૨. દુકપુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ

૪૫. કતમો ચ પુગ્ગલો કોધનો? તત્થ કતમો કોધો? યો કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં [દૂસના દૂસિતત્તં (સ્યા.)] બ્યાપત્તિ બ્યાપજ્જના બ્યાપજ્જિતત્તં વિરોધો પટિવિરોધો ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ કોધો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં કોધો અપ્પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘કોધનો’’.

૪૬. કતમો ચ પુગ્ગલો ઉપનાહી? તત્થ કતમો ઉપનાહો? પુબ્બકાલં કોધો અપરકાલં ઉપનાહો. યો એવરૂપો ઉપનાહો ઉપનય્હના ઉપનય્હિતત્તં અટ્ઠપના [આઠપના (ક.) વિભ. ૮૯૧] ઠપના સણ્ઠપના અનુસંસન્દના અનુપ્પબન્ધના દળ્હીકમ્મં કોધસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ઉપનાહો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં ઉપનાહો અપ્પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ઉપનાહી’’.

૪૭. કતમો ચ પુગ્ગલો મક્ખી? તત્થ કતમો મક્ખો? યો મક્ખો મક્ખાયના મક્ખાયિતત્તં [મક્ખીયના મક્ખીયિતત્તં (સી.), મક્ખિયના મક્ખિયિતત્તં (ક.)] નિટ્ઠુરિયં નિટ્ઠુરિયકમ્મં – અયં વુચ્ચતિ મક્ખો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં મક્ખો અપ્પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘મક્ખી’’.

૪૮. કતમો ચ પુગ્ગલો પળાસી? તત્થ કતમો પળાસો? યો પળાસો પળાસાયના પળાસાયિતત્તં પળાસાહારો વિવાદટ્ઠાનં યુગગ્ગાહો અપ્પટિનિસ્સગ્ગો – અયં વુચ્ચતિ પળાસો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં પળાસો અપ્પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘પળાસી’’.

૪૯. કતમો ચ પુગ્ગલો ઇસ્સુકી? તત્થ કતમા ઇસ્સા? યા પરલાભસક્કારગરુકારમાનનવન્દનપૂજનાસુ ઇસ્સા ઇસ્સાયના ઇસ્સાયિતત્તં ઉસૂયા ઉસૂયના [ઉસ્સુયા ઉસ્સુયના (ક.) વિભ. ૮૯૩] ઉસૂયિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ઇસ્સા. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં ઇસ્સા અપ્પહીના – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ઇસ્સુકી’’.

૫૦. કતમો ચ પુગ્ગલો મચ્છરી? તત્થ કતમં મચ્છરિયં? પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ – આવાસમચ્છરિયં, કુલમચ્છરિયં, લાભમચ્છરિયં, વણ્ણમચ્છરિયં, ધમ્મમચ્છરિયં. યં એવરૂપં મચ્છેરં મચ્છરાયના મચ્છરાયિતત્તં વેવિચ્છં કદરિયં કટુકઞ્ચુકતા અગ્ગહિતત્તં ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ મચ્છરિયં. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇદં મચ્છરિયં અપ્પહીનં – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘મચ્છરી’’.

૫૧. કતમો ચ પુગ્ગલો સઠો? તત્થ કતમં સાઠેય્યં? ઇધેકચ્ચો સઠો હોતિ પરિસઠો. યં તત્થ સઠં સઠતા સાઠેય્યં કક્કરતા કક્કરિયં [કક્ખળતા કક્ખળિયં (સ્યા.) એવં ખુદ્દકવિભઙ્ગદુકનિદ્દેસેપિ] પરિક્ખત્તત્તા પારિક્ખત્તિયં – ઇદં વુચ્ચતિ સાઠેય્યં. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇદં સાઠેય્યં અપ્પહીનં – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સઠો’’.

૫૨. કતમો ચ પુગ્ગલો માયાવી? તત્થ કતમા માયા? ઇધેકચ્ચો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા તસ્સ પટિચ્છાદનહેતુ પાપિકં ઇચ્છં પણિદહતિ – ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ ઇચ્છતિ, ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ સઙ્કપ્પતિ ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ વાચં ભાસતિ, ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ કાયેન પરક્કમતિ. યા એવરૂપા માયા માયાવિતા અચ્ચાસરા વઞ્ચના નિકતિ વિકિરણા પરિહરણા ગૂહના પરિગૂહના છાદના પટિચ્છાદના અનુત્તાનીકમ્મં અનાવિકમ્મં વોચ્છાદના પાપકિરિયા – અયં વુચ્ચતિ માયા. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં માયા અપ્પહીના – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘માયાવી’’.

૫૩. કતમો ચ પુગ્ગલો અહિરિકો? તત્થ કતમં અહિરિકં? યં ન હિરીયતિ હિરિયિતબ્બેન ન હિરીયતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – ઇદં વુચ્ચતિ અહિરિકં. ઇમિના અહિરિકેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘અહિરિકો’’.

૫૪. કતમો ચ પુગ્ગલો અનોત્તપ્પી? તત્થ કતમં અનોત્તપ્પં? યં ન ઓત્તપ્પતિ ઓત્તપ્પિતબ્બેન ન ઓત્તપ્પતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – ઇદં વુચ્ચતિ અનોત્તપ્પં. ઇમિના અનોત્તપ્પેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘અનોત્તપ્પી’’.

૫૫. કતમો ચ પુગ્ગલો દુબ્બચો? તત્થ કતમો દોવચસ્સતા? સહધમ્મિકે વુચ્ચમાને દોવચસ્સાયં દોવચસ્સિયં દોવચસ્સતા વિપ્પટિકુલગ્ગાહિતા વિપચ્ચનીકસાતતા અનાદરિયં અનાદરિયતા અગારવતા અપ્પતિસ્સવતા – અયં વુચ્ચતિ દોવચસ્સતા. ઇમાય દોવચસ્સતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘દુબ્બચો’’.

૫૬. કતમો ચ પુગ્ગલો પાપમિત્તો? તત્થ કતમા પાપમિત્તતા? યે તે પુગ્ગલા અસ્સદ્ધા દુસ્સીલા અપ્પસ્સુતા મચ્છરિનો દુપ્પઞ્ઞા, યા તેસં સેવના નિસેવના સંસેવના ભજના સમ્ભજના ભત્તિ સમ્ભત્તિ સમ્પવઙ્કતા – અયં વુચ્ચતિ પાપમિત્તતા. ઇમાય પાપમિત્તતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘પાપમિત્તો’’.

૫૭. કતમો ચ પુગ્ગલો ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારો? તત્થ કતમા ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતિ, ન રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતિ, ન રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ. યા ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં અગુત્તિ અગોપના અનારક્ખો અસંવરો – અયં વુચ્ચતિ ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા. ઇમાય ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારો’’.

૫૮. કતમો ચ પુગ્ગલો ભોજને અમત્તઞ્ઞૂ? તત્થ કતમા ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અપ્પટિસઙ્ખા અયોનિસો આહારં આહારેતિ દવાય મદાય મણ્ડનાય વિભૂસનાય, યા તત્થ અસન્તુટ્ઠિતા અમત્તઞ્ઞુતા અપ્પટિસઙ્ખા ભોજને – અયં વુચ્ચતિ ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા. ઇમાય ભોજને અમત્તઞ્ઞુતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘ભોજને અમત્તઞ્ઞૂ’’.

૫૯. કતમો ચ પુગ્ગલો મુટ્ઠસ્સતિ? તત્થ કતમં મુટ્ઠસ્સચ્ચં? યા અસ્સતિ અનનુસ્સતિ અપ્પટિસ્સતિ અસ્સતિ અસ્સરણતા અધારણતા પિલાપનતા સમ્મુસનતા – ઇદં વુચ્ચતિ મુટ્ઠસ્સચ્ચં. ઇમિના મુટ્ઠસ્સચ્ચેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘મુટ્ઠસ્સતિ’’.

૬૦. કતમો ચ પુગ્ગલો અસમ્પજાનો? તત્થ કતમં અસમ્પજઞ્ઞં? યં અઞ્ઞાણં અદસ્સનં અનભિસમયો અનનુબોધો અસમ્બોધો અપ્પટિવેધો અસઙ્ગાહણા અપરિયોગાહણા [અસંગાહના અપરિયોગાહના (સી. સ્યા. ક.)] અસમપેક્ખણા અપચ્ચવેક્ખણા અપચ્ચક્ખકમ્મં દુમ્મેજ્ઝં બાલ્યં અસમ્પજઞ્ઞં મોહો પમોહો સમ્મોહો અવિજ્જા અવિજ્જોઘો અવિજ્જાયોગો અવિજ્જાનુસયો અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનં અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં – ઇદં વુચ્ચતિ અસમ્પજઞ્ઞં. ઇમિના અસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘અસમ્પજાનો’’.

