નિદ્દેસો

૧. એકકપુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ

૧. કતમો ચ પુગ્ગલો સમયવિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો કાલેન કાલં સમયેન સમયં અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા [ફસ્સિત્વા (સી. પી.)] વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સમયવિમુત્તો’’.

૨. કતમો ચ પુગ્ગલો અસમયવિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ન હેવ ખો કાલેન કાલં સમયેન સમયં અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અસમયવિમુત્તો’’. સબ્બેપિ અરિયપુગ્ગલા અરિયે વિમોક્ખે અસમયવિમુત્તા.

૩. કતમો ચ પુગ્ગલો કુપ્પધમ્મો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો લાભી હોતિ રૂપસહગતાનં વા અરૂપસહગતાનં વા સમાપત્તીનં. સો ચ ખો ન નિકામલાભી હોતિ ન અકિચ્છલાભી ન અકસિરલાભી; ન યત્થિચ્છકં યદિચ્છકં યાવતિચ્છકં સમાપજ્જતિપિ વુટ્ઠાતિપિ. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ, યં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પમાદમાગમ્મ તા સમાપત્તિયો કુપ્પેય્યું – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘કુપ્પધમ્મો’’.

૪. કતમો ચ પુગ્ગલો અકુપ્પધમ્મો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો લાભી હોતિ રૂપસહગતાનં વા અરૂપસહગતાનં વા સમાપત્તીનં. સો ચ ખો નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી; યત્થિચ્છકં યદિચ્છકં યાવતિચ્છકં સમાપજ્જતિપિ વુટ્ઠાતિપિ. અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પમાદમાગમ્મ તા સમાપત્તિયો કુપ્પેય્યું – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અકુપ્પધમ્મો’’. સબ્બેપિ અરિયપુગ્ગલા અરિયે વિમોક્ખે અકુપ્પધમ્મા.

૫. કતમો ચ પુગ્ગલો પરિહાનધમ્મો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો લાભી હોતિ રૂપસહગતાનં વા અરૂપસહગતાનં વા સમાપત્તીનં. સો ચ ખો ન નિકામલાભી હોતિ ન અકિચ્છલાભી ન અકસિરલાભી; ન યત્થિચ્છકં યદિચ્છકં યાવતિચ્છકં સમાપજ્જતિપિ વુટ્ઠાતિપિ. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ, યં સો પુગ્ગલો પમાદમાગમ્મ તાહિ સમાપત્તીહિ પરિહાયેય્ય – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘પરિહાનધમ્મો’’.

૬. કતમો ચ પુગ્ગલો અપરિહાનધમ્મો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો લાભી હોતિ રૂપસહગતાનં વા અરૂપસહગતાનં વા સમાપત્તીનં. સો ચ ખો નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી; યત્થિચ્છકં યદિચ્છકં યાવતિચ્છકં સમાપજ્જતિપિ વુટ્ઠાતિપિ. અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં સો પુગ્ગલો પમાદમાગમ્મ તાહિ સમાપત્તીહિ પરિહાયેય્ય – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અપરિહાનધમ્મો’’. સબ્બેપિ અરિયપુગ્ગલા અરિયે વિમોક્ખે અપરિહાનધમ્મા.

૭. કતમો ચ પુગ્ગલો ચેતનાભબ્બો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો લાભી હોતિ રૂપસહગતાનં વા અરૂપસહગતાનં વા સમાપત્તીનં. સો ચ ખો ન નિકામલાભી હોતિ ન અકિચ્છલાભી ન અકસિરલાભી; ન યત્થિચ્છકં યદિચ્છકં યાવતિચ્છકં સમાપજ્જતિપિ વુટ્ઠાતિપિ. સચે અનુસઞ્ચેતેતિ, ન પરિહાયતિ તાહિ સમાપત્તીહિ. સચે ન અનુસઞ્ચેતેતિ, પરિહાયતિ તાહિ સમાપત્તીહિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ચેતનાભબ્બો’’.

૮. કતમો ચ પુગ્ગલો અનુરક્ખણાભબ્બો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો લાભી હોતિ રૂપસહગતાનં વા અરૂપસહગતાનં વા સમાપત્તીનં. સો ચ ખો ન નિકામલાભી હોતિ ન અકિચ્છલાભી ન અકસિરલાભી; ન યત્થિચ્છકં યદિચ્છકં યાવતિચ્છકં સમાપજ્જતિપિ વુટ્ઠાતિપિ. સચે અનુરક્ખતિ, ન પરિહાયતિ તાહિ સમાપત્તીહિ. સચે ન અનુરક્ખતિ, પરિહાયતિ તાહિ સમાપત્તીહિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અનુરક્ખણાભબ્બો’’.

૯. કતમો ચ પુગ્ગલો પુથુજ્જનો? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ તીણિ સંયોજનાનિ અપ્પહીનાનિ; ન ચ તેસં ધમ્માનં પહાનાય પટિપન્નો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘પુથુજ્જનો’’.

૧૦. કતમો ચ પુગ્ગલો ગોત્રભૂ? યેસં ધમ્માનં સમનન્તરા અરિયધમ્મસ્સ અવક્કન્તિ હોતિ તેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ગોત્રભૂ’’.

૧૧. કતમો ચ પુગ્ગલો ભયૂપરતો? સત્ત સેક્ખા ભયૂપરતા, યે ચ પુથુજ્જના સીલવન્તો. અરહા અભયૂપરતો.

૧૨. કતમો ચ પુગ્ગલો અભબ્બાગમનો? યે તે પુગ્ગલા કમ્માવરણેન સમન્નાગતા, કિલેસાવરણેન સમન્નાગતા, વિપાકાવરણેન સમન્નાગતા, અસ્સદ્ધા અચ્છન્દિકા દુપ્પઞ્ઞા એળા, અભબ્બા નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં – ઇમે વુચ્ચન્તિ પુગ્ગલા ‘‘અભબ્બાગમના’’.

૧૩. કતમો ચ પુગ્ગલો ભબ્બાગમનો? યે તે પુગ્ગલા ન કમ્માવરણેન સમન્નાગતા, ન કિલેસાવરણેન સમન્નાગતા, ન વિપાકાવરણેન સમન્નાગતા, સદ્ધા છન્દિકા પઞ્ઞવન્તો [પઞ્ઞવન્તા (સી.)] અનેળા, ભબ્બા નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં – ઇમે વુચ્ચન્તિ પુગ્ગલા ‘‘ભબ્બાગમના’’.

૧૪. કતમો ચ પુગ્ગલો નિયતો? પઞ્ચ પુગ્ગલા આનન્તરિકા, યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિકા નિયતા, અટ્ઠ ચ અરિયપુગ્ગલા નિયતા. અવસેસા પુગ્ગલા અનિયતા.

૧૫. કતમો ચ પુગ્ગલો પટિપન્નકો? ચત્તારો મગ્ગસમઙ્ગિનો પુગ્ગલા પટિપન્નકા, ચત્તારો ફલસમઙ્ગિનો પુગ્ગલા ફલે ઠિતા.

૧૬. કતમો ચ પુગ્ગલો સમસીસી? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સમસીસી’’.

૧૭. કતમો ચ પુગ્ગલો ઠિતકપ્પી? અયઞ્ચ પુગ્ગલો સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો અસ્સ, કપ્પસ્સ ચ ઉડ્ડય્હનવેલા અસ્સ, નેવ તાવ કપ્પો ઉડ્ડય્હેય્ય યાવાયં પુગ્ગલો ન સોતાપત્તિફલં સચ્છિકરોતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ઠિતકપ્પી’’. સબ્બેપિ મગ્ગસમઙ્ગિનો પુગ્ગલા ઠિતકપ્પિનો.

૧૮. કતમો ચ પુગ્ગલો અરિયો? અટ્ઠ અરિયપુગ્ગલા અરિયા. અવસેસા પુગ્ગલા અનરિયા.

૧૯. કતમો ચ પુગ્ગલો સેક્ખો? ચત્તારો મગ્ગસમઙ્ગિનો તયો ફલસમઙ્ગિનો પુગ્ગલા ‘‘સેક્ખા’’. અરહા અસેક્ખો. અવસેસા પુગ્ગલા નેવસેક્ખનાસેક્ખા.

૨૦. કતમો ચ પુગ્ગલો તેવિજ્જો? તીહિ વિજ્જાહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘તેવિજ્જો’’.

૨૧. કતમો ચ પુગ્ગલો છળભિઞ્ઞો? છહિ અભિઞ્ઞાહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘છળભિઞ્ઞો’’.

૨૨. કતમો ચ પુગ્ગલો સમ્માસમ્બુદ્ધો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝતિ; તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણાતિ, બલેસુ ચ વસીભાવં – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો’’.

૨૩. કતમો ચ પુગ્ગલો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝતિ; ન ચ તત્થ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણાતિ, ન ચ બલેસુ વસીભાવં – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો’’.

૨૪. કતમો ચ પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ; પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ઉભતોભાગવિમુત્તો’’.

