૬. અચ્છરાસઙ્ઘાતવગ્ગવણ્ણના

૫૧. છટ્ઠસ્સ પઠમે તં અસ્સુતવા પુથુજ્જનોતિ તં ભવઙ્ગચિત્તં સુતવિરહિતો પુથુજ્જનો. તત્થ આગમાધિગમાભાવા ઞેય્યો અસ્સુતવા ઇતિ. યો હિ ઇદં સુત્તં આદિતો પટ્ઠાય અત્થવસેન ઉપપરિક્ખન્તો ‘‘ઇદં ભવઙ્ગચિત્તં નામ પકતિપરિસુદ્ધમ્પિ જવનક્ખણે ઉપ્પન્નેહિ લોભાદીહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિ નેવ આગમવસેન ન અધિગમવસેન જાનાતિ, યસ્સ ચ ખન્ધધાતુઆયતનપચ્ચયાકારસતિપટ્ઠાનાદીસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવિનિચ્છયવિરહિતત્તા યથાભૂતઞાણપટિવેધસાધકો નેવ આગમો, પટિપત્તિયા અધિગન્તબ્બસ્સ અનધિગતત્તા ન અધિગમો અત્થિ. સો આગમાધિગમાભાવા ઞેય્યો અસ્સુતવા ઇતિ. સ્વાયં –

‘‘પુથૂનં જનનાદીહિ, કારણેહિ પુથુજ્જનો;

પુથુજ્જનન્તોગધત્તા, પુથુવાયં જનો ઇતિ’’.

સો હિ પુથૂનં નાનપ્પકારાનં કિલેસાદીનં જનનાદીહિ કારણેહિ પુથુજ્જનો. યથાહ –

‘‘પુથુ કિલેસે જનેન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ અવિહતસક્કાયદિટ્ઠિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સત્થારાનં મુખુલ્લોકિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સબ્બગતીહિ અવુટ્ઠિતાતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાભિસઙ્ખારે અભિસઙ્ખરોન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાઓઘેહિ વુય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાસન્તાપેહિ સન્તપ્પન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાપરિળાહેહિ પરિડય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોપન્ના લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધાતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ આવુતા નિવુતા ઓવુતા પિહિતા પટિચ્છન્ના પટિકુજ્જિતાતિ પુથુજ્જના’’તિ (મહાનિ. ૫૧, ૯૪).

પુથૂનં વા ગણનપથમતીતાનં અરિયધમ્મપરમ્મુખાનં નીચધમ્મસમાચારાનં જનાનં અન્તોગધત્તાપિ પુથુજ્જનો, પુથુ વા અયં વિસુંયેવ સઙ્ખં ગતો, વિસંસટ્ઠો સીલસુતાદિગુણયુત્તેહિ અરિયેહિ જનોતિ પુથુજ્જનો. એવમેતેહિ ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ દ્વીહિ પદેહિ યે તે –

‘‘દુવે પુથુજ્જના વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

અન્ધો પુથુજ્જનો એકો, કલ્યાણેકો પુથુજ્જનો’’તિ. –

દ્વે પુથુજ્જના વુત્તા, તેસુ અન્ધપુથુજ્જનો વુત્તો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

યથાભૂતં નપ્પજાનાતીતિ ‘‘ઇદઞ્ચ ભવઙ્ગચિત્તં એવં આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં નામ હોતિ, એવં વિપ્પમુત્તં નામા’’તિ યથાસભાવતો ન જાનાતિ. તસ્માતિ યસ્મા ન જાનાતિ, તસ્મા. ચિત્તભાવના નત્થીતિ ચિત્તટ્ઠિતિ ચિત્તપરિગ્ગહો નત્થિ, નત્થિભાવેનેવ ‘‘નત્થી’’તિ વદામીતિ દસ્સેતિ.

૫૨. દુતિયે સુતવાતિ સુતસમ્પન્નો. વિત્થારતો પનેત્થ અસ્સુતવાતિ પદસ્સ પટિપક્ખવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. અરિયસાવકોતિ અત્થિ અરિયો ન સાવકો, સેય્યથાપિ બુદ્ધા ચેવ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ; અત્થિ સાવકો ન અરિયો, સેય્યથાપિ ગિહી અનાગતફલો; અત્થિ નેવ અરિયો ન સાવકો સેય્યથાપિ પુથુતિત્થિયા. અત્થિ અરિયોચેવ સાવકો ચ, સેય્યથાપિ સમણા સક્યપુત્તિયા આગતફલા વિઞ્ઞાતસાસના. ઇધ પન ગિહી વા હોતુ પબ્બજિતો વા, યો કોચિ સુતવાતિ એત્થ વુત્તસ્સ અત્થસ્સ વસેન સુતસમ્પન્નો, અયં અરિયસાવકોતિ વેદિતબ્બો. યથાભૂતં પજાનાતીતિ ‘‘એવમિદં ભવઙ્ગચિત્તં આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ વિપ્પમુત્તં હોતિ, એવં ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિ યથાસભાવતો જાનાતિ. ચિત્તભાવના અત્થીતિ ચિત્તટ્ઠિતિ ચિત્તપરિગ્ગહો અત્થિ, અત્થિભાવેનેવ ‘‘અત્થી’’તિ વદામીતિ દસ્સેતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે બલવવિપસ્સના કથિતા. કેચિ તરુણવિપસ્સનાતિ વદન્તિ.