૬૧. કતમો ચ પુગ્ગલો સીલવિપન્નો? તત્થ કતમા સીલવિપત્તિ? કાયિકો વીતિક્કમો વાચસિકો વીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો વીતિક્કમો – અયં વુચ્ચતિ સીલવિપત્તિ. સબ્બમ્પિ દુસ્સિલ્યં સીલવિપત્તિ. ઇમાય સીલવિપત્તિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘સીલવિપન્નો’’.

૬૨. કતમો ચ પુગ્ગલો દિટ્ઠિવિપન્નો? તત્થ કતમા દિટ્ઠિવિપત્તિ? ‘‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં [સુકટદુક્કટાનં (સી.)] કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા [સમગ્ગતા (ક.)] સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’તિ. યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારો દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં દિટ્ઠિસંયોજનં ગાહો પટિગ્ગાહો અભિનિવેસો પરામાસો કુમ્મગ્ગો મિચ્છાપથો મિચ્છત્તં તિત્થાયતનં વિપરિયાસગ્ગાહો [વિપરિયેસગ્ગાહો (સબ્બત્થ) પદસિદ્ધિ ચિન્તેતબ્બા], અયં વુચ્ચતિ દિટ્ઠિવિપત્તિ. સબ્બાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ. ઇમાય દિટ્ઠિવિપત્તિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘દિટ્ઠિવિપન્નો’’.

૬૩. કતમો ચ પુગ્ગલો અજ્ઝત્તસંયોજનો? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ અપ્પહીનાનિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અજ્ઝત્તસંયોજનો’’.

૬૪. કતમો ચ પુગ્ગલો બહિદ્ધાસંયોજનો? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ અપ્પહીનાનિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘બહિદ્ધાસંયોજનો’’.

૬૫. કતમો ચ પુગ્ગલો અક્કોધનો? તત્થ કતમો કોધો? યો કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં બ્યાપત્તિ બ્યાપજ્જના બ્યાપજ્જિતત્તં વિરોધો પટિવિરોધો ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ કોધો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં કોધો પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અક્કોધનો’’.

૬૬. કતમો ચ પુગ્ગલો અનુપનાહી? તત્થ કતમો ઉપનાહો? પુબ્બકાલં કોધો અપરકાલં ઉપનાહો યો એવરૂપો ઉપનાહો ઉપનય્હના ઉપનય્હિતત્તં અટ્ઠપના ઠપના સણ્ઠપના અનુસંસન્દના અનુપ્પબન્ધના દળ્હીકમ્મં કોધસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ઉપનાહો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં ઉપનાહો પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અનુપનાહી’’.

૬૭. કતમો ચ પુગ્ગલો અમક્ખી? તત્થ કતમો મક્ખો? યો મક્ખો મક્ખાયના મક્ખાયિતત્તં નિટ્ઠુરિયં નિટ્ઠુરિયકમ્મં – અયં વુચ્ચતિ મક્ખો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં મક્ખો પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અમક્ખી’’.

૬૮. કતમો ચ પુગ્ગલો અપળાસી? તત્થ કતમો પળાસો? યો પળાસો પળાસાયના પળાસાયિતત્તં પળાસાહારો વિવાદટ્ઠાનં યુગગ્ગાહો અપ્પટિનિસ્સગ્ગો – અયં વુચ્ચતિ પળાસો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં પળાસો પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અપળાસી’’.

૬૯. કતમો ચ પુગ્ગલો અનિસ્સુકી? તત્થ કતમા ઇસ્સા? યા પરલાભસક્કારગરુકારમાનનવન્દનપૂજનાસુ ઇસ્સા ઇસ્સાયના ઇસ્સાયિતત્તં ઉસૂયા ઉસૂયના ઉસૂયિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ઇસ્સા. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં ઇસ્સા પહીના – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અનિસ્સુકી’’.

૭૦. કતમો ચ પુગલો અમચ્છરી? તત્થ કતમં મચ્છરિયં? પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ – આવાસમચ્છરિયં, કુલમચ્છરિયં, લાભમચ્છરિયં, વણ્ણમચ્છરિયં, ધમ્મમચ્છરિયં. યં એવરૂપં મચ્છેરં મચ્છરાયના મચ્છરાયિતત્તં વેવિચ્છં કદરિયં કટુકઞ્ચુકતા અગ્ગહિતત્તં ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ મચ્છરિયં. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇદં મચ્છરિયં પહીનં – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અમચ્છરી’’.

