૫. પણિહિતઅચ્છવગ્ગવણ્ણના

૪૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે સેય્યથાપીતિ ઓપમ્મત્થે નિપાતો. તત્ર ભગવા કત્થચિ અત્થેન ઉપમં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ વત્થસુત્તે (મ. નિ. ૧.૭૦ આદયો) વિય, પારિચ્છત્તકોપમ- (અ. નિ. ૭.૬૯) અગ્ગિક્ખન્ધોપમાદિસુત્તેસુ (અ. નિ. ૭.૭૨) વિય ચ, કત્થચિ ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ લોણમ્બિલસુત્તે (અ. નિ. ૩.૧૦૧) વિય, સુવણ્ણકારસુત્તસૂરિયોપમાદિસુત્તેસુ (અ. નિ. ૭.૬૬) વિય ચ. ઇમસ્મિં પન સાલિસૂકોપમે ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેન્તો સેય્યથાપિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ સાલિસૂકન્તિ સાલિફલસ્સ સૂકં. યવસૂકેપિ એસેવ નયો. વા-સદ્દો વિકપ્પત્થો. મિચ્છાપણિહિતન્તિ મિચ્છાઠપિતં. યથા વિજ્ઝિતું સક્કોતિ, ન એવં ઉદ્ધગ્ગં કત્વા ઠપિતન્તિ અત્થો. ભેચ્છતીતિ ભિન્દિસ્સતિ, છવિં છિન્દિસ્સતીતિ અત્થો. મિચ્છાપણિહિતેન ચિત્તેનાતિ મિચ્છાઠપિતેન ચિત્તેન. વટ્ટવસેન ઉપ્પન્નચિત્તં સન્ધાયેતં વુત્તં. અવિજ્જન્તિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અઞ્ઞાણભૂતં ઘનબહલં મહાઅવિજ્જં. વિજ્જં ઉપ્પાદેસ્સતીતિ એત્થ વિજ્જન્તિ અરહત્તમગ્ગઞાણં. નિબ્બાનન્તિ તણ્હાવાનતો નિક્ખન્તભાવેન એવં વુત્તં અમતં. સચ્છિકરિસ્સતીતિ પચ્ચક્ખં કરિસ્સતિ.

૪૨. દુતિયે સમ્માપણિહિતન્તિ યથા ભિન્દિતું સક્કોતિ, એવં ઉદ્ધગ્ગં કત્વા સુટ્ઠુ ઠપિતં. અક્કન્તન્તિ એત્થ પાદેનેવ અક્કન્તં નામ હોતિ, હત્થેન ઉપ્પીળિતં. રુળ્હિસદ્દવસેન પન અક્કન્તન્તેવ વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અરિયવોહારો. કસ્મા પન અઞ્ઞે સેપણ્ણિકણ્ટકમદનકણ્ટકાદયો મહન્તે અગ્ગહેત્વા સુખુમં દુબ્બલં સાલિસૂકયવસૂકમેવ ગહિતન્તિ? અપ્પમત્તકસ્સાપિ કુસલકમ્મસ્સ વિવટ્ટાય સમત્થભાવદસ્સનત્થં. યથા હિ સુખુમં દુબ્બલં સાલિસૂકં વા યવસૂકં વા હોતુ, મહન્તમહન્તા સેપણ્ણિકણ્ટકમદનકણ્ટકાદયો વા, એતેસુ યંકિઞ્ચિ મિચ્છા ઠપિતં હત્થં વા પાદં વા ભિન્દિતું લોહિતં વા ઉપ્પાદેતું ન સક્કોતિ, સમ્મા ઠપિતં પન સક્કોતિ, એવમેવ અપ્પમત્તકં તિણમુટ્ઠિ મત્તદાનકુસલં વા હોતુ, મહન્તં વેલામદાનાદિકુસલં વા, સચે વટ્ટસમ્પત્તિં પત્થેત્વા વટ્ટસન્નિસ્સિતવસેન મિચ્છા ઠપિતં હોતિ, વટ્ટમેવ આહરિતું સક્કોતિ, નો વિવટ્ટં. ‘‘ઇદં મે દાનં આસવક્ખયાવહં હોતૂ’’તિ એવં પન વિવટ્ટં પત્થેન્તેન વિવટ્ટવસેન સમ્મા ઠપિતં અરહત્તમ્પિ પચ્ચેકબોધિઞાણમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞાણમ્પિ દાતું સક્કોતિયેવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પટિસમ્ભિદા વિમોક્ખા ચ, યા ચ સાવકપારમી;

