૨. અભિધમ્મભાજનીયં

૧૫૫. દ્વાદસાયતનાનિ – ચક્ખાયતનં, સોતાયતનં, ઘાનાયતનં, જિવ્હાયતનં, કાયાયતનં, મનાયતનં, રૂપાયતનં, સદ્દાયતનં, ગન્ધાયતનં, રસાયતનં, ફોટ્ઠબ્બાયતનં, ધમ્માયતનં.

૧૫૬. તત્થ કતમં ચક્ખાયતનં? યં ચક્ખુ [ચક્ખું (સી. સ્યા. ક.) ધ. સ. ૫૯૬-૫૯૯] ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો અત્તભાવપરિયાપન્નો અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો, યેન ચક્ખુના અનિદસ્સનેન સપ્પટિઘેન રૂપં સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં પસ્સિ વા પસ્સતિ વા પસ્સિસ્સતિ વા પસ્સે વા, ચક્ખુમ્પેતં ચક્ખાયતનમ્પેતં ચક્ખુધાતુપેસા ચક્ખુન્દ્રિયમ્પેતં લોકોપેસો દ્વારાપેસા સમુદ્દોપેસો પણ્ડરમ્પેતં ખેત્તમ્પેતં વત્થુમ્પેતં નેત્તમ્પેતં નયનમ્પેતં ઓરિમં તીરમ્પેતં સુઞ્ઞો ગામોપેસો. ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ચક્ખાયતનં’’.

૧૫૭. તત્થ કતમં સોતાયતનં? યં સોતં ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો અત્તભાવપરિયાપન્નો અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો, યેન સોતેન અનિદસ્સનેન સપ્પટિઘેન સદ્દં અનિદસ્સનં સપ્પટિઘં સુણિ વા સુણાતિ વા સુણિસ્સતિ વા સુણે વા, સોતમ્પેતં સોતાયતનમ્પેતં સોતધાતુપેસા સોતિન્દ્રિયમ્પેતં લોકોપેસો દ્વારાપેસા સમુદ્દોપેસો પણ્ડરમ્પેતં ખેત્તમ્પેતં વત્થુમ્પેતં ઓરિમં તીરમ્પેતં સુઞ્ઞો ગામોપેસો. ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સોતાયતનં’’.

૧૫૮. તત્થ કતમં ઘાનાયતનં? યં ઘાનં ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો અત્તભાવપરિયાપન્નો અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો, યેન ઘાનેન અનિદસ્સનેન સપ્પટિઘેન ગન્ધં અનિદસ્સનં સપ્પટિઘં ઘાયિ વા ઘાયતિ વા ઘાયિસ્સતિ વા ઘાયે વા, ઘાનમ્પેતં ઘાનાયતનમ્પેતં ઘાનધાતુપેસા ઘાનિન્દ્રિયમ્પેતં લોકોપેસો દ્વારાપેસા સમુદ્દોપેસો પણ્ડરમ્પેતં ખેત્તમ્પેતં વત્થુમ્પેતં ઓરિમં તીરમ્પેતં સુઞ્ઞો ગામોપેસો. ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ઘાનાયતનં’’.

૧૫૯. તત્થ કતમં જિવ્હાયતનં? યા જિવ્હા ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો અત્તભાવપરિયાપન્નો અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો, યાય જિવ્હાય અનિદસ્સનાય સપ્પટિઘાય રસં અનિદસ્સનં સપ્પટિઘં સાયિ વા સાયતિ વા સાયિસ્સતિ વા સાયે વા, જિવ્હાપેસા જિવ્હાયતનમ્પેતં જિવ્હાધાતુપેસા જીવ્હિન્દ્રિયમ્પેતં લોકોપેસો દ્વારાપેસા સમુદ્દોપેસો પણ્ડરમ્પેતં ખેત્તમ્પેતં વત્થુમ્પેતં ઓરિમં તીરમ્પેતં સુઞ્ઞો ગામોપેસો. ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘જિવ્હાયતનં’’.