૨૫. કતમો ચ પુગ્ગલો પઞ્ઞાવિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ન હેવ ખો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ; પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘પઞ્ઞાવિમુત્તો’’.

૨૬. કતમો ચ પુગ્ગલો કાયસક્ખી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ; પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘કાયસક્ખી’’.

૨૭. કતમો ચ પુગ્ગલો દિટ્ઠિપ્પત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘દિટ્ઠિપ્પત્તો’’.

૨૮. કતમો ચ પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ, નો ચ ખો યથા દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સદ્ધાવિમુત્તો’’.

૨૯. કતમો ચ પુગ્ગલો ધમ્માનુસારી? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, પઞ્ઞાવાહિં પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ધમ્માનુસારી’’. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો પુગ્ગલો ધમ્માનુસારી ફલે ઠિતો દિટ્ઠિપ્પત્તો.

૩૦. કતમો ચ પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારી? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, સદ્ધાવાહિં સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સદ્ધાનુસારી’’. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારી ફલે ઠિતો સદ્ધાવિમુત્તો.

૩૧. કતમો ચ પુગ્ગલો સત્તક્ખત્તુપરમો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયનો [સમ્બોધિપરાયણો (સી. ક.)]. સો સત્તક્ખત્તું દેવે ચ માનુસે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સત્તક્ખત્તુપરમો’’.

૩૨. કતમો ચ પુગ્ગલો કોલઙ્કોલો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયનો. સો દ્વે વા તીણિ વા કુલાનિ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘કોલઙ્કોલો’’.

૩૩. કતમો ચ પુગ્ગલો એકબીજી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયનો. સો એકંયેવ માનુસકં ભવં નિબ્બત્તેત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘એકબીજી’’.

૩૪. કતમો ચ પુગ્ગલો સકદાગામી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી હોતિ, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સકદાગામી’’.

૩૫. કતમો ચ પુગ્ગલો અનાગામી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો હોતિ, તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અનાગામી’’.

૩૬. કતમો ચ પુગ્ગલો અન્તરાપરિનિબ્બાયી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો હોતિ, તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. સો ઉપપન્નં વા સમનન્તરા અપ્પત્તં વા વેમજ્ઝં આયુપ્પમાણં અરિયમગ્ગં સઞ્જનેતિ ઉપરિટ્ઠિમાનં સંયોજનાનં પહાનાય – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અન્તરાપરિનિબ્બાયી’’.

૩૭. કતમો ચ પુગ્ગલો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો હોતિ, તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. સો અતિક્કમિત્વા વેમજ્ઝં આયુપ્પમાણં ઉપહચ્ચ વા કાલકિરિયં [કાલં કિરિયં (ક.)] અરિયમગ્ગં સઞ્જનેતિ ઉપરિટ્ઠિમાનં સંયોજનાનં પહાનાય – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી’’.

૩૮. કતમો ચ પુગ્ગલો અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો હોતિ, તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. સો અસઙ્ખારેન અરિયમગ્ગં સઞ્જનેતિ ઉપરિટ્ઠિમાનં સંયોજનાનં પહાનાય – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી’’.

૩૯. કતમો ચ પુગ્ગલો સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો હોતિ, તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. સો સસઙ્ખારેન અરિયમગ્ગં સઞ્જનેતિ ઉપરિટ્ઠિમાનં સંયોજનાનં પહાનાય – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી’’.

૪૦. કતમો ચ પુગ્ગલો ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો હોતિ, તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. સો અવિહા ચુતો અતપ્પં ગચ્છતિ, અતપ્પા ચુતો સુદસ્સં ગચ્છતિ, સુદસ્સા ચુતો સુદસ્સિં ગચ્છતિ, સુદસ્સિયા ચુતો અકનિટ્ઠં ગચ્છતિ; અકનિટ્ઠે અરિયમગ્ગં સઞ્જનેતિ ઉપરિટ્ઠિમાનં સંયોજનાનં પહાનાય – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી’’.

૪૧. કતમો ચ પુગ્ગલો સોતાપન્નો સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો? તિણ્ણં સંયોજનાનં પહાનાય પટિપન્નો પુગ્ગલો સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ તીણિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સોતાપન્નો’’.

૪૨. કામરાગબ્યાપાદાનં તનુભાવાય પટિપન્નો પુગ્ગલો સકદાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ કામરાગબ્યાપાદા તનુભૂતા – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સકદાગામી’’.

૪૩. કામરાગબ્યાપાદાનં અનવસેસપ્પહાનાય પટિપન્નો પુગ્ગલો અનાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ કામરાગબ્યાપાદા અનવસેસા પહીના – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અનાગામી’’.

૪૪. રૂપરાગઅરૂપરાગમાનઉદ્ધચ્ચઅવિજ્જાય અનવસેસપ્પહાનાય પટિપન્નો પુગ્ગલો અરહત્તફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ રૂપરાગો અરૂપરાગો માનો ઉદ્ધચ્ચં અવિજ્જા અનવસેસા પહીના – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અરહા’’.

એકકનિદ્દેસો.

૨. દુકપુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ

૪૫. કતમો ચ પુગ્ગલો કોધનો? તત્થ કતમો કોધો? યો કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં [દૂસના દૂસિતત્તં (સ્યા.)] બ્યાપત્તિ બ્યાપજ્જના બ્યાપજ્જિતત્તં વિરોધો પટિવિરોધો ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ કોધો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં કોધો અપ્પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘કોધનો’’.

૪૬. કતમો ચ પુગ્ગલો ઉપનાહી? તત્થ કતમો ઉપનાહો? પુબ્બકાલં કોધો અપરકાલં ઉપનાહો. યો એવરૂપો ઉપનાહો ઉપનય્હના ઉપનય્હિતત્તં અટ્ઠપના [આઠપના (ક.) વિભ. ૮૯૧] ઠપના સણ્ઠપના અનુસંસન્દના અનુપ્પબન્ધના દળ્હીકમ્મં કોધસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ઉપનાહો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં ઉપનાહો અપ્પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ઉપનાહી’’.

૪૭. કતમો ચ પુગ્ગલો મક્ખી? તત્થ કતમો મક્ખો? યો મક્ખો મક્ખાયના મક્ખાયિતત્તં [મક્ખીયના મક્ખીયિતત્તં (સી.), મક્ખિયના મક્ખિયિતત્તં (ક.)] નિટ્ઠુરિયં નિટ્ઠુરિયકમ્મં – અયં વુચ્ચતિ મક્ખો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં મક્ખો અપ્પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘મક્ખી’’.

૪૮. કતમો ચ પુગ્ગલો પળાસી? તત્થ કતમો પળાસો? યો પળાસો પળાસાયના પળાસાયિતત્તં પળાસાહારો વિવાદટ્ઠાનં યુગગ્ગાહો અપ્પટિનિસ્સગ્ગો – અયં વુચ્ચતિ પળાસો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં પળાસો અપ્પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘પળાસી’’.

૪૯. કતમો ચ પુગ્ગલો ઇસ્સુકી? તત્થ કતમા ઇસ્સા? યા પરલાભસક્કારગરુકારમાનનવન્દનપૂજનાસુ ઇસ્સા ઇસ્સાયના ઇસ્સાયિતત્તં ઉસૂયા ઉસૂયના [ઉસ્સુયા ઉસ્સુયના (ક.) વિભ. ૮૯૩] ઉસૂયિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ઇસ્સા. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં ઇસ્સા અપ્પહીના – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ઇસ્સુકી’’.

૫૦. કતમો ચ પુગ્ગલો મચ્છરી? તત્થ કતમં મચ્છરિયં? પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ – આવાસમચ્છરિયં, કુલમચ્છરિયં, લાભમચ્છરિયં, વણ્ણમચ્છરિયં, ધમ્મમચ્છરિયં. યં એવરૂપં મચ્છેરં મચ્છરાયના મચ્છરાયિતત્તં વેવિચ્છં કદરિયં કટુકઞ્ચુકતા અગ્ગહિતત્તં ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ મચ્છરિયં. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇદં મચ્છરિયં અપ્પહીનં – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘મચ્છરી’’.

૫૧. કતમો ચ પુગ્ગલો સઠો? તત્થ કતમં સાઠેય્યં? ઇધેકચ્ચો સઠો હોતિ પરિસઠો. યં તત્થ સઠં સઠતા સાઠેય્યં કક્કરતા કક્કરિયં [કક્ખળતા કક્ખળિયં (સ્યા.) એવં ખુદ્દકવિભઙ્ગદુકનિદ્દેસેપિ] પરિક્ખત્તત્તા પારિક્ખત્તિયં – ઇદં વુચ્ચતિ સાઠેય્યં. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇદં સાઠેય્યં અપ્પહીનં – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સઠો’’.

