.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયે

એકાદસકનિપાત-અટ્ઠકથા

૧. નિસ્સયવગ્ગો

૧-૬. કિમત્થિયસુત્તાદિવણ્ણના

૧-૬. એકાદસકનિપાતસ્સ પઠમાદીનિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ. કેવલઞ્ચેત્થ આદિતો પઞ્ચસુ નિબ્બિદાવિરાગં દ્વિધા ભિન્દિત્વા એકાદસઙ્ગાનિ કતાનિ. છટ્ઠે સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં અધિકં.

૭-૮. પઠમસઞ્ઞાસુત્તાદિવણ્ણના

૭-૮. સત્તમે અત્થેન અત્થોતિ અત્થેન સદ્ધિમત્થો. બ્યઞ્જનેન બ્યઞ્જનન્તિ બ્યઞ્જનેન સદ્ધિં બ્યઞ્જનં. સંસન્દિસ્સતીતિ સમ્પવત્તિસ્સતિ. સમેસ્સતીતિ સમાનં ભવિસ્સતિ. ન વિગ્ગય્હિસ્સતીતિ ન વિરજ્ઝિસ્સતિ. અગ્ગપદસ્મિન્તિ નિબ્બાને. અટ્ઠમે પચ્ચવેક્ખણા કથિતા.

૯. સદ્ધસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે દોણિયા બદ્ધોતિ યવસસ્સદોણિયા સમીપે બદ્ધો. અન્તરં કરિત્વાતિ અબ્ભન્તરે કત્વા. ઝાયતીતિ ચિન્તેતિ. પજ્ઝાયતીતિ ઇતો ચિતો ચ નાનપ્પકારકં ઝાયતિ. નિજ્ઝાયતીતિ નિરન્તરવસેન નિબદ્ધં ઝાયતિ. પથવિમ્પિ નિસ્સાય ઝાયતીતિ સમાપત્તિયં સનિકન્તિકવસેનેતં વુત્તં. સમાપત્તિયઞ્હિ સનિકન્તિકત્તા એસ ખળુઙ્કો નામ કતો. આપાદીસુપિ એસેવ નયો.

કથઞ્ચ સદ્ધ આજાનીયઝાયિતં હોતીતિ કથં કારણાકારણં જાનન્તસ્સ સિન્ધવસ્સ ઝાયિતં હોતિ. યથા ઇણન્તિઆદીસુ ઇણસદિસં બન્ધનસદિસં ધનજાનિસદિસં કલિસઙ્ખાતમહાપરાધસદિસઞ્ચ કત્વા અત્તનો અભિમુખસ્સ પતોદસ્સ અજ્ઝોહરણસઙ્ખાતં પતનં વિપસ્સતીતિ અત્થો. નેવ પથવિં નિસ્સાય ઝાયતીતિ સમાપત્તિસુખનિકન્તિયા અભાવેન પથવિઆરમ્મણાય ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનસઞ્ઞાય ન ઝાયતિ, નિયન્તિયા અભાવેનેવ સો આજાનીયો નામ હોતીતિ. ઝાયતિ ચ પનાતિ નિબ્બાનારમ્મણાય ફલસમાપત્તિયા ઝાયતિ. પથવિયં પથવિસઞ્ઞા વિભૂતા હોતીતિ પથવારમ્મણે ઉપ્પન્ના ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનસઞ્ઞા વિભૂતા પાકટા હોતિ. ‘‘વિભૂતા, ભન્તે, રૂપસઞ્ઞા અવિભૂતા અટ્ઠિકસઞ્ઞા’’તિ ઇમસ્મિઞ્હિ સુત્તે સમતિક્કમસ્સ અત્થિતાય વિભૂતતા વુત્તા, ઇધ પન વિપસ્સનાવસેન અનિચ્ચદુક્ખાનત્તતો દિટ્ઠત્તા વિભૂતા નામ જાતા. આપોસઞ્ઞાદીસુપિ એસેવ નયો. એવમેત્થ હેટ્ઠા વિય સમાપત્તિવસેન સમતિક્કમં અવત્વા વિપસ્સનાચારવસેન સમતિક્કમો વુત્તો. એવં ઝાયીતિ એવં વિપસ્સનાપટિપાટિયા આગન્ત્વા ઉપ્પાદિતાય ફલસમાપત્તિયા ઝાયન્તો.

૧૦. મોરનિવાપસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે અચ્ચન્તનિટ્ઠોતિ અન્તં અતીતત્તા અચ્ચન્તસઙ્ખાતં અવિનાસધમ્મં નિબ્બાનં નિટ્ઠા અસ્સાતિ અચ્ચન્તનિટ્ઠો. ઇમિના નયેન સેસપદાનિ વેદિતબ્બાનિ. જનેતસ્મિન્તિ જનિતસ્મિં, પજાયાતિ અત્થો. યે ગોત્તપટિસારિનોતિ યે જના તસ્મિં ગોત્તે પટિસરન્તિ ‘‘અહં ગોતમો, અહં કસ્સપો’’તિ, તેસુ લોકે ગોત્તપટિસારીસુ ખત્તિયો સેટ્ઠો. અનુમતા મયાતિ મમ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સંસન્દેત્વા દેસિતા મયા અનુઞ્ઞાતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

નિસ્સયવગ્ગો પઠમો.

૨. અનુસ્સતિવગ્ગો

૧-૨. મહાનામસુત્તદ્વયવણ્ણના

૧૧-૧૨. દુતિયસ્સ પઠમે નાનાવિહારેહિ વિહરતન્તિ ગિહીનં નિબદ્ધો એકો વિહારો નામ નત્થિ, તસ્મા અમ્હાકં અનિબદ્ધવિહારેન વિહરન્તાનં કેન વિહારેન કતરેન નિબદ્ધવિહારેન વિહાતબ્બન્તિ પુચ્છતિ. આરાધકોતિ સમ્પાદકો પરિપૂરકો. ધમ્મસોતસમાપન્નો બુદ્ધાનુસ્સતિં ભાવેતીતિ ધમ્મસોતસમાપન્નો હુત્વા બુદ્ધાનુસ્સતિં ભાવેતિ. દુતિયે ગિલાના વુટ્ઠિતોતિ ગિલાનો હુત્વા વુટ્ઠિતો.