૧૬૦. તત્થ કતમં કાયાયતનં? યો કાયો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો અત્તભાવપરિયાપન્નો અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો, યેન કાયેન અનિદસ્સનેન સપ્પટિઘેન ફોટ્ઠબ્બં અનિદસ્સનં સપ્પટિઘં ફુસિ વા ફુસતિ વા ફુસિસ્સતિ વા ફુસે વા, કાયોપેસો કાયાયતનમ્પેતં કાયધાતુપેસા કાયિન્દ્રિયમ્પેતં લોકોપેસો દ્વારાપેસા સમુદ્દોપેસો પણ્ડરમ્પેતં ખેત્તમ્પેતં વત્થુમ્પેતં ઓરિમં તીરમ્પેતં સુઞ્ઞો ગામોપેસો. ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘કાયાયતનં’’.

૧૬૧. તત્થ કતમં મનાયતનં? એકવિધેન મનાયતનં – ફસ્સસમ્પયુત્તં.

દુવિધેન મનાયતનં – અત્થિ સહેતુકં, અત્થિ અહેતુકં.

તિવિધેન મનાયતનં – અત્થિ કુસલં, અત્થિ અકુસલં, અત્થિ અબ્યાકતં.

ચતુબ્બિધેન મનાયતનં – અત્થિ કામાવચરં, અત્થિ રૂપાવચરં, અત્થિ અરૂપાવચરં, અત્થિ અપરિયાપન્નં.

પઞ્ચવિધેન મનાયતનં – અત્થિ સુખિન્દ્રિયસમ્પયુત્તં, અત્થિ દુક્ખિન્દ્રિયસમ્પયુત્તં, અત્થિ સોમનસ્સિન્દ્રિયસમ્પયુત્તં, અત્થિ દોમનસ્સિન્દ્રિયસમ્પયુત્તં, અત્થિ ઉપેક્ખિન્દ્રિયસમ્પયુત્તં.

છબ્બિધેન મનાયતનં – ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતવિઞ્ઞાણં, ઘાનવિઞ્ઞાણં, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, કાયવિઞ્ઞાણં, મનોવિઞ્ઞાણં. એવં છબ્બિધેન મનાયતનં.

સત્તવિધેન મનાયતનં – ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતવિઞ્ઞાણં, ઘાનવિઞ્ઞાણં, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, કાયવિઞ્ઞાણં, મનોધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. એવં સત્તવિધેન મનાયતનં.

અટ્ઠવિધેન મનાયતનં – ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતવિઞ્ઞાણં, ઘાનવિઞ્ઞાણં, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, કાયવિઞ્ઞાણં અત્થિ સુખસહગતં, અત્થિ દુક્ખસહગતં, મનોધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. એવં અટ્ઠવિધેન મનાયતનં.

નવવિધેન મનાયતનં – ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતવિઞ્ઞાણં, ઘાનવિઞ્ઞાણં, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, કાયવિઞ્ઞાણં, મનોધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ અત્થિ કુસલં, અત્થિ અકુસલં, અત્થિ અબ્યાકતં. એવં નવવિધેન મનાયતનં.

દસવિધેન મનાયતનં – ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતવિઞ્ઞાણં, ઘાનવિઞ્ઞાણં, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, કાયવિઞ્ઞાણં અત્થિ સુખસહગતં, અત્થિ દુક્ખસહગતં, મનોધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ અત્થિ કુસલં, અત્થિ અકુસલં, અત્થિ અબ્યાકતં. એવં દસવિધેન મનાયતનં.

એકવિધેન મનાયતનં – ફસ્સસમ્પયુત્તં.

દુવિધેન મનાયતનં – અત્થિ સહેતુકં, અત્થિ અહેતુકં.

તિવિધેન મનાયતનં – અત્થિ સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં, અત્થિ દુક્ખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં, અત્થિ અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં…પે…. એવં બહુવિધેન મનાયતનં. ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘મનાયતનં’’.