૫૨. કતમો ચ પુગ્ગલો માયાવી? તત્થ કતમા માયા? ઇધેકચ્ચો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા તસ્સ પટિચ્છાદનહેતુ પાપિકં ઇચ્છં પણિદહતિ – ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ ઇચ્છતિ, ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ સઙ્કપ્પતિ ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ વાચં ભાસતિ, ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ કાયેન પરક્કમતિ. યા એવરૂપા માયા માયાવિતા અચ્ચાસરા વઞ્ચના નિકતિ વિકિરણા પરિહરણા ગૂહના પરિગૂહના છાદના પટિચ્છાદના અનુત્તાનીકમ્મં અનાવિકમ્મં વોચ્છાદના પાપકિરિયા – અયં વુચ્ચતિ માયા. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં માયા અપ્પહીના – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘માયાવી’’.

૫૩. કતમો ચ પુગ્ગલો અહિરિકો? તત્થ કતમં અહિરિકં? યં ન હિરીયતિ હિરિયિતબ્બેન ન હિરીયતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – ઇદં વુચ્ચતિ અહિરિકં. ઇમિના અહિરિકેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘અહિરિકો’’.

૫૪. કતમો ચ પુગ્ગલો અનોત્તપ્પી? તત્થ કતમં અનોત્તપ્પં? યં ન ઓત્તપ્પતિ ઓત્તપ્પિતબ્બેન ન ઓત્તપ્પતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – ઇદં વુચ્ચતિ અનોત્તપ્પં. ઇમિના અનોત્તપ્પેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘અનોત્તપ્પી’’.

૫૫. કતમો ચ પુગ્ગલો દુબ્બચો? તત્થ કતમો દોવચસ્સતા? સહધમ્મિકે વુચ્ચમાને દોવચસ્સાયં દોવચસ્સિયં દોવચસ્સતા વિપ્પટિકુલગ્ગાહિતા વિપચ્ચનીકસાતતા અનાદરિયં અનાદરિયતા અગારવતા અપ્પતિસ્સવતા – અયં વુચ્ચતિ દોવચસ્સતા. ઇમાય દોવચસ્સતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘દુબ્બચો’’.

૫૬. કતમો ચ પુગ્ગલો પાપમિત્તો? તત્થ કતમા પાપમિત્તતા? યે તે પુગ્ગલા અસ્સદ્ધા દુસ્સીલા અપ્પસ્સુતા મચ્છરિનો દુપ્પઞ્ઞા, યા તેસં સેવના નિસેવના સંસેવના ભજના સમ્ભજના ભત્તિ સમ્ભત્તિ સમ્પવઙ્કતા – અયં વુચ્ચતિ પાપમિત્તતા. ઇમાય પાપમિત્તતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘પાપમિત્તો’’.

૫૭. કતમો ચ પુગ્ગલો ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારો? તત્થ કતમા ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતિ, ન રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતિ, ન રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ. યા ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં અગુત્તિ અગોપના અનારક્ખો અસંવરો – અયં વુચ્ચતિ ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા. ઇમાય ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારો’’.

૫૮. કતમો ચ પુગ્ગલો ભોજને અમત્તઞ્ઞૂ? તત્થ કતમા ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અપ્પટિસઙ્ખા અયોનિસો આહારં આહારેતિ દવાય મદાય મણ્ડનાય વિભૂસનાય, યા તત્થ અસન્તુટ્ઠિતા અમત્તઞ્ઞુતા અપ્પટિસઙ્ખા ભોજને – અયં વુચ્ચતિ ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા. ઇમાય ભોજને અમત્તઞ્ઞુતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘ભોજને અમત્તઞ્ઞૂ’’.

૫૯. કતમો ચ પુગ્ગલો મુટ્ઠસ્સતિ? તત્થ કતમં મુટ્ઠસ્સચ્ચં? યા અસ્સતિ અનનુસ્સતિ અપ્પટિસ્સતિ અસ્સતિ અસ્સરણતા અધારણતા પિલાપનતા સમ્મુસનતા – ઇદં વુચ્ચતિ મુટ્ઠસ્સચ્ચં. ઇમિના મુટ્ઠસ્સચ્ચેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘મુટ્ઠસ્સતિ’’.

૬૦. કતમો ચ પુગ્ગલો અસમ્પજાનો? તત્થ કતમં અસમ્પજઞ્ઞં? યં અઞ્ઞાણં અદસ્સનં અનભિસમયો અનનુબોધો અસમ્બોધો અપ્પટિવેધો અસઙ્ગાહણા અપરિયોગાહણા [અસંગાહના અપરિયોગાહના (સી. સ્યા. ક.)] અસમપેક્ખણા અપચ્ચવેક્ખણા અપચ્ચક્ખકમ્મં દુમ્મેજ્ઝં બાલ્યં અસમ્પજઞ્ઞં મોહો પમોહો સમ્મોહો અવિજ્જા અવિજ્જોઘો અવિજ્જાયોગો અવિજ્જાનુસયો અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનં અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં – ઇદં વુચ્ચતિ અસમ્પજઞ્ઞં. ઇમિના અસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘અસમ્પજાનો’’.

૬૧. કતમો ચ પુગ્ગલો સીલવિપન્નો? તત્થ કતમા સીલવિપત્તિ? કાયિકો વીતિક્કમો વાચસિકો વીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો વીતિક્કમો – અયં વુચ્ચતિ સીલવિપત્તિ. સબ્બમ્પિ દુસ્સિલ્યં સીલવિપત્તિ. ઇમાય સીલવિપત્તિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘સીલવિપન્નો’’.

૬૨. કતમો ચ પુગ્ગલો દિટ્ઠિવિપન્નો? તત્થ કતમા દિટ્ઠિવિપત્તિ? ‘‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં [સુકટદુક્કટાનં (સી.)] કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા [સમગ્ગતા (ક.)] સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’તિ. યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારો દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં દિટ્ઠિસંયોજનં ગાહો પટિગ્ગાહો અભિનિવેસો પરામાસો કુમ્મગ્ગો મિચ્છાપથો મિચ્છત્તં તિત્થાયતનં વિપરિયાસગ્ગાહો [વિપરિયેસગ્ગાહો (સબ્બત્થ) પદસિદ્ધિ ચિન્તેતબ્બા], અયં વુચ્ચતિ દિટ્ઠિવિપત્તિ. સબ્બાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિપત્તિ. ઇમાય દિટ્ઠિવિપત્તિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘દિટ્ઠિવિપન્નો’’.

૬૩. કતમો ચ પુગ્ગલો અજ્ઝત્તસંયોજનો? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ અપ્પહીનાનિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અજ્ઝત્તસંયોજનો’’.

૬૪. કતમો ચ પુગ્ગલો બહિદ્ધાસંયોજનો? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ અપ્પહીનાનિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘બહિદ્ધાસંયોજનો’’.

૬૫. કતમો ચ પુગ્ગલો અક્કોધનો? તત્થ કતમો કોધો? યો કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં બ્યાપત્તિ બ્યાપજ્જના બ્યાપજ્જિતત્તં વિરોધો પટિવિરોધો ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ કોધો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં કોધો પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અક્કોધનો’’.

૬૬. કતમો ચ પુગ્ગલો અનુપનાહી? તત્થ કતમો ઉપનાહો? પુબ્બકાલં કોધો અપરકાલં ઉપનાહો યો એવરૂપો ઉપનાહો ઉપનય્હના ઉપનય્હિતત્તં અટ્ઠપના ઠપના સણ્ઠપના અનુસંસન્દના અનુપ્પબન્ધના દળ્હીકમ્મં કોધસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ઉપનાહો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં ઉપનાહો પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અનુપનાહી’’.

૬૭. કતમો ચ પુગ્ગલો અમક્ખી? તત્થ કતમો મક્ખો? યો મક્ખો મક્ખાયના મક્ખાયિતત્તં નિટ્ઠુરિયં નિટ્ઠુરિયકમ્મં – અયં વુચ્ચતિ મક્ખો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં મક્ખો પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અમક્ખી’’.

૬૮. કતમો ચ પુગ્ગલો અપળાસી? તત્થ કતમો પળાસો? યો પળાસો પળાસાયના પળાસાયિતત્તં પળાસાહારો વિવાદટ્ઠાનં યુગગ્ગાહો અપ્પટિનિસ્સગ્ગો – અયં વુચ્ચતિ પળાસો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં પળાસો પહીનો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અપળાસી’’.

૬૯. કતમો ચ પુગ્ગલો અનિસ્સુકી? તત્થ કતમા ઇસ્સા? યા પરલાભસક્કારગરુકારમાનનવન્દનપૂજનાસુ ઇસ્સા ઇસ્સાયના ઇસ્સાયિતત્તં ઉસૂયા ઉસૂયના ઉસૂયિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ ઇસ્સા. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં ઇસ્સા પહીના – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અનિસ્સુકી’’.

૭૦. કતમો ચ પુગલો અમચ્છરી? તત્થ કતમં મચ્છરિયં? પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ – આવાસમચ્છરિયં, કુલમચ્છરિયં, લાભમચ્છરિયં, વણ્ણમચ્છરિયં, ધમ્મમચ્છરિયં. યં એવરૂપં મચ્છેરં મચ્છરાયના મચ્છરાયિતત્તં વેવિચ્છં કદરિયં કટુકઞ્ચુકતા અગ્ગહિતત્તં ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ મચ્છરિયં. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇદં મચ્છરિયં પહીનં – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અમચ્છરી’’.