૩. નન્દિયસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે કલ્યાણમિત્તેતિ સુમિત્તે. એવમેત્થ કલ્યાણમિત્તવસેન સઙ્ઘાનુસ્સતિ કથિતા. કબળીકારાહારભક્ખાનન્તિ કામાવચરદેવાનં. અસમયવિમુત્તોતિ અસમયવિમુત્તિયા વિમુત્તો ખીણાસવો.

૪. સુભૂતિસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે કો નામાયં સુભૂતી ભિક્ખૂતિ જાનન્તોપિ સત્થા કથાસમુટ્ઠાપનત્થં પુચ્છતિ. સુદત્તસ્સ ઉપાસકસ્સ પુત્તોતિ અનાથપિણ્ડિકં સન્ધાયાહ. અનાથપિણ્ડિકસ્સ હિ પુત્તો અત્તનો ચૂળપિતુ સન્તિકે પબ્બજિતો, અથ નં સુભૂતિત્થેરો આદાય સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. સદ્ધાપદાનેસૂતિ સદ્ધાનં પુગ્ગલાનં અપદાનેસુ લક્ખણેસુ.

૫. મેત્તસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે સુખં સુપતીતિ યથા સેસજના સમ્પરિવત્તમાના કાકચ્છમાના દુક્ખં સુપન્તિ, એવં અસુપિત્વા સુખં સુપતિ. નિદ્દં ઓક્કમન્તોપિ સમાપત્તિં સમાપન્નો વિય હોતિ. સુખં પટિબુજ્ઝતીતિ યથા અઞ્ઞે નિત્થુનન્તા વિજમ્ભમાના સમ્પરિવત્તન્તા દુક્ખં પટિબુજ્ઝન્તિ, એવં અપ્પટિબુજ્ઝિત્વા વિકસમાનં વિય પદુમં સુખં નિબ્બિકારો પટિબુજ્ઝતિ. ન પાપકં સુપિનં પસ્સતીતિ સુપિનં પસ્સન્તોપિ ભદ્દકમેવ સુપિનં પસ્સતિ, ચેતિયં વન્દન્તો વિય પૂજં કરોન્તો વિય ચ ધમ્મં સુણન્તો વિય ચ હોતિ. યથા પનઞ્ઞે અત્તાનં ચોરેહિ સમ્પરિવારિતં વિય વાળેહિ ઉપદ્દુતં વિય પપાતે પતન્તં વિય ચ પસ્સન્તિ, ન એવં પાપકં સુપિનં પસ્સતિ.

મનુસ્સાનં પિયો હોતીતિ ઉરે આમુક્કમુત્તાહારો વિય સીસે પિળન્ધિતમાલા વિય ચ મનુસ્સાનં પિયો હોતિ મનાપો. અમનુસ્સાનં પિયો હોતીતિ યથેવ મનુસ્સાનં, અમનુસ્સાનમ્પિ પિયો હોતિ વિસાખત્થેરો વિય. વત્થુ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૫૮) મેત્તાકમ્મટ્ઠાનનિદ્દેસે વિત્થારિતમેવ. દેવતા રક્ખન્તીતિ પુત્તમિવ માતાપિતરો દેવતા રક્ખન્તિ. નાસ્સ અગ્ગિ વા વિસં વા સત્થં વા કમતીતિ મેત્તાવિહારિસ્સ કાયે ઉત્તરાય ઉપાસિકાય વિય અગ્ગિ વા, સંયુત્તભાણકચૂળસીવત્થેરસ્સેવ વિસં વા, સંકિચ્ચસામણેરસ્સેવ સત્થં વા ન કમતિ નપ્પવિસતિ, નાસ્સ કાયં વિકોપેતીતિ વુત્તં હોતિ. ધેનુવત્થુમ્પિ ચેત્થ કથયન્તિ. એકા કિર ધેનુ વચ્છકસ્સ ખીરધારં મુઞ્ચમાના અટ્ઠાસિ. એકો લુદ્દકો ‘‘તં વિજ્ઝિસ્સામી’’તિ હત્થેન સમ્પરિવત્તેત્વા દીઘદણ્ડં સત્તિં મુઞ્ચિ. સા તસ્સા સરીરં આહચ્ચ તાલપણ્ણં વિય વટ્ટમાના ગતા, નેવ ઉપચારબલેન ન અપ્પનાબલેન, કેવલં વચ્છકે બલવહિતચિત્તતાય. એવં મહાનુભાવા મેત્તા.

તુવટં ચિત્તં સમાધિયતીતિ મેત્તાવિહારિનો ખિપ્પમેવ ચિત્તં સમાધિયતિ, નત્થિ તસ્સ દન્ધાયિતત્તં. મુખવણ્ણો વિપ્પસીદતીતિ બન્ધના પવુત્તતાલપક્કં વિય ચસ્સ વિપ્પસન્નવણ્ણં મુખં હોતિ. અસમ્મૂળ્હો કાલં કરોતીતિ મેત્તાવિહારિનો સમ્મોહમરણં નામ નત્થિ, અસમ્મૂળ્હો પન નિદ્દં ઓક્કમન્તો વિય કાલં કરોતિ. ઉત્તરિ અપ્પટિવિજ્ઝન્તોતિ મેત્તાસમાપત્તિતો ઉત્તરિ અરહત્તં અધિગન્તું અસક્કોન્તો ઇતો ચવિત્વા સુત્તપ્પબુદ્ધો વિય બ્રહ્મલોકં ઉપપજ્જતીતિ.

૬. અટ્ઠકનાગરસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે દસમોતિ જાતિગોત્તવસેન ચેવ સારપત્તકુલગણનાય ચ દસમે ઠાને ગણીયતિ, તેનસ્સ દસમોત્વેવ નામં જાતં. અટ્ઠકનાગરોતિ અટ્ઠકનગરવાસી. કુક્કુટારામેતિ કુક્કુટસેટ્ઠિના કારિતે આરામે.