૫૩. તતિયં અટ્ઠુપ્પત્તિયં કથિતં. કતરાયં પન અટ્ઠુપ્પત્તિયં? અગ્ગિક્ખન્ધોપમસુત્તન્તઅટ્ઠુપ્પત્તિયં. ભગવા કિર એકસ્મિં સમયે સાવત્થિં ઉપનિસ્સાય જેતવનમહાવિહારે પટિવસતિ. બુદ્ધાનઞ્ચ યત્થ કત્થચિ પટિવસન્તાનં પઞ્ચવિધં કિચ્ચં અવિજહિતમેવ હોતિ. પઞ્ચ હિ બુદ્ધકિચ્ચાનિ – પુરેભત્તકિચ્ચં, પચ્છાભત્તકિચ્ચં, પુરિમયામકિચ્ચં, મજ્ઝિમયામકિચ્ચં, પચ્છિમયામકિચ્ચન્તિ.

તત્રિદં પુરેભત્તકિચ્ચં – ભગવા હિ પાતોવ વુટ્ઠાય ઉપટ્ઠાકાનુગ્ગહત્થં સરીરફાસુકત્થઞ્ચ મુખધોવનાદિસરીરપરિકમ્મં કત્વા યાવ ભિક્ખાચારવેલા તાવ વિવિત્તાસને વીતિનામેત્વા ભિક્ખાચારવેલાય નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા ચીવરં પારુપિત્વા પત્તમાદાય કદાચિ એકકોવ, કદાચિ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય પવિસતિ કદાચિ પકતિયા, કદાચિ અનેકેહિ પાટિહારિયેહિ વત્તમાનેહિ. સેય્યથિદં – પિણ્ડાય પવિસતો લોકનાથસ્સ પુરતો પુરતો ગન્ત્વા મુદુગતવાતા પથવિં સોધેન્તિ, વલાહકા ઉદકફુસિતાનિ મુઞ્ચન્તા મગ્ગે રેણું વૂપસમેત્વા ઉપરિ વિતાનં હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, અપરે વાતા પુપ્ફાનિ ઉપસંહરિત્વા મગ્ગે ઓકિરન્તિ, ઉન્નતા ભૂમિપ્પદેસા ઓનમન્તિ, ઓનતા ઉન્નમન્તિ, પાદનિક્ખેપસમયે સમાવ ભૂમિ હોતિ, સુખસમ્ફસ્સાનિ પદુમપુપ્ફાનિ વા પાદે સમ્પટિચ્છન્તિ. ઇન્દખીલસ્સ અન્તો ઠપિતમત્તે દક્ખિણપાદે સરીરતો છબ્બણ્ણરસ્મિયો નિક્ખમિત્વા સુવણ્ણરસપિઞ્જરાનિ વિય ચિત્રપટપરિક્ખિત્તાનિ વિય ચ પાસાદકૂટાગારાદીનિ અલઙ્કરોન્તિયો ઇતો ચિતો ચ ધાવન્તિ, હત્થિઅસ્સવિહઙ્ગાદયો સકસકટ્ઠાનેસુ ઠિતાયેવ મધુરેનાકારેન સદ્દં કરોન્તિ, તથા ભેરિવીણાદીનિ તૂરિયાનિ મનુસ્સાનઞ્ચ કાયૂપગાનિ આભરણાનિ. તેન સઞ્ઞાણેન મનુસ્સા જાનન્તિ ‘‘અજ્જ ભગવા ઇધ પિણ્ડાય પવિટ્ઠો’’તિ. તે સુનિવત્થા સુપારુતા ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આદાય ઘરા નિક્ખમિત્વા અન્તરવીથિં પટિપજ્જિત્વા ભગવન્તં ગન્ધપુપ્ફાદીહિ સક્કચ્ચં પૂજેત્વા વન્દિત્વા ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, દસ ભિક્ખૂ, અમ્હાકં વીસતિ, પઞ્ઞાસં…પે… સતં દેથા’’તિ યાચિત્વા ભગવતોપિ પત્તં ગહેત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા સક્કચ્ચં પિણ્ડપાતેન પટિમાનેન્તિ. ભગવા કતભત્તકિચ્ચો તેસં ઉપનિસ્સયચિત્તસન્તાનાનિ ઓલોકેત્વા તથા ધમ્મં દેસેતિ, યથા કેચિ સરણગમનેસુ પતિટ્ઠહન્તિ, કેચિ પઞ્ચસુ સીલેસુ, કેચિ સોતાપત્તિસકદાગામિઅનાગામિફલાનં અઞ્ઞતરસ્મિં, કેચિ પબ્બજિત્વા અગ્ગફલે અરહત્તેતિ. એવં મહાજનં અનુગ્ગહેત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં ગચ્છતિ. તત્થ ગન્ત્વા ગન્ધમણ્ડલમાળે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદતિ ભિક્ખૂનં ભત્તકિચ્ચપરિયોસાનં આગમયમાનો. તતો ભિક્ખૂનં ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને ઉપટ્ઠાકો ભગવતો નિવેદેતિ. અથ ભગવા ગન્ધકુટિં પવિસતિ. ઇદં તાવ પુરેભત્તકિચ્ચં.