૭૧. કતમો ચ પુગ્ગલો અસઠો? તત્થ કતમં સાઠેય્યં? ઇધેકચ્ચો સઠો હોતિ પરિસઠો. યં તત્થ સઠં સઠતા સાઠેય્યં કક્કરતા કક્કરિયં પરિક્ખત્તતા પારિક્ખત્તિયં – ઇદં વુચ્ચતિ સાઠેય્યં. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇદં સાઠેય્યં પહીનં – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અસઠો’’.

૭૨. કતમો ચ પુગ્ગલો અમાયાવી? તત્થ કતમા માયા? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા તસ્સ પટિચ્છાદનહેતુ પાપિકં ઇચ્છં પણિદહતિ – ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ ઇચ્છતિ, ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ સઙ્કપ્પતિ, ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ વાચં ભાસતિ, ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ કાયેન પરક્કમતિ. યા એવરૂપા માયા માયાવિતા અચ્ચાસરા વઞ્ચના નિકતિ વિકિરણા પરિહરણા ગૂહના પરિગૂહના છાદના પટિચ્છાદના અનુત્તાનીકમ્મં અનાવિકમ્મં વોચ્છાદના પાપકિરિયા – અયં વુચ્ચતિ માયા. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં માયા પહીના – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અમાયાવી’’.

૭૩. કતમો ચ પુગ્ગલો હિરિમા? તત્થ કતમા હિરી? યં હિરીયતિ હિરિયિતબ્બેન હિરીયતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – અયં વુચ્ચતિ હિરી. ઇમાય હિરિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘હિરિમા’’.

૭૪. કતમો ચ પુગ્ગલો ઓત્તપ્પી? તત્થ કતમં ઓત્તપ્પં? યં ઓત્તપ્પતિ ઓત્તપ્પિતબ્બેન ઓત્તપ્પતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – ઇદં વુચ્ચતિ ઓત્તપ્પં. ઇમિના ઓત્તપ્પેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘ઓત્તપ્પી’’.

૭૫. કતમો ચ પુગ્ગલો સુવચો? તત્થ કતમા સોવચસ્સતા? સહધમ્મિકે વુચ્ચમાને સોવચસ્સાયં સોવચસ્સિયં સોવચસ્સતા અવિપ્પટિકુલગ્ગાહિતા અવિપચ્ચનીકસાતતા સાદરિયં સાદરિયતા સગારવતા સપ્પતિસ્સવતા – અયં વુચ્ચતિ સોવચસ્સતા. ઇમાય સોવચસ્સતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘સુવચો’’.

૭૬. કતમો ચ પુગ્ગલો કલ્યાણમિત્તો? તત્થ કતમા કલ્યાણમિત્તતા? યે તે પુગ્ગલા સદ્ધા સીલવન્તો બહુસ્સુતા ચાગવન્તો પઞ્ઞવન્તો, યા તેસં સેવના નિસેવના સંસેવના ભજના સમ્ભજના ભત્તિ સમ્ભત્તિ સમ્પવઙ્કતા – અયં વુચ્ચતિ કલ્યાણમિત્તતા. ઇમાય કલ્યાણમિત્તતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘કલ્યાણમિત્તો’’.

૭૭. કતમો ચ પુગ્ગલો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો? તત્થ કતમા ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. યા ઇમેસં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં ગુત્તિ ગોપના આરક્ખો સંવરો – અયં વુચ્ચતિ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા. ઇમાય ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો’’.

૭૮. કતમો ચ પુગ્ગલો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ? તત્થ કતમા ભોજને મત્તઞ્ઞુતા? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ – ‘‘નેવ દવાય, ન મદાય, ન મણ્ડનાય, ન વિભૂસનાય; યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાય વિહિંસૂપરતિયા બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય. ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચા’’તિ. યા તત્થ સન્તુટ્ઠિતા મત્તઞ્ઞુતા પટિસઙ્ખા ભોજને – અયં વુચ્ચતિ ભોજને મત્તઞ્ઞુતા. ઇમાય ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘ભોજને મત્તઞ્ઞૂ’’.

૭૯. કતમો ચ પુગ્ગલો ઉપટ્ઠિતસ્સતિ? તત્થ કતમા સતિ? યા સતિ અનુસ્સતિ પટિસ્સતિ સતિ સરણતા ધારણતા અપિલાપનતા અસમ્મુસનતા સતિ સતિન્દ્રિયં સતિબલં સમ્માસતિ – અયં વુચ્ચતિ સતિ. ઇમાય સતિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘ઉપટ્ઠિતસ્સતિ’’.

૮૦. કતમો ચ પુગ્ગલો સમ્પજાનો? તત્થ કતમં સમ્પજઞ્ઞં? યા પઞ્ઞા પજાનના વિચયો પવિચયો ધમ્મવિચયો સલ્લક્ખણા ઉપલક્ખણા પચ્ચુપલક્ખણા પણ્ડિચ્ચં કોસલ્લં નેપુઞ્ઞં વેભબ્યા ચિન્તા ઉપપરિક્ખા ભૂરી મેધા પરિણાયિકા વિપસ્સના સમ્પજઞ્ઞં પતોદો પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલં પઞ્ઞાસત્થં પઞ્ઞાપાસાદો પઞ્ઞાઆલોકો પઞ્ઞાઓભાસો પઞ્ઞાપજ્જોતો પઞ્ઞારતનં અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – ઇદં વુચ્ચતિ સમ્પજઞ્ઞં. ઇમિના સમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘સમ્પજાનો’’.

૮૧. કતમો ચ પુગ્ગલો સીલસમ્પન્નો? તત્થ કતમા સીલસમ્પદા? કાયિકો અવીતિક્કમો વાચસિકો અવીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો – અયં વુચ્ચતિ સીલસમ્પદા. સબ્બોપિ સીલસંવરો સીલસમ્પદા. ઇમાય સીલસમ્પદાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘સીલસમ્પન્નો’’.

૮૨. કતમો ચ પુગ્ગલો દિટ્ઠિસમ્પન્નો? તત્થ કતમા દિટ્ઠિસમ્પદા? ‘‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અત્થિ અયં લોકો, અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ માતા, અત્થિ પિતા, અત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, અત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’તિ. યા એવરૂપા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ દિટ્ઠિસમ્પદા. સબ્બાપિ સમ્માદિટ્ઠિ દિટ્ઠિસમ્પદા. ઇમાય દિટ્ઠિસમ્પદાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘દિટ્ઠિસમ્પન્નો’’.

૮૩. કતમે દ્વે પુગ્ગલા દુલ્લભા લોકસ્મિં? યો ચ પુબ્બકારી, યો ચ કતઞ્ઞૂ કતવેદી – ઇમે દ્વે પુગ્ગલા દુલ્લભા લોકસ્મિં.

૮૪. કતમે દ્વે પુગ્ગલા દુત્તપ્પયા? યો ચ લદ્ધં લદ્ધં નિક્ખિપતિ, યો ચ લદ્ધં લદ્ધં વિસ્સજ્જેતિ – ઇમે દ્વે પુગ્ગલા ‘‘દુત્તપ્પયા’’.

૮૫. કતમે દ્વે પુગ્ગલા સુતપ્પયા? યો ચ લદ્ધં લદ્ધં ન નિક્ખિપતિ, યો ચ લદ્ધં લદ્ધં ન વિસ્સજ્જેતિ – ઇમે દ્વે પુગ્ગલા ‘‘સુતપ્પયા’’.

૮૬. કતમેસં દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં આસવા વડ્ઢન્તિ? યો ચ ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં કુક્કુચ્ચાયતિ, યો ચ કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં ન કુક્કુચ્ચાયતિ – ઇમેસં દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં આસવા વડ્ઢન્તિ.

૮૭. કતમેસં દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં આસવા ન વડ્ઢન્તિ? યો ચ ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં ન કુક્કુચ્ચાયતિ, યો ચ કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં કુક્કુચ્ચાયતિ – ઇમેસં દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં આસવા ન વડ્ઢન્તિ.

૮૮. કતમો ચ પુગ્ગલો હીનાધિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો દુસ્સીલો હોતિ પાપધમ્મો, સો અઞ્ઞં દુસ્સીલં પાપધમ્મં સેવતિ ભજતિ પયિરુપાસતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘હીનાધિમુત્તો’’.

૮૯. કતમો ચ પુગ્ગલો પણીતાધિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સીલવા હોતિ કલ્યાણધમ્મો, સો અઞ્ઞં સીલવન્તં કલ્યાણધમ્મં સેવતિ ભજતિ પયિરુપાસતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘પણીતાધિમુત્તો’’.

૯૦. કતમો ચ પુગ્ગલો તિત્તો? પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા [પચ્ચેકબુદ્ધો (સી.)] યે ચ તથાગતસ્સ સાવકા અરહન્તો તિત્તા. સમ્માસમ્બુદ્ધો તિત્તો ચ તપ્પેતા ચ [તપ્પેતા ચ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો તિત્તો (સી.)].