તેન ભગવતા…પે… સમ્મદક્ખાતોતિ એત્થ અયં સઙ્ખેપત્થો – યો સો ભગવા સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, તેન ભગવતા તેસં તેસં સત્તાનં આસયાનુસયં જાનતા, હત્થતલે ઠપિતં આમલકં વિય સબ્બઞેય્યધમ્મે પસ્સતા, અપિચ પુબ્બેનિવાસાદીહિ જાનતા, દિબ્બેન ચક્ખુના પસ્સતા, તીહિ વા વિજ્જાહિ છહિ વા પન અભિઞ્ઞાહિ જાનતા, સબ્બત્થ અપ્પટિહતેન સમન્તચક્ખુના પસ્સતા, સબ્બધમ્મજાનનસમત્થાય પઞ્ઞાય જાનતા, સબ્બસત્તાનં ચક્ખુવિસયાતીતાનિ તિરોકુટ્ટાદિગતાનિ ચાપિ રૂપાનિ અતિવિસુદ્ધેન મંસચક્ખુના વા પસ્સતા, અત્તહિતસાધિકાય સમાધિપદટ્ઠાનાય પટિવેધપઞ્ઞાય જાનતા, પરહિતસાધિકાય કરુણાપદટ્ઠાનાય દેસનાપઞ્ઞાય પસ્સતા, અન્તરાયિકધમ્મે વા જાનતા, નિય્યાનિકધમ્મે પસ્સતા, અરીનં હતત્તા અરહતા, સમ્મા સામં સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ એવં ચતુવેસારજ્જવસેન ચતૂહિ કારણેહિ થોમિતેન અત્થિ નુ ખો એકો ધમ્મો અક્ખાતોતિ.

અભિસઙ્ખતન્તિ કતં ઉપ્પાદિતં. અભિસઞ્ચેતયિતન્તિ ચેતયિતં કપ્પયિતં. સો તત્થ ઠિતોતિ સો તસ્મિં સમથવિપસ્સનાધમ્મે ઠિતો. ધમ્મરાગેન ધમ્મનન્દિયાતિ પદદ્વયેનપિ સમથવિપસ્સનાસુ છન્દરાગો વુત્તો. સમથવિપસ્સનાસુ હિ સબ્બેન સબ્બં છન્દરાગં પરિયાદિયિતું સક્કોન્તો અરહા હોતિ, અસક્કોન્તો અનાગામી હોતિ. સો સમથવિપસ્સનાસુ છન્દરાગસ્સ અપ્પહીનત્તા ચતુત્થજ્ઝાનચેતનાય સુદ્ધાવાસે નિબ્બત્તતિ. અયં આચરિયાનં સમાનત્થકથા.

વિતણ્ડવાદી પનાહ – ‘‘તેનેવ ધમ્મરાગેનાતિ વચનતો અકુસલેન સુદ્ધાવાસે નિબ્બત્તતી’’તિ. સો ‘‘સુત્તં આહરાહી’’તિ વત્તબ્બો. અદ્ધા અઞ્ઞં અપસ્સન્તો ઇદમેવ આહરિસ્સતિ. તતો વત્તબ્બો ‘‘કિમ્પનિદં સુત્તં નીતત્થં, ઉદાહુ નેય્યત્થ’’ન્તિ. અદ્ધા ‘‘નીતત્થ’’ન્તિ વક્ખતિ. તતો વત્તબ્બો – એવં સન્તે અનાગામિફલત્થિકેન સમથવિપસ્સનાસુ છન્દરાગો કત્તબ્બો ભવિસ્સતિ, છન્દરાગે ઉપ્પાદિતે અનાગામિફલં પટિલદ્ધં ભવિસ્સતિ, મા ‘‘સુત્તં મે લદ્ધ’’ન્તિ યં વા તં વા દીપેહિ. પઞ્હં કથેન્તેન હિ આચરિયસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહેત્વા અત્થરસં પટિવિજ્ઝિત્વા કથેતું વટ્ટતિ. અકુસલેન હિ સગ્ગે, કુસલેન ચ અપાયે પટિસન્ધિ નામ નત્થિ. વુત્તઞ્ચેતં ભગવતા –

‘‘ન, ભિક્ખવે, લોભજેન કમ્મેન, દોસજેન કમ્મેન, મોહજેન કમ્મેન દેવા પઞ્ઞાયન્તિ, મનુસ્સા પઞ્ઞાયન્તિ, યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ સુગતિયો. અથ ખો, ભિક્ખવે, લોભજેન કમ્મેન, દોસજેન કમ્મેન, મોહજેન કમ્મેન નિરયો પઞ્ઞાયતિ, તિરચ્છાનયોનિ પઞ્ઞાયતિ, પેત્તિવિસયો પઞ્ઞાયતિ, યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ દુગ્ગતિયો’’તિ (અ. નિ. ૬.૩૯) –

એવં સઞ્ઞાપેતબ્બો. સચે સઞ્જાનાતિ, સઞ્જાનાતુ. નો ચે સઞ્જાનાતિ, ‘‘ગચ્છ પાતોવ વિહારં પવિસિત્વા યાગું પિવા’’તિ ઉય્યોજેતબ્બો.

અયં ખો, ગહપતિ, એકધમ્મો અક્ખાતોતિ એકં ધમ્મં પુચ્છિતેન ‘‘અયમ્પિ એકધમ્મો અક્ખાતો, અયમ્પિ એકધમ્મો અક્ખાતો’’તિ એવં પુચ્છાવસેન કથિતત્તા એકાદસપિ ધમ્મા એકધમ્મો નામ કતો. અમતુપ્પત્તિઅત્થેન વા સબ્બેપિ એકધમ્મોતિ વત્તું વટ્ટતિ.

નિધિમુખં ગવેસન્તોતિ નિધિં પરિયેસન્તો. સકિદેવાતિ એકપ્પયોગેનેવ. કથં પન એકપ્પયોગેનેવ એકાદસન્નં નિધીનં અધિગમો હોતીતિ? ઇધેકચ્ચો અરઞ્ઞે જીવિતવુત્તિં ગવેસમાનો ચરતિ. તમેનં અઞ્ઞતરો અત્થચરકો દિસ્વા ‘‘કિં, ભો, ચરસી’’તિ પુચ્છતિ. સો ‘‘જીવિતવુત્તિં પરિયેસામી’’તિ આહ. ઇતરો ‘‘તેન હિ સમ્મ આગચ્છ, એતં પાસાણં પવટ્ટેહી’’તિ આહ. સો તં પવટ્ટેત્વા ઉપરૂપરિટ્ઠિતા વા કુચ્છિયા કુચ્છિં આહચ્ચ ઠિતા વા એકાદસ કુમ્ભિયો પસ્સતિ. એવં એકપ્પયોગેન એકાદસન્નં અધિગમો હોતિ.