૭૧. કતમો ચ પુગ્ગલો અસઠો? તત્થ કતમં સાઠેય્યં? ઇધેકચ્ચો સઠો હોતિ પરિસઠો. યં તત્થ સઠં સઠતા સાઠેય્યં કક્કરતા કક્કરિયં પરિક્ખત્તતા પારિક્ખત્તિયં – ઇદં વુચ્ચતિ સાઠેય્યં. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇદં સાઠેય્યં પહીનં – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અસઠો’’.

૭૨. કતમો ચ પુગ્ગલો અમાયાવી? તત્થ કતમા માયા? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા તસ્સ પટિચ્છાદનહેતુ પાપિકં ઇચ્છં પણિદહતિ – ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ ઇચ્છતિ, ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ સઙ્કપ્પતિ, ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ વાચં ભાસતિ, ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ કાયેન પરક્કમતિ. યા એવરૂપા માયા માયાવિતા અચ્ચાસરા વઞ્ચના નિકતિ વિકિરણા પરિહરણા ગૂહના પરિગૂહના છાદના પટિચ્છાદના અનુત્તાનીકમ્મં અનાવિકમ્મં વોચ્છાદના પાપકિરિયા – અયં વુચ્ચતિ માયા. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં માયા પહીના – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અમાયાવી’’.

૭૩. કતમો ચ પુગ્ગલો હિરિમા? તત્થ કતમા હિરી? યં હિરીયતિ હિરિયિતબ્બેન હિરીયતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – અયં વુચ્ચતિ હિરી. ઇમાય હિરિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘હિરિમા’’.

૭૪. કતમો ચ પુગ્ગલો ઓત્તપ્પી? તત્થ કતમં ઓત્તપ્પં? યં ઓત્તપ્પતિ ઓત્તપ્પિતબ્બેન ઓત્તપ્પતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – ઇદં વુચ્ચતિ ઓત્તપ્પં. ઇમિના ઓત્તપ્પેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘ઓત્તપ્પી’’.

૭૫. કતમો ચ પુગ્ગલો સુવચો? તત્થ કતમા સોવચસ્સતા? સહધમ્મિકે વુચ્ચમાને સોવચસ્સાયં સોવચસ્સિયં સોવચસ્સતા અવિપ્પટિકુલગ્ગાહિતા અવિપચ્ચનીકસાતતા સાદરિયં સાદરિયતા સગારવતા સપ્પતિસ્સવતા – અયં વુચ્ચતિ સોવચસ્સતા. ઇમાય સોવચસ્સતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘સુવચો’’.

૭૬. કતમો ચ પુગ્ગલો કલ્યાણમિત્તો? તત્થ કતમા કલ્યાણમિત્તતા? યે તે પુગ્ગલા સદ્ધા સીલવન્તો બહુસ્સુતા ચાગવન્તો પઞ્ઞવન્તો, યા તેસં સેવના નિસેવના સંસેવના ભજના સમ્ભજના ભત્તિ સમ્ભત્તિ સમ્પવઙ્કતા – અયં વુચ્ચતિ કલ્યાણમિત્તતા. ઇમાય કલ્યાણમિત્તતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘કલ્યાણમિત્તો’’.

૭૭. કતમો ચ પુગ્ગલો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો? તત્થ કતમા ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. યા ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં ગુત્તિ ગોપના આરક્ખો સંવરો – અયં વુચ્ચતિ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા. ઇમાય ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો’’.

૭૮. કતમો ચ પુગ્ગલો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ? તત્થ કતમા ભોજને મત્તઞ્ઞુતા? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ – ‘‘નેવ દવાય, ન મદાય, ન મણ્ડનાય, ન વિભૂસનાય; યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાય વિહિંસૂપરતિયા બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય. ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચા’’તિ. યા તત્થ સન્તુટ્ઠિતા મત્તઞ્ઞુતા પટિસઙ્ખા ભોજને – અયં વુચ્ચતિ ભોજને મત્તઞ્ઞુતા. ઇમાય ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘ભોજને મત્તઞ્ઞૂ’’.

૭૯. કતમો ચ પુગ્ગલો ઉપટ્ઠિતસ્સતિ? તત્થ કતમા સતિ? યા સતિ અનુસ્સતિ પટિસ્સતિ સતિ સરણતા ધારણતા અપિલાપનતા અસમ્મુસનતા સતિ સતિન્દ્રિયં સતિબલં સમ્માસતિ – અયં વુચ્ચતિ સતિ. ઇમાય સતિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘ઉપટ્ઠિતસ્સતિ’’.