દુકનિદ્દેસો.

૩. તિકપુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ

૯૧. કતમો ચ પુગ્ગલો નિરાસો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો દુસ્સીલો હોતિ પાપધમ્મો અસુચિ સઙ્કસ્સરસમાચારો પટિચ્છન્નકમ્મન્તો અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞો અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો અન્તોપૂતિ અવસ્સુતો કસમ્બુજાતો. સો સુણાતિ – ‘‘ઇત્થન્નામો કિર ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘‘કુદાસ્સુ નામાહમ્પિ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’’તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘નિરાસો’’.

૯૨. કતમો ચ પુગ્ગલો આસંસો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સીલવા હોતિ કલ્યાણધમ્મો. સો સુણાતિ – ‘‘ઇત્થન્નામો કિર ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘કુદાસ્સુ નામાહમ્પિ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’’તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘આસંસો’’.

૯૩. કતમો ચ પુગ્ગલો વિગતાસો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો સુણાતિ – ‘‘ઇત્થન્નામો કિર ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘‘કુદાસ્સુ નામાહમ્પિ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? યા હિસ્સ પુબ્બે અવિમુત્તસ્સ વિમુત્તાસા, સા પટિપ્પસ્સદ્ધા. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘વિગતાસો’’.

૯૪. તત્થ કતમે તયો ગિલાનૂપમા પુગ્ગલા? તયો ગિલાના – ઇધેકચ્ચો ગિલાનો લભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ અલભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ, લભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ અલભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ, લભન્તો વા પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં અલભન્તો વા પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં, નેવ વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધા. (૧)

ઇધ પનેકચ્ચો ગિલાનો લભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ અલભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ, લભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ અલભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ, લભન્તો વા પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં અલભન્તો વા પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં, વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધા. (૨)

ઇધ પનેકચ્ચો ગિલાનો લભન્તો સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ નો અલભન્તો, લભન્તો સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ નો અલભન્તો, લભન્તો પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં નો અલભન્તો, વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધા. (૩)

તત્ર ય્વાયં ગિલાનો લભન્તો સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ નો અલભન્તો, લભન્તો સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ નો અલભન્તો, લભન્તો પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં નો અલભન્તો, વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધા, ઇમં ગિલાનં પટિચ્ચ ભગવતા ગિલાનભત્તં અનુઞ્ઞાતં ગિલાનભેસજ્જં અનુઞ્ઞાતં ગિલાનુપટ્ઠાકો અનુઞ્ઞાતો. ઇમઞ્ચ પન ગિલાનં પટિચ્ચ અઞ્ઞેપિ ગિલાના ઉપટ્ઠાતબ્બા.

એવમેવં [એવમેવ (સી.)] તયો ગિલાનૂપમા પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો લભન્તો વા તથાગતં દસ્સનાય અલભન્તો વા તથાગતં દસ્સનાય, લભન્તો વા તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવણાય અલભન્તો વા તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવણાય, નેવ ઓક્કમતિ નિયામં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં. (૧)

ઇધ પનેકચ્ચો પુગ્ગલો લભન્તો વા તથાગતં દસ્સનાય અલભન્તો વા તથાગતં દસ્સનાય, લભન્તો વા તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવણાય અલભન્તો વા તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવણાય, ઓક્કમતિ નિયામં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં. (૨)

ઇધ પનેકચ્ચો પુગ્ગલો લભન્તો તથાગતં દસ્સનાય નો અલભન્તો, લભન્તો તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવણાય નો અલભન્તો, ઓક્કમતિ નિયામં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં. (૩)

તત્ર ય્વાયં પુગ્ગલો લભન્તો તથાગતં દસ્સનાય નો અલભન્તો, લભન્તો તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવણાય નો અલભન્તો, ઓક્કમતિ નિયામં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં, ઇમં પુગ્ગલં પટિચ્ચ ભગવતા ધમ્મદેસના અનુઞ્ઞાતા, ઇમઞ્ચ પુગ્ગલં પટિચ્ચ અઞ્ઞેસમ્પિ ધમ્મો દેસેતબ્બો. ઇમે તયો ગિલાનૂપમા પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં.

૯૫. કતમો ચ પુગ્ગલો કાયસક્ખી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘કાયસક્ખી’’.

૯૬. કતમો ચ પુગ્ગલો દિટ્ઠિપ્પત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘દિટ્ઠિપ્પત્તો’’.

૯૭. કતમો ચ પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ, નો ચ ખો યથાદિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સદ્ધાવિમુત્તો’’.

૯૮. કતમો ચ પુગ્ગલો ગૂથભાણી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો મુસાવાદી હોતિ સભગ્ગતો વા પરિસગ્ગતો વા ઞાતિમજ્ઝગતો વા પૂગમજ્ઝગતો વા રાજકુલમજ્ઝગતો વા અભિનીતો સક્ખિપુટ્ઠો – ‘‘એહમ્ભો [એહિ ભો (સ્યા. ક.) મ. નિ. ૧.૪૪૦; અ. નિ. ૩.૨૮], પુરિસ, યં જાનાસિ તં વદેહી’’તિ, સો અજાનં વા આહ – ‘‘જાનામી’’તિ, જાનં વા આહ – ‘‘ન જાનામી’’તિ, અપસ્સં વા આહ – ‘‘પસ્સામી’’તિ, પસ્સં વા આહ – ‘‘ન પસ્સામી’’તિ. ઇતિ અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વા સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ગૂથભાણી’’.

૯૯. કતમો ચ પુગ્ગલો પુપ્ફભાણી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ સભગ્ગતો વા પરિસગ્ગતો વા ઞાતિમજ્ઝગતો વા પૂગમજ્ઝગતો વા રાજકુલમજ્ઝગતો વા અભિનીતો સક્ખિપુટ્ઠો – ‘‘એહમ્ભો, પુરિસ, યં જાનાસિ તં વદેહી’’તિ, સો અજાનં વા આહ – ‘‘ન જાનામી’’તિ, જાનં વા આહ – ‘‘જાનામી’’તિ, અપસ્સં વા આહ – ‘‘ન પસ્સામી’’તિ, પસ્સં વા આહ – ‘‘પસ્સામી’’તિ. ઇતિ અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વા ન સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘પુપ્ફભાણી’’.

૧૦૦. કતમો ચ પુગ્ગલો મધુભાણી? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનિયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા, તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘મધુભાણી’’.

૧૦૧. કતમો ચ પુગ્ગલો અરુકૂપમચિત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો કોધનો હોતિ ઉપાયાસબહુલો, અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો અભિસજ્જતિ કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિત્થીયતિ [પતિટ્ઠીયતિ (સ્યા. ક.) અ. નિ. ૩.૨૫], કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ. સેય્યથાપિ નામ દુટ્ઠારુકો કટ્ઠેન વા કઠલાય [કથલાય (ક.), કથલેન (અટ્ઠકથા) અ. નિ. ૩.૨૫] વા ઘટ્ટિતો ભિય્યોસો મત્તાય આસવં દેતિ [અસ્સવનોતિ (સી.)], એવમેવં ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો કોધનો હોતિ ઉપાયાસબહુલો, અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો અભિસજ્જતિ કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિત્થીયતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અરુકૂપમચિત્તો’’.

૧૦૨. કતમો ચ પુગ્ગલો વિજ્જૂપમચિત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. સેય્યથાપિ નામ ચક્ખુમા પુરિસો રત્તન્ધકારતિમિસાય વિજ્જન્તરિકાય રૂપાનિ પસ્સેય્ય, એવમેવં ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘વિજ્જૂપમચિત્તો’’.

૧૦૩. કતમો ચ પુગ્ગલો વજિરૂપમચિત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સેય્યથાપિ નામ વજિરસ્સ નત્થિ કિઞ્ચિ અભેજ્જં મણિ વા પાસાણો વા, એવમેવં ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘વજિરૂપમચિત્તો’’.

૧૦૪. કતમો ચ પુગ્ગલો અન્ધો? ઇધેકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ તથારૂપં ચક્ખુ ન હોતિ યથારૂપેન ચક્ખુના અનધિગતં વા ભોગં અધિગચ્છેય્ય, અધિગતં વા ભોગં ફાતિં કરેય્ય; તથારૂપમ્પિસ્સ ચક્ખુ ન હોતિ યથારૂપેન ચક્ખુના કુસલાકુસલે ધમ્મે જાનેય્ય, સાવજ્જાનવજ્જે ધમ્મે જાનેય્ય, હીનપ્પણીતે ધમ્મે જાનેય્ય, કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગે ધમ્મે જાનેય્ય – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અન્ધો’’.

