૧૪. એતદગ્ગવગ્ગો

(૧૪) ૫. પઞ્ચમએતદગ્ગવગ્ગો

મહાપજાપતિગોતમીથેરીવત્થુ

૨૩૫. થેરિપાળિયા પઠમે યદિદં મહાપજાપતિગોતમીતિ મહાપજાપતિગોતમી થેરી રત્તઞ્ઞૂનં અગ્ગાતિ દસ્સેતિ.

તસ્સા પઞ્હકમ્મે પન અયમનુપુબ્બિકથા – અયં કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિત્વા અપરેન સમયેન સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં રત્તઞ્ઞૂનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા યાવજીવં દાનં દત્વા સીલં રક્ખિત્વા તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા પન એકસ્મિં બુદ્ધન્તરે દેવલોકતો ચવિત્વા બારાણસિયં પઞ્ચન્નં દાસિસતાનં જેટ્ઠકદાસી હુત્વા નિબ્બત્તિ. અથ વસ્સૂપનાયિકસમયે પઞ્ચ પચ્ચેકબુદ્ધા નન્દમૂલકપબ્ભારતો ઇસિપતને ઓતરિત્વા નગરે પિણ્ડાય ચરિત્વા ઇસિપતનમેવ ગન્ત્વા ‘‘વસ્સૂપનાયિકકુટિયા અત્થાય હત્થકમ્મં યાચિસ્સામા’’તિ ચિન્તેસું. કસ્મા? વસ્સં ઉપગચ્છન્તેન હિ નાલકપટિપદં પટિપન્નેનાપિ પઞ્ચન્નં છદનાનં અઞ્ઞતરેન છદનેન છન્ને સદ્વારબદ્ધે સેનાસને ઉપગન્તબ્બં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ન, ભિક્ખવે, અસેનાસનિકેન વસ્સં ઉપગન્તબ્બં, યો ઉપગચ્છેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૦૪). તસ્મા વસ્સકાલે ઉપકટ્ઠે સચે સેનાસનં લભતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે લભતિ, હત્થકમ્મં પરિયેસિત્વાપિ કાતબ્બં. હત્થકમ્મં અલભન્તેન સામમ્પિ કાતબ્બં, ન ત્વેવ અસેનાસનિકેન વસ્સં ઉપગન્તબ્બં. અયમનુધમ્મતા. તસ્મા તે પચ્ચેકબુદ્ધા ‘‘હત્થકમ્મં યાચિસ્સામા’’તિ ચીવરં પારુપિત્વા સાયન્હસમયે નગરં પવિસિત્વા સેટ્ઠિસ્સ ઘરદ્વારે અટ્ઠંસુ. જેટ્ઠકદાસી કુટં ગહેત્વા ઉદકતિત્થં ગચ્છન્તી પચ્ચેકબુદ્ધે નગરં પવિસન્તે અદ્દસ. સેટ્ઠિ તેસં આગતકારણં સુત્વા ‘‘અમ્હાકં ઓકાસો નત્થિ, ગચ્છન્તૂ’’તિ આહ.

અથ તે નગરા નિક્ખન્તે જેટ્ઠકદાસી કુટં ગહેત્વા પવિસન્તી દિસ્વા કુટં ઓતારેત્વા વન્દિત્વા ઓનમિત્વા મુખં ઉક્ખિપિત્વા, ‘‘અય્યા, નગરં પવિટ્ઠમત્તાવ નિક્ખન્તા, કિં નુ ખો’’તિ પુચ્છિ. વસ્સૂપનાયિકકુટિયા હત્થકમ્મં યાચિતું આગતમ્હાતિ. લદ્ધં, ભન્તેતિ? ન લદ્ધં ઉપાસિકેતિ. કિં પનેસા કુટિ ઇસ્સરેહેવ કાતબ્બા, ઉદાહુ દુગ્ગતેહિપિ સક્કા કાતુન્તિ? યેન કેનચિ સક્કા કાતુન્તિ. સાધુ, ભન્તે, મયં કરિસ્સામ, સ્વે મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથાતિ નિમન્તેત્વા પુન કુટં ગહેત્વા આગમનતિત્થમગ્ગે ઠત્વા આગતાગતા અવસેસદાસિયો ‘‘એત્થેવ હોથા’’તિ વત્વા સબ્બાસં આગતકાલે આહ – ‘‘અમ્મા, કિં નિચ્ચમેવ પરસ્સ દાસિકમ્મં કરિસ્સથ, ઉદાહુ દાસિભાવતો મુચ્ચિતું ઇચ્છથા’’તિ. અજ્જેવ મુચ્ચિતું ઇચ્છામ, અય્યેતિ. યદિ એવં, મયા પચ્ચેકબુદ્ધા હત્થકમ્મં અલભન્તા સ્વાતનાય નિમન્તિતા, તુમ્હાકં સામિકેહિ એકદિવસં હત્થકમ્મં દાપેથાતિ. તા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા સાયં અટવિતો આગતકાલે સામિકાનં આરોચેસું. તે ‘‘સાધૂ’’તિ જેટ્ઠકદાસસ્સ ગેહદ્વારે સન્નિપતિંસુ.

અથ ને જેટ્ઠકદાસી ‘‘સ્વે, તાતા, પચ્ચેકબુદ્ધાનં હત્થકમ્મં દેથા’’તિ આનિસંસં આચિક્ખિત્વા યેપિ ન કાતુકામા, તે ગાળ્હેન ઓવાદેન તજ્જેત્વા સબ્બેપિ સમ્પટિચ્છાપેસિ. સા પુનદિવસે પચ્ચેકબુદ્ધાનં ભત્તં દત્વા સબ્બેસં દાસપુત્તાનં સઞ્ઞં અદાસિ. તે તાવદેવ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા દબ્બસમ્ભારે સમોધાનેત્વા સતં સતં હુત્વા એકેકં કુટિં ચઙ્કમનાદિપરિવારં કત્વા મઞ્ચપીઠપાનીય-પરિભોજનીયાદીનિ ઠપેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધાનં તેમાસં તત્થેવ વસનત્થાય પટિઞ્ઞં કારેત્વા વારભિક્ખં પટ્ઠપેસું. યા અત્તનો વારદિવસે ન સક્કોતિ, તસ્સા જેટ્ઠકદાસી સકગેહતો નીહરિત્વા દેતિ. એવં તેમાસં પટિજગ્ગિત્વા જેટ્ઠકદાસી એકેકં દાસિં એકેકં સાટકં સજ્જાપેસિ, પઞ્ચ થૂલસાટકસતાનિ અહેસું. તાનિ પરિવત્તાપેત્વા પઞ્ચન્નં પચ્ચેકબુદ્ધાનં તિચીવરાનિ કત્વા અદાસિ. પચ્ચેકબુદ્ધા તાસં પસ્સન્તીનંયેવ આકાસેન ગન્ધમાદનપબ્બતં અગમંસુ.

તાપિ સબ્બા યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તાસુ જેટ્ઠિકા તતો ચવિત્વા બારાણસિયા અવિદૂરે પેસકારગામે પેસકારજેટ્ઠકસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિ. અથેકદિવસં પદુમવતિયા પુત્તા પઞ્ચસતા પચ્ચેકબુદ્ધા બારાણસિરઞ્ઞા નિમન્તિતા રાજદ્વારં આગન્ત્વા કઞ્ચિ ઓલોકેન્તમ્પિ અદિસ્વા નિવત્તિત્વા નગરદ્વારેન નિક્ખમિત્વા તં પેસકારગામં અગમંસુ. સા ઇત્થી પચ્ચેકબુદ્ધે દિસ્વા સમ્પિયાયમાના સબ્બે વન્દિત્વા ભિક્ખં અદાસિ. તે ભત્તકિચ્ચં કત્વા ગન્ધમાદનમેવ અગમંસુ.

સાપિ યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી અમ્હાકં સત્થુ નિબ્બત્તિતો પુરેતરમેવ દેવદહનગરે મહાસુપ્પબુદ્ધસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, ગોતમીતિસ્સા નામં અકંસુ. મહામાયાય કનિટ્ઠભગિની હોતિ. મન્તજ્ઝાયકા બ્રાહ્મણા લક્ખણાનિ પરિગ્ગણ્હન્તા ‘‘ઇમાસં દ્વિન્નમ્પિ કુચ્છિયં વસિતદારકા ચક્કવત્તિનો ભવિસ્સન્તી’’તિ બ્યાકરિંસુ. સુદ્ધોદનમહારાજા વયપ્પત્તકાલે તા દ્વેપિ મઙ્ગલં કત્વા અત્તનો ઘરં આનેસિ. અપરભાગે અમ્હાકં બોધિસત્તો તુસિતપુરા ચવિત્વા મહામાયાય દેવિયા કુચ્છિયં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. મહામાયા તસ્સ જાતદિવસતો સત્તમે દિવસે કાલં કત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિ. સુદ્ધોદનમહારાજા મહાસત્તસ્સ માતુચ્છં મહાપજાપતિગોતમિં અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ. તસ્મિં કાલે નન્દકુમારો જાતો. અયં મહાપજાપતિ નન્દકુમારં ધાતીનં દત્વા સયં બોધિસત્તં પરિહરિ.

અપરેન સમયેન બોધિસત્તો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા લોકાનુગ્ગહં કરોન્તો અનુક્કમેન કપિલવત્થું પત્વા નગરં પિણ્ડાય પાવિસિ. અથસ્સ પિતા સુદ્ધોદનમહારાજા અન્તરવીથિયંયેવ ધમ્મકથં સુત્વા સોતાપન્નો અહોસિ. અથ દુતિયદિવસે નન્દો પબ્બજિ, સત્તમે દિવસે રાહુલો. સત્થા અપરેન સમયેન વેસાલિં ઉપનિસ્સાય કૂટાગારસાલાયં વિહરતિ. તસ્મિં સમયે સુદ્ધોદનમહારાજા સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા અરહત્તં સચ્છિકત્વા પરિનિબ્બાયિ. તદા મહાપજાપતિગોતમી પબ્બજ્જાય ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તતો રોહિણીનદીતીરે કલહવિવાદસુત્તપરિયોસાને (સુ. નિ. ૮૬૮ આદયો) નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતાનં પઞ્ચન્નં કુમારસતાનં પાદપરિચારિકા સબ્બાવ એકચિત્તા હુત્વા ‘‘મહાપજાપતિયા સન્તિકં ગન્ત્વા સબ્બાવ સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામા’’તિ મહાપજાપતિં જેટ્ઠિકં કત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજિતુકામા અહેસું. અયઞ્ચ મહાપજાપતિ પઠમમેવ એકવારં સત્થારં પબ્બજ્જં યાચમાના નાલત્થ, તસ્મા કપ્પકં પક્કોસાપેત્વા કેસે છિન્નાપેત્વા કાસાયાનિ અચ્છાદેત્વા સબ્બા તા સાકિયાનિયો આદાય વેસાલિં ગન્ત્વા આનન્દત્થેરેન દસબલં યાચાપેત્વા અટ્ઠહિ ગરુધમ્મેહિ પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ અલત્થ. ઇતરા પન સબ્બાપિ એકતોવ ઉપસમ્પન્ના અહેસું. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેતં વત્થુ પાળિયં (ચૂળવ. ૪૦૨ આદયો) આગતમેવ.

એવં ઉપસમ્પન્ના પન મહાપજાપતિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ, અથસ્સા સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. સા સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. સેસા પઞ્ચસતા ભિક્ખુનિયો નન્દકોવાદસુત્તપરિયોસાને (મ. નિ. ૩.૩૯૮ આદયો) અરહત્તં પાપુણિંસુ. એવમેતં વત્થુ સમુટ્ઠિતં. અપરભાગે સત્થા જેતવને નિસિન્નો ભિક્ખુનિયો ઠાનન્તરે ઠપેન્તો મહાપજાપતિં રત્તઞ્ઞૂનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

ખેમાથેરીવત્થુ

૨૩૬. દુતિયે ખેમાતિ એવંનામિકા ભિક્ખુની. ઇતો પટ્ઠાય ચ પનસ્સા પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથાતિ અવત્વા સબ્બત્થ અભિનીહારં આદિં કત્વા વત્તબ્બમેવ વક્ખામ.

અતીતે કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં અયં પરપરિયાપન્ના હુત્વા નિબ્બત્તિ. અથેકદિવસં તસ્સ ભગવતો અગ્ગસાવિકં સુજાતત્થેરિં નામ પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા તયો મોદકે દત્વા તંદિવસમેવ અત્તનો કેસે વિસ્સજ્જેત્વા થેરિયા દાનં દત્વા ‘‘અનાગતે બુદ્ધુપ્પાદે તુમ્હે વિય મહાપઞ્ઞા ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં કત્વા યાવજીવં કુસલકમ્મેસુ અપ્પમત્તા હુત્વા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી કસ્સપબુદ્ધકાલે કિકિસ્સ કાસિરઞ્ઞો ગેહે પટિસન્ધિં ગહેત્વા સત્તન્નં ભગિનીનં અબ્ભન્તરા હુત્વા વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ ગેહેયેવ કોમારિબ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા તાહિ ભગિનીહિ સદ્ધિં દસબલસ્સ વસનપરિવેણં કારેત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મદ્દરટ્ઠે સાગલનગરે રાજકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, ખેમાતિસ્સા નામં અકંસુ. તસ્સા સરીરવણ્ણો સુવણ્ણરસપિઞ્જરો વિય અહોસિ. સા વયપ્પત્તા બિમ્બિસારરઞ્ઞો ગેહં અગમાસિ.