અથ ભગવા એવં કતપુરેભત્તકિચ્ચો ગન્ધકુટિયા ઉપટ્ઠાને નિસીદિત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા પાદપીઠે ઠત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં ઓવદતિ – ‘‘ભિક્ખવે, અપ્પમાદેન સમ્પાદેથ, દુલ્લભો બુદ્ધુપ્પાદો લોકસ્મિં, દુલ્લભો મનુસ્સત્તપટિલાભો, દુલ્લભા ખણસમ્પત્તિ, દુલ્લભા પબ્બજ્જા, દુલ્લભં સદ્ધમ્મસ્સવન’’ન્તિ. તત્થ કેચિ ભગવન્તં કમ્મટ્ઠાનં પુચ્છન્તિ. ભગવા તેસં ચરિયાનુરૂપં કમ્મટ્ઠાનં દેતિ. તતો સબ્બેપિ ભગવન્તં વન્દિત્વા અત્તનો અત્તનો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ ગચ્છન્તિ. કેચિ અરઞ્ઞં, કેચિ રુક્ખમૂલં, કેચિ પબ્બતાદીનં અઞ્ઞતરં, કેચિ ચાતુમહારાજિકભવનં…પે… કેચિ વસવત્તિભવનન્તિ. તતો ભગવા ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા સચે આકઙ્ખતિ, દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો મુહુત્તં સીહસેય્યં કપ્પેતિ. અથ સમસ્સાસિતકાયો ઉટ્ઠહિત્વા દુતિયભાગે લોકં વોલોકેતિ. તતિયભાગે યં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતિ, તત્થ મહાજનો પુરેભત્તં દાનં દત્વા પચ્છાભત્તં સુનિવત્થો સુપારુતો ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આદાય વિહારે સન્નિપતતિ. તતો ભગવા સમ્પત્તપરિસાય અનુરૂપેન પાટિહારિયેન ગન્ત્વા ધમ્મસભાયં પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસજ્જ ધમ્મં દેસેતિ કાલયુત્તં સમયયુત્તં, અથ કાલં વિદિત્વા પરિસં ઉય્યોજેતિ, મનુસ્સા ભગવન્તં વન્દિત્વા પક્કમન્તિ. ઇદં પચ્છાભત્તકિચ્ચં.

સો એવં નિટ્ઠિતપચ્છાભત્તકિચ્ચો સચે ગત્તાનિ ઓસિઞ્ચિતુકામો હોતિ, બુદ્ધાસના ઉટ્ઠાય ન્હાનકોટ્ઠકં પવિસિત્વા ઉપટ્ઠાકેન પટિયાદિતઉદકેન ગત્તાનિ ઉતું ગણ્હાપેતિ. ઉપટ્ઠાકોપિ બુદ્ધાસનં આનેત્વા ગન્ધકુટિપરિવેણે પઞ્ઞપેતિ. ભગવા સુરત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા ઉત્તરાસઙ્ગં એકંસં કત્વા તત્થ આગન્ત્વા નિસીદતિ એકકોવ મુહુત્તં પટિસલ્લીનો, અથ ભિક્ખૂ તતો તતો આગમ્મ ભગવતો ઉપટ્ઠાનં આગચ્છન્તિ. તત્થ એકચ્ચે પઞ્હં પુચ્છન્તિ, એકચ્ચે કમ્મટ્ઠાનં, એકચ્ચે ધમ્મસ્સવનં યાચન્તિ. ભગવા તેસં અધિપ્પાયં સમ્પાદેન્તો પુરિમયામં વિતિનામેતિ. ઇદં પુરિમયામકિચ્ચં.

