૧. આનિસંસવગ્ગો
૧. કિમત્થિયસુત્તવણ્ણના
૧. દસકનિપાતસ્સ પઠમે કુસલાનિ સીલાનીતિ અનવજ્જસીલાનિ. અમઙ્કુભાવસ્સ અવિપ્પટિસારસ્સ અત્થાય સંવત્તન્તીતિ અવિપ્પટિસારત્થાનિ. સો નેસં આનિસંસોતિ અવિપ્પટિસારાનિસંસાનિ. યથાભૂતઞાણદસ્સનત્થોતિઆદીસુ યથાભૂતઞાણદસ્સનં નામ તરુણવિપસ્સના, નિબ્બિદા નામ બલવવિપસ્સના, વિરાગો નામ મગ્ગો, વિમુત્તિ નામ અરહત્તફલં, ઞાણદસ્સનં નામ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. અગ્ગાય પરેન્તીતિ અરહત્તત્થાય ગચ્છન્તિ.
૨. ચેતનાકરણીયસુત્તવણ્ણના
૨. દુતિયે ન ચેતનાય કરણીયન્તિ ન ચેતેત્વા કપ્પેત્વા પકપ્પેત્વા કાતબ્બં. ધમ્મતા એસાતિ ધમ્મસભાવો એસો કારણનિયમો અયં. અભિસન્દેન્તીતિ પવત્તેન્તિ. પરિપૂરેન્તીતિ પરિપુણ્ણં કરોન્તિ. અપારા પારં ગમનાયાતિ ઓરિમતીરભૂતા તેભૂમકવટ્ટા નિબ્બાનપારં ગમનત્થાય.
૩-૫. ઉપનિસસુત્તત્તયવણ્ણના
૩-૫. તતિયે હતૂપનિસોતિ હતકારણો. ચતુત્થપઞ્ચમેસુ દ્વીહિ થેરેહિ કથિતભાવોવ વિસેસો.
૬. સમાધિસુત્તવણ્ણના
૬. છટ્ઠે નેવ પથવિયં પથવીસઞ્ઞી અસ્સાતિ પથવિં આરમ્મણં કત્વા પથવીતિ એવં ઉપ્પન્નાય સઞ્ઞાય સઞ્ઞી ન ભવેય્ય. આપાદીસુપિ એસેવ નયો. ન ઇધલોકેતિ ઇધલોકે ઉપ્પજ્જનકચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનસઞ્ઞાય ન સઞ્ઞી ભવેય્ય. ન પરલોકેતિ પરલોકે ઉપ્પજ્જનકચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનસઞ્ઞાય ન સઞ્ઞી ભવેય્ય. સઞ્ઞી ચ પન અસ્સાતિ અથ ચ પનસ્સ સમાપત્તિ સવિતક્કસમાપત્તિયેવ અસ્સાતિ વુચ્ચતિ. એતં સન્તં એતં પણીતન્તિ સન્તં સન્તન્તિ અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સ દિવસમ્પિ ચિત્તુપ્પાદો ‘‘સન્તં સન્ત’’ન્તેવ પવત્તતિ, પણીતં પણીતન્તિ અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સ દિવસમ્પિ ચિત્તુપ્પાદો ‘‘પણીતં પણીત’’ન્તેવ પવત્તતિ. યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથોતિ નિબ્બાનં નિબ્બાનન્તિ અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સ દિવસમ્પિ ચિત્તુપ્પાદો ‘‘નિબ્બાનં નિબ્બાન’’ન્તેવ પવત્તતીતિ સબ્બમ્પેતં ફલસમાપત્તિસમાધિં સન્ધાય વુત્તં.
૭. સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના
૭. સત્તમે સઞ્ઞી ચ પનાહં, આવુસો, તસ્મિં સમયે અહોસિન્તિ, આવુસો, તસ્મિં સમયે અહં ‘‘ભવનિરોધો નિબ્બાન’’ન્તિ ઇમાય ફલસમાપત્તિસઞ્ઞાય સઞ્ઞી અહોસિં. સચિત્તકા મે સા સમાપત્તિ અહોસીતિ પચ્ચવેક્ખણા કથિતા.
૮. ઝાનસુત્તવણ્ણના
૮. અટ્ઠમે સમન્તપાસાદિકોતિ પસાદાવહાનંયેવ કાયકમ્માદીનં સબ્ભાવતો સમન્તો પાસાદિકો. સબ્બાકારપરિપૂરોતિ સબ્બેહિ કારણેહિ પરિપુણ્ણો.
૯. સન્તવિમોક્ખસુત્તવણ્ણના
૯. નવમે સન્તાતિ આરમ્મણસન્તતાયપિ અઙ્ગસન્તતાયપિ સન્તા. વિમોક્ખાતિ પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુત્તત્તા આરમ્મણે ચ નિરાસઙ્કભાવેન સુટ્ઠુ મુત્તત્તા એવંલદ્ધનામા. અતિક્કમ્મ રૂપેતિ રૂપજ્ઝાનાનિ અતિક્કમિત્વા પવત્તા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.
આનિસંસવગ્ગો પઠમો.
૨. નાથવગ્ગો
૧. સેનાસનસુત્તવણ્ણના
૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતોતિ પઞ્ચહિ ગુણઙ્ગેહિ સમન્નાગતો. નાતિદૂરં હોતિ નાચ્ચાસન્નન્તિ યઞ્હિ અતિદૂરે હોતિ, પિણ્ડાય ચરિત્વા તત્થ ગચ્છન્તસ્સ કાયચિત્તદરથા હોતિ, તતો અનુપ્પન્નં વા સમાધિં ઉપ્પાદેતું ઉપ્પન્નં વા થિરં કાતું ન સક્કોતિ. અચ્ચાસન્નં બહુજનાકિણ્ણં હોતિ. ચત્તાલીસઉસભમત્તે પન પદેસે વસતં દૂરાસન્નદોસવિમુત્તઞ્ચ ગમનાગમનસમ્પન્નં નામ હોતિ. દિવાઅપ્પાકિણ્ણન્તિ દિવસભાગે મહાજનેન અનાકિણ્ણં.
૨. પઞ્ચઙ્ગસુત્તવણ્ણના
૧૨. દુતિયે કેવલીતિ કેવલેહિ સકલેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતો. વુસિતવાતિ વુત્થબ્રહ્મચરિયવાસો. અસેખેનાતિ અસેખધમ્મપરિયાપન્નેન લોકુત્તરેન. સીલક્ખન્ધેનાતિ સીલરાસિના. વિમુત્તિક્ખન્ધેનાતિ એત્થ ઠપેત્વા સીલાદયો તયો સેસા ફલધમ્મા વિમુત્તિ નામ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં પચ્ચવેક્ખણઞાણં, તં લોકિયમેવ.
૩-૪. સંયોજનસુત્તાદિવણ્ણના
૧૩-૧૪. તતિયે ઓરમ્ભાગિયાનીતિ હેટ્ઠાભાગિયાનિ. ઉદ્ધમ્ભાગિયાનીતિ ઉપરિભાગિયાનિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટમેવ કથિતં. ચતુત્થે ખિલવિનિબન્ધા પઞ્ચકનિપાતે વિત્થારિતાયેવ. આરોહપરિણાહેનાતિ દીઘપુથુલન્તેન.
૫. અપ્પમાદસુત્તવણ્ણના
૧૫. પઞ્ચમે એવમેવ ખોતિ યથા સબ્બસત્તાનં સમ્માસમ્બુદ્ધો અગ્ગો, એવં સબ્બેસં કુસલધમ્માનં કારાપકઅપ્પમાદો અગ્ગોતિ દટ્ઠબ્બો. નનુ ચેસ લોકિયોવ, કુસલધમ્મા પન લોકુત્તરાપિ. અયઞ્ચ કામાવચરોવ, કુસલધમ્મા પન ચતુભૂમકા. કથમેસ તેસં અગ્ગોતિ? પટિલાભકત્તેન. અપ્પમાદેન હિ તે પટિલભન્તિ, તસ્મા સો તેસં અગ્ગો. તેનેવ વુત્તં – સબ્બે તે અપ્પમાદમૂલકાતિ.
જઙ્ગલાનન્તિ પથવિતલચારીનં. પાણાનન્તિ સપાદકપાણાનં. પદજાતાનીતિ પદાનિ. સમોધાનં ગચ્છન્તીતિ ઓધાનં પક્ખેપં ગચ્છન્તિ. અગ્ગમક્ખાયતીતિ સેટ્ઠમક્ખાયતિ. યદિદં મહન્તત્તેનાતિ મહન્તભાવેન અગ્ગમક્ખાયતિ, ન ગુણગ્ગેનાતિ અત્થો. વસ્સિકન્તિ સુમનપુપ્ફં. ઇદં કિર સુત્તં સુત્વા ભાતિયમહારાજા વીમંસિતુકામતાય એકસ્મિં ગબ્ભે ચતુજાતિગન્ધેહિ પરિભણ્ડં કત્વા સુગન્ધપુપ્ફાનિ આહરાપેત્વા એકસ્સ સમુગ્ગસ્સ મજ્ઝે સુમનપુપ્ફમુટ્ઠિં ઠપેત્વા સેસાનિ તસ્સ સમન્તતો મુટ્ઠિં કત્વા ઠપેત્વા દ્વારં પિધાય બહિ નિક્ખન્તો. અથસ્સ મુહુત્તં બહિ વીતિનામેત્વા દ્વારં વિવરિત્વા પવિસન્તસ્સ સબ્બપઠમં સુમનપુપ્ફગન્ધો ઘાનં પહરિ. સો મહાતલસ્મિંયેવ મહાચેતિયાભિમુખો નિપજ્જિત્વા ‘‘વસ્સિકં તેસં અગ્ગન્તિ કથેન્તેન સુકથિતં સમ્માસમ્બુદ્ધેના’’તિ ચેતિયં વન્દિ. ખુદ્દરાજાનોતિ ખુદ્દકરાજાનો. કૂટરાજાનોતિપિ પાઠો.
૬. આહુનેય્યસુત્તવણ્ણના
૧૬. છટ્ઠે ગોત્રભૂતિ સિખાપત્તવિપસ્સનાભૂતેન નિબ્બાનારમ્મણેન ગોત્રભુઞાણેન સમન્નાગતો.
૭. પઠમનાથસુત્તવણ્ણના
૧૭. સત્તમે સનાથાતિ સઞાતકા બહુઞાતિવગ્ગા હુત્વા વિહરથ. નાથં કરોન્તીતિ નાથકરણા, અત્તનો સનાથભાવકરા પતિટ્ઠાકરાતિ અત્થો. કલ્યાણમિત્તોતિઆદીસુ સીલાદિગુણસમ્પન્ના કલ્યાણા મિત્તા અસ્સાતિ કલ્યાણમિત્તો. તેવસ્સ ઠાનનિસજ્જાદીસુ સહ અયનતો સહાયાતિ કલ્યાણસહાયો. ચિત્તેન ચેવ કાયેન ચ કલ્યાણમિત્તેસુયેવ સમ્પવઙ્કો ઓણતોતિ કલ્યાણસમ્પવઙ્કો. સુવચો હોતીતિ સુખેન વત્તબ્બો હોતિ, સુખેન અનુસાસિતબ્બો. ખમોતિ ગાળ્હેન ફરુસેન કક્ખળેન વુત્તો ખમતિ ન કુપ્પતિ. પદક્ખિણગ્ગાહી અનુસાસનિન્તિ યથા એકચ્ચો ઓવદિયમાનો વામતો ગણ્હાતિ, પટિપ્ફરતિ વા, અસ્સુણન્તો વા ગચ્છતિ, એવં અકત્વા ‘‘ઓવદથ, ભન્તે, અનુસાસથ, તુમ્હેસુ અનોવદન્તેસુ કો અઞ્ઞો ઓવદિસ્સતી’’તિ પદક્ખિણં ગણ્હાતિ.
ઉચ્ચાવચાનીતિ ઉચ્ચનીચાનિ. કિંકરણીયાનીતિ ‘‘કિં કરોમી’’તિ એવં વત્વા કત્તબ્બકમ્માનિ. તત્થ ઉચ્ચકમ્મં નામ ચીવરસ્સ કરણં રજનં, ચેતિયે સુધાકમ્મં, ઉપોસથાગારચેતિયઘરબોધિઘરેસુ કત્તબ્બકમ્મન્તિ એવમાદિ. અવચકમ્મં નામ પાદધોવનમક્ખનાદિખુદ્દકકમ્મં. તત્રૂપાયાયાતિ તત્રુપગમનિયાય. અલં કાતુન્તિ કાતું સમત્થો હોતિ. અલં સંવિધાતુન્તિ વિચારેતું સમત્થો હોતિ.