૧૦૫. કતમો ચ પુગ્ગલો એકચક્ખુ? ઇધેકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ તથારૂપં ચક્ખુ હોતિ, યથારૂપેન ચક્ખુના અનધિગતં વા ભોગં અધિગચ્છેય્ય, અધિગતં વા ભોગં ફાતિં કરેય્ય; તથારૂપમ્પિસ્સ ચક્ખુ ન હોતિ યથારૂપેન ચક્ખુના કુસલાકુસલે ધમ્મે જાનેય્ય, સાવજ્જાનવજ્જે ધમ્મે જાનેય્ય, હીનપ્પણીતે ધમ્મે જાનેય્ય, કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગે ધમ્મે જાનેય્ય – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘એકચક્ખુ’’.

૧૦૬. કતમો ચ પુગ્ગલો દ્વિચક્ખુ? ઇધેકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ તથારૂપં ચક્ખુ હોતિ યથારૂપેન ચક્ખુના અનધિગતં વા ભોગં અધિગચ્છેય્ય, અધિગતં વા ભોગં ફાતિં કરેય્ય; તથારૂપમ્પિસ્સ ચક્ખુ હોતિ યથારૂપેન ચક્ખુના કુસલાકુસલે ધમ્મે જાનેય્ય, સાવજ્જાનવજ્જે ધમ્મે જાનેય્ય, હીનપ્પણીતે ધમ્મે જાનેય્ય, કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગે ધમ્મે જાનેય્ય – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘દ્વિચક્ખુ’’.

૧૦૭. કતમો ચ પુગ્ગલો અવકુજ્જપઞ્ઞો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આરામં ગન્તા [ગતો (સી.), ગન્ત્વા (સ્યા.)] હોતિ અભિક્ખણં ભિક્ખૂનં સન્તિકે ધમ્મસ્સવણાય [ધમ્મસ્સવનાય (સ્યા.)]. તસ્સ ભિક્ખૂ ધમ્મં દેસેન્તિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેન્તિ. સો તસ્મિં આસને નિસિન્નો તસ્સા કથાય નેવ આદિં મનસિ કરોતિ, ન મજ્ઝં મનસિ કરોતિ, ન પરિયોસાનં મનસિ કરોતિ. વુટ્ઠિતોપિ તમ્હા આસના તસ્સા કથાય નેવ આદિં મનસિ કરોતિ, ન મજ્ઝં મનસિ કરોતિ, ન પરિયોસાનં મનસિ કરોતિ. સેય્યથાપિ નામ કુમ્ભો નિક્કુજ્જો [નિકુજ્જો (સ્યા.) અ. નિ. ૩.૩૦] તત્ર ઉદકં આસિત્તં વિવટ્ટતિ, નો સણ્ઠાતિ; એવમેવં ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આરામં ગન્તા હોતિ અભિક્ખણં ભિક્ખૂનં સન્તિકે ધમ્મસ્સવણાય. તસ્સ ભિક્ખૂ ધમ્મં દેસેન્તિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેન્તિ. સો તસ્મિં આસને નિસિન્નો તસ્સા કથાય નેવ આદિં મનસિ કરોતિ, ન મજ્ઝં મનસિ કરોતિ, ન પરિયોસાનં મનસિ કરોતિ. વુટ્ઠિતોપિ તમ્હા આસના તસ્સા કથાય નેવ આદિં મનસિ કરોતિ, ન મજ્ઝં મનસિ કરોતિ, ન પરિયોસાનં મનસિ કરોતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અવકુજ્જપઞ્ઞો’’.

૧૦૮. કતમો ચ પુગ્ગલો ઉચ્છઙ્ગપઞ્ઞો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આરામં ગન્તા હોતિ અભિક્ખણં ભિક્ખૂનં સન્તિકે ધમ્મસ્સવણાય. તસ્સ ભિક્ખૂ ધમ્મં દેસેન્તિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેન્તિ. સો તસ્મિં આસને નિસિન્નો તસ્સા કથાય આદિમ્પિ મનસિ કરોતિ, મજ્ઝમ્પિ મનસિ કરોતિ, પરિયોસાનમ્પિ મનસિ કરોતિ. વુટ્ઠિતો ચ ખો તમ્હા આસના તસ્સા કથાય નેવ આદિં મનસિ કરોતિ, ન મજ્ઝં મનસિ કરોતિ, ન પરિયોસાનં મનસિ કરોતિ. સેય્યથાપિ નામ પુરિસસ્સ ઉચ્છઙ્ગે નાનાખજ્જકાનિ આકિણ્ણાનિ – તિલા તણ્ડુલા [તિલતણ્ડુલા (ક.) અ. નિ. ૩.૩૦] મોદકા બદરા. સો તમ્હા આસના વુટ્ઠહન્તો સતિસમ્મોસા પકિરેય્ય. એવમેવં ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આરામં ગન્તા હોતિ અભિક્ખણં ભિક્ખૂનં સન્તિકે ધમ્મસ્સવણાય. તસ્સ ભિક્ખૂ ધમ્મં દેસેન્તિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેન્તિ. સો તસ્મિં આસને નિસિન્નો તસ્સા કથાય આદિમ્પિ મનસિ કરોતિ, મજ્ઝમ્પિ મનસિ કરોતિ, પરિયોસાનમ્પિ મનસિ કરોતિ. વુટ્ઠિતો ચ ખો તમ્હા આસના તસ્સા કથાય નેવ આદિમ્પિ મનસિ કરોતિ, ન મજ્ઝમ્પિ મનસિ કરોતિ, ન પરિયોસાનમ્પિ મનસિ કરોતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ઉચ્છઙ્ગપઞ્ઞો’’.

૧૦૯. કતમો ચ પુગ્ગલો પુથુપઞ્ઞો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આરામં ગન્તા હોતિ અભિક્ખણં ભિક્ખૂનં સન્તિકે ધમ્મસ્સવણાય. તસ્સ ભિક્ખૂ ધમ્મં દેસેન્તિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેન્તિ. સો તસ્મિં આસને નિસિન્નો તસ્સા કથાય આદિમ્પિ મનસિ કરોતિ, મજ્ઝમ્પિ મનસિ કરોતિ, પરિયોસાનમ્પિ મનસિ કરોતિ. વુટ્ઠિતોપિ તમ્હા આસના તસ્સા કથાય આદિમ્પિ મનસિ કરોતિ, મજ્ઝમ્પિ મનસિ કરોતિ, પરિયોસાનમ્પિ મનસિ કરોતિ. સેય્યથાપિ નામ કુમ્ભો ઉક્કુજ્જો તત્ર ઉદકં આસિત્તં સણ્ઠાતિ, નો વિવટ્ટતિ; એવમેવં ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આરામં ગન્તા હોન્તિ અભિક્ખણં ભિક્ખૂનં સન્તિકે ધમ્મસ્સવણાય. તસ્સ ભિક્ખૂ ધમ્મં દેસેન્તિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેન્તિ. સો તસ્મિં આસને નિસિન્નો તસ્સા કથાય આદિમ્પિ મનસિ કરોતિ, મજ્ઝમ્પિ મનસિ કરોતિ, પરિયોસાનમ્પિ મનસિ કરોતિ. વુટ્ઠિતોપિ તમ્હા આસના તસ્સા કથાય આદિમ્પિ મનસિ કરોતિ, મજ્ઝમ્પિ મનસિ કરોતિ, પરિયોસાનમ્પિ મનસિ કરોતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘પુથુપઞ્ઞો’’.

૧૧૦. કતમો ચ પુગ્ગલો કામેસુ ચ ભવેસુ ચ અવીતરાગો? સોતાપન્નસકદાગામિનો – ઇમે વુચ્ચન્તિ પુગ્ગલા ‘‘કામેસુ ચ ભવેસુ ચ અવીતરાગા’’.

૧૧૧. કતમો ચ પુગ્ગલો કામેસુ વીતરાગો, ભવેસુ અવીતરાગો? અનાગામી – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘કામેસુ વીતરાગો, ભવેસુ અવીતરાગો’’.

૧૧૨. કતમો ચ પુગ્ગલો કામેસુ ચ ભવેસુ ચ વીતરાગો? અરહા – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘કામેસુ ચ ભવેસુ ચ વીતરાગો’’.

૧૧૩. કતમો ચ પુગ્ગલો પાસાણલેખૂપમો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અભિણ્હં કુજ્ઝતિ. સો ચ ખ્વસ્સ કોધો ચિરં દીઘરત્તં અનુસેતિ. સેય્યથાપિ નામ પાસાણે લેખા ન ખિપ્પં લુજ્જતિ વાતેન વા ઉદકેન વા, ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ; એવમેવં ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અભિણ્હં કુજ્ઝતિ. સો ચ ખ્વસ્સ કોધો ચિરં દીઘરત્તં અનુસેતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘પાસાણલેખૂપમો’’.

૧૧૪. કતમો ચ પુગ્ગલો પથવિલેખૂપમો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અભિણ્હં કુજ્ઝતિ. સો ચ ખ્વસ્સ કોધો ન ચિરં દીઘરત્તં અનુસેતિ. સેય્યથાપિ નામ પથવિયા [પઠવિયા (સી. સ્યા.)] લેખા ખિપ્પં લુજ્જતિ વાતેન વા ઉદકેન વા, ન ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ; એવમેવં ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અભિણ્હં કુજ્ઝતિ. સો ચ ખ્વસ્સ કોધો ન ચિરં દીઘરત્તં અનુસેતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘પથવિલેખૂપમો’’.