પચ્ચેકબોધિ બુદ્ધભૂમિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતી’’તિ. (ખુ. પા. ૮.૧૫);

ઇમસ્મિં સુત્તદ્વયે ચ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૪૩. તતિયે પદુટ્ઠચિત્તન્તિ દોસેન પદુટ્ઠચિત્તં. ચેતસા ચેતોપરિચ્ચાતિ અત્તનો ચિત્તેન તસ્સ ચિત્તં પરિચ્છિન્દિત્વા. યથાભતં નિક્ખિત્તોતિ યથા આહરિત્વા ઠપિતો. એવં નિરયેતિ એવં નિરયે ઠિતોયેવાતિ વત્તબ્બો. અપાયન્તિઆદિ સબ્બં નિરયવેવચનમેવ. નિરયો હિ અયસઙ્ખાતા સુખા અપેતોતિ અપાયો, દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિ, દુક્કટકારિનો એત્થ વિવસા નિપતન્તીતિ વિનિપાતો, નિરસ્સાદત્થેન નિરયો.

૪૪. ચતુત્થે પસન્નન્તિ સદ્ધાપસાદેન પસન્નં. સુગતિન્તિ સુખસ્સ ગતિં. સગ્ગં લોકન્તિ રૂપાદિસમ્પત્તીહિ સુટ્ઠુ અગ્ગં લોકં.

૪૫. પઞ્ચમે ઉદકરહદોતિ ઉદકદહો. આવિલોતિ અવિપ્પસન્નો. લુળિતોતિ અપરિસણ્ઠિતો. કલલીભૂતોતિ કદ્દમીભૂતો. સિપ્પિસમ્બુકન્તિઆદીસુ સિપ્પિયો ચ સમ્બુકા ચ સિપ્પિસમ્બુકં. સક્ખરા ચ કઠલાનિ ચ સક્ખરકઠલં. મચ્છાનં ગુમ્બં ઘટાતિ મચ્છગુમ્બં. ચરન્તમ્પિ તિટ્ઠન્તમ્પીતિ એત્થ સક્ખરકઠલં તિટ્ઠતિયેવ, ઇતરાનિ ચરન્તિપિ તિટ્ઠન્તિપિ. યથા પન અન્તરન્તરા ઠિતાસુપિ નિસિન્નાસુપિ નિપજ્જમાનાસુપિ ‘‘એતા ગાવિયો ચરન્તી’’તિ ચરન્તિયો ઉપાદાય ઇતરાપિ ‘‘ચરન્તી’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવં તિટ્ઠન્તમેવ સક્ખરકઠલં ઉપાદાય ઇતરમ્પિ દ્વયં ‘‘તિટ્ઠન્ત’’ન્તિ વુત્તં, ઇતરં દ્વયં ચરન્તં ઉપાદાય સક્ખરકઠલમ્પિ ‘‘ચરન્ત’’ન્તિ વુત્તં.

આવિલેનાતિ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ પરિયોનદ્ધેન. અત્તત્થં વાતિઆદીસુ અત્તનો દિટ્ઠધમ્મિકો લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકો અત્થો અત્તત્થો નામ. અત્તનોવ સમ્પરાયે લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકો અત્થો પરત્થો નામ હોતિ. સો હિ પરત્થ અત્થોતિ પરત્થો. તદુભયં ઉભયત્થો નામ. અપિચ અત્તનો દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકોપિ લોકિયલોકુત્તરો અત્થો અત્તત્થો નામ, પરસ્સ તાદિસોવ અત્થો પરત્થો નામ, તદુભયમ્પિ ઉભયત્થો નામ. ઉત્તરિં વા મનુસ્સધમ્માતિ દસકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતા મનુસ્સધમ્મા ઉત્તરિં. અયઞ્હિ દસવિધો ધમ્મો વિનાપિ અઞ્ઞં સમાદાપકં સત્થન્તરકપ્પાવસાને જાતસંવેગેહિ મનુસ્સેહિ સયમેવ સમાદિન્નત્તા મનુસ્સધમ્મોતિ વુચ્ચતિ, તતો ઉત્તરિં પન ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલાનિ વેદિતબ્બાનિ. અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસન્તિ અરિયાનં યુત્તં, અરિયભાવં વા કાતું સમત્થં ઞાણદસ્સનસઙ્ખાતં વિસેસં. ઞાણમેવ હિ જાનનટ્ઠેન ઞાણં, દસ્સનટ્ઠેન દસ્સનન્તિ વેદિતબ્બં, દિબ્બચક્ખુઞાણવિપસ્સનાઞાણમગ્ગઞાણફલઞાણપચ્ચવેક્ખણઞાણાનમેતં અધિવચનં.