ધમ્મે અસ્સ કામો સિનેહોતિ ધમ્મકામો, તેપિટકં બુદ્ધવચનં પિયાયતીતિ અત્થો. પિયસમુદાહારોતિ પરસ્મિં કથેન્તે સક્કચ્ચં સુણાતિ, સયઞ્ચ પરેસં દેસેતુકામો હોતીતિ અત્થો. અભિધમ્મે અભિવિનયેતિ એત્થ ધમ્મો અભિધમ્મો, વિનયો અભિવિનયોતિ ચતુક્કં વેદિતબ્બં. તત્થ ધમ્મોતિ સુત્તન્તપિટકં. અભિધમ્મોતિ સત્ત પકરણાનિ. વિનયોતિ ઉભતોવિભઙ્ગો. અભિવિનયોતિ ખન્ધકપરિવારા. અથ વા સુત્તન્તપિટકમ્પિ અભિધમ્મપિટકમ્પિ ધમ્મો એવ, મગ્ગફલાનિ અભિધમ્મો. સકલવિનયપિટકં વિનયો, કિલેસવૂપસમકરણં અભિવિનયો. ઇતિ સબ્બસ્મિમ્પિ એત્થ ધમ્મે ચ અભિધમ્મે ચ વિનયે ચ અભિવિનયે ચ ઉળારપામોજ્જો હોતીતિ અત્થો. કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ કારણત્થે ભુમ્મં, ચાતુભૂમકકુસલધમ્મકારણા તેસં અધિગમત્થાય અનિક્ખિત્તધુરો હોતીતિ અત્થો.
૮. દુતિયનાથસુત્તવણ્ણના
૧૮. અટ્ઠમે થેરાનુકમ્પિતસ્સાતિ થેરેહિ ઓવાદાનુસાસનિદાનસમુસ્સાહિતાય હિતફરણાય અનુકમ્પિતસ્સ.
૯. પઠમઅરિયાવાસસુત્તવણ્ણના
૧૯. નવમે અરિયવાસાતિ અરિયાનં આવાસો, તે આવસિંસુ આવસન્તિ આવસિસ્સન્તીતિ અરિયાવાસા. યદરિયાતિ યે વાસે અરિયા.
૧૦. દુતિયઅરિયાવાસસુત્તવણ્ણના
૨૦. દસમં યસ્મા કુરુરટ્ઠવાસિનો ભિક્ખૂ ગમ્ભીરપઞ્ઞાકારકા યુત્તપ્પયુત્તા, તસ્મા યથા તેસં દીઘનિકાયાદીસુ મહાનિદાનાદીનિ કથિતાનિ, એવમિદમ્પિ ગમ્ભીરં સુખુમં તિલક્ખણાહતં સુત્તં તત્થેવ અવોચ. તત્થ પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનોતિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ વિપ્પયુત્તો હુત્વા ખીણાસવો અવસિ વસતિ વસિસ્સતિ. તસ્મા અયં પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનતા અરિયાવાસોતિ વુત્તો. એસ નયો સબ્બત્થ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છળઙ્ગસમન્નાગતો હોતીતિ છળઙ્ગુપેક્ખાય સમન્નાગતો હોતિ. છળઙ્ગુપેક્ખા ધમ્મા નામ કેતિ? ઞાણાદયો. ‘‘ઞાણ’’ન્તિ વુત્તે કિરિયતો ચત્તારિ ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તાનિ લબ્ભન્તિ, ‘‘સતતવિહારો’’તિ વુત્તે અટ્ઠ મહાચિત્તાનિ, ‘‘રજ્જનદુસ્સનં નત્થી’’તિ વુત્તે દસ ચિત્તાનિ લબ્ભન્તિ. સોમનસ્સં આસેવનવસેન લબ્ભતિ. સતારક્ખેન ચેતસાતિ ખીણાસવસ્સ હિ તીસુ દ્વારેસુ સબ્બકાલે સતિ આરક્ખકિચ્ચં સાધેતિ. તેનેવસ્સ ચરતો ચ તિટ્ઠતો ચ સુત્તસ્સ ચ જાગરસ્સ ચ સતતં સમિતં ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતીતિ વુચ્ચતિ.
પુથુસમણબ્રાહ્મણાનન્તિ બહૂનં સમણબ્રાહ્મણાનં. એત્થ સમણાતિ પબ્બજ્જૂપગતા, બ્રાહ્મણાતિ ભોવાદિનો. પુથુપચ્ચેકસચ્ચાનીતિ બહૂનિ પાટેક્કસચ્ચાનિ. ‘‘ઇદમેવ દસ્સનં સચ્ચં, ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ એવં પાટિયેક્કં ગહિતાનિ બહૂનિ સચ્ચાનીતિ અત્થો. નુણ્ણાનીતિ નીહટાનિ. પનુણ્ણાનીતિ સુટ્ઠુ નીહટાનિ. ચત્તાનીતિ વિસ્સટ્ઠાનિ. વન્તાનીતિ વમિતાનિ. મુત્તાનીતિ છિન્નબન્ધનાનિ કતાનિ. પહીનાનીતિ પજહિતાનિ. પટિનિસ્સટ્ઠાનીતિ યથા ન પુન ચિત્તં આરોહન્તિ, એવં પટિનિસ્સજ્જિતાનિ. સબ્બાનેવ તાનિ ગહિતગ્ગહણસ્સ વિસ્સટ્ઠભાવવેવચનાનિ.
સમવયસટ્ઠેસનોતિ એત્થ અવયાતિ અનૂના, સટ્ઠાતિ વિસ્સટ્ઠા. સમ્મા અવયા સટ્ઠા એસના અસ્સાતિ સમવયસટ્ઠેસનો, સુટ્ઠુવિસ્સટ્ઠસબ્બએસનોતિ અત્થો. રાગા ચિત્તં વિમુત્તન્તિઆદીહિ મગ્ગસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિ કથિતા. રાગો મે પહીનોતિઆદીહિ પચ્ચવેક્ખણફલં કથિતં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.
નાથવગ્ગો દુતિયો.
૩. મહાવગ્ગો
૧. સીહનાદસુત્તવણ્ણના
૨૧. તતિયસ્સ પઠમે વિસમગતેતિ વિસમટ્ઠાનેસુ ગોચરેસુ ગતે. સઙ્ઘાતં આપાદેસિન્તિ ઘાતં વધં પાપેસિં. તસ્સ હિ ઉસ્સન્નતેજતાય ખુદ્દકેસુ પાણેસુ અનુકમ્પા હોતિ. તસ્મા યે પટિસત્તુભાવેન સણ્ઠાતું સક્ખિસ્સન્તિ, યે દુબ્બલા પલાયિતુકામા ભવિસ્સન્તિ, તે પલાયિસ્સન્તીતિ સીહનાદં નદિત્વાવ ગોચરાય પક્કમતિ. તથાગતસ્સેતં અધિવચનન્તિ યદિ હિ સહનતાય હનનતાય ચ સીહો, તથાગતો હિ સબ્બાનિ ચ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાનિ સહતિ, સબ્બપરપ્પવાદિનો ચ વાદાનં નિમ્મથનેન હનતિ. ઇદમસ્સ હોતિ સીહનાદસ્મિન્તિ અયમસ્સ સીહનાદો.
તથાગતબલાનીતિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણાનિ તથાગતસ્સેવ બલાનિ. યથા વા પુબ્બબુદ્ધાનં બલાનિ પુઞ્ઞસમ્પત્તિયા આગતાનિ, તથા આગતબલાનીતિપિ અત્થો. તત્થ દુવિધં તથાગતસ્સ બલં કાયબલં ઞાણબલં. તેસુ કાયબલં હત્થિકુલાનુસારેન વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –
‘‘કાલાવકઞ્ચ ગઙ્ગેય્યં, પણ્ડરં તમ્બપિઙ્ગલં;
ગન્ધમઙ્ગલહેમઞ્ચ, ઉપોસથછદ્દન્તિમે દસા’’તિ.
ઇમાનિ દસ હત્થિકુલાનિ. તત્થ કાલાવકન્તિ પકતિહત્થિકુલં દટ્ઠબ્બં. યં દસન્નં પુરિસાનં કાયબલં, તં એકસ્સ કાલાવકસ્સ હત્થિનો. યં દસન્નં કાલાવકાનં બલં, તં એકસ્સ ગઙ્ગેય્યસ્સ. યં દસન્નં ગઙ્ગેય્યાનં, તં એકસ્સ પણ્ડરસ્સ. યં દસન્નં પણ્ડરાનં, તં એકસ્સ તમ્બસ્સ. યં દસન્નં તમ્બાનં, તં એકસ્સ પિઙ્ગલસ્સ. યં દસન્નં પિઙ્ગલાનં, તં એકસ્સ ગન્ધહત્થિનો. યં દસન્નં ગન્ધહત્થીનં, તં એકસ્સ મઙ્ગલસ્સ. યં દસન્નં મઙ્ગલાનં, તં એકસ્સ હેમસ્સ. યં દસન્નં હેમાનં, તં એકસ્સ ઉપોસથસ્સ. યં દસન્નં ઉપોસથાનં, તં એકસ્સ છદ્દન્તસ્સ. યં દસન્નં છદ્દન્તાનં, તં એકસ્સ તથાગતસ્સ. નારાયનસઙ્ઘાતબલન્તિપિ ઇદમેવ વુચ્ચતિ. તદેતં પકતિહત્થિગણનાય હત્થીનં કોટિસહસ્સાનં, પુરિસગણનાય દસન્નં પુરિસકોટિસહસ્સાનં બલં હોતિ. ઇદં તાવ તથાગતસ્સ કાયબલં.
ઞાણબલં પન પાળિયં તાવ આગતમેવ. દસબલઞાણં, મજ્ઝિમે આગતં ચતુવેસારજ્જઞાણં, અટ્ઠસુ પરિસાસુ અકમ્પનઞાણં, ચતુયોનિપરિચ્છેદઞાણં, પઞ્ચગતિપરિચ્છેદઞાણં, સંયુત્તકે (સં. નિ. ૨.૩૩) આગતાનિ તેસત્તતિ ઞાણાનિ સત્તસત્તતિ ઞાણાનીતિ, એવં અઞ્ઞાનિપિ અનેકાનિ ઞાણબલં નામ. ઇધાપિ ઞાણબલમેવ અધિપ્પેતં. ઞાણઞ્હિ અકમ્પિયટ્ઠેન ઉપત્થમ્ભનટ્ઠેન ચ બલન્તિ વુત્તં.
આસભં ઠાનન્તિ સેટ્ઠટ્ઠાનં ઉત્તમટ્ઠાનં. આસભા વા પુબ્બબુદ્ધા, તેસં ઠાનન્તિ અત્થો. અપિચ ગવસતજેટ્ઠકો ઉસભો, ગવસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો. વજસતજેટ્ઠકો વા ઉસભો, વજસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો. સબ્બગવસેટ્ઠો સબ્બપરિસ્સયસહો સેતો પાસાદિકો મહાભારવહો અસનિસતસદ્દેહિપિ અસમ્પકમ્પિયો નિસભો, સો ઇધ ઉસભોતિ અધિપ્પેતો. ઇદમ્પિ હિ તસ્સ પરિયાયવચનં. ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં. ઠાનન્તિ ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા અચલટ્ઠાનં. ઇદં પન આસભં વિયાતિ આસભં. યથેવ હિ નિસભસઙ્ખાતો ઉસભો ઉસભબલેન સમન્નાગતો ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ, એવં તથાગતોપિ દસહિ તથાગતબલેહિ સમન્નાગતો ચતૂહિ વેસારજ્જપાદેહિ અટ્ઠપરિસપથવિં ઉપ્પીળેત્વા સદેવકે લોકે કેનચિ પચ્ચત્થિકેન પચ્ચામિત્તેન અકમ્પિયો અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ. એવં તિટ્ઠમાનો ચ તં આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ ઉપગચ્છતિ ન પચ્ચક્ખાતિ અત્તનિ આરોપેતિ. તેન વુત્તં – ‘‘આસભં ઠાનં પટિજાનાતી’’તિ.
પરિસાસૂતિ અટ્ઠસુ પરિસાસુ. સીહનાદં નદતીતિ સેટ્ઠનાદં નદતિ, અભીતનાદં નદતિ, સીહનાદસદિસં વા નાદં નદતિ. તત્રાયં ઉપમા – યથા સીહો સીહબલેન સમન્નાગતો સબ્બત્થ વિસારદો વિગતલોમહંસો સીહનાદં નદતિ, એવં તથાગતસીહોપિ તથાગતબલેહિ સમન્નાગતો અટ્ઠસુ પરિસાસુ વિસારદો વિગતલોમહંસો ‘‘ઇતિ સક્કાયો’’તિઆદિના નયેન નાનાવિધદેસનાવિલાસસમ્પન્નં સીહનાદં નદતિ. તેન વુત્તં – ‘‘પરિસાસુ સીહનાદં નદતી’’તિ.
બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતીતિ એત્થ બ્રહ્મન્તિ સેટ્ઠં ઉત્તમં વિસિટ્ઠં. ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કં. તં પનેતં દુવિધં હોતિ પટિવેધઞાણઞ્ચેવ દેસનાઞાણઞ્ચ. તત્થ પઞ્ઞાપભાવિતં અત્તનો અરિયફલાવહં પટિવેધઞાણં, કરુણાપભાવિતં સાવકાનં અરિયફલાવહં દેસનાઞાણં. તત્થ પટિવેધઞાણં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પન્નન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ અભિનિક્ખમનતો યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. તુસિતભવનતો વા યાવ મહાબોધિપલ્લઙ્કે અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દીપઙ્કરતો વા પટ્ઠાય યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દેસનાઞાણમ્પિ પવત્તમાનં પવત્તન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ યાવ અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગા પવત્તમાનં, ફલક્ખણે પવત્તં નામ. તેસુ પટિવેધઞાણં લોકુત્તરં, દેસનાઞાણં લોકિયં. ઉભયમ્પિ પનેતં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં, બુદ્ધાનંયેવ ઓરસઞાણં.
ઇદાનિ યેહિ દસહિ બલેહિ સમન્નાગતો તથાગતો આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, તાનિ વિત્થારતો દસ્સેતું કતમાનિ દસ? ઇધ, ભિક્ખવે, તથાગતો ઠાનઞ્ચ ઠાનતોતિઆદિમાહ. તત્થ ઠાનઞ્ચ ઠાનતોતિ કારણઞ્ચ કારણતો. કારણઞ્હિ યસ્મા તત્થ ફલં તિટ્ઠતિ, તદાયત્તવુત્તિતાય ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચ, તસ્મા ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. તં ભગવા ‘‘યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં હેતૂ પચ્ચયા ઉપ્પાદાય, તં તં ઠાનં. યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં ન હેતૂ ન પચ્ચયા ઉપ્પાદાય, તં તં અટ્ઠાન’’ન્તિ પજાનન્તો ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનાતિ. અભિધમ્મે પનેતં ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં ઞાણ’’ન્તિઆદિના (વિભ. ૮૦૯) નયેન વિત્થારિતમેવ. યમ્પીતિ યેન ઞાણેન. ઇદમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સાતિ ઇદમ્પિ ઠાનાટ્ઠાનઞાણં તથાગતસ્સ તથાગતબલં નામ હોતીતિ અત્થો. એવં સબ્બપદેસુ યોજના વેદિતબ્બા.
કમ્મસમાદાનાનન્તિ સમાદિયિત્વા કતાનં કુસલાકુસલકમ્માનં, કમ્મમેવ વા કમ્મસમાદાનં. ઠાનસો હેતુસોતિ પચ્ચયતો ચેવ હેતુતો ચ. તત્થ ગતિઉપધિકાલપયોગા વિપાકસ્સ ઠાનં, કમ્મં હેતુ. ઇમસ્સ પન ઞાણસ્સ વિત્થારકથા ‘‘અત્થેકચ્ચાનિ પાપકાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તી’’તિઆદિના (વિભ. ૮૧૦) નયેન અભિધમ્મે આગતાયેવ.
સબ્બત્થગામિનિન્તિ સબ્બગતિગામિનિઞ્ચ અગતિગામિનિઞ્ચ. પટિપદન્તિ મગ્ગં. યથાભૂતં પજાનાતીતિ બહૂસુપિ મનુસ્સેસુ એકમેવ પાણં ઘાતેન્તેસુ ‘‘ઇમસ્સ ચેતના નિરયગામિની ભવિસ્સતિ, ઇમસ્સ તિરચ્છાનયોનિગામિની’’તિ ઇમિના નયેન એકવત્થુસ્મિમ્પિ કુસલાકુસલચેતનાસઙ્ખાતાનં પટિપત્તીનં અવિપરીતતો સભાવં જાનાતિ. ઇમસ્સપિ ચ ઞાણસ્સ વિત્થારકથા ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ સબ્બત્થગામિનિં પટિપદં યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો અયં મગ્ગો અયં પટિપદા નિરયગામિનીતિ પજાનાતી’’તિઆદિના (વિભ. ૮૧૧) નયેન અભિધમ્મે આગતાયેવ.
અનેકધાતુન્તિ ચક્ખુધાતુઆદીહિ કામધાતુઆદીહિ વા ધાતૂહિ બહુધાતું. નાનાધાતુન્તિ તાસંયેવ ધાતૂનં વિલક્ખણતાય નાનપ્પકારધાતું. લોકન્તિ ખન્ધાયતનધાતુલોકં. યથાભૂતં પજાનાતીતિ તાસં ધાતૂનં અવિપરીતતો સભાવં પટિવિજ્ઝતિ. ઇદમ્પિ ઞાણં ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ અનેકધાતુનાનાધાતુલોકં યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો ખન્ધનાનત્તં પજાનાતી’’તિઆદિના નયેન અભિધમ્મે વિત્થારિતમેવ.
નાનાધિમુત્તિકતન્તિ હીનાદીહિ અધિમુત્તીહિ નાનાધિમુત્તિકભાવં. ઇદમ્પિ ઞાણં ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ સત્તાનં નાનાધિમુત્તિકતં યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો પજાનાતિ સન્તિ સત્તા હીનાધિમુત્તિકા’’તિઆદિના નયેન અભિધમ્મે વિત્થારિતમેવ.
પરસત્તાનન્તિ પધાનસત્તાનં. પરપુગ્ગલાનન્તિ તતો અઞ્ઞેસં હીનસત્તાનં. એકત્થમેવ વા એતં પદદ્વયં, વેનેય્યવસેન દ્વિધા વુત્તં. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તન્તિ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં પરભાવઞ્ચ અપરભાવઞ્ચ, વુદ્ધિઞ્ચ હાનિઞ્ચાતિ અત્થો. ઇમસ્સાપિ ઞાણસ્સ વિત્થારકથા ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તં યથાભૂતં ઞાણં? ઇધ તથાગતો સત્તાનં આસયં પજાનાતી’’તિ (વિભ. ૮૧૪) આદિના નયેન અભિધમ્મે આગતાયેવ.
ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનન્તિ પઠમાદીનં ચતુન્નં ઝાનાનં, ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીનં અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં, સવિતક્કસવિચારાદીનં તિણ્ણં સમાધીનં, પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિઆદીનઞ્ચ નવન્નં અનુપુબ્બસમાપત્તીનં. સંકિલેસન્તિ હાનભાગિયધમ્મં. વોદાનન્તિ વિસેસભાગિયધમ્મં. વુટ્ઠાનન્તિ ‘‘વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાનં, તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ (વિભ. ૮૨૮) એવં વુત્તં પગુણજ્ઝાનઞ્ચેવ ભવઙ્ગફલસમાપત્તિયો ચ. હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમઞ્હિ પગુણજ્ઝાનં ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિ, તસ્મા ‘‘વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. ભવઙ્ગેન પન સબ્બજ્ઝાનેહિ વુટ્ઠાનં હોતિ, ફલસમાપત્તિયા નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં હોતિ. તં સન્ધાય ચ ‘‘તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. ઇદમ્પિ ઞાણં ‘‘તત્થ કતમં તથાગતસ્સ ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનં સંકિલેસં વોદાનં વુટ્ઠાનં યથાભૂતં ઞાણં? ઝાયીતિ ચત્તારો ઝાયી, અત્થેકચ્ચો ઝાયી સમ્પત્તિંયેવ સમાનં વિપત્તીતિ પચ્ચેતી’’તિઆદિના (વિભ. ૮૨૮) નયેન અભિધમ્મે વિત્થારિતમેવ. સબ્બઞાણાનં વિત્થારકથાય વિનિચ્છયો સમ્મોહવિનોદનિયા વિભઙ્ગટ્ઠકથાય વુત્તો, પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિદિબ્બચક્ખુઞાણકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતા, આસવક્ખયકથા હેટ્ઠા વુત્તાયેવાતિ.
તત્થ પરવાદીકથા હોતિ ‘‘દસબલઞાણં નામ પાટિયેક્કં ઞાણં નત્થિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સેવાયં પભેદો’’તિ. તં ન તથા દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞમેવ હિ દસબલઞાણં, અઞ્ઞં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. દસબલઞાણઞ્હિ સકસકકિચ્ચમેવ જાનાતિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં તમ્પિ તતો અવસેસમ્પિ જાનાતિ. દસબલઞાણેસુ હિ પઠમં કારણાકારણમેવ જાનાતિ, દુતિયં કમ્મવિપાકન્તરમેવ, તતિયં કમ્મપરિચ્છેદમેવ, ચતુત્થં ધાતુનાનત્તકારણમેવ, પઞ્ચમં સત્તાનં અજ્ઝાસયાધિમુત્તિમેવ, છટ્ઠં ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખમુદુભાવમેવ, સત્તમં ઝાનાદીહિ સદ્ધિં તેસં સંકિલેસાદિમેવ, અટ્ઠમં પુબ્બેનિવુત્થક્ખન્ધસન્તતિમેવ, નવમં સત્તાનં ચુતિપટિસન્ધિમેવ, દસમં સચ્ચપરિચ્છેદમેવ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પન એતેહિ જાનિતબ્બઞ્ચ તતો ઉત્તરિઞ્ચ પજાનાતિ, એતેસં પન કિચ્ચં ન સબ્બં કરોતિ. તઞ્હિ ઝાનં હુત્વા અપ્પેતું ન સક્કોતિ, ઇદ્ધિ હુત્વા વિકુબ્બિતું ન સક્કોતિ, મગ્ગો હુત્વા કિલેસે ખેપેતું ન સક્કોતિ.
અપિચ પરવાદી એવં પુચ્છિતબ્બો ‘‘દસબલઞાણં નામેતં સવિતક્કસવિચારં અવિતક્કવિચારમત્તં અવિતક્કઅવિચારં, કામાવચરં રૂપાવચરં અરૂપાવચરં, લોકિયં લોકુત્તર’’ન્તિ. જાનન્તો ‘‘પટિપાટિયા સત્ત ઞાણાનિ સવિતક્કસવિચારાની’’તિ વક્ખતિ, ‘‘તતો પરાનિ દ્વે અવિતક્કઅવિચારાની’’તિ વક્ખતિ. ‘‘આસવક્ખયઞાણં સિયા સવિતક્કસવિચારં સિયા અવિતક્કવિચારમત્તં, સિયા અવિતક્કઅવિચાર’’ન્તિ વક્ખતિ. તથા ‘‘પટિપાટિયા સત્ત કામાવચરાનિ, તતો દ્વે રૂપાવચરાનિ, અવસાને એકં લોકુત્તર’’ન્તિ વક્ખતિ. ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પન સવિતક્કસવિચારમેવ લોકિયમેવા’’તિ વક્ખતિ.
એવમેત્થ અનુપદવણ્ણનં ઞત્વા ઇદાનિ યસ્મા તથાગતો પઠમંયેવ ઠાનાટ્ઠાનઞાણેન વેનેય્યસત્તાનં આસવક્ખયાધિગમસ્સ ચેવ અનધિગમસ્સ ચ ઠાનાટ્ઠાનભૂતં કિલેસાવરણાભાવં પસ્સતિ લોકિયસમ્માદિટ્ઠિટ્ઠાનાદિદસ્સનતો નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિટ્ઠાનાભાવદસ્સનતો ચ. અથ નેસં કમ્મવિપાકઞાણેન વિપાકાવરણાભાવં પસ્સતિ તિહેતુકપ્પટિસન્ધિદસ્સનતો, સબ્બત્થગામિનિપટિપદાઞાણેન કમ્માવરણાભાવં પસ્સતિ આનન્તરિયકમ્માભાવદસ્સનતો. એવમનાવરણાનં અનેકધાતુનાનાધાતુઞાણેન અનુકૂલધમ્મદેસનત્થં ચરિયાવિસેસં પસ્સતિ ધાતુવેમત્તદસ્સનતો. અથ નેસં નાનાધિમુત્તિકતઞાણેન અધિમુત્તિં પસ્સતિ પયોગં અનાદિયિત્વાપિ અધિમુત્તિવસેન ધમ્મદેસનત્થં. અથેવં દિટ્ઠાધિમુત્તીનં યથાસત્તિ યથાબલં ધમ્મં દેસેતું ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તિઞાણેન ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તં પસ્સતિ સદ્ધાદીનં તિક્ખમુદુભાવદસ્સનતો. એવં પરિઞ્ઞાતિન્દ્રિયપરોપરિયત્તા પન તે સચે દૂરે હોન્તિ, અથ ઝાનાદિઞાણેન ઝાનાદીસુ વસીભૂતત્તા ઇદ્ધિવિસેસેન તે ખિપ્પં ઉપગચ્છતિ. ઉપગન્ત્વા ચ નેસં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન પુબ્બજાતિભવં, દિબ્બચક્ખાનુભાવતો પત્તબ્બેન ચેતોપરિયઞાણેન સમ્પતિ ચિત્તવિસેસં પસ્સન્તો આસવક્ખયઞાણાનુભાવેન આસવક્ખયગામિનિયા પટિપદાય વિગતસમ્મોહત્તા આસવક્ખયાય ધમ્મં દેસેતિ. તસ્મા ઇમિનાનુક્કમેન ઇમાનિ બલાનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.