૮૦. કતમો ચ પુગ્ગલો સમ્પજાનો? તત્થ કતમં સમ્પજઞ્ઞં? યા પઞ્ઞા પજાનના વિચયો પવિચયો ધમ્મવિચયો સલ્લક્ખણા ઉપલક્ખણા પચ્ચુપલક્ખણા પણ્ડિચ્ચં કોસલ્લં નેપુઞ્ઞં વેભબ્યા ચિન્તા ઉપપરિક્ખા ભૂરી મેધા પરિણાયિકા વિપસ્સના સમ્પજઞ્ઞં પતોદો પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલં પઞ્ઞાસત્થં પઞ્ઞાપાસાદો પઞ્ઞાઆલોકો પઞ્ઞાઓભાસો પઞ્ઞાપજ્જોતો પઞ્ઞારતનં અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ સમ્પજઞ્ઞં. ઇમિના સમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘સમ્પજાનો’’.

૮૧. કતમો ચ પુગ્ગલો સીલસમ્પન્નો? તત્થ કતમા સીલસમ્પદા? કાયિકો અવીતિક્કમો વાચસિકો અવીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો – અયં વુચ્ચતિ સીલસમ્પદા. સબ્બોપિ સીલસંવરો સીલસમ્પદા. ઇમાય સીલસમ્પદાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘સીલસમ્પન્નો’’.

૮૨. કતમો ચ પુગ્ગલો દિટ્ઠિસમ્પન્નો? તત્થ કતમા દિટ્ઠિસમ્પદા? ‘‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અત્થિ અયં લોકો, અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ માતા, અત્થિ પિતા, અત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, અત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’તિ. યા એવરૂપા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ દિટ્ઠિસમ્પદા. સબ્બાપિ સમ્માદિટ્ઠિ દિટ્ઠિસમ્પદા. ઇમાય દિટ્ઠિસમ્પદાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘દિટ્ઠિસમ્પન્નો’’.

૮૩. કતમે દ્વે પુગ્ગલા દુલ્લભા લોકસ્મિં? યો ચ પુબ્બકારી, યો ચ કતઞ્ઞૂ કતવેદી – ઇમે દ્વે પુગ્ગલા દુલ્લભા લોકસ્મિં.

૮૪. કતમે દ્વે પુગ્ગલા દુત્તપ્પયા? યો ચ લદ્ધં લદ્ધં નિક્ખિપતિ, યો ચ લદ્ધં લદ્ધં વિસ્સજ્જેતિ – ઇમે દ્વે પુગ્ગલા ‘‘દુત્તપ્પયા’’.

૮૫. કતમે દ્વે પુગ્ગલા સુતપ્પયા? યો ચ લદ્ધં લદ્ધં ન નિક્ખિપતિ, યો ચ લદ્ધં લદ્ધં ન વિસ્સજ્જેતિ – ઇમે દ્વે પુગ્ગલા ‘‘સુતપ્પયા’’.

૮૬. કતમેસં દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં આસવા વડ્ઢન્તિ? યો ચ ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં કુક્કુચ્ચાયતિ, યો ચ કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં ન કુક્કુચ્ચાયતિ – ઇમેસં દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં આસવા વડ્ઢન્તિ.

૮૭. કતમેસં દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં આસવા ન વડ્ઢન્તિ? યો ચ ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં ન કુક્કુચ્ચાયતિ, યો ચ કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં કુક્કુચ્ચાયતિ – ઇમેસં દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં આસવા ન વડ્ઢન્તિ.

૮૮. કતમો ચ પુગ્ગલો હીનાધિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો દુસ્સીલો હોતિ પાપધમ્મો, સો અઞ્ઞં દુસ્સીલં પાપધમ્મં સેવતિ ભજતિ પયિરુપાસતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘હીનાધિમુત્તો’’.

૮૯. કતમો ચ પુગ્ગલો પણીતાધિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સીલવા હોતિ કલ્યાણધમ્મો, સો અઞ્ઞં સીલવન્તં કલ્યાણધમ્મં સેવતિ ભજતિ પયિરુપાસતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘પણીતાધિમુત્તો’’.

૯૦. કતમો ચ પુગ્ગલો તિત્તો? પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા [પચ્ચેકબુદ્ધો (સી.)] યે ચ તથાગતસ્સ સાવકા અરહન્તો તિત્તા. સમ્માસમ્બુદ્ધો તિત્તો ચ તપ્પેતા ચ [તપ્પેતા ચ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો તિત્તો (સી.)].

દુકનિદ્દેસો.