૧૬૨. તત્થ કતમં રૂપાયતનં? યં રૂપં ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય વણ્ણનિભા સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં નીલં પીતકં લોહિતકં [પીતં લોહિતં (સી.)] ઓદાતં કાળકં મઞ્જિટ્ઠકં [મઞ્જેટ્ઠકં (સી. સ્યા.)] હરિ હરિવણ્ણં અમ્બઙ્કુરવણ્ણં દીઘં રસ્સં અણું થૂલં વટ્ટં પરિમણ્ડલં ચતુરસ્સં છળંસં અટ્ઠંસં સોળસંસં નિન્નં થલં છાયા આતપો આલોકો અન્ધકારો અબ્ભા મહિકા ધૂમો રજો ચન્દમણ્ડલસ્સ વણ્ણનિભા સૂરિયમણ્ડલસ્સ [સુરિયમણ્ડલસ્સ (સી. સ્યા. કં.)] વણ્ણનિભા તારકરૂપાનં વણ્ણનિભા આદાસમણ્ડલસ્સ વણ્ણનિભા મણિસઙ્ખમુત્તવેળુરિયસ્સ વણ્ણનિભા જાતરૂપરજતસ્સ વણ્ણનિભા, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અત્થિ રૂપં ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય વણ્ણનિભા સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં, યં રૂપં સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં ચક્ખુના અનિદસ્સનેન સપ્પટિઘેન પસ્સિ વા પસ્સતિ વા પસ્સિસ્સતિ વા પસ્સે વા, રૂપમ્પેતં રૂપાયતનમ્પેતં રૂપધાતુપેસા. ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘રૂપાયતનં’’.

૧૬૩. તત્થ કતમં સદ્દાયતનં? યો સદ્દો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો ભેરિસદ્દો મુદિઙ્ગસદ્દો [મુતિઙ્ગસદ્ધો (સી.)] સઙ્ખસદ્દો પણવસદ્દો ગીતસદ્દો વાદિતસદ્દો સમ્મસદ્દો પાણિસદ્દો સત્તાનં નિગ્ઘોસસદ્દો ધાતૂનં સન્નિઘાતસદ્દો વાતસદ્દો ઉદકસદ્દો મનુસ્સસદ્દો અમનુસ્સસદ્દો, યો વા પનઞ્ઞોપિ અત્થિ સદ્દો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો, યં સદ્દં અનિદસ્સનં સપ્પટિઘં સોતેન અનિદસ્સનેન સપ્પટિઘેન સુણિ વા સુણાતિ વા સુણિસ્સતિ વા સુણે વા, સદ્દોપેસો સદ્દાયતનમ્પેતં સદ્દધાતુપેસા. ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘સદ્દાયતનં’’.

૧૬૪. તત્થ કતમં ગન્ધાયતનં? યો ગન્ધો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો મૂલગન્ધો સારગન્ધો તચગન્ધો પત્તગન્ધો પુપ્ફગન્ધો ફલગન્ધો આમગન્ધો વિસ્સગન્ધો સુગન્ધો દુગ્ગન્ધો, યો વા પનઞ્ઞોપિ અત્થિ ગન્ધો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો, યં ગન્ધં અનિદસ્સનં સપ્પટિઘં ઘાનેન અનિદસ્સનેન સપ્પટિઘેન ઘાયિ વા ઘાયતિ વા ઘાયિસ્સતિ વા ઘાયે વા, ગન્ધોપેસો ગન્ધાયતનમ્પેતં ગન્ધધાતુપેસા. ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ગન્ધાયતનં’’.