૨. અધિવુત્તિપદસુત્તવણ્ણના
૨૨. દુતિયે યે તે ધમ્માતિ યે તે દસબલઞાણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણધમ્મા. અધિવુત્તિપદાનન્તિ અધિવચનપદાનં, ખન્ધાયતનધાતુધમ્માનન્તિ અત્થો. અધિવુત્તિયોતિ હિ અધિવચનાનિ વુચ્ચન્તિ, તેસં યે પદભૂતા દેસનાય પદટ્ઠાનત્તા. અતીતા બુદ્ધાપિ હિ એતે ધમ્મે કથયિંસુ, અનાગતાપિ એતેવ કથયિસ્સન્તિ. તસ્મા ખન્ધાદયો અધિવુત્તિપદાનિ નામ. તેસં અધિવુત્તિપદાનં. અથ વા ભૂતમત્થં અભિભવિત્વા યથાસભાવતો અગ્ગહેત્વા વત્તનતો અધિવુત્તિયોતિ દિટ્ઠિયો વુચ્ચન્તિ, અધિવુત્તીનં પદાનિ અધિવુત્તિપદાનિ, દિટ્ઠિદીપકાનિ વચનાનીતિ અત્થો. તેસં અધિવુત્તિપદાનં દિટ્ઠિવોહારાનં. અભિઞ્ઞા સચ્છિકિરિયાયાતિ જાનિત્વા પચ્ચક્ખકરણત્થાય. વિસારદોતિ ઞાણસોમનસ્સપ્પત્તો. તત્થાતિ તેસુ ધમ્મેસુ તેસં તેસં તથા તથા ધમ્મં દેસેતુન્તિ તેસં તેસં દિટ્ઠિગતિકાનં વા ઇતરેસં વા આસયં ઞત્વા તથા તથા ધમ્મં દેસેતું. હીનં વા હીનન્તિ ઞસ્સતીતિ હીનં વા ધમ્મં ‘‘હીનો ધમ્મો’’તિ જાનિસ્સતિ. ઞાતેય્યન્તિ ઞાતબ્બં. દટ્ઠેય્યન્તિ દટ્ઠબ્બં. સચ્છિકરેય્યન્તિ સચ્છિકાતબ્બં. તત્થ તત્થ યથાભૂતઞાણન્તિ તેસુ તેસુ ધમ્મેસુ યથાસભાવઞાણં. ઇમિના સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં દસ્સેતિ. એવં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં દસ્સેત્વા પુન દસબલઞાણં દસ્સેન્તો દસયિમાનીતિઆદિમાહ. દસબલઞાણમ્પિ હિ તત્થ તત્થ યથાભૂતઞાણમેવાતિ.
૩. કાયસુત્તવણ્ણના
૨૩. તતિયે આપન્નો હોતિ કઞ્ચિદેવ દેસન્તિ કઞ્ચિ આપત્તિકોટ્ઠાસં આપન્નો હોતિ. અનુવિચ્ચાતિ અનુપવિસિત્વા પરિયોગાહેત્વા. કાયદુચ્ચરિતન્તિ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં. વચીદુચ્ચરિતન્તિ ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં. પાપિકા ઇસ્સાતિ લામિકા ઉસૂયા. પઞ્ઞાય દિસ્વાતિ સહવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય પસ્સિત્વા પસ્સિત્વા પહાતબ્બા. ઇજ્ઝતીતિ સમિજ્ઝતિ. ઉપવાસસ્સાતિ નિસ્સાય ઉપસઙ્કમિત્વા વસન્તસ્સ. અભિભુય્યાતિ અજ્ઝોત્થરિત્વા મદ્દિત્વા. ઇરીયતીતિ વત્તતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે સહવિપસ્સનાય મગ્ગો કથિતો.
૪. મહાચુન્દસુત્તવણ્ણના
૨૪. ચતુત્થે જાનામિમં ધમ્મન્તિ ઇમિના ઞાણવાદસ્સ વદનાકારો વુત્તો. ભાવિતકાયોમ્હીતિઆદીહિ ભાવનાવાદસ્સ. તતિયવારે દ્વેપિ વાદા એકતો વુત્તા, તયોપિ ચેતે અરહત્તમેવ પટિજાનન્તિ. અડ્ઢવાદં વદેય્યાતિ અડ્ઢોહમસ્મીતિ વાદં વદેય્ય. ઉપનીહાતુન્તિ નીહરિત્વા દાતું.
૫. કસિણસુત્તવણ્ણના
૨૫. પઞ્ચમે સકલટ્ઠેન કસિણાનિ, તદારમ્મણાનં ધમ્માનં ખેત્તટ્ઠેન અધિટ્ઠાનટ્ઠેન વા આયતનાનીતિ કસિણાયતનાનિ. ઉદ્ધન્તિ ઉપરિ ગગણતલાભિમુખં. અધોતિ હેટ્ઠા ભૂમિતલાભિમુખં. તિરિયન્તિ ખેત્તમણ્ડલં વિય સમન્તા પરિચ્છિન્દિત્વા. એકચ્ચો હિ ઉદ્ધમેવ કસિણં વડ્ઢેતિ, એકચ્ચો અધો, એકચ્ચો સમન્તતો. તેન તેન વા કારણેન એવં પસારેતિ આલોકમિવ રૂપદસ્સનકામો. તેન વુત્તં – ‘‘પથવીકસિણમેકો સઞ્જાનાતિ ઉદ્ધં અધો તિરિય’’ન્તિ. અદ્વયન્તિ ઇદં પન એકસ્સ અઞ્ઞભાવાનુપગમનત્થં વુત્તં. યથા હિ ઉદકં પવિટ્ઠસ્સ સબ્બદિસાસુ ઉદકમેવ હોતિ ન અઞ્ઞં, એવમેવ પથવીકસિણં પથવીકસિણમેવ હોતિ. નત્થિ તસ્સ અઞ્ઞકસિણસમ્ભેદોતિ. એસેવ નયો સબ્બત્થ. અપ્પમાણન્તિ ઇદં તસ્સ તસ્સ ફરણઅપ્પમાણવસેન વુત્તં. તઞ્હિ ચેતસા ફરન્તો સકલમેવ ફરતિ, ‘‘અયમસ્સ આદિ, ઇદં મજ્ઝ’’ન્તિ પમાણં ન ગણ્હાતિ. વિઞ્ઞાણકસિણન્તિ ચેત્થ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તવિઞ્ઞાણં. તત્થ કસિણવસેન કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે, કસિણુગ્ઘાટિમાકાસવસેન તત્થ પવત્તવિઞ્ઞાણે ઉદ્ધંઅધોતિરિયતા વેદિતબ્બા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, કમ્મટ્ઠાનભાવનાનયેન પનેતાનિ પથવીકસિણાદીનિ વિત્થારતો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૧ આદયો) વુત્તાનેવ.
૬. કાળીસુત્તવણ્ણના
૨૬. છટ્ઠે કુમારિપઞ્હેસૂતિ કુમારીનં મારધીતાનં પુચ્છાસુ. અત્થસ્સ પત્તિં હદયસ્સ સન્તિન્તિ દ્વીહિપિ પદેહિ અરહત્તમેવ કથિતં. સેનન્તિ રાગાદિકિલેસસેનં. પિયસાતરૂપન્તિ પિયજાતિકેસુ ચ સાતજાતિકેસુ ચ વત્થૂસુ ઉપ્પજ્જનતો એવંલદ્ધનામં. એકોહં ઝાયં સુખમનુબોધિન્તિ એવં કિલેસસેનં જિનિત્વા અહં એકકોવ ઝાયન્તો સુખં અનુબુજ્ઝિં સચ્છિઅકાસિં. સક્ખિન્તિ સક્ખિભાવપ્પત્તં ધમ્મસક્ખિં. ન સમ્પજ્જતિ કેનચિ મેતિ મય્હં કેનચિ સદ્ધિં મિત્તધમ્મો નામ નત્થિ. પથવીકસિણસમાપત્તિપરમા ખો, ભગિનિ, એકે સમણબ્રાહ્મણા અત્થોતિ અભિનિબ્બત્તેસુન્તિ પથવીકસિણસમાપત્તિપરમો ઉત્તમો અત્થોતિ ગહેત્વા અભિનિબ્બત્તેસું. યાવતા ખો, ભગિનિ, પથવીકસિણસમાપત્તિપરમતાતિ યત્તકા પથવીકસિણસમાપત્તિયા ઉત્તમકોટિ. તદભિઞ્ઞાસિ ભગવાતિ તં ભગવા અભિઞ્ઞાપઞ્ઞાય અભિઞ્ઞાસિ. અસ્સાદમદ્દસાતિ સમુદયસચ્ચં અદ્દસ. આદીનવમદ્દસાતિ દુક્ખસચ્ચં અદ્દસ. નિસ્સરણમદ્દસાતિ નિરોધસચ્ચં અદ્દસ. મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનમદ્દસાતિ મગ્ગસચ્ચં અદ્દસ. અત્થસ્સ પત્તીતિ એતેસં ચતુન્નં સચ્ચાનં દિટ્ઠત્તા અરહત્તસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ પત્તિ, સબ્બદરથપરિળાહવૂપસન્તતાય હદયસ્સ સન્તીતિ.
૭. પઠમમહાપઞ્હસુત્તવણ્ણના
૨૭. સત્તમે અભિજાનાથાતિ અભિજાનિત્વા પચ્ચક્ખં કત્વા વિહરથ. અભિઞ્ઞાયાતિ અભિજાનિત્વા. ઇધાતિ ઇમાય. ધમ્મદેસનાય વા ધમ્મદેસનન્તિ યદિદં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ધમ્મદેસનાય સદ્ધિં અમ્હાકં ધમ્મદેસનં, અમ્હાકં વા ધમ્મદેસનાય સદ્ધિં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ધમ્મદેસનં આરબ્ભ નાનાકરણં વુચ્ચેથ, તં કિં નામાતિ વદન્તિ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. ઇતિ તે મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણં વિય સાસનેન સદ્ધિં અત્તનો લદ્ધિં વચનમત્તેન સમધુરં ઠપયિંસુ. નેવ અભિનન્દિંસૂતિ ‘‘એવમેત’’ન્તિ ન સમ્પટિચ્છિંસુ. નપ્પટિક્કોસિંસૂતિ ‘‘ન ઇદં એવ’’ન્તિ નપ્પટિસેધેસું. કસ્મા? તે કિર ‘‘તિત્થિયા નામ અન્ધસદિસા જાનિત્વા વા અજાનિત્વા વા કથેય્યુ’’ન્તિ નાભિનન્દિંસુ.
ન સમ્પાયિસ્સન્તીતિ સમ્પાદેત્વા કથેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. ઉત્તરિ ચ વિઘાતન્તિ અસમ્પાદનતો ઉત્તરિમ્પિ દુક્ખં આપજ્જિસ્સન્તિ. સમ્પાદેત્વા કથેતું અસક્કોન્તાનઞ્હિ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ. યથા તં, ભિક્ખવે, અવિસયસ્મિન્તિ એત્થ ચ તન્તિ નિપાતમત્તં. યથાતિ કારણવચનં, યસ્મા અવિસયે પઞ્હં પુચ્છિતા હોન્તીતિ અત્થો. ઇતો વા પન સુત્વાતિ ઇતો વા પન મમ સાસનતો સુત્વા. ઇતોતિ તથાગતતોપિ તથાગતસાવકતોપિ. આરાધેય્યાતિ પરિતોસેય્ય, અઞ્ઞથા આરાધનં નામ નત્થીતિ દસ્સેતિ.
