૨. ઉપ્પત્તાનુપ્પત્તિવારો

૧. કામધાતુ

૯૯૧. કામધાતુયા કતિ ખન્ધા, કતિ આયતનાનિ, કતિ ધાતુયો, કતિ સચ્ચાનિ, કતિ ઇન્દ્રિયાનિ, કતિ હેતૂ, કતિ આહારા, કતિ ફસ્સા, કતિ વેદના, કતિ સઞ્ઞા, કતિ ચેતના, કતિ ચિત્તાનિ?

કામધાતુયા પઞ્ચક્ખન્ધા, દ્વાદસાયતનાનિ, અટ્ઠારસ ધાતુયો, તીણિ સચ્ચાનિ, બાવીસતિન્દ્રિયાનિ, નવ હેતૂ, ચત્તારો આહારા, સત્ત ફસ્સા, સત્ત વેદના, સત્ત સઞ્ઞા, સત્ત ચેતના, સત્ત ચિત્તાનિ.

૯૯૨. તત્થ કતમે કામધાતુયા પઞ્ચક્ખન્ધા? રૂપક્ખન્ધો, વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઙ્ખારક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો – ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘કામધાતુયા પઞ્ચક્ખન્ધા’’.

તત્થ કતમાનિ કામધાતુયા દ્વાદસાયતનાનિ? ચક્ખાયતનં, રૂપાયતનં, સોતાયતનં, સદ્દાયતનં, ઘાનાયતનં, ગન્ધાયતનં, જિવ્હાયતનં, રસાયતનં, કાયાયતનં, ફોટ્ઠબ્બાયતનં, મનાયતનં, ધમ્માયતનં – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘કામધાતુયા દ્વાદસાયતનાનિ’’.

તત્થ કતમા કામધાતુયા અટ્ઠારસ ધાતુયો? ચક્ખુધાતુ, રૂપધાતુ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ, સોતધાતુ, સદ્દધાતુ, સોતવિઞ્ઞાણધાતુ, ઘાનધાતુ, ગન્ધધાતુ, ઘાનવિઞ્ઞાણધાતુ, જિવ્હાધાતુ, રસધાતુ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતુ, કાયધાતુ, ફોટ્ઠબ્બધાતુ, કાયવિઞ્ઞાણધાતુ, મનોધાતુ, ધમ્મધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇમા વુચ્ચન્તિ ‘‘કામધાતુયા અટ્ઠારસ ધાતુયો’’.

તત્થ કતમાનિ કામધાતુયા તીણિ સચ્ચાનિ? દુક્ખસચ્ચં, સમુદયસચ્ચં, મગ્ગસચ્ચં – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘કામધાતુયા તીણિ સચ્ચાનિ’’.

તત્થ કતમાનિ કામધાતુયા બાવીસતિન્દ્રિયાનિ? ચક્ખુન્દ્રિયં, સોતિન્દ્રિયં…પે… અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘કામધાતુયા બાવીસતિન્દ્રિયાનિ’’.

તત્થ કતમે કામધાતુયા નવ હેતૂ? તયો કુસલહેતૂ, તયો અકુસલહેતૂ, તયો અબ્યાકતહેતૂ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘કામધાતુયા નવ હેતૂ’’.

તત્થ કતમે કામધાતુયા ચત્તારો આહારા? કબળીકારાહારો, ફસ્સાહારો, મનોસઞ્ચેતનાહારો, વિઞ્ઞાણાહારો – ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘કામધાતુયા ચત્તારો આહારા’’.

તત્થ કતમે કામધાતુયા સત્ત ફસ્સા? ચક્ખુસમ્ફસ્સો સોતસમ્ફસ્સો, ઘાનસમ્ફસ્સો, જિવ્હાસમ્ફસ્સો, કાયસમ્ફસ્સો, મનોધાતુસમ્ફસ્સો, મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સો – ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘કામધાતુયા સત્ત ફસ્સા’’.