સા તથાગતે રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવને વિહરન્તે ‘‘સત્થા કિર રૂપે દોસં દસ્સેતી’’તિ રૂપમદમત્તા હુત્વા ‘‘મય્હમ્પિ રૂપે દોસં દસ્સેય્યા’’તિ ભયેન દસબલં દસ્સનાય ન ગચ્છતિ. રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં સત્થુ અગ્ગુપટ્ઠાકો, માદિસસ્સ ચ નામ અરિયસાવકસ્સ અગ્ગમહેસી દસબલં દસ્સનાય ન ગચ્છતિ, ન મે એતં રુચ્ચતી’’તિ. સો કવીહિ વેળુવનુય્યાનસ્સ વણ્ણં બન્ધાપેત્વા ‘‘ખેમાય દેવિયા સવનૂપચારે ગાયથા’’તિ આહ. સા ઉય્યાનસ્સ વણ્ણં સુત્વા ગન્તુકામા હુત્વા રાજાનં પટિપુચ્છિ. રાજા ‘‘ઉય્યાનં ગચ્છ, સત્થારં પન અદિસ્વા આગન્તું ન લભિસ્સસી’’તિ આહ. સા રઞ્ઞો પટિવચનં અદત્વાવ મગ્ગં પટિપજ્જિ. રાજા તાય સદ્ધિં ગચ્છન્તે પુરિસે આહ – ‘‘સચે દેવી ઉય્યાનતો નિવત્તમાના દસબલં પસ્સતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. સચે ન પસ્સતિ, રાજાણાય નં દસ્સેથા’’તિ. અથ ખો સા દેવી દિવસભાગં ઉય્યાને ચરિત્વા નિવત્તન્તી દસબલં અદિસ્વાવ ગન્તું આરદ્ધા. અથ નં રાજપુરિસા અત્તનો અરુચિયાવ દેવિં સત્થુ સન્તિકં નયિંસુ.

સત્થા તં આગચ્છન્તિં દિસ્વા ઇદ્ધિયા એકં દેવચ્છરં નિમ્મિનિત્વા તાલવણ્ટં ગહેત્વા બીજમાનં વિય અકાસિ. ખેમા દેવી તં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘માનમ્હિ નટ્ઠા, એવરૂપા નામ દેવચ્છરપ્પટિભાગા ઇત્થિયો દસબલસ્સ અવિદૂરે તિટ્ઠન્તિ, અહં એતાસં પરિચારિકાપિ નપ્પહોમિ, માનમદં હિ નિસ્સાય પાપચિત્તસ્સ વસેન નટ્ઠા’’તિ તં નિમિત્તં ગહેત્વા તમેવ ઇત્થિં ઓલોકયમાના અટ્ઠાસિ. અથસ્સા પસ્સન્તિયાવ તથાગતસ્સ અધિટ્ઠાનબલેન સા ઇત્થી પઠમવયં અતિક્કમ્મ મજ્ઝિમવયે ઠિતા વિય મજ્ઝિમવયં અતિક્કમ્મ પચ્છિમવયે ઠિતા વિય ચ વલિત્તચા પલિતકેસા ખણ્ડવિરળદન્તા અહોસિ. તતો તસ્સા પસ્સન્તિયાવ સદ્ધિં તાલવણ્ટેન પરિવત્તિત્વા પરિપતિ. તતો ખેમા પુબ્બહેતુસમ્પન્નત્તા તસ્મિં આરમ્મણે આપાથગતે એવં ચિન્તેસિ – ‘‘એવંવિધમ્પિ નામ સરીરં એવરૂપં વિપત્તિં પાપુણાતિ, મય્હમ્પિ સરીરં એવંગતિકમેવ ભવિસ્સતી’’તિ. અથસ્સા એવં ચિન્તિતક્ખણે સત્થા ઇમં ધમ્મપદે ગાથમાહ –

‘‘યે રાગરત્તાનુપતન્તિ સોતં,

સયંકતં મક્કટકોવ જાલં;

એતમ્પિ છેત્વાન વજન્તિ ધીરા,

અનપેક્ખિનો સબ્બદુક્ખં પહાયા’’તિ.

સા ગાથાપરિયોસાને ઠિતપદે ઠિતાયેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. અગારમજ્ઝે વસન્તેન નામ અરહત્તં પત્તેન તંદિવસમેવ પરિનિબ્બાયિતબ્બં વા પબ્બજિતબ્બં વા હોતિ, સા પન અત્તનો આયુસઙ્ખારાનં પવત્તનભાવં ઞત્વા ‘‘અત્તનો પબ્બજ્જં અનુજાનાપેસ્સામી’’તિ સત્થારં વન્દિત્વા રાજનિવેસનં ગન્ત્વા રાજાનં અનભિવાદેત્વાવ અટ્ઠાસિ. રાજા ઇઙ્ગિતેનેવ અઞ્ઞાસિ – ‘‘અરિયધમ્મં પત્તા ભવિસ્સતી’’તિ. અથ નં આહ – ‘‘દેવિ ગતા નુ ખો સત્થુદસ્સનાયા’’તિ. મહારાજ, તુમ્હેહિ દિટ્ઠદસ્સનં પરિત્તં, અહં પન દસબલં સુદિટ્ઠમકાસિં, પબ્બજ્જં મે અનુજાનાથાતિ. રાજા ‘‘સાધુ, દેવી’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા સુવણ્ણસિવિકાય ભિક્ખુનિઉપસ્સયં ઉપનેત્વા પબ્બાજેસિ. અથસ્સા ‘‘ખેમાથેરી નામ ગિહિભાવે ઠત્વા અરહત્તં પત્તા’’તિ મહાપઞ્ઞભાવો પાકટો અહોસિ. ઇદમેત્થ વત્થુ. અથ સત્થા અપરભાગે જેતવને નિસિન્નો ભિક્ખુનિયો પટિપાટિયા ઠાનન્તરે ઠપેન્તો ખેમાથેરિં મહાપઞ્ઞાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

ઉપ્પલવણ્ણાથેરીવત્થુ

૨૩૭. તતિયે ઉપ્પલવણ્ણાતિ નીલુપ્પલગબ્ભસદિસેનેવ વણ્ણેન સમન્નાગતત્તા એવંલદ્ધનામા થેરી. સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિત્વા અપરભાગે મહાજનેન સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં ઇદ્ધિમન્તીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી કસ્સપબુદ્ધકાલે બારાણસિનગરે કિકિસ્સ કાસિરઞ્ઞો ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિત્વા સત્તન્નં ભગિનીનં અબ્ભન્તરા હુત્વા વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પરિવેણં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તા.

તતો ચવિત્વા પુન મનુસ્સલોકં આગચ્છન્તી એકસ્મિં ગામે સહત્થા કમ્મં કત્વા જીવનકટ્ઠાને નિબ્બત્તા. સા એકદિવસં ખેત્તકુટિં ગચ્છન્તી અન્તરામગ્ગે એકસ્મિં સરે પાતોવ પુપ્ફિતં પદુમપુપ્ફં દિસ્વા તં સરં ઓરુય્હ તઞ્ચેવ પુપ્ફં લાજપક્ખિપનત્થાય પદુમિનિયા પત્તઞ્ચ ગહેત્વા કેદારે સાલિસીસાનિ છિન્દિત્વા કુટિકાય નિસિન્ના લાજે ભજ્જિત્વા પઞ્ચ લાજસતાનિ ગણેસિ. તસ્મિં ખણે ગન્ધમાદનપબ્બતે નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતો એકો પચ્ચેકબુદ્ધો આગન્ત્વા તસ્સા અવિદૂરે અટ્ઠાસિ. સા પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા લાજેહિ સદ્ધિં પદુમપુપ્ફં ગહેત્વા કુટિતો ઓરુય્હ લાજે પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પત્તે પક્ખિપિત્વા પદુમપુપ્ફેન પત્તં પિધાય અદાસિ. અથસ્સા પચ્ચેકબુદ્ધે થોકં ગતે એતદહોસિ – ‘‘પબ્બજિતા નામ પુપ્ફેન અનત્થિકા, અહં પુપ્ફં ગહેત્વા પિળન્ધિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ હત્થતો પુપ્ફં ગહેત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘સચે, અય્યો, પુપ્ફેન અનત્થિકો અભવિસ્સ, પત્તમત્થકે ઠપેતું ન અદસ્સ, અદ્ધા અય્યસ્સ અત્થો ભવિસ્સતી’’તિ પુન ગન્ત્વા પત્તમત્થકે ઠપેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધં ખમાપેત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમેસં મે લાજાનં નિસ્સન્દેન લાજગણનાય પુત્તા અસ્સુ, પદુમપુપ્ફસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને મે પદે પદે પદુમપુપ્ફં ઉટ્ઠહતૂ’’તિ પત્થનં અકાસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો તસ્સા પસ્સન્તિયાવ આકાસેન ગન્ધમાદનપબ્બતં ગન્ત્વા તં પદુમં નન્દમૂલકપબ્ભારે પચ્ચેકબુદ્ધાનં અક્કમનસોપાનસમીપે પાદપુઞ્છનં કત્વા ઠપેસિ.

સાપિ તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન દેવલોકે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય ચસ્સા પદે પદે મહાપદુમપુપ્ફં ઉટ્ઠાસિ. સા તતો ચવિત્વા પબ્બતપાદે એકસ્મિં પદુમસ્સરે પદુમગબ્ભે નિબ્બત્તિ. તં નિસ્સાય એકો તાપસો વસતિ, સો પાતોવ મુખધોવનત્થાય સરં ગન્ત્વા તં પુપ્ફં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદં પુપ્ફં સેસેહિ મહન્તતરં, સેસાનિ ચ પુપ્ફિતાનિ, ઇદં મકુળિતમેવ, ભવિતબ્બમેત્થ કારણેના’’તિ ઉદકં ઓતરિત્વા તં પુપ્ફં ગણ્હિ. તં તેન ગહિતમત્તમેવ પુપ્ફિતં. તાપસો અન્તોપદુમગબ્ભે નિપન્નદારિકં અદ્દસ. દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય ચ ધીતુસિનેહં લભિત્વા પદુમેનેવ સદ્ધિં પણ્ણસાલં નેત્વા મઞ્ચકે નિપજ્જાપેસિ. અથસ્સા પુઞ્ઞાનુભાવેન અઙ્ગુટ્ઠકે ખીરં નિબ્બત્તિ. સો તસ્મિં પુપ્ફે મિલાતે અઞ્ઞં નવપુપ્ફં આહરિત્વા તં નિપજ્જાપેસિ. અથસ્સા આધાવનવિધાવનેન કીળિતું સમત્થકાલતો પટ્ઠાય પદવારે પદવારે પદુમપુપ્ફં ઉટ્ઠાસિ, કુઙ્કુમરાસિસ્સ વિયસ્સા સરીરવણ્ણો અહોસિ. સા અપ્પત્તા દેવવણ્ણં, અતિક્કન્તા માનુસવણ્ણં અહોસિ. સા પિતરિ ફલાફલત્થાય ગતે પણ્ણસાલાયં ઓહીયતિ.

અથેકદિવસં તસ્સા વયપ્પત્તકાલે પિતરિ ફલાફલત્થાય ગતે એકો વનચરકો તં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મનુસ્સાનં નામ એવંવિધં રૂપં નત્થિ, વીમંસિસ્સામિ ન’’ન્તિ તાપસસ્સ આગમનં ઉદિક્ખન્તો નિસીદિ. સા પિતરિ આગચ્છન્તે પટિપથં ગન્ત્વા તસ્સ હત્થતો કાજકમણ્ડલું અગ્ગહેસિ, આગન્ત્વા નિસિન્નસ્સ ચસ્સ અત્તના કરણવત્તં દસ્સેસિ. તદા સો વનચરકો મનુસ્સભાવં ઞત્વા તાપસં અભિવાદેત્વા નિસીદિ. તાપસો તં વનચરકં વનમૂલફલાફલેહિ ચ પાનીયેન ચ નિમન્તેત્વા, ‘‘ભો પુરિસ, ઇમસ્મિંયેવ ઠાને વસિસ્સસિ, ઉદાહુ ગમિસસ્સી’’તિ પુચ્છિ. ગમિસ્સામિ, ભન્તે, ઇધ કિં કરિસ્સામીતિ. ઇદં તયા દિટ્ઠકારણં એત્તો ગન્ત્વા અકથેતું સક્ખિસ્સસીતિ. સચે, અય્યો, ન ઇચ્છતિ, કિં કારણા કથેસ્સામીતિ તાપસં વન્દિત્વા પુન આગમનકાલે મગ્ગસઞ્જાનનત્થં સાખાસઞ્ઞઞ્ચ રુક્ખસઞ્ઞઞ્ચ કરોન્તો પક્કામિ.

સો બારાણસિં ગન્ત્વા રાજાનં અદ્દસ, રાજા ‘‘કસ્મા આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અહં, દેવ, તુમ્હાકં વનચરકો પબ્બતપાદે અચ્છરિયં ઇત્થિરતનં દિસ્વા આગતોમ્હી’’તિ સબ્બં પવત્તિં કથેસિ. સો તસ્સ વચનં સુત્વા વેગેન પબ્બતપાદં ગન્ત્વા અવિદૂરે ઠાને ખન્ધાવારં નિવેસેત્વા વનચરકેન ચેવ અઞ્ઞેહિ ચ પુરિસેહિ સદ્ધિં તાપસસ્સ ભત્તકિચ્ચં કત્વા નિસિન્નવેલાય તત્થ ગન્ત્વા અભિવાદેત્વા પટિસન્થારં કત્વા એકમન્તં નિસીદિ. રાજા તાપસસ્સ પબ્બજિતપરિક્ખારભણ્ડં પાદમૂલે ઠપેત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ઠાને કિં કરોમ, ગચ્છામા’’તિ આહ. ગચ્છ, મહારાજાતિ. આમ, ગચ્છામિ, ભન્તે. અય્યસ્સ પન સમીપે વિસભાગપરિસા અત્થીતિ અસ્સુમ્હ, અસારુપ્પા એસા પબ્બજિતાનં, મયા સદ્ધિં ગચ્છતુ, ભન્તેતિ. મનુસ્સાનં ચિત્તં નામ દુત્તોસયં, કથં બહૂનં મજ્ઝે વસિસ્સતીતિ. અમ્હાકં રુચિતકાલતો પટ્ઠાય સેસાનં જેટ્ઠકટ્ઠાને ઠપેત્વા પટિજગ્ગિસ્સામિ, ભન્તેતિ.