આચરિયધનં પરિયેસિસ્સન્તીતિ અઞ્ઞતિત્થિયા હિ યસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હન્તિ, તસ્સ સિપ્પુગ્ગહણતો પુરે વા પચ્છા વા અન્તરન્તરા વા ગેહતો નીહરિત્વા ધનં દેન્તિ. યેસં ગેહે નત્થિ, તે ઞાતિસભાગતો પરિયેસન્તિ. યેસં તમ્પિ નત્થિ, તે સભાગતો પરિયેસન્તિ. તથા અલભમાના ભિક્ખમ્પિ ચરિત્વા દેન્તિયેવ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

કિં પનાહન્તિ બાહિરકા તાવ અનિય્યાનિકેપિ સાસને સિપ્પમત્તદાયકસ્સ ધનં પરિયેસન્તિ, અહં પન એવંવિધે નિય્યાનિકસાસને એકાદસવિધં અમતુપ્પત્તિપટિપદં દેસેન્તસ્સ આચરિયસ્સ પૂજં કિં ન કરિસ્સામિ, કરિસ્સામિયેવાતિ વદતિ. પચ્ચેકં દુસ્સયુગેન અચ્છાદેસીતિ એકમેકસ્સ ભિક્ખુનો એકેકં દુસ્સયુગં અદાસીતિ અત્થો. સમુદાચારવચનં પનેત્થ એવરૂપં હોતિ, તસ્મા અચ્છાદેસીતિ વુત્તં. પઞ્ચસતં વિહારન્તિ પઞ્ચસતગ્ઘનિકં પણ્ણસાલં કારેસીતિ અત્થો.

૭. ગોપાલસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે તિસ્સો કથા એકનાળિકા ચતુરસ્સા નિસિન્નવત્તિકાતિ. તત્થ પાળિં વત્વા એકેકસ્સ પદસ્સ અત્થકથનં એકનાળિકા નામ. અપણ્ડિતગોપાલકં દસ્સેત્વા, અપણ્ડિતભિક્ખું દસ્સેત્વા, પણ્ડિતગોપાલકં દસ્સેત્વા, પણ્ડિતભિક્ખું દસ્સેત્વાતિ ચતુક્કં બન્ધિત્વા કથનં ચતુરસ્સા નામ. અપણ્ડિતગોપાલકં દસ્સેત્વા પરિયોસાનગમનં, અપણ્ડિતભિક્ખું દસ્સેત્વા પરિયોસાનગમનં, પણ્ડિતગોપાલકં દસ્સેત્વા પરિયોસાનગમનં, પણ્ડિતભિક્ખું દસ્સેત્વા પરિયોસાનગમનન્તિ અયં નિસિન્નવત્તિકા નામ. અયં ઇધ સબ્બાચરિયાનં આચિણ્ણા.

એકાદસહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહીતિ એકાદસહિ અગુણકોટ્ઠાસેહિ. ગોગણન્તિ ગોમણ્ડલં. પરિહરિતુન્તિ પરિગ્ગહેત્વા વિચરિતું. ફાતિં કાતુન્તિ વડ્ઢિં આપાદેતું. ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. ન રૂપઞ્ઞૂ હોતીતિ ગણનતો વા વણ્ણતો વા રૂપં ન જાનાતિ. ગણનતો ન જાનાતિ નામ અત્તનો ગુન્નં સતં વા સહસ્સં વાતિ સઙ્ખ્યં ન જાનાતિ, સો ગાવીસુ હટાસુ વા પલાતાસુ વા ગોગણં ગણેત્વા ‘‘અજ્જ એત્તકા ન દિસ્સન્તી’’તિ દ્વે તીણિ ગામન્તરાનિ વા અટવિં વા વિચરન્તો ન પરિયેસતિ. અઞ્ઞેસં ગાવીસુ અત્તનો ગોગણં પવિટ્ઠાસુપિ ગોગણં ગણેત્વા ‘‘ઇમા એત્તિકા ગાવો ન અમ્હાક’’ન્તિ યટ્ઠિયા પોથેત્વા ન નીહરતિ. તસ્સ નટ્ઠા ગાવિયો નટ્ઠાવ હોન્તિ. પરગાવિયો ગહેત્વા ચરતિ. ગોસામિકા દિસ્વા ‘‘અયં એત્તકં કાલં અમ્હાકં ધેનૂ દુહી’’તિ તજ્જેત્વા અત્તનો ગાવિયો ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. તસ્સ ગોગણોપિ પરિહાયતિ, પઞ્ચ ગોરસપરિભોગતોપિ પરિબાહિરો હોતિ. વણ્ણતો ન જાનાતિ નામ ‘‘એત્તિકા ગાવી સેતા, એત્તિકા રત્તા, એત્તિકા કાળા, એત્તિકા ઓદાતા, એત્તિકા કબરા, એત્તિકા નીલા’’તિ ન જાનાતિ. સો ગાવીસુ હટાસુ વા પલાતાસુ વા…પે… પઞ્ચગોરસપરિભોગતોપિ પરિબાહિરો હોતિ.

ન લક્ખણકુસલોતિ ગાવીનં સરીરે કતં ધનુસત્તિસૂલાદિભેદં લક્ખણં ન જાનાતિ. સો ગાવીસુ હટાસુ વા પલાતાસુ વા ‘‘અજ્જ અસુકલક્ખણા અસુકલક્ખણા ચ ગાવો ન દિસ્સન્તી’’તિ…પે… પઞ્ચગોરસપરિભોગતોપિ પરિબાહિરો હોતિ.

ન આસાટિકં હારેતાતિ ગુન્નં ખાણુકણ્ટકાદીહિ પહટટ્ઠાનેસુ વણો હોતિ. તત્થ નીલમક્ખિકા અણ્ડકાનિ ઠપેન્તિ, તેસં આસાટિકાતિ નામં. તાનિ દણ્ડકેન અપનેત્વા ભેસજ્જં દાતબ્બં હોતિ, બાલો ગોપાલકો તથા ન કરોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ન આસાટિકં હારેતા હોતી’’તિ. તસ્સ ગુન્નં વણા વડ્ઢન્તિ, ગમ્ભીરા હોન્તિ, પાણકા કુચ્છિં પવિસન્તિ, ગાવો ગેલઞ્ઞાભિભૂતા નેવ યાવદત્થં તિણં ખાદિતું ન પાનીયં પાતું સક્કોન્તિ. તત્થ ગુન્નં ખીરં છિજ્જતિ, ગોણાનં જવો હાયતિ, ઉભયેસમ્પિ જીવિતન્તરાયો હોતિ. એવમસ્સ ગોગણોપિ પરિહાયતિ…પે… પઞ્ચગોરસતોપિ પરિબાહિરો હોતિ.