તત્થ કતમા કામધાતુયા સત્ત વેદના? ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના, સોતસમ્ફસ્સજા વેદના, ઘાનસમ્ફસ્સજા વેદના, જિવ્હાસમ્ફસ્સજા વેદના, કાયસમ્ફસ્સજા વેદના, મનોધાતુસમ્ફસ્સજા વેદના, મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજા વેદના – ઇમા વુચ્ચત્તિ ‘‘કામધાતુયા સત્ત વેદના’’.

તત્થ કતમા કામધાતુયા સત્ત સઞ્ઞા? ચક્ખુસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા, સોતસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા, ઘાનસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા, જિવ્હાસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા, કાયસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા, મનોધાતુસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા, મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞા – ઇમા વુચ્ચન્તિ ‘‘કામધાતુયા સત્ત સઞ્ઞા’’.

તત્થ કતમા કામધાતુયા સત્ત ચેતના? ચક્ખુસમ્ફસ્સજા ચેતના, સોતસમ્ફસ્સજા ચેતના, ઘાનસમ્ફસ્સજા ચેતના, જિવ્હાસમ્ફસ્સજા ચેતના, કાયસમ્ફસ્સજા ચેતના, મનોધાતુસમ્ફસ્સજા ચેતના, મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજા ચેતના – ઇમા વુચ્ચન્તિ ‘‘કામધાતુયા સત્ત ચેતના’’.

તત્થ કતમાનિ કામધાતુયા સત્ત ચિત્તાનિ? ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતવિઞ્ઞાણં, ઘાનવિઞ્ઞાણં, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, કાયવિઞ્ઞાણં, મનોધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘કામધાતુયા સત્ત ચિત્તાનિ’’.

૨. રૂપધાતુ

૯૯૩. રૂપધાતુયા કતિ ખન્ધા, કતિ આયતના, કતિ ધાતુયો, કતિ સચ્ચાનિ, કતિ ઇન્દ્રિયાનિ…પે… કતિ ચિત્તાનિ?

રૂપધાતુયા પઞ્ચક્ખન્ધા, છ આયતનાનિ, નવ ધાતુયો, તીણિ સચ્ચાનિ, ચુદ્દસિન્દ્રિયાનિ, અટ્ઠ હેતૂ, તયો આહારા, ચત્તારો ફસ્સા, ચતસ્સો વેદના, ચતસ્સો સઞ્ઞા, ચતસ્સો ચેતના, ચત્તારિ ચિત્તાનિ.

૯૯૪. તત્થ કતમે રૂપધાતુયા પઞ્ચક્ખન્ધા? રૂપક્ખન્ધો, વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઙ્ખારક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો – ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘રૂપધાતુયા પઞ્ચક્ખન્ધા’’.

તત્થ કતમાનિ રૂપધાતુયા છ આયતનાનિ? ચક્ખાયતનં, રૂપાયતનં, સોતાયતનં, સદ્દાયતનં, મનાયતનં, ધમ્માયતનં – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘રૂપધાતુયા છ આયતનાનિ’’.

તત્થ કતમા રૂપધાતુયા નવ ધાતુયો? ચક્ખુધાતુ, રૂપધાતુ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ, સોતધાતુ, સદ્દધાતુ, સોતવિઞ્ઞાણધાતુ, મનોધાતુ, ધમ્મધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇમા વુચ્ચન્તિ ‘‘રૂપધાતુયા નવ ધાતુયો’’.

તત્થ કતમાનિ રૂપધાતુયા તીણિ સચ્ચાનિ? દુક્ખસચ્ચં, સમુદયસચ્ચં, મગ્ગસચ્ચં – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘રૂપધાતુયા તીણિ સચ્ચાનિ’’.

તત્થ કતમાનિ રૂપધાતુયા ચુદ્દસિન્દ્રિયાનિ? ચક્ખુન્દ્રિયં, સોતિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયં, જીવિતિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં, સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં, અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં, અઞ્ઞિન્દ્રિયં, અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘રૂપધાતુયા ચુદ્દસિન્દ્રિયાનિ’’.