૧૧૫. કતમો ચ પુગ્ગલો ઉદકલેખૂપમો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આગાળ્હેનપિ વુચ્ચમાનો ફરુસેનપિ વુચ્ચમાનો અમનાપેનપિ વુચ્ચમાનો સંસન્દતિમેવ [… ચેવ (સ્યા.) અ. નિ. ૩.૧૩૩] સન્ધિયતિમેવ [… ચેવ (સ્યા.) અ. નિ. ૩.૧૩૩] સમ્મોદતિમેવ [… ચેવ (સ્યા.) અ. નિ. ૩.૧૩૩]. સેય્યથાપિ નામ ઉદકે લેખા ખિપ્પં લુજ્જતિ, ન ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ; એવમેવં ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આગાળ્હેનપિ વુચ્ચમાનો ફરુસેનપિ વુચ્ચમાનો અમનાપેનપિ વુચ્ચમાનો સંસન્દતિમેવ સન્ધિયતિમેવ સમ્મોદતિમેવ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘ઉદકલેખૂપમો’’.

૧૧૬. તત્થ કતમે તયો પોત્થકૂપમા પુગ્ગલા? તયો પોત્થકા – નવોપિ પોત્થકો દુબ્બણ્ણો ચેવ હોતિ દુક્ખસમ્ફસ્સો ચ અપ્પગ્ઘો ચ, મજ્ઝિમોપિ પોત્થકો દુબ્બણ્ણો ચેવ હોતિ દુક્ખસમ્ફસ્સો ચ અપ્પગ્ઘો ચ, જિણ્ણોપિ પોત્થકો દુબ્બણ્ણો ચેવ હોતિ દુક્ખસમ્ફસ્સો ચ અપ્પગ્ઘો ચ. જિણ્ણમ્પિ પોત્થકં ઉક્ખલિપરિમજ્જનં વા કરોન્તિ સઙ્કારકૂટે વા નં છડ્ડેન્તિ. એવમેવં તયોમે પોત્થકૂપમા પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના ભિક્ખૂસુ. કતમે તયો? નવો ચેપિ ભિક્ખુ હોતિ દુસ્સીલો પાપધમ્મો, ઇદમસ્સ દુબ્બણ્ણતાય. સેય્યથાપિ સો પોત્થકો દુબ્બણ્ણો, તથૂપમો અયં પુગ્ગલો. યે ખો પનસ્સ સેવન્તિ ભજન્તિ પયિરુપાસન્તિ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જન્તિ, તેસં તં હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય. ઇદમસ્સ દુક્ખસમ્ફસ્સતાય. સેય્યથાપિ સો પોત્થકો દુક્ખસમ્ફસ્સો, તથૂપમો અયં પુગ્ગલો. યેસં ખો પન સો પટિગ્ગણ્હાતિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં, તેસં તં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં. ઇદમસ્સ અપ્પગ્ઘતાય. સેય્યથાપિ સો પોત્થકો અપ્પગ્ઘો, તથૂપમો અયં પુગ્ગલો.

મજ્ઝિમો ચેપિ ભિક્ખુ હોતિ…પે… થેરો ચેપિ ભિક્ખુ હોતિ દુસ્સીલો પાપધમ્મો, ઇદમસ્સ દુબ્બણ્ણતાય. સેય્યથાપિ સો પોત્થકો દુબ્બણ્ણો, તથૂપમો અયં પુગ્ગલો. યે ખો પનસ્સ સેવન્તિ ભજન્તિ પયિરુપાસન્તિ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જન્તિ, તેસં તં હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય. ઇદમસ્સ દુક્ખસમ્ફસ્સતાય. સેય્યથાપિ સો પોત્થકો દુક્ખસમ્ફસ્સો, તથૂપમો અયં પુગ્ગલો. યેસં ખો પન સો પટિગ્ગણ્હાતિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં, તેસં તં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં. ઇદમસ્સ અપ્પગ્ઘતાય. સેય્યથાપિ સો પોત્થકો અપ્પગ્ઘો, તથૂપમો અયં પુગ્ગલો.

એવરૂપો ચે થેરો ભિક્ખુ સઙ્ઘમજ્ઝે ભણતિ. તમેનં ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘કિં નુ ખો તુય્હં બાલસ્સ અબ્યત્તસ્સ ભણિતેન, ત્વમ્પિ નામ ભણિતબ્બં મઞ્ઞસી’’તિ! સો કુપિતો અનત્તમનો તથારૂપિં વાચં નિચ્છારેતિ યથારૂપાય વાચાય સઙ્ઘો તં ઉક્ખિપતિ, સઙ્કારકૂટેવ નં પોત્થકં. ઇમે તયો પોત્થકૂપમા પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના ભિક્ખૂસુ.

૧૧૭. તત્થ કતમે તયો કાસિકવત્થૂપમા પુગ્ગલા? તીણિ કાસિકવત્થાનિ – નવમ્પિ કાસિકવત્થં વણ્ણવન્તઞ્ચેવ હોતિ સુખસમ્ફસ્સઞ્ચ મહગ્ઘઞ્ચ, મજ્ઝિમમ્પિ કાસિકવત્થં વણ્ણવન્તઞ્ચેવ હોતિ સુખસમ્ફસ્સઞ્ચ મહગ્ઘઞ્ચ, જિણ્ણમ્પિ કાસિકવત્થં વણ્ણવન્તઞ્ચેવ હોતિ સુખસમ્ફસ્સઞ્ચ મહગ્ઘઞ્ચ. જિણ્ણમ્પિ કાસિકવત્થં રતનપલિવેઠનં વા કરોન્તિ ગન્ધકરણ્ડકે વા નં નિક્ખિપન્તિ.

એવમેવં તયોમે કાસિકવત્થૂપમા પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના ભિક્ખૂસુ. કતમે તયો? નવો ચેપિ ભિક્ખુ હોતિ સીલવા કલ્યાણધમ્મો, ઇદમસ્સ સુવણ્ણતાય. સેય્યથાપિ તં કાસિકવત્થં વણ્ણવન્તં, તથૂપમો અયં પુગ્ગલો. યે ખો પનસ્સ સેવન્તિ ભજન્તિ પયિરુપાસન્તિ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જન્તિ, તેસં તં હોતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. ઇદમસ્સ સુખસમ્ફસ્સતાય. સેય્યથાપિ તં કાસિકવત્થં સુખસમ્ફસ્સં, તથૂપમો અયં પુગ્ગલો. યેસં ખો પન સો [યેસં ખો પન (સબ્બત્થ) અ. નિ. ૩.૧૦૦] પટિગ્ગણ્હાતિ [પતિગણ્હાતિ (સી.) રૂપસિદ્ધિટીકાય પન સમેતિ] ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં, તેસં તં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં. ઇદમસ્સ મહગ્ઘતાય. સેય્યથાપિ તં કાસિકવત્થં મહગ્ઘં, તથૂપમો અયં પુગ્ગલો.

મજ્ઝિમો ચેપિ ભિક્ખુ…પે… થેરો ચેપિ ભિક્ખુ હોતિ સીલવા કલ્યાણધમ્મો, ઇદમસ્સ સુવણ્ણતાય. સેય્યથાપિ તં કાસિકવત્થં વણ્ણવન્તં, તથૂપમો અયં પુગ્ગલો. યે ખો પનસ્સ સેવન્તિ ભજન્તિ પયિરુપાસન્તિ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જન્તિ, તેસં તં હોતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. ઇદમસ્સ સુખસમ્ફસ્સતાય. સેય્યથાપિ તં કાસિકવત્થં સુખસમ્ફસ્સં, તથૂપમો અયં પુગ્ગલો. યેસં ખો પન સો પટિગ્ગણ્હાતિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં, તેસં તં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં. ઇદમસ્સ મહગ્ઘતાય. સેય્યથાપિ તં કાસિકવત્થં મહગ્ઘં, તથૂપમો અયં પુગ્ગલો.

એવરૂપો ચે થેરો ભિક્ખુ સઙ્ઘમજ્ઝે ભણતિ, તમેનં ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘અપ્પસદ્દા આયસ્મન્તો હોથ, થેરો ભિક્ખુ ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ ભણતી’’તિ. તસ્સ તં વચનં આધેય્યં ગચ્છતિ, ગન્ધકરણ્ડકેવ નં કાસિકવત્થં. ઇમે તયો કાસિકવત્થૂપમા પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના ભિક્ખૂસુ.

૧૧૮. કતમો ચ પુગ્ગલો સુપ્પમેય્યો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ઉદ્ધતો હોતિ ઉન્નળો ચપલો મુખરો વિકિણ્ણવાચો મુટ્ઠસ્સતિ અસમ્પજાનો અસમાહિતો વિબ્ભન્તચિત્તો પાકટિન્દ્રિયો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘સુપ્પમેય્યો’’.