ન વણં પટિચ્છાદેતા હોતીતિ ગુન્નં વુત્તનયેનેવ સઞ્જાતો વણો ભેસજ્જં દત્વા વાકેન વા ચીરકેન વા બન્ધિત્વા પટિચ્છાદેતબ્બો હોતિ. બાલગોપાલકો તં ન કરોતિ. અથસ્સ ગુન્નં વણેહિ યૂસા પગ્ઘરન્તિ, તા અઞ્ઞમઞ્ઞં નિઘંસન્તિ. તેન અઞ્ઞેસમ્પિ વણા જાયન્તિ. એવં ગાવો ગેલઞ્ઞાભિભૂતા નેવ યાવદત્થં તિણાનિ ખાદિતું…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન ધૂમં કત્તા હોતીતિ અન્તોવસ્સે ડંસમકસાદીનં ઉસ્સન્નકાલે ગોગણે વજં પવિટ્ઠે તત્થ તત્થ ધૂમો કાતબ્બો હોતિ. અપણ્ડિતગોપાલકો તં ન કરોતિ, ગોગણો સબ્બરત્તિં ડંસાદીહિ ઉપદ્દુતો નિદ્દં અલભિત્વા પુનદિવસે અરઞ્ઞે તત્થ તત્થ રુક્ખમૂલાદીસુ નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયતિ. નેવ યાવદત્થં તિણાનિ ખાદિતું…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન તિત્થં જાનાતીતિ તિત્થમ્પિ સમન્તિ વા વિસમન્તિ વા સગાહન્તિ વા નિગ્ગાહન્તિ વા ન જાનાતિ. સો અતિત્થેન ગાવિયો ઓતારેતિ. તાસં વિસમતિત્થે પાસાણાદીનિ અક્કમન્તીનં પાદા ભિજ્જન્તિ. સગાહં ગમ્ભીરં તિત્થં ઓતિણ્ણે કુમ્ભીલાદયો ગાવો ગણ્હન્તિ, ‘‘અજ્જ એત્તિકા ગાવો નટ્ઠા, અજ્જ એત્તિકા’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જન્તિ. એવમસ્સ ગો ગણોપિ પરિહાયતિ…પે… પઞ્ચગોરસતોપિ પરિબાહિરો હોતિ.

ન પીતં જાનાતીતિ પીતમ્પિ અપીતમ્પિ ન જાનાતિ. ગોપાલકેન હિ ‘‘ઇમાય ગાવિયા પીતં, ઇમાય ન પીતં, ઇમાય પાનીયતિત્થે ઓકાસો લદ્ધો, ઇમાય ન લદ્ધો’’તિ એવં પીતાપીતં જાનિતબ્બં હોતિ. અયં પન દિવસભાગે અરઞ્ઞે ગોગણં રક્ખિત્વા ‘‘પાનીયં પાયેસ્સામી’’તિ નદિં વા તળાકં વા ઓગાહેત્વા ગચ્છતિ. તત્થ મહાઉસભા ચ અનુસભા ચ બલવગાવિયો ચ દુબ્બલાનિ ચેવ મહલ્લકાનિ ચ ગોરૂપાનિ સિઙ્ગેહિ વા ફાસુકાહિ વા પહરિત્વા અત્તનો ઓકાસં કત્વા ઊરુપ્પમાણં ઉદકં પવિસિત્વા યથાકામં પિવન્તિ. અવસેસા ઓકાસં અલભમાના તીરે ઠત્વા કલલમિસ્સકં ઉદકં પિવન્તિ વા અપીતા એવ વા હોન્તિ. અથ સો ગોપાલકો પિટ્ઠિયં પહરિત્વા પુન અરઞ્ઞં પવેસેતિ. તત્થ અપીતા ગાવિયો પિપાસાય સુસ્સમાના યાવદત્થં તિણાનિ ખાદિતું ન સક્કોન્તિ. તત્થ ગુન્નં ખીરં છિજ્જતિ. ગોણાનં જવો હાયતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન વીથિં જાનાતીતિ ‘‘અયં મગ્ગો સમો ખેમો, અયં વિસમો સાસઙ્કો સપ્પટિભયો’’તિ ન જાનાતિ. સો સમં ખેમં મગ્ગં વજ્જેત્વા ગોગણં ઇતરમગ્ગં પટિપાદેતિ. તત્થ ગાવો સીહબ્યગ્ઘાદીનં ગન્ધેન ચોરપરિસ્સયેન ચ અભિભૂતા ભન્તમિગસપ્પટિભાગા ગીવં ઉક્ખિપિત્વા તિટ્ઠન્તિ, નેવ યાવદત્થં તિણાનિ ખાદન્તિ, ન પાનીયં પિવન્તિ. તત્થ ગુન્નં ખીરં છિજ્જતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન ગોચરકુસલો હોતીતિ ગોપાલકેન હિ ગોચરકુસલેન ભવિતબ્બં, પઞ્ચાહિકચારો વા સત્તાહિકચારો વા જાનિતબ્બો. એકદિસાય ગોગણં ચારેત્વા પુનદિવસે તત્થ ન ચારેતબ્બો. મહતા હિ ગોગણેન ચિણ્ણટ્ઠાનં ભેરિતલં વિય સુદ્ધં હોતિ નિત્તિણં, ઉદકમ્પિ આલુલીયતિ. તસ્મા પઞ્ચમે વા સત્તમે વા દિવસે પુન તત્થ ચારેતું વટ્ટતિ. એત્તકેન હિ તિણમ્પિ પટિવિરુહતિ, ઉદકમ્પિ પસીદતિ, અયં પન ઇમં પઞ્ચાહિકચારં વા સત્તાહિકચારં વા ન જાનાતિ, દિવસે દિવસે રક્ખિતટ્ઠાનેયેવ રક્ખતિ. અથસ્સ ગોગણો હરિતતિણં ન લભતિ, સુક્ખતિણં ખાદન્તો કલલમિસ્સકં ઉદકં પિવતિ. તત્થ ગુન્નં ખીરં છિજ્જતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

