથેતું ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા ‘‘પુબ્બે એવં વણ્ણાદિસમ્પન્નં અન્નં પાનં વત્થં યાનં માલં ગન્ધં સીલવન્તાનં અદમ્હ, ચેતિયં પૂજિમ્હા’’તિ કથેતું વટ્ટતિ.
ઞાતિકથાદીસુપિ ‘‘અમ્હાકં ઞાતકા સૂરા સમત્થા’’તિ વા ‘‘પુબ્બે મયં એવં વિચિત્રેહિ યાનેહિ વિચરિમ્હા’’તિ વા અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા ‘‘તેપિ નો ઞાતકા ખયં ગતા’’તિ વા ‘‘પુબ્બે મયં એવરૂપા ઉપાહના સઙ્ઘસ્સ અદમ્હા’’તિ વા કથેતબ્બં. ગામકથાપિ સુનિવિટ્ઠદુન્નિવિટ્ઠસુભિક્ખદુબ્ભિક્ખાદિવસેન વા ‘‘અસુકગામવાસિનો સૂરા સમત્થા’’તિ વા એવં અસ્સાદવસેનેવ ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા ‘‘સદ્ધા પસન્ના’’તિ વા ‘‘ખયવયં ગતા’’તિ વા વત્તું વટ્ટતિ. નિગમનગરજનપદકથાસુપિ એસેવ નયો.
ઇત્થિકથાપિ વણ્ણસણ્ઠાનાદીનિ પટિચ્ચ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના ખયં ગતા’’તિ એવમેવ વટ્ટતિ. સૂરકથાપિ ‘‘નન્દિમિત્તો નામ યોધો સૂરો અહોસી’’તિ અસ્સાદવસેનેવ ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધો અહોસિ ખયં ગતો’’તિ એવમેવ વટ્ટતિ. સુરાકથન્તિ પાળિયં પન અનેકવિધં મજ્જકથં અસ્સાદવસેન કથેતું ન વટ્ટતિ, આદીનવવસેનેવ વત્તું વટ્ટતિ. વિસિખાકથાપિ ‘‘અસુકવિસિખા સુનિવિટ્ઠા દુન્નિવિટ્ઠા સૂરા સમત્થા’’તિ અસ્સાદવસેનેવ ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના ખયં ગતા’’તિ વટ્ટતિ. કુમ્ભટ્ઠાનકથા નામ કૂટટ્ઠાનકથા ઉદકતિત્થકથા વુચ્ચતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૨૩; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૦૮૦). કુમ્ભદાસિકથા વા. સાપિ ‘‘પાસાદિકા નચ્ચિતું ગાયિતું છેકા’’તિ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના’’તિઆદિના નયેનેવ વટ્ટતિ.
પુબ્બપેતકથા નામ અતીતઞાતિકથા. તત્થ વત્તમાનઞાતિકથાસદિસોવ વિનિચ્છયો. નાનત્તકથા નામ પુરિમપચ્છિમકથાવિમુત્તા અવસેસા નાનાસભાવા તિરચ્છાનકથા. લોકક્ખાયિકા નામ ‘‘અયં લોકો કેન નિમ્મિતો? અસુકેન નામ નિમ્મિતો. કાકો સેતો અટ્ઠીનં સેતત્તા, બલાકા રત્તા લોહિતસ્સ રત્તત્તા’’તિએવમાદિકા લોકાયતવિતણ્ડસલ્લાપકથા. સમુદ્દક્ખાયિકા નામ કસ્મા સમુદ્દો સાગરોતિ. સાગરદેવેન ખતત્તા સાગરો, ખતો મેતિ હત્થમુદ્દાય નિવેદિતત્તા સમુદ્દોતિએવમાદિકા નિરત્થકા સમુદ્દક્ખાયનકથા. ભવોતિ વુદ્ધિ, અભવોતિ હાનિ. ઇતિ ભવો ઇતિ અભવોતિ યં વા તં વા નિરત્થકકારણં વત્વા પવત્તિતકથા ઇતિભવાભવકથા નામ.
તેજસા તેજન્તિ અત્તનો તેજસા તેસં તેજં. પરિયાદિયેય્યાથાતિ ખેપેત્વા ગહેત્વા અભિભવેય્યાથ. તત્રિદં વત્થુ – એકો પિણ્ડપાતિકો મહાથેરં પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, તેજસા તેજં પરિયાદિયમાના ભિક્ખૂ કિં કરોન્તી’’તિ. થેરો આહ – આવુસો, કિઞ્ચિદેવ આતપે ઠપેત્વા યથા છાયા હેટ્ઠા ન ઓતરતિ, ઉદ્ધંયેવ ગચ્છતિ તથા કરોન્તિ. દસમે પાસંસાનિ ઠાનાનીતિ પસંસાવહાનિ કારણાનિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.
યમકવગ્ગો દુતિયો.