સો રઞ્ઞો કથં સુત્વા દહરકાલે ગહિતનામવસેનેવ, ‘‘અમ્મ, પદુમવતી’’તિ ધીતરં પક્કોસિ. સા એકવચનેનેવ પણ્ણસાલતો નિક્ખમિત્વા પિતરં અભિવાદેત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં પિતા આહ – ‘‘ત્વં, અમ્મ, વયપ્પત્તા, ઇમસ્મિં ઠાને રઞ્ઞા દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય વસિતું અયુત્તા, રઞ્ઞા સદ્ધિં ગચ્છ, અમ્મા’’તિ. સા ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ પિતુ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા અભિવાદેત્વા પરોદમાના અટ્ઠાસિ. રાજા ‘‘ઇમિસ્સા પિતુ ચિત્તં ગણ્હામી’’તિ તસ્મિંયેવ ઠાને કહાપણરાસિમ્હિ ઠપેત્વા અભિસેકં અકાસિ. અથ નં ગહેત્વા અત્તનો નગરં આનેત્વા આગતકાલતો પટ્ઠાય સેસઇત્થિયો અનોલોકેત્વા તાય સદ્ધિંયેવ રમતિ. તા ઇત્થિયો ઇસ્સાપકતા તં રઞ્ઞો અન્તરે પરિભિન્દિતુકામા એવમાહંસુ – ‘‘નાયં, મહારાજ, મનુસ્સજાતિકા, કહં નામ તુમ્હેહિ મનુસ્સાનં વિચરણટ્ઠાને પદુમાનિ ઉટ્ઠહન્તાનિ દિટ્ઠપુબ્બાનિ, અદ્ધા અયં યક્ખિની, નીહરથ નં મહારાજા’’તિ. રાજા તાસં કથં સુત્વા તુણ્હી અહોસિ.

અથસ્સ અપરેન સમયેન પચ્ચન્તો કુપિતો. સો ‘‘ગરુગબ્ભા પદુમવતી’’તિ તં નગરે ઠપેત્વા પચ્ચન્તં અગમાસિ. અથ તા ઇત્થિયો તસ્સા ઉપટ્ઠાયિકાય લઞ્જં દત્વા ‘‘ઇમિસ્સા દારકં જાતમત્તમેવ અપનેત્વા એકં દારુઘટિકં લોહિતેન મક્ખેત્વા સન્તિકે ઠપેહી’’તિ આહંસુ. પદુમવતિયાપિ નચિરસ્સેવ ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. મહાપદુમકુમારો એકકોવ કુચ્છિયં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. અવસેસા એકૂનપઞ્ચસતા દારકા મહાપદુમકુમારસ્સ માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિત્વા નિપન્નકાલે સંસેદજા હુત્વા નિબ્બત્તિંસુ. અથસ્સ ‘‘ન તાવાયં સતિં પટિલભતી’’તિ ઞત્વા ઉપટ્ઠાયિકા એકં દારુઘટિકં લોહિતેન મક્ખેત્વા સમીપે ઠપેત્વા તાસં ઇત્થીનં સઞ્ઞં અદાસિ. તા પઞ્ચસતાપિ ઇત્થિયો એકેકા એકેકં દારકં ગહેત્વા ચુન્દકારકાનં સન્તિકં પેસેત્વા કરણ્ડકે આહરાપેત્વા અત્તના અત્તના ગહિતદારકે તત્થ નિપજ્જાપેત્વા બહિ લઞ્છનં કત્વા ઠપયિંસુ.

પદુમવતીપિ ખો સઞ્ઞં લભિત્વા તં ઉપટ્ઠાયિકં ‘‘કિં વિજાતમ્હિ, અમ્મા’’તિ પુચ્છિ. સા તં સન્તજ્જેત્વા ‘‘કુતો ત્વં દારકં લભિસ્સસી’’તિ વત્વા ‘‘અયં તે કુચ્છિતો નિક્ખન્તદારકો’’તિ લોહિતમક્ખિતં દારુઘટિકં પુરતો ઠપેસિ. સા તં દિસ્વા દોમનસ્સપ્પત્તા ‘‘સીઘં નં ફાલેત્વા અપનેહિ, સચે કોચિ પસ્સેય્ય લજ્જિતબ્બં ભવેય્યા’’તિ આહ. સા તસ્સા કથં સુત્વા અત્થકામા વિય દારુઘટિકં ફાલેત્વા ઉદ્ધને પક્ખિપિ.

રાજાપિ પચ્ચન્તતો આગન્ત્વા નક્ખત્તં પટિમાનેન્તો બહિનગરે ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા નિસીદિ. અથ તા પઞ્ચસતા ઇત્થિયો રઞ્ઞો પચ્ચુગ્ગમનં આગન્ત્વા આહંસુ – ‘‘ત્વં, મહારાજ, ન અમ્હાકં સદ્દહસિ, અમ્હેહિ વુત્તં અકારણં વિય હોતિ. ત્વં મહેસિયા ઉપટ્ઠાયિકં પક્કોસાપેત્વા પટિપુચ્છ, દારુઘટિકં તે દેવી વિજાતા’’તિ. રાજા તં કારણં ન ઉપપરિક્ખિત્વાવ ‘‘અમનુસ્સજાતિકા ભવિસ્સતી’’તિ તં ગેહતો નિક્કડ્ઢિ. તસ્સા રાજગેહતો સહ નિક્ખમનેનેવ પદુમપુપ્ફાનિ અન્તરધાયિંસુ, સરીરચ્છવિપિ વિવણ્ણા અહોસિ. સા એકિકાવ અન્તરવીથિયા પાયાસિ. અથ નં એકા વયપ્પત્તા મહલ્લિકા ઇત્થી દિસ્વા ધીતુસિનેહં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘કહં ગચ્છસિ અમ્મા’’તિ આહ. આગન્તુકમ્હિ, વસનટ્ઠાનં ઓલોકેન્તી વિચરામીતિ. ઇધાગચ્છ, અમ્માતિ વસનટ્ઠાનં દત્વા ભોજનં પટિયાદેસિ.

તસ્સા ઇમિનાવ નિયામેન તત્થ વસમાનાય તા પઞ્ચસતા ઇત્થિયો એકચિત્તા હુત્વા રાજાનં આહંસુ – ‘‘મહારાજ, તુમ્હેસુ યુદ્ધં ગતેસુ અમ્હેહિ ગઙ્ગાદેવતાય ‘અમ્હાકં દેવે વિજિતસઙ્ગામે આગતે બલિકમ્મં કત્વા ઉદકકીળં કરિસ્સામા’તિ પત્થિતં અત્થિ, એતમત્થં, દેવ, જાનાપેમા’’તિ. રાજા તાસં વચનેન તુટ્ઠો ગઙ્ગાયં ઉદકકીળં કાતું અગમાસિ. તાપિ અત્તના અત્તના ગહિતં કરણ્ડકં પટિચ્છન્નં કત્વા આદાય નદિં ગન્ત્વા તેસં કરણ્ડકાનં પટિચ્છાદનત્થં પારુપિત્વા પારુપિત્વા ઉદકે પતિત્વા કરણ્ડકે વિસ્સજ્જેસું. તેપિ ખો કરણ્ડકા સબ્બે સહ ગન્ત્વા હેટ્ઠાસોતે પસારિતજાલમ્હિ લગ્ગિંસુ. તતો ઉદકકીળં કીળિત્વા રઞ્ઞો ઉત્તિણ્ણકાલે જાલં ઉક્ખિપન્તા તે કરણ્ડકે દિસ્વા રઞ્ઞો સન્તિકં આનયિંસુ. રાજા કરણ્ડકે દિસ્વા ‘‘કિં, તાતા, કરણ્ડકેસૂ’’તિ આહ. ન જાનામ, દેવાતિ. સો તે કરણ્ડકે વિવરાપેત્વા ઓલોકેન્તો પઠમં મહાપદુમકુમારસ્સ કરણ્ડકં વિવરાપેસિ. તેસં પન સબ્બેસમ્પિ કરણ્ડકેસુ નિપજ્જાપિતદિવસેયેવ પુઞ્ઞિદ્ધિયા અઙ્ગુટ્ઠતો ખીરં નિબ્બત્તિ. સક્કો દેવરાજા તસ્સ રઞ્ઞો નિક્કઙ્ખભાવત્થં અન્તોકરણ્ડકે અક્ખરાનિ લિખાપેસિ ‘‘ઇમે કુમારા પદુમવતિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તા બારાણસિરઞ્ઞો પુત્તા, અથ ને પદુમવતિયા સપત્તિયો પઞ્ચસતા ઇત્થિયો કરણ્ડકેસુ પક્ખિપિત્વા ઉદકે ખિપિંસુ, રાજા ઇમં કારણં જાનાતૂ’’તિ. કરણ્ડકે વિવરિતમત્તે રાજા અક્ખરાનિ વાચેત્વા દારકે દિસ્વા મહાપદુમકુમારં ઉક્ખિપિત્વા ‘‘વેગેન રથે યોજેથ, અસ્સે કપ્પેથ, અહં અજ્જ અન્તોનગરં પવિસિત્વા એકચ્ચાનં માતુગામાનં પિયં કરિસ્સામી’’તિ પાસાદં આરુય્હ હત્થિગીવાય સહસ્સભણ્ડિકં ઠપેત્વા ભેરિં ચરાપેસિ ‘‘યો પદુમવતિં પસ્સતિ, સો ઇમં સહસ્સં ગણ્હતૂ’’તિ.

તં કથં સુત્વા પદુમવતી માતુયા સઞ્ઞં અદાસિ – ‘‘હત્થિગીવતો સહસ્સં ગણ્હ, અમ્મા’’તિ. અહં એવરૂપં ગણ્હિતું ન વિસહામીતિ. સા દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ વુત્તે, ‘‘કિં વત્વા ગણ્હામિ અમ્મા’’તિ આહ. ‘‘મમ ધીતા, પદુમવતિં દેવિં પસ્સતી’’તિ વત્વા ગણ્હાહીતિ. સા ‘‘યં વા તં વા હોતૂ’’તિ ગન્ત્વા સહસ્સચઙ્કોટકં ગણ્હિ. અથ નં મનુસ્સા પુચ્છિંસુ – ‘‘પદુમવતિં દેવિં પસ્સસિ, અમ્મા’’તિ. ‘‘અહં ન પસ્સામિ, ધીતા કિર મે પસ્સતી’’તિ આહ. તે ‘‘કહં પન સા, અમ્મા’’તિ વત્વા તાય સદ્ધિં ગન્ત્વા પદુમવતિં સઞ્જાનિત્વા પાદેસુ નિપતિંસુ. તસ્મિં કાલે સા ‘‘પદુમવતી દેવી અય’’ન્તિ ઞત્વા ‘‘ભારિયં વત ઇત્થિયા કમ્મં કતં, યા એવંવિધસ્સ રઞ્ઞો મહેસી સમાના એવરૂપે ઠાને નિરારક્ખા વસી’’તિ આહ. તેપિ રાજપુરિસા પદુમવતિયા નિવેસનં સેતસાણીહિ પરિક્ખિપાપેત્વા દ્વારે આરક્ખં ઠપેત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા સુવણ્ણસિવિકં પેસેસિ. સા ‘‘અહં એવં ન ગમિસ્સામિ, મમ વસનટ્ઠાનતો પટ્ઠાય યાવ રાજગેહં એત્થન્તરે વરપોત્થકચિત્તત્થરણે અત્થરાપેત્વા ઉપરિ સુવણ્ણતારકવિચિત્તં ચેલવિતાનં બન્ધાપેત્વા પસાધનત્થાય સબ્બાલઙ્કારેસુ પહિતેસુ પદસાવ ગમિસ્સામિ, એવં મે નાગરા સમ્પત્તિં પસ્સિસ્સન્તી’’તિ આહ. રાજા ‘‘પદુમવતિયા યથારુચિં કરોથા’’તિ આહ. તતો પદુમવતી સબ્બપસાધનં પસાધેત્વા ‘‘રાજગેહં ગમિસ્સામી’’તિ મગ્ગં પટિપજ્જિ. અથસ્સા અક્કન્તઅક્કન્તટ્ઠાને વરપોત્થકચિત્તત્થરણાનિ ભિન્દિત્વા પદુમપુપ્ફાનિ ઉટ્ઠહિંસુ. સા મહાજનસ્સ અત્તનો સમ્પત્તિં દસ્સેત્વા રાજનિવેસનં આરુય્હ સબ્બે ચિત્તત્થરણે તસ્સા મહલ્લિકાય પોસાવનિકમૂલં કત્વા દાપેસિ.

રાજાપિ ખો તા પઞ્ચસતા ઇત્થિયો પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇમાયો તે દેવિ દાસિયો કત્વા દેમી’’તિ આહ. સાધુ, મહારાજ, એતાસં મય્હં દિન્નભાવં સકલનગરે જાનાપેહીતિ. રાજા નગરે ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘પદુમવતિયા દૂબ્ભિકા પઞ્ચસતા ઇત્થિયો એતિસ્સા એવ દાસિયો કત્વા દિન્ના’’તિ. સા ‘‘તાસં સકલનગરેન દાસિભાવો સલ્લક્ખિતો’’તિ ઞત્વા ‘‘અહં મમ દાસિયો ભુજિસ્સા કાતું લભામિ દેવા’’તિ રાજાનં પુચ્છિ. તવ ઇચ્છા દેવીતિ. એવં સન્તે તમેવ ભેરિચારિકં પક્કોસાપેત્વા ‘‘પદુમવતિદેવિયા અત્તનો દાસિયો કત્વા દિન્ના પઞ્ચસતા ઇત્થિયો સબ્બાવ ભુજિસ્સા કતાતિ પુન ભેરિં ચરાપેથા’’તિ આહ. સા તાસં ભુજિસ્સભાવે કતે એકૂનાનિ પઞ્ચસત્તપુત્તાનિ તાસંયેવ હત્થે પોસનત્થાય દત્વા સયં મહાપદુમકુમારંયેવ ગણ્હિ.