૧૬૫. તત્થ કતમં રસાયતનં? યો રસો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો મૂલરસો ખન્ધરસો તચરસો પત્તરસો પુપ્ફરસો ફલરસો અમ્બિલં મધુરં તિત્તકં કટુકં લોણિકં [લપિલકં (સી.), લમ્પિકં (ક. સી.)] ખારિકં લમ્બિકં કસાવો સાદુ અસાદુ, યો વા પનઞ્ઞોપિ અત્થિ રસો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય અનિદસ્સનો સપ્પટિઘો, યં રસં અનિદસ્સનં સપ્પટિઘં જિવ્હાય અનિદસ્સનાય સપ્પટિઘાય સાયિ વા સાયતિ વા સાયિસ્સતિ વા સાયે વા, રસોપેસો રસાયતનમ્પેતં રસધાતુપેસા. ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘રસાયતનં’’.

૧૬૬. તત્થ કતમં ફોટ્ઠબ્બાયતનં? પથવીધાતુ તેજોધાતુ વાયોધાતુ કક્ખળં મુદુકં સણ્હં ફરુસં સુખસમ્ફસ્સં દુક્ખસમ્ફસ્સં ગરુકં લહુકં, યં ફોટ્ઠબ્બં અનિદસ્સનં સપ્પટિઘં કાયેન અનિદસ્સનેન સપ્પટિઘેન ફુસિ વા ફુસતિ વા ફુસિસ્સતિ વા ફુસે વા, ફોટ્ઠબ્બોપેસો ફોટ્ઠબ્બાયતનમ્પેતં ફોટ્ઠબ્બધાતુપેસા. ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘ફોટ્ઠબ્બાયતનં’’.

૧૬૭. તત્થ કતમં ધમ્માયતનં? વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઙ્ખારક્ખન્ધો, યઞ્ચ રૂપં અનિદસ્સનઅપ્પટિઘં ધમ્માયતનપરિયાપન્નં, અસઙ્ખતા ચ ધાતુ.

તત્થ કતમો વેદનાક્ખન્ધો? એકવિધેન વેદનાક્ખન્ધો – ફસ્સસમ્પયુત્તો. દુવિધેન વેદનાક્ખન્ધો – અત્થિ સહેતુકો, અત્થિ અહેતુકો. તિવિધેન વેદનાક્ખન્ધો – અત્થિ કુસલો, અત્થિ અકુસલો, અત્થિ અબ્યાકતો…પે… એવં દસવિધેન વેદનાક્ખન્ધો…પે… એવં બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધો. અયં વુચ્ચતિ ‘‘વેદનાક્ખન્ધો’’.

તત્થ કતમો સઞ્ઞાક્ખન્ધો? એકવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો – ફસ્સસમ્પયુત્તો. દુવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો – અત્થિ સહેતુકો, અત્થિ અહેતુકો. તિવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો – અત્થિ કુસલો, અત્થિ અકુસલો, અત્થિ અબ્યાકતો…પે… એવં દસવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો…પે… એવં બહુવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો. અયં વુચ્ચતિ ‘‘સઞ્ઞાક્ખન્ધો’’.

તત્થ કતમો સઙ્ખારક્ખન્ધો? એકવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો – ચિત્તસમ્પયુત્તો. દુવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો – અત્થિ હેતુ, અત્થિ ન હેતુ. તિવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો – અત્થિ કુસલો, અત્થિ અકુસલો, અત્થિ અબ્યાકતો…પે… એવં દસવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો…પે… એવં બહુવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો. અયં વુચ્ચતિ ‘‘સઙ્ખારક્ખન્ધો’’.

તત્થ કતમં રૂપં અનિદસ્સનઅપ્પટિઘં ધમ્માયતનપરિયાપન્નં? ઇત્થિન્દ્રિયં પુરિસિન્દ્રિયં…પે… કબળીકારો આહારો. ઇદં વુચ્ચતિ રૂપં ‘‘અનિદસ્સનઅપ્પટિઘં ધમ્માયતનપરિયાપન્નં’’.

તત્થ કતમા અસઙ્ખતા ધાતુ? રાગક્ખયો, દોસક્ખયો, મોહક્ખયો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અસઙ્ખતા ધાતુ’’.

ઇદં વુચ્ચતિ ધમ્માયતનં.

અભિધમ્મભાજનીયં.