પુરિમયામકિચ્ચપરિયોસાને પન ભિક્ખૂસુ ભગવન્તં વન્દિત્વા પક્કન્તેસુ સકલદસસહસ્સિલોકધાતુદેવતાયો ઓકાસં લભમાના ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તિ યથાભિસઙ્ખતં અન્તમસો ચતુરક્ખરમ્પિ. ભગવા તાસં દેવતાનં પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તો મજ્ઝિમયામં વીતિનામેતિ. ઇદં મજ્ઝિમયામકિચ્ચં.

પચ્છિમયામં પન તયો કોટ્ઠાસે કત્વા પુરેભત્તતો પટ્ઠાય નિસજ્જાપીળિતસ્સ સરીરસ્સ કિલાસુભાવમોચનત્થં એકં કોટ્ઠાસં ચઙ્કમેન વીતિનામેતિ, દુતિયકોટ્ઠાસે ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો સીહસેય્યં કપ્પેતિ. તતિયકોટ્ઠાસે પચ્ચુટ્ઠાય નિસીદિત્વા પુરિમબુદ્ધાનં સન્તિકે દાનસીલાદિવસેન કતાધિકારપુગ્ગલદસ્સનત્થં બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેતિ. ઇદં પચ્છિમયામકિચ્ચં.

તમ્પિ દિવસં ભગવા ઇમસ્મિંયેવ કિચ્ચે ઠિતો લોકં ઓલોકેન્તો ઇદં અદ્દસ – મયા કોસલરટ્ઠે ચારિકં ચરન્તેન અગ્ગિક્ખન્ધેન ઉપમેત્વા એકસ્મિં સુત્તે દેસિતે સટ્ઠિ ભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તિ, સટ્ઠિમત્તાનં ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગચ્છિસ્સતિ, સટ્ઠિમત્તા ગિહિભાવં ગમિસ્સન્તિ. તત્થ યે અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તિ, તે યંકિઞ્ચિ ધમ્મદેસનં સુત્વા પાપુણિસ્સન્તેવ. ઇતરેસં પન ભિક્ખૂનં સઙ્ગહત્થાય ચારિકં ચરિતુકામો હુત્વા, ‘‘આનન્દ, ભિક્ખૂનં આરોચેહી’’તિ આહ.

થેરો અનુપરિવેણં ગન્ત્વા, ‘‘આવુસો, સત્થા મહાજનસ્સ સઙ્ગહત્થાય ચારિકં ચરિતુકામો, ગન્તુકામા આગચ્છથા’’તિ આહ. ભિક્ખૂ મહાલાભં લભિત્વા વિય તુટ્ઠમાનસા ‘‘લભિસ્સામ વત મહાજનસ્સ ધમ્મં દેસેન્તસ્સ ભગવતો સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં ઓલોકેતું મધુરઞ્ચ ધમ્મકથં સોતુ’’ન્તિ પરુળ્હકેસા કેસે ઓહારેત્વા મલગ્ગહિતપત્તા પત્તે પચિત્વા કિલિટ્ઠચીવરા ચીવરાનિ ધોવિત્વા ગમનસજ્જા અહેસું. સત્થા અપરિચ્છિન્નેન ભિક્ખુસઙ્ઘેન પરિવુતો કોસલરટ્ઠં ચારિકાય નિક્ખન્તો ગામનિગમપટિપાટિયા એકદિવસં ગાવુતઅડ્ઢયોજનતિગાવુતયોજનપરમં ચારિકં ચરન્તો એકસ્મિં પદેસે મહન્તં સુસિરરુક્ખં અગ્ગિના સમ્પજ્જલિતં દિસ્વા ‘‘ઇમમેવ વત્થું કત્વા સત્તહિ અઙ્ગેહિ પટિમણ્ડેત્વા ધમ્મદેસનં કથેસ્સામી’’તિ ગમનં પચ્છિન્દિત્વા અઞ્ઞતરં રુક્ખમૂલં ઉપસઙ્કમિત્વા નિસજ્જાકારં દસ્સેસિ. આનન્દત્થેરો સત્થુ અધિપ્પાયં ઞત્વા ‘‘અદ્ધા કારણં ભવિસ્સતિ, ન અકારણેન તથાગતા ગમનં પચ્છિન્દિત્વા નિસીદન્તી’’તિ ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞાપેસિ. સત્થા નિસીદિત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, અમું મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધ’’ન્તિ અગ્ગિક્ખન્ધોપમસુત્તન્તં (અ. નિ. ૭.૭૨) દેસેતિ.