અથ અપરભાગે તેસં કુમારાનં કીળનવયે સમ્પત્તે રાજા ઉય્યાને નાનાવિધં કીળનટ્ઠાનં કારેસિ. તે અત્તનો સોળસવસ્સુદ્દેસિકકાલે સબ્બેવ એકતો હુત્વા ઉય્યાને પદુમસઞ્છન્નાય મઙ્ગલપોક્ખરણિયા કીળન્તા નવપદુમાનિ પુપ્ફિતાનિ પુરાણપદુમાનિ ચ વણ્ટતો પતન્તાનિ દિસ્વા ‘‘ઇમસ્સ તાવ અનુપાદિન્નકસ્સ એવરૂપા જરા પાપુણાતિ, કિમઙ્ગં પન અમ્હાકં સરીરસ્સ. ઇદમ્પિ હિ એવંગતિકમેવ ભવિસ્સતી’’તિ આરમ્મણં ગહેત્વા સબ્બેવ પચ્ચેકબોધિઞાણં નિબ્બત્તેત્વા ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય પદુમકણ્ણિકાસુ પલ્લઙ્કેન નિસીદિંસુ.

અથ તેહિ સદ્ધિં આગતા રાજપુરિસા બહુગતં દિવસં ઞત્વા ‘‘અય્યપુત્તા તુમ્હાકં વેલં જાનાથા’’તિ આહંસુ. તે તુણ્હી અહેસું. તે પુરિસા ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું – ‘‘કુમારા દેવ, પદુમકણ્ણિકાસુ નિસિન્ના, અમ્હેસુ કથેન્તેસુપિ વચીભેદં ન કરોન્તી’’તિ. યથારુચિયા તેસં નિસીદિતું દેથાતિ. તે સબ્બરત્તિં ગહિતારક્ખા પદુમકણ્ણિકાસુ નિસિન્નનિયામેનેવ અરુણં ઉટ્ઠાપેસું. પુરિસા પુનદિવસે ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દેવા વેલં જાનાથા’’તિ આહંસુ. ન મયં દેવા, પચ્ચેકબુદ્ધા નામ મયન્તિ. અય્યા, તુમ્હે ભારિયં કથં કથેથ, પચ્ચેકબુદ્ધા નામ તુમ્હાદિસા ન હોન્તિ, દ્વઙ્ગુલકેસમસ્સુધરા કાયે પટિમુક્કઅટ્ઠપરિક્ખારા હોન્તીતિ. તે દક્ખિણહત્થેન સીસં પરામસિંસુ. તાવદેવ ગિહિલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, અટ્ઠ પરિક્ખારા કાયે પટિમુક્કાવ અહેસું. તતો પસ્સન્તસ્સેવ મહાજનસ્સ આકાસેન નન્દમૂલકપબ્ભારં અગમંસુ.

સાપિ ખો, પદુમવતી દેવી, ‘‘અહં બહુપુત્તા હુત્વા નિપુત્તા જાતા’’તિ હદયસોકં પત્વા તેનેવ સોકેન કાલં કત્વા રાજગહનગરદ્વારગામકે સહત્થેન કમ્મં કત્વા જીવનકટ્ઠાને નિબ્બત્તિ. અપરભાગે કુલઘરં ગન્ત્વા એકદિવસં સામિકસ્સ ખેત્તં યાગું હરમાના તેસં અત્તનો પુત્તાનં અન્તરે અટ્ઠ પચ્ચેકબુદ્ધે ભિક્ખાચારવેલાય આકાસેન ગચ્છન્તે દિસ્વા સીઘં સીઘં ગન્ત્વા સામિકસ્સ આરોચેસિ – ‘‘પસ્સ, અય્ય, પચ્ચેકબુદ્ધે, એતે નિમન્તેત્વા ભોજેસ્સામા’’તિ. સો આહ – ‘‘સમણસકુણા નામેતે અઞ્ઞત્થાપિ એવં ચરન્તિ, ન એતે પચ્ચેકબુદ્ધા’’તિ. તે તેસં કથેન્તાનંયેવ અવિદૂરે ઠાને ઓતરિંસુ. સા ઇત્થી તંદિવસં અત્તનો ભત્તખજ્જભોજનં તેસં દત્વા ‘‘સ્વેપિ અટ્ઠ જના મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહ. સાધુ, ઉપાસિકે, તવ સક્કારો એત્તકોવ હોતુ, આસનાનિ ચ અટ્ઠેવ હોન્તુ, અઞ્ઞેપિ બહૂ પચ્ચેકબુદ્ધે દિસ્વા તવ ચિત્તં પસાદેય્યાસીતિ. સા પુનદિવસે અટ્ઠ આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા અટ્ઠન્નં સક્કારસમ્માનં પટિયાદેત્વા નિસીદિ.

નિમન્તિતપચ્ચેકબુદ્ધા સેસાનં સઞ્ઞં અદંસુ – ‘‘મારિસા, અજ્જ અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા સબ્બેવ તુમ્હાકં માતુ સઙ્ગહં કરોથા’’તિ. તે તેસં વચનં સુત્વા સબ્બેવ એકતો આકાસેન આગન્ત્વા માતુ-ગેહદ્વારે પાતુરહેસું. સાપિ પઠમં લદ્ધસઞ્ઞતાય બહૂપિ દિસ્વા ન કમ્પિત્થ, સબ્બેપિ તે ગેહં પવેસેત્વા આસનેસુ નિસીદાપેસિ. તેસુ પટિપાટિયા નિસીદન્તેસુ નવમો અઞ્ઞાનિ અટ્ઠ આસનાનિ માપેત્વા સયં ધુરાસને નિસીદિ. યાવ આસનાનિ વડ્ઢન્તિ, તાવ ગેહં વડ્ઢતિ. એવં તેસુ સબ્બેસુપિ નિસિન્નેસુ સા ઇત્થી અટ્ઠન્નં પચ્ચેકબુદ્ધાનં પટિયાદિતં સક્કારં પઞ્ચસતાનમ્પિ યાવદત્થં દત્વા અટ્ઠ નીલુપ્પલહત્થકે આહરિત્વા નિમન્તિતપચ્ચેકબુદ્ધાનંયેવ પાદમૂલે ઠપેત્વા આહ – ‘‘મય્હં, ભન્તે, નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને સરીરવણ્ણો ઇમેસં નીલુપ્પલાનં અન્તોગબ્ભવણ્ણો વિય હોતૂ’’તિ પત્થનં અકાસિ. પચ્ચેકબુદ્ધા માતુ અનુમોદનં કત્વા ગન્ધમાદનંયેવ અગમંસુ.

સાપિ યાવજીવં કુસલં કત્વા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સેટ્ઠિકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, નીલુપ્પલગબ્ભસમાનવણ્ણતાય ચસ્સા ઉપ્પલવણ્ણાત્વેવ નામં અકંસુ. અથસ્સા વયપ્પત્તકાલે સકલજમ્બુદીપરાજાનો ચ સેટ્ઠિનો ચ સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં પહિણિંસુ – ‘‘ધીતરં અમ્હાકં દેતૂ’’તિ. અપહિણન્તો નામ નાહોસિ. તતો સેટ્ઠિ ચિન્તેસિ – ‘‘અહં સબ્બેસં મનં ગહેતું ન સક્ખિસ્સામિ, ઉપાયં પનેકં કરિસ્સામી’’તિ ધીતરં પક્કોસાપેત્વા ‘‘પબ્બજિતું અમ્મ સક્ખિસ્સસી’’તિ આહ. તસ્સા પચ્છિમભવિકત્તા પિતુવચનં સીસે આસિત્તસતપાકતેલં વિય અહોસિ, તસ્મા પિતરં ‘‘પબ્બજિસ્સામિ, તાતા’’તિ આહ. સો તસ્સા સક્કારં કત્વા ભિક્ખુનિઉપસ્સયં નેત્વા પબ્બાજેસિ. તસ્સા અચિરપબ્બજિતાય એવ ઉપોસથાગારે કાલવારો પાપુણિ. સા દીપં જાલેત્વા ઉપોસથાગારં સમ્મજ્જિત્વા દીપસિખાય નિમિત્તં ગણ્હિત્વા પુનપ્પુનં ઓલોકયમાના તેજોકસિણારમ્મણં ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તદેવ પાદકં કત્વા અરહત્તં પાપુણિ. અરહત્તફલેન સદ્ધિંયેવ ચ ઇદ્ધિવિકુબ્બને ચિણ્ણવસી અહોસિ. સા અપરભાગે સત્થુ યમકપાટિહારિયકરણદિવસે ‘‘અહં, ભન્તે, પાટિહારિયં કરિસ્સામી’’તિ સીહનાદં નદિ. સત્થા ઇદં કારણં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા જેતવનવિહારે નિસિન્નો પટિપાટિયા ભિક્ખુનિયો ઠાનન્તરે ઠપેન્તો ઇમં થેરિં ઇદ્ધિમન્તીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

પટાચારાથેરીવત્થુ

૨૩૮. ચતુત્થે વિનયધરાનં યદિદં પટાચારાતિ પટાચારા થેરી વિનયધરાનં અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિત્વા અપરભાગે સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં વિનયધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા કસ્સપબુદ્ધકાલે કિકિસ્સ કાસિરઞ્ઞો ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિત્વા સત્તન્નં ભગિનીનં અબ્ભન્તરા હુત્વા વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પરિવેણં કત્વા પુન દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સેટ્ઠિગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ.

સા અપરભાગે વયપ્પત્તા અત્તનો ગેહે એકેન કમ્મકારેન સદ્ધિં સન્થવં કત્વા અપરભાગે અત્તનો સમાનજાતિકં કુલં ગચ્છન્તી કતસન્થવસ્સ પુરિસસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ – ‘‘ન ત્વં સ્વે પટ્ઠાય મં પટિહારસતેનપિ દટ્ઠું લભિસ્સસિ, સચે તે કમ્મં અત્થિ, ઇદાનિ મં ગણ્હિત્વા ગચ્છાહી’’તિ. સો ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુચ્છવિકં હત્થસારં ગહેત્વા તં આદાય નગરતો તીણિ ચત્તારિ યોજનાનિ પટિક્કમિત્વા એકસ્મિં ગામકે વાસં કપ્પેસિ.

અથ અપરભાગે તસ્સા કુચ્છિયં ગબ્ભો પતિટ્ઠાસિ. સા ગબ્ભે પરિપક્કે ‘‘ઇદં અમ્હાકં અનાથટ્ઠાનં, કુલગેહં ગચ્છામ સામી’’તિ આહ. સો ‘‘અજ્જ ગચ્છામ, સ્વે ગચ્છામા’’તિ ગન્તું અસક્કોન્તો કાલં વીતિનામેસિ. સા તસ્સ કારણં ઞત્વા ‘‘નાયં બાલો મં નેસ્સતી’’તિ તસ્મિં બહિ ગતે ‘‘એકિકાવ કુલગેહં ગમિસ્સામી’’તિ મગ્ગં પટિપજ્જિ. સો આગન્ત્વા તં ગેહે અપસ્સન્તો પટિવિસ્સકે પુચ્છિત્વા ‘‘કુલગેહં ગતા’’તિ સુત્વા ‘‘મં નિસ્સાય કુલધીતા અનાથા જાતા’’તિ પદાનુપદિકં ગન્ત્વા સમ્પાપુણિ. તસ્સા અન્તરામગ્ગેવ ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. તતો ‘‘યસ્સત્થાય મયં ગચ્છેય્યામ, સો અત્થો અન્તરામગ્ગેવ નિપ્ફન્નો, ઇદાનિ ગન્ત્વા કિં કરિસ્સામા’’તિ પટિનિવત્તિંસુ. પુન તસ્સા કુચ્છિયં ગબ્ભો પતિટ્ઠાસીતિ પુરિમનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં.

અન્તરામગ્ગે પનસ્સા ગબ્ભવુટ્ઠાને જાતમત્તેયેવ ચતૂસુ દિસાસુ મહામેઘો ઉટ્ઠહિ. સા તં પુરિસં આહ – ‘‘સામિ, અવેલાય ચતૂસુ દિસાસુ મેઘો ઉટ્ઠિતો, અત્તનો વસનટ્ઠાનં કાતું વાયમાહી’’તિ. સો ‘‘એવં કરિસ્સામી’’તિ દણ્ડકેહિ કુટિકં કત્વા ‘‘છદનત્થાય તિણં આહરિસ્સામી’’તિ એકસ્મિં મહાવમ્મિકપાદે તિણં છિન્દતિ. અથ નં વમ્મિકે નિપન્નો કણ્હસપ્પો પાદે ડંસિ, સો તસ્મિંયેવ ઠાને પતિતો. સાપિ ‘‘ઇદાનિ આગમિસ્સતિ, ઇદાનિ આગમિસ્સતી’’તિ સબ્બરત્તિં ખેપેત્વા ‘‘અદ્ધા મં સો ‘અનાથા એસા’તિ મગ્ગે છડ્ડેત્વા ગતો ભવિસ્સતી’’તિ આલોકે સઞ્જાતે પદાનુસારેન ઓલોકેન્તી વમ્મિકપાદે પતિતં દિસ્વા ‘‘મં નિસ્સાય નટ્ઠો પુરિસો’’તિ પરિદેવિત્વા દહરદારકં પસ્સેનાદાય મહલ્લકં અઙ્ગુલીહિ ગાહાપેત્વા મગ્ગેન ગચ્છન્તી અન્તરામગ્ગે એકં ઉત્તાનનદિં દિસ્વા ‘‘દ્વેપિ દારકે એકપ્પહારેનેવ આદાય ગન્તું ન સક્ખિસ્સામી’’તિ જેટ્ઠકં ઓરિમતીરે ઠપેત્વા દહરં પરતીરં નેત્વા પિલોતિકચુમ્બટકે નિપજ્જાપેત્વા પુન નિવત્તિત્વા ‘‘ઇતરં ગહેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ નદિં ઓતરિ.

અથસ્સા નદીમજ્ઝં પત્તકાલે એકો સેનો ‘‘મંસપિણ્ડો અય’’ન્તિ સઞ્ઞાય દારકં વિજ્ઝિતું આગચ્છતિ. સા હત્થં પસારેત્વા સેનં પલાપેસિ. તસ્સા તં હત્થવિકારં દિસ્વા મહલ્લકદારકો ‘‘મં પક્કોસતી’’તિ સઞ્ઞાય નદિં ઓતરિત્વા સોતે પતિતો યથાસોતં અગમાસિ. સોપિ સેનો તસ્સા અસમ્પત્તાય એવ તં દહરદારકં ગણ્હિત્વા અગમાસિ. સા બલવસોકાભિભૂતા અન્તરામગ્ગે ઇમં વિલાપગીતં ગાયન્તી ગચ્છતિ –

‘‘ઉભો પુત્તા કાલઙ્કતા, પન્થે મય્હં પતી મતો’’તિ.