એકધમ્મેતિ એકસ્મિં ધમ્મે. ઇમિના ઉદ્દેસો દસ્સિતો. પરતો કતમસ્મિં એકધમ્મેતિ ઇમિના પઞ્હો દસ્સિતો. સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકાતિ ઇદં પનેત્થ વેય્યાકરણં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. સમ્મા નિબ્બિન્દમાનોતિઆદીસુ પન સમ્મા હેતુના નયેન નિબ્બિદાનુપસ્સનાય નિબ્બિન્દન્તો ઉક્કણ્ઠન્તો, વિરાગાનુપસ્સનાય વિરજ્જન્તો, પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાય મુચ્ચનસ્સ ઉપાયં કત્વા વિમુચ્ચમાનો, અધિમોક્ખવસેન વા વિમુચ્ચમાનો સન્નિટ્ઠાનં કુરુમાનોતિ અત્થો. ઉદયબ્બયેહિ પરિચ્છિન્દિત્વા પુબ્બન્તાપરન્તદસ્સનેન સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી. સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચાતિ સમ્મા સભાગત્થં ઞાણેન અભિસમાગન્ત્વા. દુક્ખસ્સન્તકરો હોતીતિ સકલવટ્ટદુક્ખસ્સ પરિયન્તં પરિવટુમં કરો હોતિ.
સબ્બે સત્તાતિ કામભવાદીસુ એકવોકારભવાદીસુ ચ સબ્બભવેસુ સબ્બે સત્તા. આહારટ્ઠિતિકાતિ આહારતો ઠિતિ એતેસન્તિ આહારટ્ઠિતિકા. ઇતિ સબ્બસત્તાનમ્પિ ઠિતિહેતુ આહારો નામ એકો ધમ્મો, તસ્મિં એકધમ્મે. નનુ ચ એવં સન્તે યં વુત્તં – ‘‘અસઞ્ઞસત્તા દેવા અહેતુકા અનાહારા અફસ્સકા’’તિઆદિ (વિભ. ૧૦૧૭), તં વિરુજ્ઝતીતિ. ન વિરુજ્ઝતિ. તેસઞ્હિ ઝાનં આહારો હોતિ. એવં સન્તેપિ ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૧) ઇદં વિરુજ્ઝતીતિ. ઇદમ્પિ ન વિરુજ્ઝતિ. એતસ્મિઞ્હિ સુત્તે નિપ્પરિયાયેન આહારલક્ખણા ધમ્મા આહારાતિ વુત્તા, ઇધ પન પરિયાયેન પચ્ચયો આહારોતિ વુત્તો. સબ્બધમ્માનઞ્હિ પચ્ચયો લદ્ધું વટ્ટતિ. સો ચ યં યં ફલં જનેતિ, તં તં આહરતિ નામ. તસ્મા આહારોતિ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ – ‘‘અવિજ્જમ્પાહં, ભિક્ખવે, સાહારં વદામિ, નો અનાહારં. કો ચ, ભિક્ખવે, અવિજ્જાય આહારો? પઞ્ચ નીવરણાતિસ્સ વચનીય’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧). અયં ઇધ અધિપ્પેતો. એતસ્મિઞ્હિ પચ્ચયાહારે ગહિતે પરિયાયાહારોપિ નિપ્પરિયાયાહારોપિ સબ્બો ગહિતોવ હોતિ.
તત્થ અસઞ્ઞીભવે પચ્ચયાહારો લબ્ભતિ. અનુપ્પન્ને હિ બુદ્ધે તિત્થાયતને પબ્બજિતા વાયોકસિણે પરિકમ્મં કત્વા ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તતો વુટ્ઠાય ‘‘ધિ ચિત્તં, ધિ વતેતં ચિત્તં, ચિત્તસ્સ નામ અભાવોયેવ સાધુ. ચિત્તઞ્હિ નિસ્સાય વધબન્ધાદિપચ્ચયં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ. ચિત્તે અસતિ નત્થેત’’ન્તિ ખન્તિં રુચિં ઉપ્પાદેત્વા અપરિહીનજ્ઝાના કાલં કત્વા અસઞ્ઞીભવે નિબ્બત્તન્તિ. યો યસ્સ ઇરિયાપથો મનુસ્સલોકે પણિહિતો અહોસિ, સો તેન ઇરિયાપથેન નિબ્બત્તિત્વા ચિત્તરૂપસદિસો હુત્વા પઞ્ચ કપ્પસતાનિ તિટ્ઠતિ. એત્તકં અદ્ધાનં સયિતો વિય હોતિ. એવરૂપાનમ્પિ સત્તાનં પચ્ચયાહારો લબ્ભતિ. તે હિ યં ઝાનં ભાવેત્વા નિબ્બત્તા, તદેવ નેસં પચ્ચયો હોતિ. યથા જિયાવેગેન ખિત્તસરો યાવ જિયાવેગો અત્થિ, તાવ ગચ્છતિ. એવં યાવ ઝાનપચ્ચયો અત્થિ, તાવ તિટ્ઠન્તિ. તસ્મિં નિટ્ઠિતે ખીણવેગો વિય સરો પતન્તિ. ચવનકાલે ચ તેસં સો રૂપકાયો અન્તરધાયતિ, કામાવચરસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, તેન સઞ્ઞુપ્પાદેન તે દેવા તમ્હા કાયા ચુતાતિ પઞ્ઞાયન્તિ.
યે પન તે નેરયિકા નેવ વુટ્ઠાનફલૂપજીવી, ન પુઞ્ઞફલૂપજીવીતિ વુત્તા, તેસં કો આહારોતિ? તેસં કમ્મમેવ આહારો. કિં પઞ્ચ આહારા અત્થીતિ? પઞ્ચ, ન પઞ્ચાતિ ઇદં ન વત્તબ્બં, નનુ ‘‘પચ્ચયો આહારો’’તિ વુત્તમેતં. તસ્મા યેન કમ્મેન નિરયે નિબ્બત્તન્તિ, તદેવ તેસં ઠિતિપચ્ચયત્તા આહારો હોતિ. યં સન્ધાય ઇદં વુત્તં – ‘‘ન ચ તાવ કાલં કરોતિ, યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તી હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫૦, ૨૬૮; અ. નિ. ૩.૩૬).
કબળીકારાહારં આરબ્ભાપિ ચેત્થ વિવાદો ન કાતબ્બો. મુખે ઉપ્પજ્જનખેળોપિ હિ તેસં આહારકિચ્ચં સાધેતિ. ખેળો હિ નિરયે દુક્ખવેદનીયો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ, સગ્ગે સુખવેદનિયો. ઇતિ કામભવે નિપ્પરિયાયેન ચત્તારો આહારા, રૂપારૂપભવેસુ ઠપેત્વા અસઞ્ઞે સેસાનં તયો, અસઞ્ઞાનઞ્ચેવ અવસેસાનઞ્ચ પચ્ચયાહારોતિ ઇમિના આકારેન સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ ચત્તારો આહારો યો વા પન કોચિ પચ્ચયાહારો દુક્ખસચ્ચં, આહારસમુટ્ઠાપિકા પુરિમતણ્હા સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના પઞ્ઞા મગ્ગસચ્ચન્તિ એવં ચતુસચ્ચવસેન સબ્બવારેસુ યોજના કાતબ્બા.
૮. દુતિયમહાપઞ્હસુત્તવણ્ણના
૨૮. અટ્ઠમે કજઙ્ગલાયન્તિ એવંનામકે નગરે. કજઙ્ગલાતિ કજઙ્ગલાવાસિનો. મહાપઞ્હેસૂતિ મહન્તઅત્થપરિગ્ગાહકેસુ પઞ્હેસુ. યથા મેત્થ ખાયતીતિ યથા મે એત્થ ઉપટ્ઠાતિ. સમ્મા સુભાવિતચિત્તોતિ હેતુના નયેન સુટ્ઠુ ભાવિતચિત્તો. એસો ચેવ તસ્સ અત્થોતિ કિઞ્ચાપિ ભગવતા ‘‘ચત્તારો ધમ્મા’’તિઆદયો પઞ્હા ‘‘ચત્તારો આહારા’’તિઆદિના નયેન વિસ્સજ્જિતા, યસ્મા પન ચતૂસુ આહારેસુ પરિઞ્ઞાતેસુ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ભાવિતા હોન્તિ, તેસુ ચ ભાવિતેસુ ચત્તારો આહારા પરિઞ્ઞાતાવ હોન્તિ. તસ્મા દેસનાવિલાસેન બ્યઞ્જનમેવેત્થ નાનં, અત્થો પન એકોયેવ. ઇન્દ્રિયાદીસુપિ એસેવ નયો. તેન વુત્તં – ‘‘એસો ચેવ તસ્સ અત્થો’’તિ. અત્થતો હિ ઉભયમ્પેતં મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણમિવ હોતિ.
૯. પઠમકોસલસુત્તવણ્ણના
૨૯. નવમે યાવતાતિ યત્તકા. કાસિકોસલાતિ કાસિકોસલજનપદા. અત્થેવ અઞ્ઞથત્તન્તિ ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં અત્થિયેવ. અત્થિ વિપરિણામોતિ મરણમ્પિ અત્થિયેવ. તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતીતિ તસ્મિમ્પિ સમ્પત્તિજાતે ઉક્કણ્ઠતિ. અગ્ગે વિરજ્જતીતિ સમ્પત્તિયા અગ્ગે કોસલરાજભાવે વિરજ્જતિ. પગેવ હીનસ્મિન્તિ પઠમતરંયેવ હીને ઇત્તરમનુસ્સાનં પઞ્ચ કામગુણજાતે.
મનોમયાતિ ઝાનમનેન નિબ્બત્તા. બારાણસેય્યકન્તિ બારાણસિયં ઉપ્પન્નં. તત્થ કિર કપ્પાસોપિ મુદુ, સુત્તકન્તિકાયોપિ તન્તવાયાપિ છેકા, ઉદકમ્પિ સુચિ સિનિદ્ધં. ઉભતોભાગવિમટ્ઠન્તિ દ્વીસુપિ પસ્સેસુ મટ્ઠં મુદુ સિનિદ્ધં ખાયતિ. ચતસ્સો પટિપદા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સિકા કથિતા. સઞ્ઞાસુ પઠમા કામાવચરસઞ્ઞા, દુતિયા રૂપાવચરસઞ્ઞા, તતિયા લોકુત્તરસઞ્ઞા, ચતુત્થા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા. યસ્મા પન સા સઞ્ઞા અગ્ગાતિ આગતા, તતો પરં સઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ નામ નત્થિ, તસ્મા અગ્ગન્તિ વુત્તા.
બાહિરકાનન્તિ સાસનતો બહિદ્ધા પવત્તાનં. નો ચસ્સં નો ચ મે સિયાતિ સચે અહં અતીતે ન ભવિસ્સં, એતરહિપિ મે અયં અત્તભાવો ન સિયા. ન ભવિસ્સામિ ન મે ભવિસ્સતીતિ સચેપિ અનાગતે ન ભવિસ્સામિ, ન ચ મે કિઞ્ચિ પલિબોધજાતં ભવિસ્સતિ. અગ્ગે વિરજ્જતીતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિયં વિરજ્જતિ. ઉચ્છેદદિટ્ઠિ હિ ઇધ નિબ્બાનસ્સ સન્તતાય અગ્ગન્તિ જાતા.
પરમત્થવિસુદ્ધિન્તિ ઉત્તમત્થવિસુદ્ધિં. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા એતં અધિવચનં. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનઞ્હિ વિપસ્સનાપદટ્ઠાનત્તા અગ્ગં નામ જાતં, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં દીઘાયુકત્તા. પરમદિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનન્તિ ઇમસ્મિઞ્ઞેવ અત્તભાવે પરમનિબ્બાનં. અનુપાદા વિમોક્ખોતિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ અગ્ગહેત્વા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખો. અરહત્તસ્સેતં નામં. પરિઞ્ઞન્તિ સમતિક્કમં. તત્થ ભગવા પઠમજ્ઝાનેન કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ, અરૂપાવચરેહિ રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ, અનુપાદાનિબ્બાનેન વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ. નિબ્બાનઞ્હિ સબ્બવેદયિતપ્પહાનત્તા વેદનાનં પરિઞ્ઞા નામ. અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તિ અપચ્ચયપરિનિબ્બાનં. ઇદં પન સુત્તં કથેન્તો ભગવા અનભિરતિપીળિતાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ દિસ્વા તેસં અનભિરતિવિનોદનત્થં કથેસિ. તેપિ અનભિરતિં વિનોદેત્વા દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા સોતાપન્ના હુત્વા અપરભાગે વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ.