ઇમસ્મિઞ્ચ પન વેય્યાકરણે ભઞ્ઞમાને સટ્ઠિમત્તાનં ભિક્ખૂનં ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગઞ્છિ, સટ્ઠિમત્તા ભિક્ખૂ સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિંસુ, સટ્ઠિમત્તાનં ભિક્ખૂનં અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તાનિ વિમુચ્ચિંસુ. તઞ્હિ વેય્યાકરણં સુત્વા સટ્ઠિમત્તાનં ભિક્ખૂનં નામકાયો સન્તત્તો, નામકાયે સન્તત્તે કરજકાયો સન્તત્તો, કરજકાયે સન્તત્તે નિધાનગતં ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગઞ્છિ. સટ્ઠિમત્તા ભિક્ખૂ ‘‘દુક્કરં વત બુદ્ધસાસને યાવજીવં પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરિતુ’’ન્તિ સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તા, સટ્ઠિમત્તા ભિક્ખૂ સત્થુ દેસનાભિમુખં ઞાણં પેસેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્તા.

તત્થ યેસં ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગઞ્છિ, તે પારાજિકં આપજ્જિંસુ. યે ગિહિભાવં પત્તા, તે ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ મદ્દન્તા વિચરિંસુ. યે અરહત્તં પત્તા, તે પરિસુદ્ધસીલાવ અહેસું. સત્થુ ધમ્મદેસના ઇમેસં તિણ્ણમ્પિ સફલાવ જાતાતિ. અરહત્તં પત્તાનં તાવ સફલા હોતુ, ઇતરેસં કથં સફલા જાતાતિ? તેપિ હિ સચે ઇમં ધમ્મદેસનં ન સુણેય્યું, પમત્તાવ હુત્વા ઠાનં જહિતું ન સક્કુણેય્યું. તતો નેસં તં પાપં વડ્ઢમાનં અપાયેસુયેવ સંસીદાપેય્ય. ઇમં પન દેસનં સુત્વા જાતસંવેગા ઠાનં જહિત્વા સામણેરભૂમિયં ઠિતા દસ સીલાનિ પૂરેત્વા યોનિસો મનસિકારે યુત્તપ્પયુત્તા કેચિ સોતાપન્ના કેચિ સકદાગામિનો કેચિ અનાગામિનો અહેસું, કેચિ દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ, એવં પારાજિકાપન્નાનમ્પિ સફલા અહોસિ. ઇતરે પન સચે ઇમં ધમ્મદેસનં ન સુણેય્યું, ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે અનુપુબ્બેન સઙ્ઘાદિસેસમ્પિ પારાજિકમ્પિ પાપુણિત્વા અપાયેસુયેવ ઉપ્પજ્જિત્વા મહાદુક્ખં અનુભવેય્યું. ઇમં પન દેસનં સુત્વા ‘‘અહો સલ્લેખિતં બુદ્ધસાસનં, ન સક્કા અમ્હેહિ યાવજીવં ઇમં પટિપત્તિં પૂરેતું, સિક્ખં પચ્ચક્ખાય ઉપાસકધમ્મં પૂરેત્વા દુક્ખા મુચ્ચિસ્સામા’’તિ ગિહિભાવં ઉપગમિંસુ. તે તીસુ સરણેસુ પતિટ્ઠાય પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખિત્વા ઉપાસકધમ્મં પૂરેત્વા કેચિ સોતાપન્ના કેચિ સકદાગામિનો કેચિ અનાગામિનો જાતા, કેચિ દેવલોકે નિબ્બત્તાતિ. એવં તેસમ્પિ સફલાવ અહોસિ.