સા એવં વિલપમાનાવ સાવત્થિં પત્વા કુલસભાગં ગન્ત્વાપિ સોકવસેનેવ અત્તનો ગેહં વવત્થપેતું અસક્કોન્તી ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને એવંવિધં નામ કુલં અત્થિ, કતરં તં ગેહ’’ન્તિ પટિપુચ્છિ. ત્વં તં કુલં પટિપુચ્છિત્વા કિં કરિસ્સસિ? તેસં વસનગેહં વાતપ્પહારેન પતિતં, તત્થેવ તે સબ્બેપિ જીવિતક્ખયં પત્તા, અથ ને ખુદ્દકમહલ્લકે એકચિતકસ્મિંયેવ ઝાપેન્તિ, પસ્સ એસા ધૂમવટ્ટિ પઞ્ઞાયતીતિ. સા તં કથં સુત્વાવ કિં તુમ્હે વદથા’’તિ અત્તનો નિવત્થસાટકં સન્ધારેતું અસક્કોન્તી જાતનિયામેનેવ બાહા પગ્ગય્હ કન્દમાના ઞાતીનં ચિતકટ્ઠાનં ગન્ત્વા તં વિલાપગીતં પરિપુણ્ણં કત્વા પરિદેવમાના –

‘‘ઉભો પુત્તા કાલઙ્કતા, પન્થે મય્હં પતી મતો;

માતા પિતા ચ ભાતા ચ, એકચિતકસ્મિં ડય્હરે’’તિ. –

આહ. અઞ્ઞેન જનેન સાટકં દિન્નમ્પિ ફાલેત્વા ફાલેત્વા છડ્ડેતિ. અથ નં દિટ્ઠદિટ્ઠટ્ઠાને મહાજનો પરિવારેત્વા ચરતિ. અથસ્સા ‘‘અયં પટાચારં પટપરિહરણં વિના ચરતી’’તિ પટાચારાતેવ નામં અકંસુ. યસ્મા ચસ્સા સો નગ્ગભાવેન અલજ્જીઆચારો પાકટો અહોસિ, તસ્મા પતિતો આચારો અસ્સાતિ પટાચારાત્વેવ નામં અકંસુ.

સા એકદિવસં સત્થરિ મહાજનસ્સ ધમ્મં દેસેન્તે વિહારં પવિસિત્વા પરિસપરિયન્તે અટ્ઠાસિ. સત્થા મેત્તાફરણેન ફરિત્વા ‘‘સતિં પટિલભ, ભગિનિ, સતિં પટિલભ, ભગિની’’તિ આહ. તસ્સા સત્થુ વચનં સુત્વા બલવહિરોત્તપ્પં આગતં, સા તત્થેવ ભૂમિયં નિસીદિ. અવિદૂરે ઠિતો પુરિસો ઉત્તરિસાટકં ખિપિત્વા અદાસિ. સા તં નિવાસેત્વા ધમ્મં અસ્સોસિ. સત્થા તસ્સા ચરિયવસેન ઇમા ધમ્મપદે ગાથા આહ –

‘‘ન સન્તિ પુત્તા તાણાય, ન પિતા નાપિ બન્ધવા;

અન્તકેનાધિપન્નસ્સ, નત્થિ ઞાતીસુ તાણતા.

‘‘એતમત્થવસં ઞત્વા, પણ્ડિતો સીલસંવુતો;

નિબ્બાનગમનં મગ્ગં, ખિપ્પમેવ વિસોધયે’’તિ. (ધ. પ. ૨૮૮-૨૮૯);

સા ગાથાપરિયોસાને યથાઠિતાવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. સત્થા ‘‘તસ્સા ભિક્ખુનિઉપસ્સયં ગન્ત્વા પબ્બજા’’તિ પબ્બજ્જં સમ્પટિચ્છિ. સા પબ્બજિત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્વા બુદ્ધવચનં ગણ્હન્તી વિનયપિટકે ચિણ્ણવસી અહોસિ. અપરભાગે સત્થા જેતવને નિસિન્નો ભિક્ખુનિયો પટિપાટિયા ઠાનન્તરે ઠપેન્તો પટાચારં વિનયધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

ધમ્મદિન્નાથેરીવત્થુ

૨૩૯. પઞ્ચમે ધમ્મકથિકાનન્તિ ધમ્મકથિકાનં ભિક્ખુનીનં ધમ્મદિન્ના અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં પરાયત્તટ્ઠાને નિબ્બત્તિત્વા પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો અગ્ગસાવકસ્સ સુજાતત્થેરસ્સ અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા યાવજીવં કુસલં કત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિ. સબ્બં હેટ્ઠા ખેમાથેરિયા અભિનીહારવસેનેવ વેદિતબ્બં. ફુસ્સબુદ્ધકાલે પનેસા સત્થુ વેમાતિકાનં તિણ્ણં ભાતિકાનં દાનાધિકારે ઠપિતકમ્મિકસ્સ ગેહે વસમાના ‘‘એકં દેહી’’તિ વુત્તા દ્વે અદાસિ. એવં સબ્બં અપરિહાપેન્તી દત્વા દ્વેનવુતિકપ્પે અતિક્કમ્મ કસ્સપબુદ્ધકાલે કિકિસ્સ કાસિરઞ્ઞો ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિત્વા સત્તન્નં ભગિનીનં અબ્ભન્તરા હુત્વા વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ વસનપરિવેણં કારેત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કુલગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિત્વા અપરભાગે વિસાખસેટ્ઠિનો ગેહં ગતા. વિસાખસેટ્ઠિ નામ બિમ્બિસારસ્સ સહાયકો રઞ્ઞા સદ્ધિં દસબલસ્સ પઠમદસ્સનં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો, અપરભાગે અનાગામિફલં સચ્છાકાસિ.

સો તંદિવસં ઘરં ગન્ત્વા સોપાનમત્થકે ઠિતાય ધમ્મદિન્નાય હત્થે પસારિતે હત્થં અનાલમ્બિત્વાવ પાસાદં અભિરુહિ. ભુઞ્જમાનોપિ ‘‘ઇમં દેથ, ઇમં હરથા’’તિ ન બ્યાહરિ. ધમ્મદિન્ના કટચ્છું ગહેત્વા પરિવિસમાના ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મે હત્થાલમ્બકં દેન્તિયાપિ હત્થં ન આલમ્બિ, ભુઞ્જમાનોપિ કિઞ્ચિ ન કથેતિ, કો નુ ખો મય્હં દોસો’’તિ? અથ નં ભુત્તાવિં ‘‘કો નુ ખો મે, અય્ય, દોસો’’તિ પુચ્છિ. ધમ્મદિન્ને તુય્હં દોસો નત્થિ, અહં પન અજ્જ પટ્ઠાય સન્થવવસેન તુમ્હાકં સન્તિકે નિસીદિતું વા ઠાતું વા આહરાપેત્વા ખાદિતું વા ભુઞ્જિતું વા અભબ્બો. ત્વં સચે ઇચ્છસિ, ઇમસ્મિં ગેહે વસ. નો ચે ઇચ્છસિ, યત્તકેન તે ધનેન અત્થો, તં ગણ્હિત્વા કુલઘરં ગચ્છાહીતિ. અય્યપુત્ત, એવં સન્તે અહં તુમ્હેહિ છડ્ડિતખેળં વમિતવમનં સીસેન ઉક્ખિપિત્વા ન ચરિસ્સામિ, મય્હં પબ્બજ્જં અનુજાનાથાતિ. વિસાખો ‘‘સાધુ, ધમ્મદિન્ને’’તિ રઞ્ઞો આરોચેત્વા ધમ્મદિન્નં સુવણ્ણસિવિકાય ભિક્ખુનિઉપસ્સયં પબ્બજ્જત્થાય પેસેસિ.

સા પબ્બજિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં તાવ સેટ્ઠિ ઘરમજ્ઝે ઠિતોવ દુક્ખસ્સન્તં અકાસિ, પબ્બજ્જં લદ્ધકાલતો પટ્ઠાય પન મયાપિ દુક્ખસ્સન્તં કાતું વટ્ટતી’’તિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘અય્યે, મય્હં આકિણ્ણટ્ઠાને ચિત્તં ન રમતિ, ગામકાવાસં ગચ્છામી’’તિ આહ. થેરિયો તસ્સા મહાકુલા નિક્ખમ્મ પબ્બજિતભાવેન ચિત્તં વારેતું અસક્કોન્તિયો તં ગહેત્વા ગામકાવાસં અગમંસુ. સા અતીતે મદ્દિતસઙ્ખારતાય નચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. અથસ્સા એતદહોસિ – ‘‘મય્હં કિચ્ચં મત્થકં પત્તં, ઇધ વસિત્વા કિં કરિસ્સામિ, રાજગહમેવ ગચ્છામિ, તત્ર મં નિસ્સાય બહુ ઞાતિસઙ્ઘો પુઞ્ઞાનિ કરિસ્સતી’’તિ થેરિયો ગહેત્વા નગરમેવ પચ્ચાગતા.

વિસાખો તસ્સા આગતભાવં ઞત્વા ‘‘સીઘં આગતા ઉક્કણ્ઠિતા નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ સાયન્હસમયે તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ‘‘ઉક્કણ્ઠિતભાવં પુચ્છિતું અયુત્ત’’ન્તિ પઞ્ચક્ખન્ધાદિવસેન પઞ્હે પુચ્છિ, ધમ્મદિન્ના ખગ્ગેન ઉપ્પલનાલં છિન્દન્તી વિય પુચ્છિતં પુચ્છિતં વિસ્સજ્જેસિ. ઉપાસકો ધમ્મદિન્નાથેરિયા ઞાણસ્સ સૂરભાવં ઞત્વા અત્તનો અધિગતટ્ઠાને પટિપાટિયા તીસુ મગ્ગેસુ સબ્બાકારેન પઞ્હે પુચ્છિત્વા ઉગ્ગહવસેન અરહત્તમગ્ગેપિ પુચ્છિ. ધમ્મદિન્નાથેરીપિ ઉપાસકસ્સ યાવ અનાગામિફલાવ વિસયભાવં ઞત્વા ‘‘ઇદાનિ અત્તનો વિસયં અતિક્કમિત્વા ધાવતી’’તિ તં નિવત્તેન્તી ‘‘અચ્ચસરા, આવુસો વિસાખ, પઞ્હે, નાસક્ખિ પઞ્હાનં પરિયન્તં ગહેતું, નિબ્બાનોગધઞ્હિ, આવુસો વિસાખ, બ્રહ્મચરિયં નિબ્બાનપરાયણં નિબ્બાનપરિયોસાનં. આકઙ્ખમાનો ચ ત્વં, આવુસો વિસાખ, ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છેય્યાસિ. યથા ચ તે ભગવા બ્યાકરોતિ, તથા નં ધારેય્યાસી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૬) આહ.

વિસાખો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સબ્બં પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયં કથેસિ. સત્થા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘મમ ધીતાય અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ ખન્ધેસુ તણ્હા નત્થી’’તિ વત્વા ધમ્મપદે ઇમં ગાથમાહ –

‘‘યસ્સ પુરે ચ પચ્છા ચ, મજ્ઝે ચ નત્થિ કિઞ્ચનં;

અકિઞ્ચનં અનાદાનં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૪૨૧);

તતો ધમ્મદિન્નાય સાધુકારં દત્વા વિસાખં ઉપાસકં એતદવોચ – ‘‘પણ્ડિતા, વિસાખ, ધમ્મદિન્ના ભિક્ખુની, મહાપઞ્ઞા વિસાખ, ધમ્મદિન્ના ભિક્ખુની. મં ચેપિ ત્વં, વિસાખ, એતમત્થં પુચ્છેય્યાસિ, અહમ્પિ તં એવમેવ બ્યાકરેય્યં, યથા તં ધમ્મદિન્નાય ભિક્ખુનિયા બ્યાકતં, એસો ચેવેતસ્સ અત્થો, એવઞ્ચ નં ધારેહી’’તિ. એવમેતં વત્થુ સમુટ્ઠિતં. અપરભાગે સત્થા જેતવને નિસિન્નો પટિપાટિયા ભિક્ખુનિયો ઠાનન્તરે ઠપેન્તો ઇદમેવ ચૂળવેદલ્લં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા થેરિં ઇમસ્મિં સાસને ધમ્મકથિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

નન્દાથેરીવત્થુ

૨૪૦. છટ્ઠે ઝાયીનં યદિદં નન્દાતિ ઝાનાભિરતાનં, નન્દા થેરી, અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે પટિસન્ધિં ગહેત્વા અપરભાગે સત્થુ ધમ્મં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં ઝાનાભિરતાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા તતો કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા અમ્હાકં સત્થુ નિબ્બત્તિતો પુરેતરમેવ મહાપજાપતિગોતમિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ, નન્દાતિસ્સા નામં અકંસુ. રૂપનન્દાતિપિ વુચ્ચતિ. સા અપરભાગે ઉત્તમરૂપભાવેન જનપદકલ્યાણી નામ જાતા.

સા અમ્હાકં દસબલે સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા અનુપુબ્બેન કપિલવત્થું આગન્ત્વા નન્દઞ્ચ રાહુલઞ્ચ પબ્બાજેત્વા પક્કન્તે સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ પરિનિબ્બુતકાલે ‘‘મહાપજાપતિગોતમી ચ રાહુલમાતા ચ નિક્ખમિત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિતા’’તિ ઞત્વા ‘‘ઇમાસં પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય મય્હં ઇધ કિં કમ્મ’’ન્તિ મહાપજાપતિયા સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજિ. પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય ‘‘સત્થા રૂપં ગરહતી’’તિ સત્થુ ઉપટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ, ઓવાદવારે સમ્પત્તે અઞ્ઞં પેસેત્વા ઓવાદં આહરાપેતિ. સત્થા તસ્સા રૂપમદમત્તભાવં ઞત્વા ‘‘અત્તનો ઓવાદં અત્તનાવ આગન્ત્વા ગણ્હન્તુ, ન ભિક્ખુનીહિ અઞ્ઞા પેસેતબ્બા’’તિ આહ. તતો રૂપનન્દા અઞ્ઞં મગ્ગં અપસ્સન્તી અકામા ઓવાદં અગમાસિ.