અનવસેસદોહી ચ હોતીતિ પણ્ડિતગોપાલકેન હિ યાવ વચ્છકસ્સ મંસલોહિતં સણ્ઠાતિ, તાવ એકં દ્વે થને ઠપેત્વા સાવસેસદોહિના ભવિતબ્બં. અયં વચ્છકસ્સ કિઞ્ચિ અનવસેસેત્વા દુહતિ. ખીરપકો વચ્છો ખીરપિપાસાય સુસ્સતિ, સણ્ઠાતું અસક્કોન્તો કમ્પમાનો માતુ પુરતો પતિત્વા કાલં કરોન્તિ. માતા પુત્તકં દિસ્વા, ‘‘મય્હં પુત્તકો અત્તનો માતુખીરં પાતું ન લભતી’’તિ પુત્તસોકેન નેવ યાવદત્થં તિણાનિ ખાદિતું ન પાનીયં પાતું સક્કોતિ, થનેસુ ખીરં છિજ્જતિ. એવમસ્સ ગોગણોપિ પરિહાયતિ…પે… પઞ્ચગોરસતોપિ પરિબાહિરો હોતિ.

ગુન્નં પિતિટ્ઠાનં કરોન્તીતિ ગોપિતરો. ગાવો પરિણાયન્તિ યથારુચિં ગહેત્વા ગચ્છન્તીતિ ગોપરિણાયકા. તે ન અતિરેકપૂજાયાતિ પણ્ડિતો હિ ગોપાલકો એવરૂપે ઉસભે અતિરેકપૂજાય પૂજેતિ, પણીતં ગોભત્તં દેતિ, ગન્ધપઞ્ચઙ્ગુલિકેહિ મણ્ડેતિ, માલં પિળન્ધેતિ, સિઙ્ગેસુ સુવણ્ણરજતકોસકે ચ ધારેતિ, રત્તિં દીપં જાલેત્વા ચેલવિતાનસ્સ હેટ્ઠા સયાપેતિ. અયં પન તતો એકસક્કારમ્પિ ન કરોતિ. ઉસભા અતિરેકપૂજં અલભમાના ગોગણં ન રક્ખન્તિ, પરિસ્સયં ન વારેન્તિ. એવમસ્સ ગોગણોપિ પરિહાયતિ…પે… પઞ્ચગોરસતોપિ પરિબાહિરો હોતિ.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. ન રૂપઞ્ઞૂ હોતીતિ ‘‘ચત્તારિ મહાભૂતાનિ ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપ’’ન્તિ એવં વુત્તં રૂપં દ્વીહાકારેહિ ન જાનાતિ ગણનતો વા સમુટ્ઠાનતો વા. ગણનતો ન જાનાતિ નામ – ‘‘ચક્ખાયતનં સોતાયતનં ઘાનાયતનં જિવ્હાકાયરૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનં, ઇત્થિન્દ્રિયં પુરિસિન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિયં કાયવિઞ્ઞત્તિ વચીવિઞ્ઞત્તિ આકાસધાતુ આપોધાતુ રૂપસ્સ લહુતા, મુદુતા, કમ્મઞ્ઞતા, ઉપચયો, સન્તતિ, જરતા, રૂપસ્સ અનિચ્ચતા, કબળીકારો આહારો’’તિ (ધ. સ. ૬૫૭-૬૬૫) એવં પાળિયા આગતા પઞ્ચવીસતિ રૂપકોટ્ઠાસાતિ ન જાનાતિ. સેય્યથાપિ સો ગોપાલકો ગણનતો ગુન્નં રૂપં ન જાનાતિ, તથૂપમો અયં ભિક્ખુ. સો ગણનતો રૂપં અજાનન્તો રૂપં પરિગ્ગહેત્વા અરૂપં વવત્થપેત્વા રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વા પચ્ચયં સલ્લક્ખેત્વા લક્ખણં આરોપેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મત્થકં પાપેતું ન સક્કોતિ. સો યથા તસ્સ ગોપાલકસ્સ ગોગણો ન વડ્ઢતિ, એવં ઇમસ્મિં સાસને સીલસમાધિવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનેહિ ન વડ્ઢતિ. યથા ચ સો ગોપાલકો પઞ્ચહિ ગોરસેહિ પરિબાહિરો હોતિ, એવમેવાયં અસેખેન સીલક્ખન્ધેન અસેખેન સમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેનાતિ પઞ્ચહિ ધમ્મક્ખન્ધેહિ પરિબાહિરો હોતિ.

સમુટ્ઠાનતો ન જાનાતિ નામ – ‘‘એત્તકં રૂપં એકસમુટ્ઠાનં, એત્તકં દ્વિસમુટ્ઠાનં, એત્તકં તિસમુટ્ઠાનં, એત્તકં ચતુસમુટ્ઠાનં, એત્તકં નકુતોચિ સમુટ્ઠાતી’’તિ ન જાનાતિ. સેય્યથાપિ સો ગોપાલકો વણ્ણતો ગુન્નં રૂપં ન જાનાતિ, તથૂપમો અયં ભિક્ખુ. સો સમુટ્ઠાનતો રૂપં અજાનન્તો રૂપં પરિગ્ગહેત્વા…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન લક્ખણકુસલો હોતીતિ ‘‘કમ્મલક્ખણો બાલો, કમ્મલક્ખણો પણ્ડિતો’’તિ એવં વુત્તં કુસલાકુસલકમ્મં પણ્ડિતબાલલક્ખણન્તિ ન જાનાતિ. સો એવં અજાનન્તો બાલે વજ્જેત્વા પણ્ડિતે ન સેવતિ. બાલે વજ્જેત્વા પણ્ડિતે અસેવન્તો કપ્પિયાકપ્પિયં કુસલાકુસલં સાવજ્જાનવજ્જં ગરુકલહુકં સતેકિચ્છાતેકિચ્છં કારણાકારણં ન જાનાતિ. તં અજાનન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ. સો યથા તસ્સ ગોપાલકસ્સ ગોગણો ન વડ્ઢતિ, એવં ઇમસ્મિં સાસને યથાવુત્તેહિ સીલાદીહિ ન વડ્ઢતિ. સો ગોપાલકો વિય ચ પઞ્ચહિ ગોરસેહિ, પઞ્ચહિ ધમ્મક્ખન્ધેહિ પરિબાહિરો હોતિ.