૪૬. છટ્ઠે અચ્છોતિ અબહલો, પસન્નોતિપિ વટ્ટતિ. વિપ્પસન્નોતિ સુટ્ઠુ પસન્નો. અનાવિલોતિ ન આવિલો, પરિસુદ્ધોતિ અત્થો, ફેણપુબ્બુળસઙ્ખસેવાલપણકવિરહિતોતિ વુત્તં હોતિ. અનાવિલેનાતિ પઞ્ચનીવરણવિમુત્તેન. સેસં ચતુત્થે વુત્તનયમેવ. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તદ્વયે વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં.

૪૭. સત્તમે રુક્ખજાતાનન્તિ પચ્ચત્તે સામિવચનં, રુક્ખજાતાનીતિ અત્થો. રુક્ખાનમેતં અધિવચનં. યદિદન્તિ નિપાતમત્તં. મુદુતાયાતિ મુદુભાવેન. કોચિ હિ રુક્ખો વણ્ણેન અગ્ગો હોતિ, કોચિ ગન્ધેન, કોચિ રસેન, કોચિ થદ્ધતાય. ફન્દનો પન મુદુતાય ચેવ કમ્મઞ્ઞતાય ચ અગ્ગો સેટ્ઠોતિ દસ્સેતિ. ચિત્તં, ભિક્ખવે, ભાવિતં બહુલીકતન્તિ એત્થ સમથવિપસ્સનાવસેન ભાવિતઞ્ચેવ પુનપ્પુનકતઞ્ચ ચિત્તં અધિપ્પેતં. કુરુન્દકવાસિ ફુસ્સમિત્તત્થેરો પનાહ – ‘‘એકન્તં મુદુ ચેવ કમ્મનિયઞ્ચ ચિત્તં નામ અભિઞ્ઞાપાદકચતુત્થજ્ઝાનચિત્તમેવ, આવુસો’’તિ.

૪૮. અટ્ઠમે એવં લહુપરિવત્તન્તિ એવં લહું ઉપ્પજ્જિત્વા લહું નિરુજ્ઝનકં. યાવઞ્ચાતિ અધિમત્તપમાણત્થે નિપાતો, અતિવિય ન સુકરાતિ અત્થો. ઇદન્તિ નિપાતમત્તં. ચિત્તન્તિ એકચ્ચે તાવ આચરિયા ‘‘ભવઙ્ગચિત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં પન પટિક્ખિપિત્વા ‘‘ઇધ ચિત્તન્તિ યંકિઞ્ચિ અન્તમસો ચક્ખુવિઞ્ઞાણમ્પિ અધિપ્પેતમેવા’’તિ વુત્તં. ઇમસ્મિં પનત્થે મિલિન્દરાજા ધમ્મકથિકં નાગસેનત્થેરં પુચ્છિ, ‘‘ભન્તે નાગસેન, એકસ્મિં અચ્છરાક્ખણે પવત્તિતચિત્તસઙ્ખારા સચે રૂપિનો અસ્સુ, કીવ મહારાસિ ભવેય્યા’’તિ? ‘‘વાહસતાનં ખો, મહારાજ, વીહીનં અડ્ઢચૂળઞ્ચ વાહા વીહિસત્તમ્બણાનિ દ્વે ચ તુમ્બા એકચ્છરાક્ખણે પવત્તિતસ્સ ચિત્તસ્સ સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેન્તિ, કલમ્પિ ન ઉપેન્તિ, કલભાગમ્પિ ન ઉપેન્તી’’તિ (મિ. પ. ૪.૧.૨). અથ કસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ‘‘ઉપમાપિ ન સુકરા’’તિ વુત્તં? યથેવ હિ ઉપમં પટિક્ખિપિત્વાપિ કપ્પદીઘભાવસ્સ યોજનિકપબ્બતેન યોજનિકસાસપપુણ્ણનગરેન, નિરયદુક્ખસ્સ સત્તિસતાહતોપમેન, સગ્ગસુખસ્સ ચ ચક્કવત્તિસમ્પત્તિયા ઉપમા કતા, એવમિધાપિ કાતબ્બાતિ? તત્થ ‘‘સક્કા પન, ભન્તે, ઉપમા કાતુ’’ન્તિ એવં પુચ્છાવસેન ઉપમા કતા, ઇમસ્મિં સુત્તે પુચ્છાય અભાવેન ન કતા. ઇદઞ્હિ સુત્તં ધમ્મદેસનાપરિયોસાને વુત્તં. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે ચિત્તરાસિ નામ કથિતોતિ.