સત્થા તસ્સા ચરિતવસેન ઇદ્ધિયા એકં ઇત્થિરૂપં નિમ્મિનિત્વા તાલવણ્ટં ગહેત્વા બીજમાનં વિય અકાસિ. રૂપનન્દા તં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં અકારણેનેવ પમત્તા હુત્વા નાગચ્છામિ, એવરૂપાપિ ઇત્થિયો સત્થુ સન્તિકે વિસ્સત્થા ચરન્તિ. મમ રૂપં એતાસં રૂપસ્સ કલં નાગ્ઘતિ સોળસિં, અજાનિત્વાવ એત્તકં કાલં ન આગતમ્હી’’તિ તમેવ ઇત્થિનિમિત્તં ગણ્હિત્વા ઓલોકેન્તી અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સા પુબ્બહેતુસમ્પન્નતાય ‘‘અટ્ઠીનં નગરં કત’’ન્તિ (ધ. પ. ૧૫૦) ધમ્મપદે ગાથં વત્વા –

‘‘ચરં વા યદિ વા તિટ્ઠં, નિસિન્નો ઉદ વા સય’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૧૯૫) –

સુત્તં અભાસિ. સા તસ્મિંયેવ રૂપે ખયવયં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. ઇમસ્મિં ઠાને ઇદં વત્થુ હેટ્ઠા ખેમાથેરિયા વત્થુના સદિસમેવાતિ ન વિત્થારિતં. તતો પટ્ઠાય, રૂપનન્દા, ઝાનાભિરતાનં અન્તરે ધુરપ્પત્તા અહોસિ. સત્થા અપરભાગે જેતવને નિસિન્નો પટિપાટિયા ભિક્ખુનિયો ઠાનન્તરે ઠપેન્તો નન્દાથેરિં ઝાયીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

સોણાથેરીવત્થુ

૨૪૧. સત્તમે આરદ્ધવીરિયાનન્તિ પગ્ગહિતપરિપુણ્ણવીરિયાનં સોણા અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. અયં કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે પટિસન્ધિં ગહેત્વા અપરભાગે ધમ્મં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં આરદ્ધવીરિયાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં કુલગેહે પટિસન્ધિં ગહેત્વા અપરભાગે ઘરાવાસે વુત્થા બહૂ પુત્તધીતરો લભિત્વા સબ્બેપિ વિસું વિસું ઘરાવાસે પતિટ્ઠાપેસિ. તે તતો પટ્ઠાય ‘‘અયં અમ્હાકં કિં કરિસ્સતી’’તિ તં અત્તનો સન્તિકં આગતં ‘‘માતા’’તિ સઞ્ઞમ્પિ ન કરિંસુ. બહુપુત્તિકસોણા તેસં અત્તનિ અગારવભાવં ઞત્વા ‘‘ઘરાવાસેન કિં કરિસ્સામી’’તિ નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. અથ નં ભિક્ખુનિયો ‘‘અયં વત્તં ન જાનાતિ, અયુત્તં કરોતી’’તિ દણ્ડકમ્મં કરોન્તિ. પુત્તધીતરો તં દણ્ડકમ્મં આહરન્તિં દિસ્વા ‘‘અયં યાવજ્જદિવસા સિક્ખામત્તમ્પિ ન જાનાતી’’તિ દિટ્ઠદિટ્ઠટ્ઠાને ઉપ્પણ્ડેસું. સા તેસં વચનં સુત્વા ઉપ્પન્નસંવેગા ‘‘અત્તનો ગતિવિસોધનં કાતું વટ્ટતી’’તિ નિસિન્નટ્ઠાનેપિ ઠિતટ્ઠાનેપિ દ્વત્તિંસાકારં સજ્ઝાયતિ. સા યથેવ પુબ્બે બહુપુત્તિકસોણત્થેરીતિ પઞ્ઞાયિત્થ, એવં પચ્છા આરદ્ધવીરિયસોણત્થેરીતિ પાકટા જાતા.

અથેકદિવસં ભિક્ખુનિયો વિહારં ગચ્છન્તિયો ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ ઉદકં તાપેય્યાસિ, સોણે’’તિ વત્વા અગમંસુ. સાપિ ઉદકતાપનતો પુરેતરમેવ અગ્ગિસાલાય ચઙ્કમિત્વા ચઙ્કમિત્વા દ્વત્તિંસાકારં સજ્ઝાયન્તી વિપસ્સનં વડ્ઢેસિ. સત્થા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ ઇમં ઓભાસગાથં અભાસિ –

‘‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, અપસ્સં ધમ્મમુત્તમં;

એકાહં જીવિતં સેય્યો, પસ્સતો ધમ્મમુત્તમ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૧૫);

સા ગાથાપરિયોસાને અરહત્તં પત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં અરહત્તં પત્તા, આગન્તુકજનો ચ અનુપધારેત્વાવ મયિ અવઞ્ઞાય કિઞ્ચિ વત્વા બહું અપુઞ્ઞમ્પિ પસવેય્ય, તસ્મા સંલક્ખણકારણં કાતું વટ્ટતી’’તિ. સા ઉદકભાજનં ઉદ્ધનં આરોપેત્વા હેટ્ઠા અગ્ગિં ન અકાસિ. ભિક્ખુનિયો આગન્ત્વા ઉદ્ધનં ઓલોકેન્તિયો અગ્ગિં અદિસ્વા ‘‘ઇમં મહલ્લિકં ‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ ઉદકં તાપેહી’તિ અવોચુમ્હ, અજ્જાપિ ઉદ્ધને અગ્ગિમ્પિ ન કરોતી’’તિ આહંસુ. અય્યે, કિં તુમ્હાકં અગ્ગિના, ઉણ્હોદકેન ન્હાયિતુકામા ભાજનતો ઉદકં ગહેત્વા ન્હાયથાતિ? તાપિ ‘‘ભવિસ્સતિ એત્થ કારણ’’ન્તિ ગન્ત્વા ઉદકે હત્થં ઓતારેત્વા ઉણ્હભાવં ઞત્વા એકકુટં આહરિત્વા ઉદકં ગણ્હન્તિ, ગહિતગહિતટ્ઠાનં પરિપૂરતિ. તદા સબ્બાવ તસ્સા અરહત્તે ઠિતભાવં ઞત્વા દહરતરા તાવ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન પાદેસુ પતિત્વા ‘‘મયં, અય્યે, એત્તકં કાલં તુમ્હે અનુપધારેત્વા વિહેઠેત્વા વિહેઠેત્વા કથયિમ્હ, ખમથ નો’’તિ ખમાપેસું. વુદ્ધતરાપિ ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા ‘‘ખમ, અય્યે’’તિ ખમાપેસું. તતો પટ્ઠાય ‘‘મહલ્લકકાલે પબ્બજિત્વાપિ આરદ્ધવીરિયભાવેન નચિરસ્સેવ અગ્ગફલે પતિટ્ઠિતા’’તિ થેરિયા ગુણો પાકટો અહોસિ. અપરભાગે સત્થા જેતવને નિસીદિત્વા ભિક્ખુનિયો પટિપાટિયા ઠાનન્તરે ઠપેન્તો સોણત્થેરિં આરદ્ધવીરિયાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

બકુલાથેરીવત્થુ

૨૪૨. અટ્ઠમે દિબ્બચક્ખુકાનં યદિદં બકુલાતિ દિબ્બચક્ખુકાનં, બકુલા થેરી, અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. અયં કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા સત્થુ ધમ્મકથં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં દિબ્બચક્ખુકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા અપરભાગે સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધા પબ્બજિત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. સા તતો પટ્ઠાય દિબ્બચક્ખુમ્હિ ચિણ્ણવસી અહોસિ. અપરભાગે સત્થા જેતવને નિસિન્નો ભિક્ખુનિયો પટિપાટિયા ઠાનન્તરે ઠપેન્તો ઇમં થેરિં દિબ્બચક્ખુકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

કુણ્ડલકેસાથેરીવત્થુ

૨૪૩. નવમે ખિપ્પાભિઞ્ઞાનન્તિ ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં ભિક્ખુનીનં, ભદ્દા કુણ્ડલકેસા, અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. અયમ્પિ હિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તા સત્થુ ધમ્મકથં સુત્વા સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા કસ્સપબુદ્ધકાલે કિકિસ્સ કાસિરઞ્ઞો ગેહે સત્તન્નં ભગિનીનં અબ્ભન્તરા હુત્વા વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ દસ સીલાનિ સમાદાય કોમારિકબ્રહ્મચરિયં ચરન્તી સઙ્ઘસ્સ વસનપરિવેણં કારેત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહનગરે સેટ્ઠિકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, ભદ્દાતિસ્સા નામં અકંસુ.

તંદિવસંયેવ ચ તસ્મિં નગરે પુરોહિતપુત્તો જાતો. તસ્સ જાતવેલાય રાજનિવેસનં આદિં કત્વા સકલનગરે આવુધાનિ પજ્જલિંસુ. પુરોહિતો પાતોવ રાજકુલં ગન્ત્વા રાજાનં સુખસેય્યં પુચ્છિ. રાજા ‘‘કુતો મે, આચરિય, સુખસેય્યા, અજ્જ સબ્બરત્તિં રાજનિવેસને આવુધાનિ પજ્જલિતાનિ દિસ્વા ભયપ્પત્તા અહુમ્હા’’તિ આહ. મહારાજ, તપ્પચ્ચયા મા ચિન્તયિત્થ, ન તુમ્હાકંયેવ ગેહે આવુધાનિ પજ્જલિંસુ, સકલનગરે એવં અહોસીતિ. કિં કારણા, આચરિયાતિ? અમ્હાકં ગેહે ચોરનક્ખત્તેન દારકો જાતો, સો સકલનગરસ્સ સત્તુ હુત્વા ઉપ્પન્નો, તસ્સેતં પુબ્બનિમિત્તં. તુમ્હાકં ઉપદ્દવો નત્થિ, સચે પન ઇચ્છથ, હારેમ નન્તિ. અમ્હાકં પીળાય અસતિયા હારણકમ્મં નત્થીતિ. પુરોહિતો ‘‘મમ પુત્તો અત્તનો નામં ગહેત્વાવ આગતો’’તિ સત્તુકોતેવસ્સ નામં અકાસિ. સેટ્ઠિગેહેપિ ભદ્દા વડ્ઢતિ, પુરોહિતગેહેપિ સત્તુકો વડ્ઢતિ. સો અત્તનો આધાવનવિધાવનેન કીળિતું સમત્થકાલતો પટ્ઠાય અત્તનો વિચરણટ્ઠાને યં યં પસ્સતિ, તં તં સબ્બં આહરિત્વા માતાપિતૂનં ગેહં પૂરેતિ. પિતા નં કારણસહસ્સમ્પિ વત્વા વારેતું નાસક્ખિ.

અપરભાગે પનસ્સ વયપ્પત્તસ્સ સબ્બાકારેનાપિ વારેતું અસક્કુણેય્યભાવં ઞત્વા દ્વે નીલસાટકે દત્વા સન્ધિચ્છેદનઉપકરણઞ્ચ સિઙ્ઘાટકયન્તઞ્ચ હત્થે દત્વા ‘‘ત્વં ઇમિનાવ કમ્મેન જીવાહી’’તિ નં વિસ્સજ્જેસિ. સો તંદિવસતો પટ્ઠાય સિઙ્ઘાટકયન્તં ખિપિત્વા કુલાનં પાસાદે આરુય્હ સન્ધિં છિન્દિત્વા પરકુલેસુ નિક્ખિત્તભણ્ડં અત્તના ઠપિતં વિય ગહેત્વા ગચ્છતિ. સકલનગરે તેન અવિલુત્તગેહં નામ નાહોસિ. એકદિવસં રાજા રથેન નગરે વિચરન્તો સારથિં પુચ્છિ – ‘‘કિં નુ ખો ઇમસ્મિં નગરે તસ્મિં તસ્મિં ઘરે છિદ્દમેવ પઞ્ઞાયતી’’તિ. દેવ ઇમસ્મિં નગરે સત્તુકો નામ ચોરો ભિત્તિં છિન્દિત્વા કુલાનં સન્તકં હરતીતિ. રાજા નગરગુત્તિકં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇમસ્મિં કિર નગરે એવરૂપો નામ ચોરો અત્થિ, કસ્મા નં ન ગણ્હસી’’તિ આહ. મયં, દેવ, તં ચોરં સહોડ્ઢં પસ્સિતું ન સક્કોમાતિ. સચે અજ્જ નં ચોરં ગણ્હસિ, જીવસિ. સચે ન ગણ્હસિ, રાજાણં તે કરિસ્સામીતિ. એવં દેવાતિ નગરગુત્તિકો સકલનગરે મનુસ્સે ચારેત્વા તં ભિત્તિં છિન્દિત્વા પરભણ્ડં અવહરન્તં સહોડ્ઢમેવ ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસિ. રાજા ‘‘ઇમં ચોરં દક્ખિણદ્વારેન નીહરિત્વા ઘાતેથા’’તિ આહ. નગરગુત્તિકો રઞ્ઞો પટિસ્સુણિત્વા તં ચોરં ચતુક્કે ચતુક્કે પહારસહસ્સેન તાળેન્તો ગાહાપેત્વા દક્ખિણદ્વારં ગચ્છતિ.