ન આસાટિકં હારેતા હોતીતિ ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્ક’’ન્તિ એવં વુત્તે કામવિતક્કાદયો ન વિનોદેતિ. સો ઇમં અકુસલવિતક્કં આસાટિકં અહારેત્વા વિતક્કવસિકો હુત્વા વિચરન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ. સો યથા તસ્સ ગોપાલકસ્સ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન વણં પટિચ્છાદેતા હોતીતિ ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહી હોતી’’તિઆદિના નયેન સબ્બારમ્મણેસુ નિમિત્તં ગણ્હન્તો યથા સો ગોપાલકો વણં ન પટિચ્છાદેતિ, એવં સંવરં ન સમ્પાદેતિ. સો વિવટદ્વારો વિચરન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન ધૂમં કત્તા હોતીતિ સો ગોપાલકો ધૂમં વિય ધમ્મદેસનાધૂમં ન કરોતિ, ધમ્મકથં વા સરભઞ્ઞં વા ઉપનિસિન્નકકથં વા અનુમોદનં વા ન કરોતિ, તતો નં મનુસ્સા ‘‘બહુસ્સુતો ગુણવા’’તિ ન જાનન્તિ. તે ગુણાગુણં અજાનન્તો ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સઙ્ગહં ન કરોન્તિ. સો પચ્ચયેહિ કિલમમાનો બુદ્ધવચનં સજ્ઝાયં કાતું વત્તપટિવત્તં પૂરેતું કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન તિત્થં જાનાતીતિ તિત્થભૂતે બહુસ્સુતભિક્ખૂ ન ઉપસઙ્કમતિ. અનુપસઙ્કમન્તો ‘‘ઇદં, ભન્તે, બ્યઞ્જનં કથં રોપેતબ્બં? ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ કો અત્થો? ઇમસ્મિં ઠાને પાળિ કિં વદતિ? ઇમસ્મિં ઠાને અત્થો કિં દીપેતી’’તિ એવં ન પરિપુચ્છતિ ન પરિપઞ્હતિ, ન જાનાપેતીતિ અત્થો. તસ્સ તે એવં અપરિપુચ્છિતા અવિવટઞ્ચેવ ન વિવરન્તિ, ભાજેત્વા ન દસ્સેન્તિ, અનુત્તાનીકતઞ્ચ ન ઉત્તાનિં કરોન્તિ, અપાકટં ન પાકટં કરોન્તિ. અનેકવિહિતેસુ ચ કઙ્ખાઠાનિયેસુ ધમ્મેસૂતિ અનેકવિધાસુ કઙ્ખાસુ એકકઙ્ખમ્પિ ન પટિવિનોદેન્તિ. કઙ્ખાયેવ હિ કઙ્ખાઠાનિયા ધમ્મા નામ. તત્થ એકં કઙ્ખમ્પિ ન નીહરન્તીતિ અત્થો. સો એવં બહુસ્સુતતિત્થં અનુપસઙ્કમિત્વા સકઙ્ખો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ. યથા વા સો ગોપાલકો તિત્થં ન જાનાતિ, એવં અયમ્પિ ભિક્ખુ ધમ્મતિત્થં ન જાનાતિ. અજાનન્તો અવિસયે પઞ્હં પુચ્છતિ, આભિધમ્મિકં ઉપસઙ્કમિત્વા કપ્પિયાકપ્પિયં પુચ્છતિ, વિનયધરં ઉપસઙ્કમિત્વા રૂપારૂપપરિચ્છેદં પુચ્છતિ. તે અવિસયે પુટ્ઠા કથેતું ન સક્કોન્તિ. સો અત્તના સકઙ્ખો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન પીતં જાનાતીતિ યથા સો ગોપાલકો પીતાપીતં ન જાનાતિ, એવં ધમ્મૂપસઞ્હિતં પામોજ્જં ન જાનાતિ ન લભતિ. સવનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થું નિસ્સાય આનિસંસં ન વિન્દતિ, ધમ્મસ્સવનગ્ગં ગન્ત્વા સક્કચ્ચં ન સુણાતિ, નિસિન્નો નિદ્દાયતિ, કથં કથેતિ, અઞ્ઞવિહિતકો હોતિ. સો સક્કચ્ચં ધમ્મં અસ્સુણન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન વીથિં જાનાતીતિ સો ગોપાલકો મગ્ગામગ્ગં વિય ‘‘અયં લોકિયો, અયં લોકુત્તરો’’તિ અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અજાનન્તો લોકિયમગ્ગે અભિનિવિસિત્વા લોકુત્તરં નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન ગોચરકુસલો હોતીતિ સો ગોપાલકો પઞ્ચાહિકસત્તાહિકચારે વિય ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ‘‘ઇમે લોકિયા, ઇમે લોકુત્તરા’’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અજાનન્તો સુખુમટ્ઠાનેસુ અત્તનો ઞાણં ચરાપેત્વા લોકિયસતિપટ્ઠાને અભિનિવિસિત્વા લોકુત્તરં નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

અનવસેસદોહી હોતીતિ પટિગ્ગહણે મત્તં અજાનન્તો અનવસેસં દુહતિ. નિદ્દેસવારે પનસ્સ અભિહટ્ઠું પવારેન્તીતિ અભિહરિત્વા પવારેન્તિ. એત્થ દ્વે અભિહારા વાચાભિહારો ચ, પચ્ચયાભિહારો ચ. વાચાભિહારો નામ મનુસ્સા ભિક્ખુસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘વદેય્યાથ, ભન્તે, યેનત્થો’’તિ પવારેન્તિ. પચ્ચયાભિહારો નામ વત્થાદીનિ વા સપ્પિનવનીતફાણિતાદીનિ વા ગહેત્વા ભિક્ખુસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ગણ્હથ, ભન્તે, યાવતકેન અત્થો’’તિ વદન્તિ. તત્ર ભિક્ખુ મત્તં ન જાનાતીતિ ભિક્ખુ તેસુ પચ્ચયેસુ પમાણં ન જાનાતિ. ‘‘દાયકસ્સ વસો વેદિતબ્બો, દેય્યધમ્મસ્સ વસો વેદિતબ્બો, અત્તનો થામો વેદિતબ્બો’’તિ ઇમિના નયેન પમાણયુત્તકં અગ્ગહેત્વા યં આહરન્તિ, તં સબ્બં ગણ્હાતીતિ અત્થો. મનુસ્સા વિપ્પટિસારિનો ન પુન અભિહરિત્વા પવારેન્તિ. સો પચ્ચયેહિ કિલમન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