તત્થ કતમે રૂપધાતુયા અટ્ઠ હેતૂ? તયો કુસલહેતૂ, દ્વે અકુસલહેતૂ, તયો અબ્યાકતહેતૂ.

તત્થ કતમે તયો કુસલહેતૂ? અલોભો કુસલહેતુ, અદોસો કુસલહેતુ, અમોહો કુસલહેતુ – ઇમે તયો કુસલહેતૂ.

તત્થ કતમે દ્વે અકુસલહેતૂ? લોભો અકુસલહેતુ, મોહો અકુસલહેતુ – ઇમે દ્વે અકુસલહેતૂ.

તત્થ કતમે તયો અબ્યાકતહેતૂ? કુસલાનં વા ધમ્માનં વિપાકતો કિરિયાબ્યાકતેસુ વા ધમ્મેસુ અલોભો, અદોસો, અમોહો – ઇમે તયો અબ્યાકતહેતૂ. ઇમે વુચ્ચન્તિ રૂપધાતુયા અટ્ઠ હેતૂ.

તત્થ કતમે રૂપધાતુયા તયો આહારા? ફસ્સાહારો, મનોસઞ્ચેતનાહારો, વિઞ્ઞાણાહારો – ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘રૂપધાતુયા તયો આહારા’’.

તત્થ કતમે રૂપધાતુયા ચત્તારો ફસ્સા? ચક્ખુસમ્ફસ્સો, સોતસમ્ફસ્સો, મનોધાતુસમ્ફસ્સો, મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સો – ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘રૂપધાતુયા ચત્તારો ફસ્સા’’.

તત્થ કતમા રૂપધાતુયા ચતસ્સો વેદના…પે… ચતસ્સો સઞ્ઞા…પે… ચતસ્સો ચેતના…પે… ચત્તારિ ચિત્તાનિ? ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતવિઞ્ઞાણં, મનોધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘રૂપધાતુયા ચત્તારિ ચિત્તાનિ’’.

૩. અરૂપધાતુ

૯૯૫. અરૂપધાતુયા કતિ ખન્ધા…પે… કતિ ચિત્તાનિ?

અરૂપધાતુયા ચત્તારો ખન્ધા, દ્વે આયતનાનિ, દ્વે ધાતુયો, તીણિ સચ્ચાનિ, એકાદસિન્દ્રિયાનિ, અટ્ઠ હેતૂ, તયો આહારા, એકો ફસ્સો, એકા વેદના, એકા સઞ્ઞા, એકા ચેતના, એકં ચિત્તં.

૯૯૬. તત્થ કતમે અરૂપધાતુયા ચત્તારો ખન્ધા? વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઙ્ખારક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો – ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘અરૂપધાતુયા ચત્તારો ખન્ધા’’.

તત્થ કતમાનિ અરૂપધાતુયા દ્વે આયતનાનિ? મનાયતનં, ધમ્માયતનં – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘અરૂપધાતુયા દ્વે આયતનાનિ’’.

તત્થ કતમા અરૂપધાતુયા દ્વે ધાતુયો? મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, ધમ્મધાતુ – ઇમા વુચ્ચન્તિ ‘‘અરૂપધાતુયા દ્વે ધાતુયો’’.

તત્થ કતમાનિ અરૂપધાતુયા તીણિ સચ્ચાનિ? દુક્ખસચ્ચં, સમુદયસચ્ચં, મગ્ગસચ્ચં – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘અરૂપધાતુયા તીણિ સચ્ચાનિ’’.

તત્થ કતમાનિ અરૂપધાતુયા એકાદસિન્દ્રિયાનિ? મનિન્દ્રિયં, જીવિતિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં, સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં, અઞ્ઞિન્દ્રિયં, અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘અરૂપધાતુયા એકાદસિન્દ્રિયાનિ’’.