તસ્મિં સમયે અયં ભદ્દા નામ સેટ્ઠિધીતા મહાજનસ્સ કોલાહલસદ્દેન સીહપઞ્જરં ઉગ્ઘાટેત્વા ઓલોકેન્તી તં સત્તુકં ચોરં તથા નીયમાનં દિસ્વા ઉભોહિ હત્થેહિ હદયં સન્ધારેન્તી ગન્ત્વા સિરિસયને અધોમુખા નિપજ્જિ. સા ચ તસ્સ કુલસ્સ એકધીતા, તેનસ્સા ઞાતકા અપ્પમત્તકમ્પિ મુખવિકારં સહિતું ન સક્કોન્તિ. અથ નં માતા સયને નિપન્નં દિસ્વા ‘‘કિં કરોસિ, અમ્મા’’તિ પુચ્છિ. એતં વજ્ઝં કત્વા નીયમાનં ચોરં અદ્દસ, અમ્માતિ? આમ, અમ્માતિ. એતં લભમાના જીવિસ્સામિ, અલભમાનાય મે મરણમેવાતિ. તે તં નાનપ્પકારેનપિ સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તા ‘‘મરણા જીવિતં સેય્યો’’તિ સલ્લક્ખેસું. અથસ્સા પિતા નગરગુત્તિકસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા સહસ્સં લઞ્જં દત્વા ‘‘મય્હં ધીતા ચોરે પટિબદ્ધચિત્તા, યેન કેનચિ ઉપાયેન ઇમં મુઞ્ચા’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સેટ્ઠિસ્સ પટિસ્સુણિત્વા ચોરં ગહેત્વા યાવ સૂરિયસ્સ અત્થઙ્ગમના ઇતો ચિતો ચ પપઞ્ચાપેત્વા સૂરિયે અત્થઙ્ગતે ચારકતો એકં મનુસ્સં નીહરાપેત્વા સત્તુકસ્સ બન્ધનં મોચેત્વા સત્તુકં સેટ્ઠિગેહં પેસેત્વા તેન બન્ધનેન ઇતરં બન્ધિત્વા દક્ખિણદ્વારેન નીહરિત્વા ઘાતેસિ. સેટ્ઠિદાસાપિ સત્તુકં ગહેત્વા સેટ્ઠિનો નિવેસનં આગમંસુ. તં દિસ્વા સેટ્ઠિ ‘‘ધીતુ મનં પૂરેસ્સામી’’તિ સત્તુકં ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં કારેત્વા પાસાદં પેસેસિ. ભદ્દાપિ ‘‘પરિપુણ્ણો મે સઙ્કપ્પો’’તિ અનેકાલઙ્કારેન અલઙ્કરિત્વા તં પરિચરતિ.

સત્તુકો કતિપાહં વીતિનામેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમિસ્સા પસાધનભણ્ડકં મય્હં ભવિસ્સતિ, કેનચિ ઉપાયેન ઇમં આભરણં ગહેતું વટ્ટતી’’તિ સમીપે સુખેન નિસિન્નકાલે ભદ્દં આહ – ‘‘મય્હં એકં વચનં વત્તબ્બં અત્થી’’તિ. સેટ્ઠિધીતા સહસ્સલાભં લભિત્વા વિય તુટ્ઠમાનસા ‘‘વિસ્સત્થં વદેહિ, અય્યા’’તિ આહ. ત્વં ચિન્તેસિ – ‘‘મં નિસ્સાય ઇમિના જીવિતં લદ્ધ’’ન્તિ, અહં પન ગહિતમત્તોવ ચોરપપાતપબ્બતે અધિવત્થાય દેવતાય ‘‘સચાહં જીવિતં લભિસ્સામિ, બલિકમ્મં તે દસ્સામી’’તિ આયાચિં. તં નિસ્સાય મયા જીવિતં લદ્ધં, સીઘં બલિકમ્મં સજ્જાપેહીતિ. ભદ્દા, ‘‘અહં તસ્સ મનં પૂરેસ્સામી’’તિ બલિકમ્મં સજ્જાપેત્વા સબ્બં પસાધનં પસાધેત્વા એકયાને આરુય્હ સામિકેન સદ્ધિં ચોરપપાતપબ્બતં ગન્ત્વા ‘‘પબ્બતદેવતાય બલિકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ અભિરુહિતું આરદ્ધા. સત્તુકો ચિન્તેસિ – ‘‘સબ્બેસુ અભિરુહન્તેસુ મમ ઇમિસ્સા આભરણં ગહેતું ન ઓકાસો ભવિસ્સતી’’તિ તમેવ બલિભાજનં ગાહાપેત્વા પબ્બતં અભિરુહિ.

સો ભદ્દાય સદ્ધિં કથેન્તો પિયકથં ન કથેતિ. સા ઇઙ્ગિતેનેવ તસ્સ અધિપ્પાયં અઞ્ઞાસિ. અથ નં સો આહ – ‘‘ભદ્દે, તવ ઉત્તરિસાટકં ઓમુઞ્ચિત્વા કાયારુળ્હં તે પસાધનં એત્થ ભણ્ડિકં કરોહી’’તિ. સામિ મય્હં કો અપરાધોતિ? કિં પનાહં, બાલે, બલિકમ્મત્થં આગતોતિ સઞ્ઞં કરોસિ? અહઞ્હિ ઇમિસ્સા દેવતાય યકનં ઉબ્બટ્ઠેત્વા દદેય્યં, બલિકમ્માપદેસેન પન તવ આભરણં ગણ્હિતુકામો હુત્વા આગતોમ્હીતિ. કસ્સ પન, અય્ય, પસાધનં, કસ્સ અહન્તિ? મયં એવરૂપં ન જાનામ, અઞ્ઞં તવ સન્તકં, અઞ્ઞં મમ સન્તકન્તિ. સાધુ, અય્ય, એકં પન મે અધિપ્પાયં પૂરેથ, અલઙ્કતનિયામેનેવ મે પુરતો ચ પચ્છતો ચ આલિઙ્ગિતું દેથાતિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. સા તેન સમ્પટિચ્છિતભાવં ઞત્વા પુરતો આલિઙ્ગિત્વા પચ્છતો આલિઙ્ગન્તી વિય હુત્વા પબ્બતપપાતે પાતેસિ. સો પતન્તો આકાસેયેવ ચુણ્ણવિચુણ્ણો અહોસિ. તાય કતં વિચિત્રભાવં દિસ્વા પબ્બતે અધિવત્થા દેવતા ગુણકિત્તનવસેન ઇમા ગાથા આહ –

‘‘ન સો સબ્બેસુ ઠાનેસુ, પુરિસો હોતિ પણ્ડિતો;

ઇત્થીપિ પણ્ડિતા હોતિ, તત્થ તત્થ વિચક્ખણા.

‘‘ન સો સબ્બેસુ ઠાનેસુ, પુરિસો હોતિ પણ્ડિતો;

ઇત્થીપિ પણ્ડિતા હોતિ, મુહુત્તમપિ ચિન્તયે’’તિ. (અપ. થેરી ૨.૩.૩૧-૩૨);

તતો ભદ્દા ચિન્તેસિ – ‘‘ન સક્કા મયા ઇમિના નિયામેન પુન ગેહં ગન્તું, ઇતોવ ગન્ત્વા એકં પબ્બજ્જં પબ્બજિસ્સામી’’તિ, નિગણ્ઠારામં ગન્ત્વા નિગણ્ઠે પબ્બજ્જં યાચિ. અથ નં તે આહંસુ – ‘‘કેન નિયામેન પબ્બજ્જા હોતૂ’’તિ? યં તુમ્હાકં પબ્બજ્જાય ઉત્તમં, તદેવ કરોથાતિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ તસ્સા તાલટ્ઠિના કેસે લુઞ્ચિત્વા પબ્બાજેસું. કેસા પુન વડ્ઢન્તા રાસિરાસિવસેન કુણ્ડલાવત્તા હુત્વા વડ્ઢિંસુ. સા તેનેવ કારણેન કુણ્ડલકેસા નામ જાતા. સા અત્તનો પબ્બજિતટ્ઠાને સબ્બસિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા ‘‘એતેસં ઇતો ઉત્તરિ વિસેસો નત્થી’’તિ ઞત્વા ગામનિગમરાજધાનિયો વિચરન્તી યત્થ યત્થ પણ્ડિતા અત્થિ, તત્થ તત્થ ગન્ત્વા તેસં જાનનસિપ્પં સબ્બમેવ ઉગ્ગણ્હાતિ. અથસ્સા બહૂસુ ઠાનેસુ સિક્ખિતભાવેન પટિવાદં દાતું સમત્થા ન હોન્તિ. સા અત્તના સદ્ધિં કથેતું સમત્થં અદિસ્વા યં ગામં વા નિગમં વા પવિસતિ, તસ્સ દ્વારે વાલુકરાસિં કત્વા તત્થ જમ્બુસાખં ઠપેતિ. ‘‘યો મમ વાદં આરોપેતું સક્કોતિ, સો ઇમં સાખં મદ્દતૂ’’તિ સમીપે ઠિતાનં દારકાનં સઞ્ઞં દેતિ. તં સત્તાહમ્પિ મદ્દન્તા ન હોન્તિ. અથ નં ગહેત્વા પક્કમતિ.

તસ્મિં સમયે અમ્હાકં ભગવા લોકે નિબ્બત્તિત્વા સાવત્થિં ઉપનિસ્સાય જેતવને વિહરતિ. કુણ્ડલકેસાપિ ખો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા અન્તોનગરં પવિસમાના પોરાણકનિયામેનેવ વાલુકારાસિમ્હિ સાખં ઠપેત્વા દારકાનં સઞ્ઞં દત્વા પાવિસિ. તસ્મિં સમયે ધમ્મસેનાપતિ ભિક્ખુસઙ્ઘે પવિટ્ઠે એકકોવ નગરં પવિસન્તો વાલુકાથૂપે જમ્બુસાખં દિસ્વા ‘‘કસ્મા અયં ઠપિતા’’તિ પુચ્છિ. દારકા તં કારણં અપરિહાપેત્વા કથેસું. એવં સન્તે ઇમં ગહેત્વા મદ્દથ, દારકાતિ. તેસુ થેરસ્સ વચનં સુત્વા એકચ્ચે મદ્દિતું ન વિસહિંસુ, એકચ્ચે તંખણેયેવ મદ્દિત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણં અકંસુ. કુણ્ડલકેસા ભત્તકિચ્ચં કત્વા નિક્ખમન્તી તં સાખં મદ્દિતં દિસ્વા ‘‘કસ્સેતં કમ્મ’’ન્તિ પુચ્છિ. અથસ્સા ધમ્મસેનાપતિના કારાપિતભાવં કથયિંસુ. સા ‘‘અત્તનો થામં અજાનન્તો ઇમં સાખં મદ્દાપેતું નો વિસહિસ્સતિ, અદ્ધા મહન્તો એસો ભવિસ્સતિ. અહમ્પિ પન ખુદ્દિકા ભવન્તી ન સોભિસ્સામિ, અન્તોગામમેવ પવિસિત્વા પરિસાય સઞ્ઞં દાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા તથા અકાસિ. અસીતિકુલસહસ્સનિવાસે નગરે સભાગસભાગવસેન સબ્બેવ સઞ્જાનિંસૂતિ વેદિતબ્બં.

થેરોપિ ભત્તકિચ્ચં કત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. અથાયં કુણ્ડલકેસા મહાજનપરિવુતા થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પટિસન્થારં કત્વા એકમન્તં ઠત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હેહિ સાખા મદ્દાપિતા’’તિ પુચ્છિ. આમ, મયા મદ્દાપિતાતિ. એવં સન્તે તુમ્હેહિ સદ્ધિં અમ્હાકં વાદો હોતુ, ભન્તેતિ. હોતુ, ભદ્દેતિ. કસ્સ પુચ્છા હોતુ, કસ્સ વિસ્સજ્જનન્તિ? પુચ્છા નામ અમ્હાકં પત્તા, ત્વં પન તુય્હં જાનનકં પુચ્છાતિ. સા થેરેન દિન્નઅનુમતિયા સબ્બમેવ અત્તનો જાનનકં વાદં પુચ્છિ, થેરો સબ્બં વિસ્સજ્જેસિ. સા સબ્બં પુચ્છિત્વા તુણ્હી અહોસિ. અથ નં થેરો આહ – ‘‘તયા બહું પુચ્છિતં, મયમ્પિ એકં પઞ્હં પુચ્છામા’’તિ. પુચ્છથ, ભન્તેતિ. એકં નામ કિન્તિ? કુણ્ડલકેસા ‘‘ન જાનામિ, ભન્તે’’તિ આહ. ત્વં એત્તકમ્પિ ન જાનાસિ, અઞ્ઞં કિં જાનિસ્સસીતિ? સા થેરસ્સ પાદેસુ પતિત્વા ‘‘તુમ્હાકં સરણં ગચ્છામિ, ભન્તે’’તિ આહ. મમ સરણગમનકમ્મં નત્થિ, સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલો ધુરવિહારે વસતિ, તં સરણં ગચ્છાહીતિ. સા ‘‘એવં કરિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ સાયન્હસમયે સત્થુ ધમ્મદેસનાવેલાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સા મદ્દિતસઙ્ખારાય ચરિયાવસેન ધમ્મપદે ઇમં ગાથમાહ –

‘‘સહસ્સમપિ ચે ગાથા, અનત્થપદસંહિતા;

એકં ગાથાપદં સેય્યો, યં સુત્વા ઉપસમ્મતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૦૧);

સા ગાથાપરિયોસાને યથાઠિતાવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. સત્થા તસ્સા પબ્બજ્જં સમ્પટિચ્છિ. સા ભિક્ખુનુપસ્સયં ગન્ત્વા પબ્બજિ. અપરભાગે ચતુપરિસમજ્ઝે કથા ઉદપાદિ – ‘‘મહન્તા વતાયં ભદ્દા કુણ્ડલકેસા, યા ચતુપ્પદિકગાથાવસાને અરહત્તં પત્તા’’તિ. સત્થા તં કારણં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા થેરિં ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