ઇમં પન સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા દેવસઙ્ઘા યેહિપિ સુતા, યેહિપિ ન સુતા, સબ્બેસંયેવ આરોચેન્તા વિચરિંસુ. ભિક્ખૂ સુત્વા સુત્વા ‘‘દુક્કરં, ભો, બુદ્ધાનં સાસને યાવજીવં પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરિતુ’’ન્તિ એકક્ખણેનેવ દસપિ ભિક્ખૂ વીસતિપિ સટ્ઠિપિ સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ ભિક્ખૂ ગિહી હોન્તિ. સત્થા યથારુચિયા ચારિકં ચરિત્વા પુન જેતવનમેવ આગન્ત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવે, તથાગતો ચારિકં ચરમાનો ચિરં આકિણ્ણો વિહાસિ, ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, અડ્ઢમાસં પટિસલ્લીયિતું, નામ્હિ કેનચિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો અઞ્ઞત્ર એકેન પિણ્ડપાતનીહારકેના’’તિ. અડ્ઢમાસં એકીભાવેન વીતિનામેત્વા પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો આનન્દત્થેરેન સદ્ધિં વિહારચારિકં ચરમાનો ઓલોકિતોલોકિતટ્ઠાને તનુભૂતં ભિક્ખુસઙ્ઘં દિસ્વા જાનન્તોયેવ થેરં પુચ્છિ – ‘‘આનન્દ, અઞ્ઞસ્મિં કાલે તથાગતે ચારિકં ચરિત્વા જેતવનં આગતે સકલવિહારો કાસાવપજ્જોતો ઇસિવાતપ્પટિવાતો હોતિ, ઇદાનિ પન તનુભૂતો ભિક્ખુસઙ્ઘો દિસ્સતિ, યેભુય્યેન ચ ઉપ્પણ્ડુપણ્ડુકજાતા ભિક્ખૂ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ? એતરહિ ભગવા તુમ્હાકં અગ્ગિક્ખન્ધોપમધમ્મદેસનં કથિતકાલતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂ સંવેગપ્પત્તા હુત્વા ‘‘મયં એતં ધમ્મં સબ્બપ્પકારેન પરિપૂરેતું ન સક્ખિસ્સામ, અસમ્માવત્તન્તાનઞ્ચ જનસ્સ સદ્ધાદેય્યં પરિભુઞ્જિતું અયુત્ત’’ન્તિ ગિહિભાવં સઙ્કમન્તીતિ.

તસ્મિં ખણે ભગવતો ધમ્મસંવેગો ઉપ્પજ્જિ. તતો થેરં આહ – ‘‘મયિ પટિસલ્લાને વીતિનામેન્તે ન કોચિ મમ પુત્તાનં એકં અસ્સાસટ્ઠાનં કથેસિ. સાગરસ્સ હિ ઓતરણતિત્થાનિ વિય બહૂનિ ઇમસ્મિં સાસને અસ્સાસકારણાનિ. ગચ્છાનન્દ, ગન્ધકુટિપરિવેણે બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતેહી’’તિ. થેરો તથા અકાસિ. સત્થા બુદ્ધાસનવરગતો ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, મેત્તાય સબ્બપુબ્બભાગો નામ નેવ અપ્પના, ન ઉપચારો, સત્તાનં હિતફરણમત્તમેવા’’તિ વત્વા ઇમિસ્સા અટ્ઠુપ્પત્તિયા ઇમં ચૂળચ્છરાસઙ્ઘાતસુત્તં દેસેસિ.

તત્થ અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તન્તિ અચ્છરાપહરણમત્તં, દ્વે અઙ્ગુલિયો પહરિત્વા સદ્દકરણમત્તન્તિ અત્થો. મેત્તાચિત્તન્તિ સબ્બસત્તાનં હિતફરણચિત્તં. આસેવતીતિ કથં આસેવતિ? આવજ્જેન્તો આસેવતિ, જાનન્તો આસેવતિ, પસ્સન્તો આસેવતિ, પચ્ચવેક્ખન્તો આસેવતિ, ચિત્તં અધિટ્ઠહન્તો આસેવતિ, સદ્ધાય અધિમુચ્ચન્તો આસેવતિ, વીરિયં પગ્ગણ્હન્તો આસેવતિ, સતિં ઉપટ્ઠાપેન્તો આસેવતિ, ચિત્તં સમાદહન્તો આસેવતિ, પઞ્ઞાય પજાનન્તો આસેવતિ, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો આસેવતિ, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો આસેવતિ, પહાતબ્બં પજહન્તો આસેવતિ, ભાવેતબ્બં ભાવેન્તો આસેવતિ, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તો આસેવતીતિ (પટિ. મ. ૨.૨). ઇધ પન મેત્તાપુબ્બભાગેન હિતફરણપ્પવત્તનમત્તેનેવ આસેવતીતિ વેદિતબ્બો.