તત્થ કતમે અરૂપધાતુયા અટ્ઠ હેતૂ? તયો કુસલહેતૂ, દ્વે અકુસલહેતૂ, તયો અબ્યાકતહેતૂ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘અરૂપધાતુયા અટ્ઠ હેતૂ’’.

તત્થ કતમે અરૂપધાતુયા તયો આહારા? ફસ્સાહારો, મનોસઞ્ચેતનાહારો, વિઞ્ઞાણાહારો – ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘અરૂપધાતુયા તયો આહારા’’.

તત્થ કતમો અરૂપધાતુયા એકો ફસ્સો? મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અરૂપધાતુયા એકો ફસ્સો’’.

તત્થ કતમા અરૂપધાતુયા એકા વેદના…પે… એકા સઞ્ઞા…પે… એકા ચેતના…પે… એકં ચિત્તં? મનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અરૂપધાતુયા એકં ચિત્તં’’.

૪. અપરિયાપન્નં

૯૯૭. અપરિયાપન્ને કતિ ખન્ધા…પે… કતિ ચિત્તાનિ?

અપરિયાપન્ને ચત્તારો ખન્ધા, દ્વે આયતનાનિ, દ્વે ધાતુયો, દ્વે સચ્ચાનિ, દ્વાદસિન્દ્રિયાનિ, છ હેતૂ, તયો આહારા, એકો ફસ્સો, એકા વેદના, એકા સઞ્ઞા, એકા ચેતના, એકં ચિત્તં.

૯૯૮. તત્થ કતમે અપરિયાપન્ને ચત્તારો ખન્ધા? વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઙ્ખારક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો – ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘અપરિયાપન્ને ચત્તારો ખન્ધા’’.

તત્થ કતમાનિ અપરિયાપન્ને દ્વે આયતનાનિ? મનાયતનં, ધમ્માયતનં – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘અપરિયાપન્ને દ્વે આયતનાનિ’’.

તત્થ કતમા અપરિયાપન્ને દ્વે ધાતુયો? મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, ધમ્મધાતુ – ઇમા વુચ્ચન્તિ ‘‘અપરિયાપન્ને દ્વે ધાતુયો’’.

તત્થ કતમાનિ અપરિયાપન્ને દ્વે સચ્ચાનિ? મગ્ગસચ્ચં, નિરોધસચ્ચં – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘અપરિયાપન્ને દ્વે સચ્ચાનિ’’.

તત્થ કતમાનિ અપરિયાપન્ને દ્વાદસિન્દ્રિયાનિ? મનિન્દ્રિયં, જીવિતિન્દ્રિયં, સોમનસ્સિન્દ્રિયં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં, સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં, અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં, અઞ્ઞિન્દ્રિયં, અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં – ઇમાનિ વુચ્ચન્તિ ‘‘અપરિયાપન્ને દ્વાદસિન્દ્રિયાનિ’’.

તત્થ કતમે અપરિયાપન્ને છ હેતૂ? તયો કુસલહેતૂ, તયો અબ્યાકતહેતૂ.

તત્થ કતમે તયો અબ્યાકતહેતૂ? કુસલાનં ધમ્માનં વિપાકતો અલોભો, અદોસો, અમોહો – ઇમે તયો અબ્યાકતહેતૂ. ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘અપરિયાપન્ને છ હેતૂ’’.

તત્થ કતમે અપરિયાપન્ને તયો આહારા? ફસ્સાહારો, મનોસઞ્ચેતનાહારો, વિઞ્ઞાણાહારો – ઇમે વુચ્ચન્તિ ‘‘અપરિયાપન્ને તયો આહારા’’.

તત્થ કતમો અપરિયાપન્ને એકો ફસ્સો? મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અપરિયાપન્ને એકો ફસ્સો’’.

તત્થ કતમા અપરિયાપન્ને એકા વેદના…પે… એકા સઞ્ઞા…પે… એકા ચેતના…પે… એકં ચિત્તં? મનોવિઞ્ઞાણધાતુ – ઇદં વુચ્ચતિ ‘‘અપરિયાપન્ને એકં ચિત્તં’’.