૧૦. દુતિયકોસલસુત્તવણ્ણના
૩૦. દસમે ઉય્યોધિકા નિવત્તો હોતીતિ યુદ્ધતો નિવત્તો હોતિ. લદ્ધાધિપ્પાયોતિ મહાકોસલરઞ્ઞા કિર બિમ્બિસારસ્સ ધીતરં દેન્તેન દ્વિન્નં રજ્જાનં અન્તરે સતસહસ્સુટ્ઠાનો કાસિગામો નામ ધીતુ દિન્નો. અજાતસત્તુના પિતરિ મારિતે માતાપિસ્સ રઞ્ઞો વિયોગસોકેન નચિરસ્સેવ મતા. તતો રાજા પસેનદિકોસલો ‘‘અજાતસત્તુના માતાપિતરો મારિતા, મમ પિતુ સન્તકો ગામો’’તિ તસ્સત્થાય અટ્ટં કરોતિ, અજાતસત્તુપિ ‘‘મમ માતુ સન્તકો’’તિ તસ્સ ગામસ્સત્થાય. દ્વેપિ માતુલભાગિનેય્યા ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા યુજ્ઝિંસુ. તત્થ પસેનદિકોસલો દ્વે વારે અજાતસત્તુના પરાજિતો નગરમેવ પાવિસિ. તતિયવારે ‘‘કથં નુ ખો મે જયો ભવેય્યા’’તિ ઉપસ્સુતિવસેન યુજ્ઝિતબ્બાકારં ઞત્વા બ્યૂહં રચયિત્વા ઉભોહિ પસ્સેહિ પરિક્ખિપિત્વા અજાતસત્તું ગણ્હિ. તાવદેવ જયાધિપ્પાયસ્સ લદ્ધત્તા લદ્ધાધિપ્પાયો નામ અહોસિ.
યેન આરામો તેન પાયાસીતિ બહિનગરે જયખન્ધાવારં નિવેસેત્વા ‘‘યાવ નગરં અલઙ્કરોન્તિ, તાવ દસબલં વન્દિસ્સામિ. નગરં પવિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય હિ પપઞ્ચો હોતી’’તિ અમચ્ચગણપરિવુતો યેનારામો તેન પાયાસિ, આરામં પાવિસિ. કસ્મિં કાલે પાવિસીતિ? પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તાનં ભિક્ખૂનં ઓવાદં દત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધે ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠે ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ ઓવાદં સમ્પટિચ્છિત્વા અત્તનો અત્તનો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ ગતે. ચઙ્કમન્તીતિ કસ્મિં સમયે ચઙ્કમન્તિ? પણીતભોજનપચ્ચયસ્સ થિનમિદ્ધસ્સ વિનોદનત્થં, દિવા પધાનિકા વા તે. તાદિસાનઞ્હિ પચ્છાભત્તં ચઙ્કમિત્વા ન્હત્વા સરીરં ઉતું ગાહાપેત્વા નિસજ્જ સમણધમ્મં કરોન્તાનં ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ. યે તે ભિક્ખૂતિ સો કિર ‘‘કહં સત્થા કહં સુગતોતિ પરિવેણેન પરિવેણં આગન્ત્વા પુચ્છિત્વાવ પવિસિસ્સામી’’તિ વિલોકેન્તો અરઞ્ઞહત્થી વિય મહાચઙ્કમે ચઙ્કમમાને પંસુકૂલિકે ભિક્ખૂ દિસ્વા તેસં સન્તિકં અગમાસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. દસ્સનકામાતિ પસ્સિતુકામા. વિહારોતિ ગન્ધકુટિં સન્ધાય આહંસુ. અતરમાનોતિ અતુરિતો, સણિકં પદપમાણટ્ઠાને પદં નિક્ખિપન્તો વત્તં કત્વા સુસમ્મટ્ઠં મુત્તજાલસિન્દુવારસદિસં વાલુકં અવિનાસેન્તોતિ અત્થો. આલિન્દન્તિ પમુખં. અગ્ગળન્તિ કવાટં. ઉક્કાસિત્વાતિ ઉક્કાસિતસદ્દં કત્વા. આકોટેહીતિ અગ્ગનખેન ઈસકં કુઞ્ચિકાછિદ્દસમીપે કોટેહીતિ વુત્તં હોતિ. દ્વારં કિર અતિઉપરિ અમનુસ્સા, અતિહેટ્ઠા દીઘજાતિકા કોટેન્તિ. તથા અકોટેત્વા મજ્ઝે છિદ્દસમીપે કોટેતબ્બન્તિ ઇદં દ્વારકોટનવત્તન્તિ વદન્તિ. વિવરિ ભગવા દ્વારન્તિ ન ભગવા ઉટ્ઠાય દ્વારં વિવરતિ, વિવરતૂતિ પન હત્થં પસારેતિ. તતો ‘‘ભગવા તુમ્હેહિ અનેકકપ્પકોટીસુ દાનં દદમાનેહિ ન સહત્થા દ્વારવિવરણકમ્મં કત’’ન્તિ સયમેવ દ્વારં વિવટં. તં પન યસ્મા ભગવતો મનેન વિવટં, તસ્મા ‘‘વિવરિ ભગવા દ્વાર’’ન્તિ વત્તું વટ્ટતિ.
મેત્તૂપહારન્તિ મેત્તાસમ્પયુત્તં કાયિકવાચસિકઉપહારં. કતઞ્ઞુતન્તિ અયઞ્હિ રાજા પુબ્બે થૂલસરીરો અહોસિ, દોણપાકં ભુઞ્જતિ. અથસ્સ ભગવા દિવસે દિવસે થોકં થોકં હાપનત્થાય –
‘‘મનુજસ્સ સદા સતીમતો,
મત્તં જાનતો લદ્ધભોજને;
તનુકસ્સ ભવન્તિ વેદના,
સણિકં જીરતિ આયુપાલય’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૪) –
ઇમં ઓવાદં અદાસિ. સો ઇમસ્મિં ઓવાદે ઠત્વા દિવસે દિવસે થોકં થોકં હાપેત્વા અનુક્કમેન નાળિકોદનપરમતાય સણ્ઠાસિ, ગત્તાનિપિસ્સ તનૂનિ થિરાનિ જાતાનિ. તં ભગવતા કતં ઉપકારં સન્ધાય ‘‘કતઞ્ઞુતં ખો અહં, ભન્તે, કતવેદિતં સમ્પસ્સમાનો’’તિ આહ. અરિયે ઞાયેતિ સહવિપસ્સનકે મગ્ગે. વુદ્ધસીલોતિ વડ્ઢિતસીલો. અરિયસીલોતિ અપોથુજ્જનિકેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો. કુસલસીલોતિ અનવજ્જેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો. આરઞ્ઞકોતિ જાયમાનોપિ અરઞ્ઞે જાતો, અભિસમ્બુજ્ઝમાનોપિ અરઞ્ઞે અભિસમ્બુદ્ધો, દેવવિમાનકપ્પાય ગન્ધકુટિયા વસન્તોપિ અરઞ્ઞેયેવ વસીતિ દસ્સેન્તો એવમાહ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.
મહાવગ્ગો તતિયો.
૪. ઉપાલિવગ્ગો
૧. ઉપાલિસુત્તવણ્ણના
૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે સઙ્ઘસુટ્ઠુતાયાતિઆદીસુ સઙ્ઘસુટ્ઠુતા નામ સઙ્ઘસ્સ સુટ્ઠુભાવો, ‘‘સુટ્ઠુ દેવા’’તિ આગતટ્ઠાને વિય ‘‘સુટ્ઠુ, ભન્તે’’તિ વચનસમ્પટિચ્છનભાવો. યો ચ તથાગતસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છતિ, તસ્સ તં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તતિ. તસ્મા સઙ્ઘસ્સ ‘‘સુટ્ઠુ, ભન્તે’’તિ વચનસમ્પટિચ્છનત્થં પઞ્ઞત્તં, અસમ્પટિચ્છને આદીનવં, સમ્પટિચ્છને આનિસંસં દસ્સેત્વા, ન બલક્કારેન અભિભવિત્વાતિ એતમત્થં આવિકરોન્તો આહ – સઙ્ઘસુટ્ઠુતાયાતિ. સઙ્ઘફાસુતાયાતિ સઙ્ઘસ્સ ફાસુભાવાય, સહજીવિતાય સુખવિહારત્થાયાતિ અત્થો.
દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયાતિ દુમ્મઙ્કૂનામ દુસ્સીલપુગ્ગલા, યે મઙ્કુતં આપાદિયમાનાપિ દુક્ખેન આપજ્જન્તિ, વીતિક્કમં કરોન્તા વા કત્વા વા ન લજ્જન્તિ, તેસં નિગ્ગહત્થાય. તે હિ સિક્ખાપદે અસતિ ‘‘કિં તુમ્હેહિ દિટ્ઠં, કિં સુતં, કિં અમ્હેહિ કતં, કતમસ્મિં વત્થુસ્મિં કતમં આપત્તિં રોપેત્વા અમ્હે નિગ્ગણ્હથા’’તિ સઙ્ઘં વિહેઠેય્યું. સિક્ખાપદે પન સતિ તે સઙ્ઘો સિક્ખાપદં દસ્સેત્વા સહ ધમ્મેન નિગ્ગહેસ્સતિ. તેન વુત્તં – ‘‘દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયા’’તિ.
પેસલાનન્તિ પિયસીલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારત્થાય. પિયસીલા હિ ભિક્ખૂ કત્તબ્બાકત્તબ્બં સાવજ્જાનવજ્જં વેલં મરિયાદઞ્ચ અજાનન્તા સિક્ખાત્તયપારિપૂરિયા ઘટમાના કિલમન્તિ, તે પન સાવજ્જાનવજ્જં વેલં મરિયાદઞ્ચ ઞત્વા સિક્ખાપારિપૂરિયા ઘટમાના ન કિલમન્તિ. તેન તેસં સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં ફાસુવિહારાય સંવત્તતિયેવ. યો વા દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહો, સ્વેવ તેસં ફાસુવિહારો. દુસ્સીલપુગ્ગલે નિસ્સાય હિ ઉપોસથપ્પવારણા ન તિટ્ઠન્તિ, સઙ્ઘકમ્માનિ નપ્પવત્તન્તિ, સામગ્ગી ન હોતિ, ભિક્ખૂ અનેકગ્ગા ઉદ્દેસાદીસુ અનુયુઞ્જિતું ન સક્કોન્તિ. દુસ્સીલેસુ પન નિગ્ગહિતેસુ સબ્બોપિ અયં ઉપદ્દવો ન હોતિ, તતો પેસલા ભિક્ખૂ ફાસુ વિહરન્તિ. એવં ‘‘પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાયા’’તિ એત્થ દ્વિધા અત્થો વેદિતબ્બો.
દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાયાતિ દિટ્ઠધમ્મિકા આસવા નામ અસંવરે ઠિતેન તસ્મિંયેવ અત્તભાવે પત્તબ્બા પાણિપ્પહારદણ્ડપ્પહારસત્થપ્પહારહત્થચ્છેદપાદચ્છેદઅકિત્તિઅયસવિપ્પટિસારાદયો દુક્ખવિસેસો, તેસં સંવરાય પિદહનાય આગમનમગ્ગથકનાયાતિ અત્થો. સમ્પરાયિકાનન્તિ સમ્પરાયિકા આસવા નામ અસંવરે ઠિતેન કતપાપકમ્મમૂલકા સમ્પરાયે નરકાદીસુ પત્તબ્બા દુક્ખવિસેસા, તેસં પટિઘાતત્થાય વૂપસમત્થાય.
અપ્પસન્નાનન્તિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા હિ સતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિં ઞત્વા વા, યથાપઞ્ઞત્તં પટિપજ્જમાને ભિક્ખૂ દિસ્વા વા, યેપિ અપ્પસન્ના પણ્ડિતમનુસ્સા, તે ‘‘યાનિ વત લોકે મહાજનસ્સ રજ્જનદુસ્સનમુય્હનટ્ઠાનાનિ, તેહિ ઇમે સમણા આરકા વિરતા વિહરન્તિ, દુક્કરં વત કરોન્તી’’તિ પસાદં આપજ્જન્તિ વિનયપિટકપોત્થકં દિસ્વા મિચ્છાદિટ્ઠિકતવેદિબ્રાહ્મણા વિય. તેન વુત્તં – ‘‘અપ્પસન્નાનં પસાદાયા’’તિ.
પસન્નાનન્તિ યેપિ સાસને પસન્ના કુલપુત્તા, તેપિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિં વા ઞત્વા, યથાપઞ્ઞત્તં પટિપજ્જમાને ભિક્ખૂ વા દિસ્વા ‘‘અહો અય્યા દુક્કરં કરોન્તિ, યે યાવજીવં એકભત્તા વિનયસંવરં પાલેન્તી’’તિ ભિય્યો ભિય્યો પસીદન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘પસન્નાનં ભિય્યોભાવાયા’’તિ.
સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયાતિ તિવિધો સદ્ધમ્મો પરિયત્તિસદ્ધમ્મો પટિપત્તિસદ્ધમ્મો અધિગમસદ્ધમ્મોતિ. તત્થ સકલમ્પિ બુદ્ધવચનં પરિયત્તિસદ્ધમ્મો નામ. તેરસ ધુતગુણા ચારિત્તવારિત્તસીલસમાધિવિપસ્સનાતિ અયં પટિપત્તિસદ્ધમ્મો નામ. નવલોકુત્તરધમ્મો અધિગમસદ્ધમ્મો નામ. સો સબ્બોપિ યસ્મા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા સતિ ભિક્ખૂ સિક્ખાપદઞ્ચ તસ્સ વિભઙ્ગઞ્ચ તદત્થજોતનત્થં અઞ્ઞઞ્ચ બુદ્ધવચનં પરિયાપુણન્તિ, યથાપઞ્ઞત્તઞ્ચ પટિપજ્જમાના પટિપત્તિં પૂરેત્વા પટિપત્તિયા અધિગન્તબ્બં લોકુત્તરધમ્મં અધિગચ્છન્તિ, તસ્મા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા સદ્ધમ્મો ચિરટ્ઠિતિકો હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા’’તિ.
વિનયાનુગ્ગહાયાતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા સતિ સંવરવિનયો, પહાનવિનયો, સમથવિનયો, પઞ્ઞત્તિવિનયોતિ ચતુબ્બિધો વિનયો અનુગ્ગહિતો હોતિ સૂપત્થમ્ભિતો. તેન વુત્તં – ‘‘વિનયાનુગ્ગહાયા’’તિ.
૨. પાતિમોક્ખટ્ઠપનાસુત્તવણ્ણના
૩૨. દુતિયે પારાજિકોતિ પારાજિકાપત્તિં આપન્નો. પારાજિકકથા વિપ્પકતા હોતીતિ ‘‘અસુકપુગ્ગલો પારાજિકં આપન્નો નુ ખો નો’’તિ એવં કથા આરભિત્વા અનિટ્ઠાપિતા હોતિ. એસ નયો સબ્બત્થ.
૩. ઉબ્બાહિકાસુત્તવણ્ણના
૩૩. તતિયે ઉબ્બાહિકાયાતિ સમ્પત્તઅધિકરણં વૂપસમેતું સઙ્ઘતો ઉબ્બાહિત્વા ઉદ્ધરિત્વા ગહણત્થાય. વિનયે ખો પન ઠિતો હોતીતિ વિનયલક્ખણે પતિટ્ઠિતો હોતિ. અસંહીરોતિ ન અઞ્ઞસ્સ વચનમત્તેનેવ અત્તનો લદ્ધિં વિસ્સજ્જેતિ. પટિબલોતિ કાયબલેનપિ ઞાણબલેનપિ સમન્નાગતો. સઞ્ઞાપેતુન્તિ જાનાપેતું. પઞ્ઞાપેતુન્તિ સમ્પજાનાપેતું. નિજ્ઝાપેતુન્તિ ઓલોકાપેતું. પેક્ખતુન્તિ પસ્સાપેતું. પસાદેતુન્તિ સઞ્જાતપસાદં કાતું. અધિકરણન્તિ વિવાદાધિકરણાદિચતુબ્બિધં. અધિકરણસમુદયન્તિ વિવાદમૂલાદિકં અધિકરણકારકં. અધિકરણનિરોધન્તિ અધિકરણાનં વૂપસમં. અધિકરણનિરોધગામિનિં પટિપદન્તિ સત્તવિધઅધિકરણસમથં.
૪. ઉપસમ્પદાસુત્તવણ્ણના
૩૪. ચતુત્થે અનભિરતિન્તિ ઉક્કણ્ઠિતભાવં. વૂપકાસેતુન્તિ વિનેતું. અધિસીલેતિ ઉત્તમસીલે. ચિત્તપઞ્ઞાસુપિ એસેવ નયો.
૭. સઙ્ઘભેદસુત્તવણ્ણના
૩૭. સત્તમે વત્થૂહીતિ કારણેહિ. અવકસ્સન્તીતિ પરિસં આકડ્ઢન્તિ વિજટેન્તિ એકમન્તં ઉસ્સારેન્તિ. અપકસ્સન્તીતિ અતિવિય આકડ્ઢન્તિ, યથા વિસંસટ્ઠા હોન્તિ, એવં કરોન્તિ. આવેનિ કમ્માનિ કરોન્તીતિ વિસું સઙ્ઘકમ્માનિ કરોન્તિ.
૯-૧૦. આનન્દસુત્તદ્વયવણ્ણના
૩૯-૪૦. નવમે કપ્પટ્ઠિકન્તિ આયુકપ્પં નિરયમ્હિ ઠિતિકારણં. કિબ્બિસં પસવતીતિ પાપં પટિલભતિ. આપાયિકોતિ અપાયગમનીયો. નેરયિકોતિ નિરયે નિબ્બત્તનકો. વગ્ગરતોતિ ભેદરતો. યોગક્ખેમા પધંસતીતિ યોગેહિ ખેમતો અરહત્તતો ધંસતિ વિગચ્છતિ. દસમે અનુગ્ગહોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સઙ્ગહાનુગ્ગહો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.
ઉપાલિવગ્ગો ચતુત્થો.
૫. અક્કોસવગ્ગો
૪. કુસિનારસુત્તવણ્ણના
૪૪. પઞ્ચમસ્સ ચતુત્થે કુસિનારાયન્તિ એવંનામકે નગરે. દેવતાનં અત્થાય બલિં હરન્તિ એત્થાતિ બલિહરણો, તસ્મિં બલિહરણે. અચ્છિદ્દેન અપ્પટિમંસેનાતિઆદીસુ યેન કેનચિદેવ પહટો વા હોતિ, વેજ્જકમ્માદીનિ વા કતાનિ, તસ્સ કાયસમાચારો ઉપચિકાદીહિ ખાયિતતાલપણ્ણં વિય છિદ્દો ચ, પટિમસિતું યત્થ કત્થચિ ગહેત્વા આકડ્ઢિતું સક્કુણેય્યતાય પટિમંસો ચ હોતિ, વિપરીતો અચ્છિદ્દો અપ્પટિમંસો નામ. વચીસમાચારો પન મુસાવાદઓમસવાદપેસુઞ્ઞઅમૂલકાનુદ્ધંસનાદીહિ છિદ્દો સપ્પટિમંસો ચ હોતિ, વિપરીતો અચ્છિદ્દો અપ્પટિમંસો. મેત્તં નુ ખો મે ચિત્તન્તિ પલિબોધં છિન્દિત્વા કમ્મટ્ઠાનભાવનાનુયોગેન અધિગતં મે મેત્તચિત્તં. અનાઘાતન્તિ આઘાતવિરહિતં, વિક્ખમ્ભનેન વિહતાઘાતન્તિ અત્થો. કત્થ વુત્તન્તિ ઇદં સિક્ખાપદં કિસ્મિં નગરે વુત્તં.
કાલેન વક્ખામીતિઆદીસુ એકો એકં ઓકાસં કારેત્વા ચોદેન્તો કાલેન વદતિ નામ. સઙ્ઘમજ્ઝે વા ગણમજ્ઝે વા સલાકગ્ગયાગગ્ગવિતક્કમાળકભિક્ખાચારમગ્ગઆસનસાલાદીસુ વા ઉપટ્ઠાકેહિ પરિવારિતક્ખણે વા ચોદેન્તો અકાલેન વદતિ નામ. તચ્છેન વદન્તો ભૂતેન વદતિ નામ. ‘‘દહરમહલ્લકપરિસાવચરકપંસુકૂલિકધમ્મકથિકપતિરૂપં તવ ઇદ’’ન્તિ વદન્તો ફરુસેન વદતિ નામ. કારણનિસ્સિતં પન કત્વા, ‘‘ભન્તે મહલ્લકત્થ, પરિસાવચરકત્થ, પંસુકૂલિકત્થ, ધમ્મકથિકત્થપતિરૂપં તુમ્હાકમિદ’’ન્તિ વદન્તો સણ્હેન વદતિ નામ. કારણનિસ્સિતં કત્વા વદન્તો અત્થસંહિતેન વદતિ નામ. મેત્તચિત્તો વક્ખામિ નો દોસન્તરોતિ મેત્તચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા વક્ખામિ, ન દુટ્ઠચિત્તો હુત્વા.
૫. રાજન્તેપુરપ્પવેસનસુત્તવણ્ણના
૪૫. પઞ્ચમે કતં વા કરિસ્સન્તિ વાતિ મેથુનવીતિક્કમં કરિંસુ વા કરિસ્સન્તિ વા. રતનન્તિ મણિરતનાદીસુ યંકિઞ્ચિ. પત્થેતીતિ મારેતું ઇચ્છતિ. હત્થિસમ્બાધન્તિ હત્થીહિ સમ્બાધં. હત્થિસમ્મદ્દન્તિ વા પાઠો, તસ્સત્થો – હત્થીહિ સમ્મદ્દો એત્થાતિ હત્થિસમ્મદ્દં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. રજનીયાનિ રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાનીતિ એતાનિ રાગજનકાનિ રૂપાદીનિ તત્થ પરિપૂરાનિ હોન્તિ.
૬. સક્કસુત્તવણ્ણના
૪૬. છટ્ઠે સોકસભયેતિ સોકેન સભયે. સોકભયેતિ વા પાઠો, અયમેવત્થો. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. યેન કેનચિ કમ્મટ્ઠાનેનાતિ કસિવણિજ્જાદિકમ્મેસુ યેન કેનચિ કમ્મેન. અનાપજ્જ અકુસલન્તિ કિઞ્ચિ અકુસલં અનાપજ્જિત્વા. નિબ્બિસેય્યાતિ ઉપ્પાદેય્ય આચિનેય્ય. દક્ખોતિ છેકો. ઉટ્ઠાનસમ્પન્નોતિ ઉટ્ઠાનવીરિયેન સમન્નાગતો. અલં વચનાયાતિ યુત્તો વચનાય. એકન્તસુખપ્પટિસંવેદી વિહરેય્યાતિ એકન્તમેવ કાયિકચેતસિકસુખં ઞાણેન પટિસંવેદેન્તો વિહરેય્ય. અનિચ્ચાતિ હુત્વા અભાવતો. તુચ્છાતિ સારરહિતા. મુસાતિ નિચ્ચસુભસુખા વિય ખાયમાનાપિ તથા ન હોન્તીતિ મુસા. મોસધમ્માતિ નસ્સનસભાવા. તસ્મા તે પટિચ્ચ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતીતિ સન્દસ્સેતિ. ઇધ પન વોતિ એત્થ વો તિ નિપાતમત્તં. અપણ્ણકં વા સોતાપન્નોતિ અવિરાધિતં એકંસેન સોતાપન્નો વા હોતિ. સોપિ ઝાનં નિબ્બત્તેતિ, બ્રહ્મલોકં વા ગન્ત્વા છસુ વા કામસગ્ગેસુ એકન્તસુખપ્પટિસંવેદી હુત્વા વિહરેય્ય. ઇમસ્મિં સુત્તે સત્થા અટ્ઠઙ્ગુપોસથસ્સ ગુણં કથેસિ.
૭. મહાલિસુત્તવણ્ણના
૪૭. સત્તમે મિચ્છાપણિહિતન્તિ મિચ્છા ઠપિતં. અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાતિ અકુસલકમ્મપથવસેન અધમ્મચરિયસઙ્ખાતા વિસમચરિયા. કુસલકમ્મપથવસેન ઇતરા વેદિતબ્બા. એવમિધ વટ્ટમેવ કથિતં.