તે ન અતિરેકપૂજાય પૂજેતા હોતીતિ સો ગોપાલકો મહાઉસભે વિય થેરે ભિક્ખૂ ઇમાય આવિ ચેવ રહો ચ મેત્તાકાયકમ્માદિકાય અતિરેકપૂજાય ન પૂજેતિ. તતો થેરા ‘‘ઇમે અમ્હેસુ ગરુચિત્તીકારં ન કરોન્તી’’તિ નવકે ભિક્ખૂ દ્વીહિ સઙ્ગહેહિ ન સઙ્ગણ્હન્તિ, નેવ ધમ્મસઙ્ગહેન સઙ્ગણ્હન્તિ, ન આમિસસઙ્ગહેન, ચીવરેન વા પત્તેન વા પત્તપરિયાપન્નેન વા વસનટ્ઠાનેન વા કિલમન્તેપિ નપ્પટિજગ્ગન્તિ, પાળિં વા અટ્ઠકથં વા ધમ્મકથાબન્ધં વા ગુળ્હગન્થં વા ન સિક્ખાપેન્તિ. નવકા થેરાનં સન્તિકા સબ્બસો ઇમે દ્વે સઙ્ગહે અલભમાના ઇમસ્મિં સાસને પતિટ્ઠાતું ન સક્કોન્તિ. યથા તસ્સ ગોપાલકસ્સ ગોગણો ન વડ્ઢતિ, એવં સીલાદીહિ ન વડ્ઢન્તિ. યથા ચ સો ગોપાલકો પઞ્ચહિ ગોરસેહિ, એવં પઞ્ચહિ ધમ્મક્ખન્ધેહિ પરિબાહિરા હોન્તિ. સુક્કપક્ખો કણ્હપક્ખે વુત્તવિપલ્લાસવસેન યોજેત્વા વેદિતબ્બો.

અનુસ્સતિવગ્ગો દુતિયો.

મનોરથપૂરણિયા અઙ્ગુત્તરનિકાય-અટ્ઠકથાય

એકાદસકનિપાતસ્સ સંવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનકથા

એત્તાવતા ચ –

આયાચિતો સુમતિના થેરેન ભદન્તજોતિપાલેન;

કઞ્ચિપુરાદીસુ મયા પુબ્બે સદ્ધિં વસન્તેન.

વરતમ્બપણ્ણિદીપે મહાવિહારમ્હિ વસનકાલેપિ;

પાકં ગતે વિય દુમે વલઞ્જમાનમ્હિ સદ્ધમ્મે.

પારં પિટકત્તયસાગરસ્સ ગન્ત્વા ઠિતેન સુમતિના;

પરિસુદ્ધાજીવેનાભિયાચિતો જીવકેનાપિ.

ધમ્મકથાય નિપુણપરમનિકાયસ્સટ્ઠકથં આરદ્ધો;

યમહં ચિરકાલટ્ઠિતિમિચ્છન્તો સાસનવરસ્સ.

સા હિ મહાઅટ્ઠકથાય સારમાદાય નિટ્ઠિતા એસા;

ચતુનવુતિપરિમાણાય પાળિયા ભાણવારેહિ.

સબ્બાગમસંવણ્ણનમનોરથો પૂરિતો ચ મે યસ્મા;

એતાય મનોરથપૂરણીતિ નામં તતો અસ્સા.

એકૂનસટ્ઠિમત્તો વિસુદ્ધિમગ્ગોપિ ભાણવારેહિ;

અત્થપ્પકાસનત્થાય આગમાનં કતો યસ્મા.

તસ્મા તેન સહાયં ગાથાગણનાનયેન અટ્ઠકથા;

તીહાધિકદિયડ્ઢસતં વિઞ્ઞેય્યા ભાણવારાનં.

તીહાધિકદિયડ્ઢસતપ્પમાણમિતિ ભાણવારતો એસા;

સમયં પકાસયન્તી મહાવિહારાધિવાસીનં.

મૂલટ્ઠકથાસારં આદાય મયા ઇમં કરોન્તેન;

યં પુઞ્ઞમુપચિતં તેન હોતુ લોકો સદા સુખિતોતિ.

પરમવિસુદ્ધસદ્ધાબુદ્ધિવીરિયપ્પટિમણ્ડિતેન સીલાચારજ્જવમદ્દવાદિગુણસમુદયસમુદિતેન સકસમયસમયન્તરગહનજ્ઝોગાહનસમત્થેન પઞ્ઞાવેય્યત્તિયસમન્નાગતેન તિપિટકપરિયત્તિપ્પભેદે સાટ્ઠકથે સત્થુ સાસને અપ્પટિહતઞાણપ્પભાવેન મહાવેય્યાકરણેન કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનલાવણ્ણયુત્તેન યુત્તમુત્તવાદિના વાદીવરેન મહાકવિના પભિન્નપટિસમ્ભિદાપરિવારે છળભિઞ્ઞાદિપ્પભેદગુણપ્પટિમણ્ડિતે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે સુપ્પતિટ્ઠિતબુદ્ધીનં થેરાનં થેરવંસપ્પદીપાનં મહાવિહારવાસીનં વંસાલઙ્કારભૂતેન સુવિપુલવિસુદ્ધબુદ્ધિના બુદ્ધઘોસોતિ ગરૂહિ ગહિતનામધેય્યેન થેરેન કતા અયં મનોરથપૂરણી નામ અઙ્ગુત્તરનિકાયટ્ઠકથા –

તાવ તિટ્ઠતુ લોકસ્મિં, લોકનિત્થરણેસિનં;

દસ્સેન્તી કુલપુત્તાનં, નયં ચિત્તવિસુદ્ધિયા.

યાવ બુદ્ધોતિ નામમ્પિ, સુદ્ધચિત્તસ્સ તાદિનો;

લોકમ્હિ લોકજેટ્ઠસ્સ, પવત્તતિ મહેસિનોતિ.

મનોરથપૂરણી નામ

અઙ્ગુત્તરનિકાય-અટ્ઠકથા સબ્બાકારેન નિટ્ઠિતા.