ભદ્દાકાપિલાનીથેરીવત્થુ

૨૪૪. દસમે પુબ્બેનિવાસન્તિ પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધસન્તાનં અનુસ્સરન્તીનં ભદ્દા કાપિલાની અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા અનુપ્પન્ને બુદ્ધે બારાણસિયં કુલગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિત્વા અત્તનો સામિભગિનિયા સદ્ધિં કલહં કરોન્તી તાય પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પિણ્ડપાતે દિન્ને, ‘‘અયં ઇમસ્સ પિણ્ડપાતં દત્વા અત્તનો વસં વત્તેતી’’તિ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ હત્થતો પત્તં ગણ્હિત્વા ભત્તં છડ્ડેત્વા કલલસ્સ પૂરેત્વા અદાસિ. મહાજનો ‘‘બાલા અય’’ન્તિ ગરહિત્વા, ‘‘યાય તે સદ્ધિં કલહો કતો, તસ્સા કિઞ્ચિ ન કરોસિ, પચ્ચેકબુદ્ધો તે કિં અપરજ્ઝતી’’તિ આહ. સા તેસં વચનેન લજ્જાયમાના પુન પત્તં ગહેત્વા કલલં હારેત્વા ધોવિત્વા ગન્ધચુણ્ણેન ઉબ્બટ્ટેત્વા ચતુમધુરસ્સ પૂરેત્વા ઉપરિ આસિત્તેન પદુમગબ્ભવણ્ણેન સપ્પિના વિજ્જોતમાનં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ હત્થે ઠપેત્વા ‘‘યથા અયં પિણ્ડપાતો ઓભાસજાતો, એવં ઓભાસજાતં મે સરીરં હોતૂ’’તિ પત્થનં પટ્ઠપેસીતિ સબ્બં મહાકસ્સપત્થેરસ્સ વત્થુમ્હિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

મહાકસ્સપત્થેરો પન દક્ખિણમગ્ગં ગહેત્વા દસબલસ્સ સન્તિકં બહુપુત્તકનિગ્રોધમૂલં ગતો, અયં ભદ્દા કાપિલાની વામમગ્ગં ગણ્હિત્વા માતુગામસ્સ પબ્બજ્જાય અનનુઞ્ઞાતભાવેન પરિબ્બાજિકારામં અગમાસિ. યદા પન મહાપજાપતિગોતમી પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિ, તદા સા થેરી થેરિયા સન્તિકે પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિત્વા અપરભાગે વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તી અરહત્તં પત્વા પુબ્બેનિવાસઞાણે ચિણ્ણવસી અહોસિ. અથ સત્થા જેતવને નિસીદિત્વા ભિક્ખુનિયો પટિપાટિયા ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો ઇમં થેરિં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

ભદ્દાકચ્ચાનાથેરીવત્થુ

૨૪૫. એકાદસમે મહાભિઞ્ઞાપ્પત્તાનન્તિ મહતિયો અભિઞ્ઞાયો પત્તાનં, ભદ્દા કચ્ચાના, નામ અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. એકસ્સ હિ બુદ્ધસ્સ ચત્તારોવ જના મહાભિઞ્ઞા હોન્તિ, ન અવસેસસાવકા. અવસેસસાવકા હિ કપ્પસતસહસ્સમેવ અનુસ્સરિતું સક્કોન્તિ, ન તતો પરં. મહાભિઞ્ઞાપ્પત્તા પન કપ્પસતસહસ્સાધિકં અસઙ્ખ્યેય્યં અનુસ્સરન્તિ. અમ્હાકમ્પિ સત્થુ સાસને દ્વે અગ્ગસાવકા બાકુલત્થેરો ભદ્દા કચ્ચાનાતિ ઇમે ચત્તારો એત્તકં અનુસ્સરિતું સક્ખિંસુ. તસ્મા અયં થેરી મહાભિઞ્ઞાપ્પત્તાનં અગ્ગા નામ જાતા. ભદ્દા કચ્ચાનાતિ તસ્સા નામં. ભદ્દકઞ્ચનસ્સ હિ ઉત્તમસુવણ્ણસ્સ વિય તસ્સા સરીરવણ્ણો અહોસિ, સા તસ્મા ભદ્દકઞ્ચનાતિ નામં લભિ, સા પચ્છા કચ્ચાનાત્વેવ સઙ્ખં ગતા. રાહુલમાતાયેતં અધિવચનં.

સા હિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે પટિસન્ધિં ગહેત્વા અપરભાગે સત્થુ ધમ્મકથં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં મહાભિઞ્ઞાપ્પત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સુપ્પબુદ્ધસક્કસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, ભદ્દા કચ્ચાનાતિસ્સા નામં અકંસુ.

સા વયપ્પત્તા બોધિસત્તસ્સ ગેહં અગમાસિ. સા અપરભાગે રાહુલકુમારં નામ પુત્તં વિજાયિ. તસ્સ જાતદિવસેવ બોધિસત્તો નિક્ખમિત્વા બોધિમણ્ડે સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા લોકાનુગ્ગહં કરોન્તો અનુપુબ્બેન કપિલવત્થું આગમ્મ ઞાતીનં સઙ્ગહં અકાસિ. અપરભાગે પરિનિબ્બુતે સુદ્ધોદનમહારાજે મહાપજાપતિગોતમી પઞ્ચહિ માતુગામસતેહિ સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિ. રાહુલમાતાપિ જનપદકલ્યાણીપિ થેરિયા સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજિ. સા પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય ભદ્દકચ્ચાનત્થેરીત્વેવ પાકટા અહોસિ. સા અપરભાગે વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્વા અભિઞ્ઞાસુ ચિણ્ણવસી અહોસિ, એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્ના એકાવજ્જનેન કપ્પસતસહસ્સાધિકં અસઙ્ખ્યેય્યં અનુસ્સરતિ. તસ્સા તસ્મિં ગુણે પાકટે જાતે સત્થા જેતવને નિસિન્નો ભિક્ખુનિયો પટિપાટિયા ઠાનન્તરે ઠપેન્તો ઇમં થેરિં મહાભિઞ્ઞાપ્પત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

કિસાગોતમીથેરીવત્થુ

૨૪૬. દ્વાદસમે લૂખચીવરધરાનન્તિ તીહિ લૂખેહિ સમન્નાગતં પંસુકૂલં ધારેન્તીનં, કિસાગોતમી, અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. ગોતમીતિ તસ્સા નામં, થોકં કિસધાતુકત્તા પન કિસાગોતમીતિ વુચ્ચતિ. અયમ્પિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં લૂખચીવરધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં દુગ્ગતકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તકાલે એકં કુલં અગમાસિ. તત્થ નં ‘‘દુગ્ગતકુલસ્સ ધીતા’’તિ પરિભવિંસુ.

સા અપરભાગે પુત્તં વિજાયિ, અથસ્સા સમ્માનમકંસુ. સો પનસ્સા દારકો આધાવિત્વા પરિધાવિત્વા કીળનવયે ઠિતો કાલમકાસિ, તસ્સા સોકો ઉદપાદિ. સા ‘‘અહં ઇમસ્મિંયેવ ગેહે હતલાભસક્કારા હુત્વા પુત્તસ્સ જાતકાલતો પટ્ઠાય સક્કારં પાપુણિં, ઇમે મય્હં પુત્તં બહિ છડ્ડેતુમ્પિ વાયમેય્યુ’’ન્તિ પુત્તં અઙ્કેનાદાય ‘‘પુત્તસ્સ મે ભેસજ્જં દેથા’’તિ ગેહદ્વારપટિપાટિયા વિચરતિ. દિટ્ઠદિટ્ઠટ્ઠાને મનુસ્સા ‘‘કત્થ તે મતકસ્સ ભેસજ્જં દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ પાણિં પહરિત્વા પરિહાસં કરોન્તિ. સા તેસં કથાય નેવ સઞ્ઞત્તિં ગચ્છતિ. અથ નં એકો પણ્ડિતપુરિસો દિસ્વા, ‘‘અયં પુત્તસોકેન ચિત્તવિક્ખેપં પત્તા ભવિસ્સતિ, એતિસ્સા પન ભેસજ્જં ન અઞ્ઞો જાનિસ્સતિ, દસબલોવ જાનિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા એવમાહ – ‘‘અમ્મ, તવ પુત્તસ્સ ભેસજ્જં અઞ્ઞો જાનન્તો નામ નત્થિ, સદેવકે પન લોકે અગ્ગપુગ્ગલો દસબલો ધુરવિહારે વસતિ, તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પુચ્છાહી’’તિ. સા ‘‘સચ્ચં પુરિસો કથેતી’’તિ પુત્તમાદાય તથાગતસ્સ બુદ્ધાસને નિસિન્નવેલાય પરિસપરિયન્તે ઠત્વા ‘‘પુત્તસ્સ મે ભેસજ્જં દેથ ભગવા’’તિ આહ.

સત્થા તસ્સા ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ‘‘ભદ્દકં તે ગોતમિ કતં ભેસજ્જત્થાય ઇધાગચ્છન્તિયા, ગચ્છ નગરં પવિસિત્વા કોટિતો પટ્ઠાય સકલનગરં ચરિત્વા યસ્મિં ગેહે કોચિ મતપુબ્બો નત્થિ, તતો સિદ્ધત્થકં આહરા’’તિ આહ. સા ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ તુટ્ઠમાનસા અન્તોનગરં પવિસિત્વા પઠમગેહેયેવ ‘‘દસબલો મમ પુત્તસ્સ ભેસજ્જત્થાય સિદ્ધત્થકં આહરાપેતિ, સિદ્ધત્થકં મે દેથા’’તિ આહ. ‘‘હન્દ ગોતમી’’તિ નીહરિત્વા અદંસુ. અહં એવં ગહેતું ન સક્કોમિ, ઇમસ્મિં ગેહે કોચિ મતપુબ્બો નામ નત્થીતિ? કિં વદેસિ ગોતમિ, કો ઇધ મતકે ગણેતું સક્કોતીતિ? ‘‘તેન હિ અલં નાહં ગણ્હિસ્સામિ, દસબલો મં યત્થ મતપુબ્બો નત્થિ, તતો નં ગણ્હાપેતી’’તિ આહ. સા ઇમિનાવ નિયામેન તતિયઘરં ગન્ત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સકલનગરે અયમેવ નિયામો ભવિસ્સતિ, ઇદં હિતાનુકમ્પકેન બુદ્ધેન દિટ્ઠં ભવિસ્સતી’’તિ સંવેગં લભિત્વા તતોવ બહિ નિક્ખમિત્વા આમકસુસાનં ગન્ત્વા પુત્તં હત્થેન ગહેત્વા, ‘‘પુત્તક, અહં ઇમં મરણં તવેવ ઉપ્પન્નન્તિ ચિન્તેસિં, ન પનેતં તવેવ, મહાજનસાધારણો એસ ધમ્મો’’તિ વત્વા પુત્તં આમકસુસાને છડ્ડેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ન ગામધમ્મો નો નિગમસ્સ ધમ્મો,

ન ચાપિયં એકકુલસ્સ ધમ્મો;

સબ્બસ્સ લોકસ્સ સદેવકસ્સ,

એસેવ ધમ્મો યદિદં અનિચ્ચતા’’તિ. (અપ. થેરી ૨.૩.૮૨);

એવઞ્ચ પન વત્વા સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. અથ નં સત્થા ‘‘લદ્ધો તે, ગોતમિ, સિદ્ધત્થકો’’તિ આહ. નિટ્ઠિતં, ભન્તે, સિદ્ધત્થકેન કમ્મં, પતિટ્ઠં પન મે દેથાતિ આહ. અથસ્સા સત્થા ધમ્મપદે ઇમં ગાથમાહ –

‘‘તં પુત્તપસુસમ્મત્તં, બ્યાસત્તમનસં નરં;

સુત્તં ગામં મહોઘોવ, મચ્ચુ આદાય ગચ્છતી’’તિ. (ધ. પ. ૨૮૭);

સા ગાથાપરિયોસાને યથાઠિતાવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય પબ્બજ્જં યાચિ, સત્થા પબ્બજ્જં અનુજાનિ. સા તિક્ખત્તું સત્થારં પદક્ખિણં કત્વા વન્દિત્વા ભિક્ખુનિઉપસ્સયં ગન્ત્વા પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિત્વા નચિરસ્સેવ યોનિસોમનસિકારે કમ્મં કરોન્તી વિપસ્સનં વડ્ઢેસિ. અથસ્સા સત્થા ઇમં ઓભાસગાથમાહ –

‘‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, અપસ્સં અમતં પદં;

એકાહં જીવિતં સેય્યો, પસ્સતો અમતં પદ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૧૪);

સા ગાથાપરિયોસાને અરહત્તં પત્તા પરિક્ખારવલઞ્જે પરમુક્કટ્ઠા હુત્વા તીહિ લૂખેહિ સમન્નાગતં ચીવરં પારુપિત્વા વિચરિ. અપરભાગે સત્થા જેતવને નિસિન્નો ભિક્ખુનિયો પટિપાટિયા ઠાનન્તરે ઠપેન્તો ઇમં થેરિં લૂખચીવરધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

સિઙ્ગાલકમાતાથેરીવત્થુ

૨૪૭. તેરસમે સદ્ધાધિમુત્તાનન્તિ સદ્ધાલક્ખણે અભિનિવિટ્ઠાનં, સિઙ્ગાલકમાતા, અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. અયં કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલઘરે નિબ્બત્તા સત્થુ ધમ્મકથં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં સદ્ધાધિમુત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહનગરે સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તા સમાનજાતિકં કુલં ગન્ત્વા એકં પુત્તં વિજાયિ, તસ્સ સિઙ્ગાલકકુમારોતિ નામં અકંસુ. સાપિ તેનેવ કારણેન સિઙ્ગાલકમાતા નામ જાતા. સા એકદિવસં સત્થુ ધમ્મકથં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજિ. પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં પટિલભિ. સા ધમ્મસ્સવનત્થાય વિહારં ગન્ત્વા દસબલસ્સ સરીરસમ્પત્તિં ઓલોકયમાનાવ તિટ્ઠતિ. સત્થા તસ્સા સદ્ધાલક્ખણે અભિનિવિટ્ઠભાવં ઞત્વા સપ્પાયં કત્વા પસાદનીયમેવ ધમ્મં દેસેસિ. સાપિ થેરી સદ્ધાલક્ખણમેવ ધુરં કત્વા અરહત્તં પાપુણિ. અથ નં સત્થા અપરભાગે જેતવને નિસીદિત્વા ભિક્ખુનિયો પટિપાટિયા ઠાનન્તરે ઠપેન્તો ઇમં થેરિં સદ્ધાધિમુત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

પઞ્ચમવગ્ગવણ્ણના.

તેરસસુત્તપટિમણ્ડિતાય થેરિપાળિયા વણ્ણના નિટ્ઠિતા.