૮. પબ્બજિતઅભિણ્હસુત્તવણ્ણના
૪૮. અટ્ઠમે પબ્બજિતેનાતિ ઘરાવાસં પહાય સાસને પબ્બજ્જં ઉપગતેન. અભિણ્હન્તિ અભિક્ખણં પુનપ્પુનં, પચ્ચવેક્ખિતબ્બા ઓલોકેતબ્બા સલ્લક્ખેતબ્બા. વેવણ્ણિયન્તિ વિવણ્ણભાવં. તં પનેતં વેવણ્ણિયં દુવિધં હોતિ સરીરવેવણ્ણિયં પરિક્ખારવેવણ્ણિયઞ્ચ. તત્થ કેસમસ્સુઓરોપનેન સરીરવેવણ્ણિયં વેદિતબ્બં. પુબ્બે પન નાનાવિરાગાનિ સુખુમવત્થાનિ નિવાસેત્વાપિ નાનગ્ગરસભોજનં સુવણ્ણરજતભાજનેસુ ભુઞ્જિત્વાપિ સિરિગબ્ભે વરસયનાસનેસુ નિપજ્જિત્વાપિ નિસીદિત્વાપિ સપ્પિનવનીતાદીહિ ભેસજ્જં કત્વાપિ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય છિન્નસઙ્ઘટિતકસાવરસપીતાનિ વત્થાનિ નિવાસેતબ્બાનિ, અયપત્તે વા મત્તિકપત્તે વા મિસ્સકોદનો ભુઞ્જિતબ્બો, રુક્ખમૂલાદિસેનાસને મુઞ્જતિણસન્થરણાદીસુ નિપજ્જિતબ્બં, ચમ્મખણ્ડતટ્ટિકાદીસુ નિસીદિતબ્બં, પૂતિમુત્તાદીહિ ભેસજ્જં કત્તબ્બં હોતિ. એવમેત્થ પરિક્ખારવેવણ્ણિયં વેદિતબ્બં. એવં પચ્ચવેક્ખતો કોપો ચ માનો ચ પહીયતિ.
પરપટિબદ્ધા મે જીવિકાતિ મય્હં પરેસુ પટિબદ્ધા પરાયત્તા ચતુપચ્ચયજીવિકાતિ. એવં પચ્ચવેક્ખતો હિ આજીવો પરિસુજ્ઝતિ, પિણ્ડપાતો ચ અપચિતો હોતિ, ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો નામ ન હોતિ. અઞ્ઞો મે આકપ્પો કરણીયોતિ યો ગિહીનં ઉરં અભિનીહરિત્વા ગીવં પગ્ગહેત્વા લલિતેનાકારેન અનિયતપદવીતિહારેન ગમનાકપ્પો હોતિ, તતો અઞ્ઞોવ આકપ્પો મયા કરણીયો, સન્તિન્દ્રિયેન સન્તમાનસેન યુગમત્તદસ્સિના વિસમટ્ઠાને ઉદકસકટેનેવ મન્દમિતપદવીતિહારેન હુત્વા ગન્તબ્બન્તિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. એવં પચ્ચવેક્ખતો હિ ઇરિયાપથો સારુપ્પો હોતિ, તિસ્સો સિક્ખા પરિપૂરેન્તિ. કચ્ચિનુખોતિ સલક્ખણે નિપાતસમુદાયો. અત્તાતિ ચિત્તં. સીલતો ન ઉપવદતીતિ અપરિસુદ્ધં તે સીલન્તિ સીલપચ્ચયો ન ઉપવદતિ. એવં પચ્ચવેક્ખતો હિ અજ્ઝત્તં હિરી સમુટ્ઠાતિ, સા તીસુ દ્વારેસુ સંવરં સાધેતિ, તીસુ દ્વારેસુ સંવરો ચતુપારિસુદ્ધિસીલં હોતિ, ચતુપારિસુદ્ધિસીલે ઠિતો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં ગણ્હાતિ. અનુવિચ્ચ વિઞ્ઞૂ સબ્રહ્મચારીતિ પણ્ડિતા સબ્રહ્મચારિનો અનુવિચારેત્વા. એવં પચ્ચવેક્ખતો હિ બહિદ્ધા ઓત્તપ્પં સણ્ઠાતિ, તં તીસુ દ્વારેસુ સંવરં સાધેતીતિ અનન્તરનયેનેવ વેદિતબ્બં.
નાનાભાવો વિનાભાવોતિ જાતિયા નાનાભાવો, મરણેન વિનાભાવો. એવં પચ્ચવેક્ખતો હિ તીસુ દ્વારેસુ અસંવુતાકારો નામ ન હોતિ, મરણસ્સતિ સૂપટ્ઠિતા હોતિ. કમ્મસ્સકોમ્હીતિઆદીસુ કમ્મં મય્હં સકં અત્તનો સન્તકન્તિ કમ્મસ્સકા. કમ્મેન દાતબ્બં ફલં દાયં, કમ્મસ્સ દાયં કમ્મદાયં, તં આદીયામીતિ કમ્મદાયાદો. કમ્મં મય્હં યોનિ કારણન્તિ કમ્મયોનિ. કમ્મં મય્હં બન્ધુ ઞાતકોતિ કમ્મબન્ધુ. કમ્મં મય્હં પટિસરણં પતિટ્ઠાતિ કમ્મપટિસરણો. તસ્સ દાયાદો ભવિસ્સામીતિ તસ્સ કમ્મસ્સ દાયાદો તેન દિન્નફલં પટિગ્ગાહકો ભવિસ્સામિ. એવં કમ્મસ્સકતં પન પચ્ચવેક્ખતો પાપકરણં નામ ન હોતિ. કથંભૂતસ્સ મે રત્તિન્દિવા વીતિવત્તન્તીતિ કિન્નુ ખો મે વત્તપ્પટિપત્તિં કરોન્તસ્સ, ઉદાહુ અકરોન્તસ્સ, બુદ્ધવચનં સજ્ઝાયન્તસ્સ, ઉદાહુ અસજ્ઝાયન્તસ્સ, યોનિસોમનસિકારે કમ્મં કરોન્તસ્સ, ઉદાહુ અકરોન્તસ્સાતિ કથંભૂતસ્સ મે રત્તિન્દિવા વીતિવત્તન્તિ, પરિવત્તન્તીતિ અત્થો. એવં પચ્ચવેક્ખતો હિ અપ્પમાદો પરિપૂરતિ.
સુઞ્ઞાગારે અભિરમામીતિ વિવિત્તોકાસે સબ્બિરિયાપથેસુ એકકોવ હુત્વા કચ્ચિ નુ ખો અભિરમામીતિ અત્થો. એવં પચ્ચવેક્ખતો કાયવિવેકો પરિપૂરતિ. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મોતિ ઉત્તરિમનુસ્સાનં ઉક્કટ્ઠમનુસ્સભૂતાનં ઝાયીનઞ્ચેવ અરિયાનઞ્ચ ઝાનાદિધમ્મો, દસકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતમનુસ્સધમ્મતો વા ઉત્તરિતરો વિસિટ્ઠતરો ધમ્મો મે મમ સન્તાને અત્થિ નુ ખો, સન્તિ નુ ખોતિ અત્થો. અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસોતિ મહગ્ગતલોકુત્તરપઞ્ઞા પજાનનટ્ઠેન ઞાણં, ચક્ખુના દિટ્ઠમિવ ધમ્મં પચ્ચક્ખકરણતો દસ્સનટ્ઠેન દસ્સનન્તિ ઞાણદસ્સનં, અરિયં વિસુદ્ધં ઉત્તમં ઞાણદસ્સનન્તિ અરિયઞાણદસ્સનં, અલં પરિયત્તકં કિલેસવિદ્ધંસનસમત્થં અરિયઞાણદસ્સનમેત્થ, અસ્સ વાતિ અલમરિયઞાણદસ્સનો, ઝાનાદિભેદો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો અલમરિયઞાણદસ્સનો ચ સો વિસેસો ચાતિ અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો. અથ વા તમેવ કિલેસવિદ્ધંસનસમત્થં વિસુદ્ધં ઞાણદસ્સનમેવ વિસેસોતિ અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો વા. અધિગતોતિ પટિલદ્ધો મે અત્થિ નુ ખો. સોહન્તિ પટિલદ્ધવિસેસો સો અહં. પચ્છિમે કાલેતિ મરણમઞ્ચે નિપન્નકાલે. પુટ્ઠોતિ સબ્રહ્મચારીહિ અધિગતગુણવિસેસં પુચ્છિતો. ન મઙ્કુ ભવિસ્સામીતિ પતિતક્ખન્ધો નિત્તેજો ન હેસ્સામીતિ. એવં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ હિ મોઘકાલકિરિયા નામ ન હોતિ.
૯-૧૦. સરીરટ્ઠધમ્મસુત્તાદિવણ્ણના
૪૯-૫૦. નવમે પોનોબ્ભવિકોતિ પુનબ્ભવનિબ્બત્તકો. ભવસઙ્ખારોતિ ભવસઙ્ખરણકમ્મં. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટમેવ કથિતં. દસમે સીલબાહુસચ્ચવીરિયસતિપઞ્ઞા લોકિયલોકુત્તરામિસ્સિકા કથિતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.
અક્કોસવગ્ગો પઞ્ચમો.
પઠમપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.
૨. દુતિયપણ્ણાસકં
(૬) ૧. સચિત્તવગ્ગો
૧-૪. સચિત્તસુત્તાદિવણ્ણના
૫૧-૫૪. દુતિયસ્સ પઠમે સચિત્તપરિયાયકુસલોતિ અત્તનો ચિત્તવારકુસલો. રજન્તિ આગન્તુકઉપક્કિલેસં. અઙ્ગણન્તિ તત્થજાતકઅઙ્ગકાળતિલકાદિં. આસવાનં ખયાયાતિ અરહત્તત્થાય. તતિયે પટિભાનેનાતિ વચનસણ્ઠાનેન. ચતુત્થે અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાયાતિ સઙ્ખારપરિગ્ગાહકવિપસ્સનાય.
૮. મૂલકસુત્તવણ્ણના
૫૮. અટ્ઠમે અમતોગધાતિ એત્થ સઉપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ કથિતા, નિબ્બાનપરિયોસાનાતિ એત્થ અનુપાદિસેસા. અનુપાદિસેસં પત્તસ્સ હિ સબ્બે ધમ્મા પરિયોસાનપ્પત્તા નામ હોન્તિ. સેસપદાનિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનેવ.
૯. પબ્બજ્જાસુત્તવણ્ણના
૫૯. નવમે તસ્માતિ યસ્મા એવં અપરિચિતચિત્તસ્સ સામઞ્ઞત્થો ન સમ્પજ્જતિ, તસ્મા. યથાપબ્બજ્જાપરિચિતઞ્ચ નો ચિત્તં ભવિસ્સતીતિ યથા પબ્બજ્જાનુરૂપેન પરિચિતં. યે હિ કેચિ પબ્બજન્તિ નામ, સબ્બે તે અરહત્તં પત્થેત્વા. તસ્મા યં ચિત્તં અરહત્તાધિગમત્થાય પરિચિતં વડ્ઢિતં, તં યથાપબ્બજ્જાપરિચિતં નામાતિ વેદિતબ્બં. એવરૂપં પન ચિત્તં ભવિસ્સતીતિ સિક્ખિતબ્બં. લોકસ્સ સમઞ્ચ વિસમઞ્ચાતિ સત્તલોકસ્સ સુચરિતદુચ્ચરિતાનિ. લોકસ્સ ભવઞ્ચ વિભવઞ્ચાતિ તસ્સ વડ્ઢિઞ્ચ વિનાસઞ્ચ, તથા સમ્પત્તિઞ્ચ વિપત્તિઞ્ચ. લોકસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચાતિ પન સઙ્ખારલોકં સન્ધાય વુત્તં, ખન્ધાનં નિબ્બત્તિઞ્ચ ભેદઞ્ચાતિ અત્થો.
૧૦. ગિરિમાનન્દસુત્તવણ્ણના
૬૦. દસમે અનુકમ્પં ઉપાદાયાતિ ગિરિમાનન્દત્થેરે અનુકમ્પં પટિચ્ચ. ચક્ખુરોગોતિઆદયો વત્થુવસેન વેદિતબ્બા. નિબ્બત્તિતપ્પસાદાનઞ્હિ રોગો નામ નત્થિ. કણ્ણરોગોતિ બહિકણ્ણે રોગો. પિનાસોતિ બહિનાસિકાય રોગો. નખસાતિ નખેહિ વિલેખિતટ્ઠાને રોગો. પિત્તસમુટ્ઠાનાતિ પિત્તસમુટ્ઠિતા. તે કિર દ્વત્તિંસ હોન્તિ. સેમ્હસમુટ્ઠાનાદીસુપિ એસેવ નયો. ઉતુપરિણામજાતિ ઉતુપરિણામેન અચ્ચુણ્હાતિસીતેન ઉપ્પજ્જનકરોગા. વિસમપરિહારજાતિ અતિચિરટ્ઠાનનિસજ્જાદિના વિસમપરિહારેન જાતા. ઓપક્કમિકાતિ વધબન્ધનાદિના ઉપક્કમેન જાતા. કમ્મવિપાકજાતિ બલવકમ્મવિપાકસમ્ભૂતા. સન્તન્તિ રાગાદિસન્તતાય સન્તં. અતપ્પકટ્ઠેન પણીતં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.
સચિત્તવગ્ગો પઠમો.