૧૧૯. કતમો ચ પુગ્ગલો દુપ્પમેય્યો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અનુદ્ધતો હોતિ અનુન્નળો અચપલો અમુખરો અવિકિણ્ણવાચો ઉપટ્ઠિતસ્સતિ સમ્પજાનો સમાહિતો એકગ્ગચિત્તો સંવુતિન્દ્રિયો – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘દુપ્પમેય્યો’’.

૧૨૦. કતમો ચ પુગ્ગલો અપ્પમેય્યો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ‘‘અપ્પમેય્યો’’.

૧૨૧. કતમો ચ પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો હીનો હોતિ સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાય. એવરૂપો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો, અઞ્ઞત્ર અનુદ્દયા અઞ્ઞત્ર અનુકમ્પા.

૧૨૨. કતમો ચ પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સદિસો હોતિ સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાય. એવરૂપો પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? ‘‘સીલસામઞ્ઞગતાનં સતં સીલકથા ચ નો ભવિસ્સતિ, સા ચ નો ફાસુ ભવિસ્સતિ, સા ચ નો પવત્તિની ભવિસ્સતિ; સમાધિસામઞ્ઞગતાનં સતં સમાધિકથા ચ નો ભવિસ્સતિ, સા ચ નો ફાસુ ભવિસ્સતિ, સા ચ નો પવત્તિની [પવત્તની (સી.) અ. નિ. ૩.૨૬] ભવિસ્સતિ; પઞ્ઞાસામઞ્ઞગતાનં સતં પઞ્ઞાકથા ચ નો ભવિસ્સતિ, સા ચ નો ફાસુ ભવિસ્સતિ, સા ચ નો પવત્તિની ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા એવરૂપો પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો.

૧૨૩. કતમો ચ પુગ્ગલો સક્કત્વા ગરું કત્વા સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અધિકો હોતિ સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાય. એવરૂપો પુગ્ગલો સક્કત્વા ગરું કત્વા સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? ‘‘અપરિપૂરં વા સીલક્ખન્ધં પરિપૂરેસ્સામિ, પરિપૂરં વા સીલક્ખન્ધં તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામિ; અપરિપૂરં વા સમાધિક્ખન્ધં પરિપૂરેસ્સામિ, પરિપૂરં વા સમાધિક્ખન્ધં તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામિ; અપરિપૂરં વા પઞ્ઞાક્ખન્ધં પરિપૂરેસ્સામિ, પરિપૂરં વા પઞ્ઞાક્ખન્ધં તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામી’’તિ. તસ્મા એવરૂપો પુગ્ગલો સક્કત્વા ગરું કત્વા સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો.

૧૨૪. કતમો ચ પુગ્ગલો જિગુચ્છિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો દુસ્સીલો હોતિ પાપધમ્મો અસુચિ સઙ્કસ્સરસમાચારો પટિચ્છન્નકમ્મન્તો અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞો અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો અન્તોપૂતિ અવસ્સુતો કસમ્બુજાતો. એવરૂપો પુગ્ગલો જિગુચ્છિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? કિઞ્ચાપિ એવરૂપસ્સ પુગ્ગલસ્સ ન દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જતિ, અથ ખો નં પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ – ‘‘પાપમિત્તો પુરિસપુગ્ગલો પાપસહાયો પાપસમ્પવઙ્કો’’તિ. સેય્યથાપિ નામ અહિ ગૂથગતો કિઞ્ચાપિ ન ડંસતિ, અથ ખો નં મક્ખેતિ; એવમેવં કિઞ્ચાપિ એવરૂપસ્સ પુગ્ગલસ્સ ન દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જતિ, અથ ખો નં પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ – ‘‘પાપમિત્તો પુરિસપુગ્ગલો પાપસહાયો પાપસમ્પવઙ્કો’’તિ! તસ્મા એવરૂપો પુગ્ગલો જિગુચ્છિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો.

૧૨૫. કતમો ચ પુગ્ગલો અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો કોધનો હોતિ ઉપાયાસબહુલો, અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો અભિસજ્જતિ કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિત્થીયતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ. સેય્યથાપિ નામ દુટ્ઠારુકો કટ્ઠેન વા કઠલાય વા ઘટ્ટિતો ભિય્યોસો મત્તાય આસવં દેતિ, એવમેવં ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો કોધનો હોતિ ઉપાયાસબહુલો, અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો અભિસજ્જતિ કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિત્થીયતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ. સેય્યથાપિ નામ તિન્દુકાલાતં કટ્ઠેન વા કઠલાય વા ઘટ્ટિતં ભિય્યોસો મત્તાય ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ, એવમેવં ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો કોધનો હોતિ ઉપાયાસબહુલો, અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો અભિસજ્જતિ કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિત્થીયતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ. સેય્યથાપિ નામ ગૂથકૂપો કટ્ઠેન વા કઠલાય વા ઘટ્ટિતો ભિય્યોસો મત્તાય દુગ્ગન્ધો હોતિ, એવમેવં ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો કોધનો હોતિ ઉપાયાસબહુલો, અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો અભિસજ્જતિ કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિત્થીયતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ; એવરૂપો પુગ્ગલો અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? ‘‘અક્કોસેય્યપિ મં પરિભાસેય્યપિ મં અનત્થમ્પિ મે કરેય્યા’’તિ! તસ્મા એવરૂપો પુગ્ગલો અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો.

૧૨૬. કતમો ચ પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સીલવા હોતિ કલ્યાણધમ્મો – એવરૂપો પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? કિઞ્ચાપિ એવરૂપસ્સ પુગ્ગલસ્સ ન દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જતિ, અથ ખો નં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ – ‘‘કલ્યાણમિત્તો પુરિસપુગ્ગલો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો’’તિ! તસ્મા એવરૂપો પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો.

૧૨૭. કતમો ચ પુગ્ગલો સીલેસુ પરિપૂરકારી, સમાધિસ્મિં મત્તસો કારી, પઞ્ઞાય મત્તસો કારી? સોતાપન્નસકદાગામિનો – ઇમે વુચ્ચન્તિ પુગ્ગલા સીલેસુ પરિપૂરકારિનો, સમાધિસ્મિં મત્તસો કારિનો, પઞ્ઞાય મત્તસો કારિનો.

૧૨૮. કતમો ચ પુગ્ગલો સીલેસુ ચ પરિપૂરકારી, સમાધિસ્મિઞ્ચ પરિપૂરકારી, પઞ્ઞાય મત્તસો કારી? અનાગામી – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સીલેસુ ચ પરિપૂરકારી, સમાધિસ્મિઞ્ચ પરિપૂરકારી, પઞ્ઞાય મત્તસો કારી.

૧૨૯. કતમો ચ પુગ્ગલો સીલેસુ ચ પરિપૂરકારી, સમાધિસ્મિઞ્ચ પરિપૂરકારી, પઞ્ઞાય ચ પરિપૂરકારી? અરહા – અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સીલેસુ ચ પરિપૂરકારી, સમાધિસ્મિઞ્ચ પરિપૂરકારી, પઞ્ઞાય ચ પરિપૂરકારી.

૧૩૦. તત્થ કતમે તયો સત્થારો? ઇધેકચ્ચો સત્થા કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ [પઞ્ઞાપેતિ (સી. સ્યા.)], ન રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, ન વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ. ઇધ પનેકચ્ચો સત્થા કામાનઞ્ચ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, રૂપાનઞ્ચ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, ન વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ. ઇધ પનેકચ્ચો સત્થા કામાનઞ્ચ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, રૂપાનઞ્ચ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, વેદનાનઞ્ચ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ.

તત્ર ય્વાયં સત્થા કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, ન રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, ન વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, રૂપાવચરસમાપત્તિયા લાભી સત્થા તેન દટ્ઠબ્બો. તત્ર ય્વાયં સત્થા કામાનઞ્ચ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, રૂપાનઞ્ચ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, ન વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, અરૂપાવચરસમાપત્તિયા લાભી સત્થા તેન દટ્ઠબ્બો. તત્ર ય્વાયં સત્થા કામાનઞ્ચ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, રૂપાનઞ્ચ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, વેદનાનઞ્ચ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો સત્થા તેન દટ્ઠબ્બો. ઇમે તયો સત્થારો.

૧૩૧. તત્થ કતમે અપરેપિ તયો સત્થારો? ઇધેકચ્ચો સત્થા દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો પઞ્ઞપેતિ, અભિસમ્પરાયઞ્ચ અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો પઞ્ઞપેતિ. ઇધ પનેકચ્ચો સત્થા દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો પઞ્ઞપેતિ, નો ચ ખો અભિસમ્પરાયં અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો પઞ્ઞપેતિ. ઇધ પનેકચ્ચો સત્થા દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો ન પઞ્ઞપેતિ, અભિસમ્પરાયઞ્ચ અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો ન પઞ્ઞપેતિ.