૪૯. નવમે પભસ્સરન્તિ પણ્ડરં પરિસુદ્ધં. ચિત્તન્તિ ભવઙ્ગચિત્તં. કિં પન ચિત્તસ્સ વણ્ણો નામ અત્થીતિ? નત્થિ. નીલાદીનઞ્હિ અઞ્ઞતરવણ્ણં વા હોતુ અવણ્ણં વા યંકિઞ્ચિ પરિસુદ્ધતાય ‘‘પભસ્સર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇદમ્પિ નિરુપક્કિલેસતાય પરિસુદ્ધન્તિ પભસ્સરં. તઞ્ચ ખોતિ તં ભવઙ્ગચિત્તં. આગન્તુકેહીતિ અસહજાતેહિ પચ્છા જવનક્ખણે ઉપ્પજ્જનકેહિ. ઉપક્કિલેસેહીતિ રાગાદીહિ ઉપક્કિલિટ્ઠત્તા ઉપક્કિલિટ્ઠં નામાતિ વુચ્ચતિ. કથં? યથા હિ સીલવન્તા આચારસમ્પન્ના માતાપિતરો વા આચરિયુપજ્ઝાયા વા દુસ્સીલાનં દુરાચારાનં અવત્તસમ્પન્નાનં પુત્તાનઞ્ચેવ અન્તેવાસિકસદ્ધિવિહારિકાનઞ્ચ વસેન ‘‘અત્તનો પુત્તે વા અન્તેવાસિકસદ્ધિવિહારિકે વા ન તજ્જેન્તિ ન સિક્ખાપેન્તિ ન ઓવદન્તિ નાનુસાસન્તી’’તિ અવણ્ણં અકિત્તિં લભન્તિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. આચારસમ્પન્ના માતાપિતરો વિય ચ આચરિયુપજ્ઝાયા વિય ચ ભવઙ્ગચિત્તં દટ્ઠબ્બં, પુત્તાદીનં વસેન તેસં અકિત્તિલાભો વિય જવનક્ખણે રજ્જનદુસ્સનમુય્હનસભાવાનં લોભસહગતાદીનં ચિત્તાનં વસેન ઉપ્પન્નેહિ આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ પકતિપરિસુદ્ધમ્પિ ભવઙ્ગચિત્તં ઉપક્કિલિટ્ઠં નામ હોતીતિ.

૫૦. દસમેપિ ભવઙ્ગચિત્તમેવ ચિત્તં. વિપ્પમુત્તન્તિ જવનક્ખણે અરજ્જમાનં અદુસ્સમાનં અમુય્હમાનં તિહેતુકઞાણસમ્પયુત્તાદિકુસલવસેન ઉપ્પજ્જમાનં આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ વિપ્પમુત્તં નામ હોતિ. ઇધાપિ યથા સીલવન્તાનં આચારસમ્પન્નાનં પુત્તાદીનં વસેન માતાદયો ‘‘સોભના એતેયેવ અત્તનો પુત્તકાદયો સિક્ખાપેન્તિ ઓવદન્તિ અનુસાસન્તી’’તિ વણ્ણકિત્તિલાભિનો હોન્તિ, એવં જવનક્ખણે ઉપ્પન્નકુસલચિત્તવસેન ઇદં ભવઙ્ગચિત્તં આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ વિપ્પમુત્તન્તિ વુચ્ચતીતિ.

પણિહિતઅચ્છવગ્ગવણ્ણના.