અરિત્તજ્ઝાનોતિ અતુચ્છજ્ઝાનો અપરિચ્ચત્તજ્ઝાનો વા. વિહરતીતિ ઇરિયતિ પવત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ ચરતિ વિહરતિ. તેન વુચ્ચતિ વિહરતીતિ. ઇમિના પદેન મેત્તં આસેવન્તસ્સ ભિક્ખુનો ઇરિયાપથવિહારો કથિતો. સત્થુસાસનકરોતિ સત્થુ અનુસાસનિકરો. ઓવાદપતિકરોતિ ઓવાદકારકો. એત્થ ચ સકિંવચનં ઓવાદો, પુનપ્પુનવચનં અનુસાસની. સમ્મુખાવચનમ્પિ ઓવાદો, પેસેત્વા પરમ્મુખાવચનં, અનુસાસની. ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિં વચનં ઓવાદો, ઓતિણ્ણે વા અનોતિણ્ણે વા વત્થુસ્મિં તન્તિઠપનવસેન વચનં અનુસાસની. એવં વિસેસો વેદિતબ્બો. પરમત્થતો પન ઓવાદોતિ વા અનુસાસનીતિ વા એસે એકે એકટ્ઠે સમે સમભાગે તજ્જાતે તઞ્ઞેવાતિ. એત્થ ચ ‘‘અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તમ્પિ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મેત્તાચિત્તં આસેવતી’’તિ ઇદમેવ સત્થુસાસનઞ્ચેવ ઓવાદો ચ, તસ્સ કરણતો એસ સાસનકરો ઓવાદપતિકરોતિ વેદિતબ્બો.

અમોઘન્તિ અતુચ્છં. રટ્ઠપિણ્ડન્તિ ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય રટ્ઠં નિસ્સાય પબ્બજિતેન પરેસં ગેહતો પટિલદ્ધત્તા પિણ્ડપાતો રટ્ઠપિણ્ડો નામ વુચ્ચતિ. પરિભુઞ્જતીતિ ચત્તારો પરિભોગા થેય્યપરિભોગો ઇણપરિભોગો દાયજ્જપરિભોગો સામિપરિભોગોતિ. તત્થ દુસ્સીલસ્સ પરિભોગો થેય્યપરિભોગો નામ. સીલવતો અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો ઇણપરિભોગો નામ. સત્તન્નં સેક્ખાનં પરિભોગો દાયજ્જપરિભોગા નામ. ખીણાસવસ્સ પરિભોગો સામિપરિભોગો નામ. તત્થ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અયં રટ્ઠપિણ્ડપરિભોગો દ્વીહિ કારણેહિ અમોઘો હોતિ. અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તમ્પિ મેત્તાચિત્તં આસેવન્તો ભિક્ખુ રટ્ઠપિણ્ડસ્સ સામિકો હુત્વા, અણણો હુત્વા, દાયાદો હુત્વા પરિભુઞ્જતીતિપિસ્સ અમોઘો રટ્ઠપિણ્ડપરિભોગો. અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તમ્પિ મેત્તં આસેવન્તસ્સ ભિક્ખુનો દિન્નદાનં મહટ્ઠિયં હોતિ મહપ્ફલં મહાનિસંસં મહાજુતિકં મહાવિપ્ફારન્તિપિસ્સ અમોઘો રટ્ઠપિણ્ડપરિભોગો. કો પન વાદો યે નં બહુલીકરોન્તીતિ યે પન ઇમં મેત્તાચિત્તં બહુલં આસેવન્તિ ભાવેન્તિ પુનપ્પુનં કરોન્તિ, તે અમોઘં રટ્ઠપિણ્ડં પરિભુઞ્જન્તીતિ એત્થ વત્તબ્બમેવ કિં? એવરૂપા હિ ભિક્ખૂ રટ્ઠપિણ્ડસ્સ સામિનો અણણા દાયાદા હુત્વા પરિભુઞ્જન્તીતિ.

૫૪-૫૫. ચતુત્થે ભાવેતીતિ ઉપ્પાદેતિ વડ્ઢેતિ. પઞ્ચમે મનસિ કરોતીતિ મનસ્મિં કરોતિ. સેસં ઇમેસુ દ્વીસુપિ તતિયે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. યો હિ આસેવતિ, અયમેવ ભાવેતિ, અયં મનસિ કરોતિ. યેન ચિત્તેન આસેવતિ, તેનેવ ભાવેતિ, તેન મનસિ કરોતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધો પન યાય ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા દેસનાવિલાસપ્પત્તો નામ હોતિ, તસ્સા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા અત્તનો દેસનાવિલાસં ધમ્મિસ્સરિયતં પટિસમ્ભિદાપભેદકુસલતં અપ્પટિહતસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચ નિસ્સાય એકક્ખણે ઉપ્પન્નં એકચિત્તમેવ તીહિ કોટ્ઠાસેહિ વિભજિત્વા દસ્સેસીતિ.

૫૬. છટ્ઠે યે કેચીતિ અનિયામિતવચનં. અકુસલાતિ તેસં નિયામિતવચનં. એત્તાવતા સબ્બાકુસલા અસેસતો પરિયાદિન્ના હોન્તિ. અકુસલભાગિયા અકુસલપક્ખિકાતિ અકુસલાનમેવેતં નામં. અકુસલાયેવ હિ એકચ્ચે અકુસલં સહજાતવસેન, એકચ્ચે ઉપનિસ્સયવસેન ભજન્તિ ચેવ, તેસઞ્ચ પક્ખા ભવન્તીતિ ‘‘અકુસલભાગિયા અકુસલપક્ખિકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. સબ્બેતે મનોપુબ્બઙ્ગમાતિ મનો પુબ્બં પઠમતરં ગચ્છતિ એતેસન્તિ મનોપુબ્બઙ્ગમા. એતે હિ કિઞ્ચાપિ મનેન સદ્ધિં એકુપ્પાદા એકવત્થુકા એકનિરોધા એકારમ્મણા ચ હોન્તિ. યસ્મા પન તેસં મનો ઉપ્પાદકો કારકો જનકો સમુટ્ઠાપકો નિબ્બત્તકો, તસ્મા મનોપુબ્બઙ્ગમા નામ હોન્તિ.

પઠમં ઉપ્પજ્જતીતિ યથા નામ ‘‘રાજા નિક્ખન્તો’’તિ વુત્તે ‘‘રાજાયેવ નિક્ખન્તો, સેસા રાજસેના નિક્ખન્તા અનિક્ખન્તા’’તિ પુચ્છિતબ્બકારણં નત્થિ, સબ્બા નિક્ખન્તાતેવ પઞ્ઞાયન્તિ, એવમેવ મનો ઉપ્પન્નોતિ વુત્તકાલતો પટ્ઠાય અવસેસા સહજાતસંસટ્ઠસમ્પયુત્તા ઉપ્પન્ના ન ઉપ્પન્નાતિ પુચ્છિતબ્બકારણં નત્થિ, સબ્બે તે ઉપ્પન્ના ત્વેવ પઞ્ઞાયન્તિ. એતમત્થવસં પટિચ્ચ તેહિ સંસટ્ઠસમ્પયુત્તો એકુપ્પાદેકનિરોધોપિ સમાનો મનો તેસં ધમ્માનં પઠમં ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તો. અન્વદેવાતિ અનુદેવ, સહેવ એકતોયેવાતિ અત્થો. બ્યઞ્જનચ્છાયં પન ગહેત્વા પઠમં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા ચેતસિકાતિ ન ગહેતબ્બં. અત્થો હિ પટિસરણં, ન બ્યઞ્જનં. ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા’’તિ ગાથાયપિ એસેવ નયો.

૫૭. સત્તમે કુસલાતિ ચતુભૂમકાપિ કુસલા ધમ્મા કથિતા. સેસં છટ્ઠે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૫૮. અટ્ઠમે યથયિદં, ભિક્ખવે, પમાદોતિ એત્થ, ભિક્ખવેતિ આલપનં, યથા અયં પમાદોતિ અત્થો. પમાદોતિ પમજ્જનાકારો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘તત્થ કતમો પમાદો? કાયદુચ્ચરિતે વા વચીદુચ્ચરિતે વા મનોદુચ્ચરિતે વા પઞ્ચસુ વા કામગુણેસુ ચિત્તસ્સ વોસ્સગ્ગો વોસ્સગ્ગાનુપ્પદાનં કુસલાનં વા ધમ્માનં ભાવનાય અસક્કચ્ચકિરિયતા અસાતચ્ચકિરિયતા અનટ્ઠિતકિરિયતા ઓલીનવુત્તિતા નિક્ખિત્તછન્દતા નિક્ખિત્તધુરતા અનધિટ્ઠાનં અનનુયોગો અનાસેવના અભાવના અબહુલીકમ્મં. યો એવરૂપો પમાદો પમજ્જના પમજ્જિતત્તં, અયં વુચ્ચતિ પમાદો’’તિ (વિભ. ૮૪૬).

ઉપ્પન્ના ચ કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તીતિ ઇદં ઝાનવિપસ્સનાનં વસેન વુત્તં. મગ્ગફલાનં પન સકિં ઉપ્પન્નાનં પુન પરિહાનં નામ નત્થિ.

૫૯. નવમે અપ્પમાદો પમાદસ્સ પટિપક્ખવસેન વિત્થારતો વેદિતબ્બો.

૬૦. દસમે કોસજ્જન્તિ કુસીતભાવો. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

અચ્છરાસઙ્ઘાતવગ્ગવણ્ણના.