૧. સીલનિદ્દેસવણ્ણના

સીલસરૂપાદિકથાવણ્ણના

૬. એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન. અનેકગુણસઙ્ગાહકેનાતિ અધિસીલસિક્ખાદીનં, અઞ્ઞેસઞ્ચ અનેકેસં ગુણાનં સઙ્ગાહકેન. સીલસમાધિપઞ્ઞામુખેનાતિ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૭૭; થેરગા. ૬૭૬; નેત્તિ. ૫) વિય વિપસ્સનામત્તાદિમુખેન સઙ્ખેપતો અદેસેત્વા સીલસમાધિપઞ્ઞામુખેન દેસિતોપિ, સત્તતિંસાયપિ વા બોધિપક્ખિયધમ્માનં વિસુદ્ધિમગ્ગન્તોગધત્તા તત્થ સીલસમાધિપઞ્ઞા મુખં પમુખં કત્વા દેસિતોપિ. એતેન સીલસમાધિપઞ્ઞાસુ અવસેસબોધિપક્ખિયધમ્માનં સભાવતો, ઉપકારતો ચ અન્તોગધભાવો દીપિતોતિ વેદિતબ્બં. અતિસઙ્ખેપદેસિતોયેવ હોતિ સભાવવિભાગાદિતો અવિભાવિતત્તા. નાલન્તિ ન પરિયત્તં ન સમત્થં. સબ્બેસન્તિ નાતિસઙ્ખેપનાતિવિત્થારરુચીનમ્પિ, વિપઞ્ચિતઞ્ઞુનેય્યાનમ્પિ વા. સઙ્ખેપદેસના હિ સંખિત્તરુચીનં, ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂનંયેવ ચ ઉપકારાય હોતિ, ન પનિતરેસં. અસ્સ વિસુદ્ધિમગ્ગસ્સ. પુચ્છનટ્ઠેન પઞ્હા, કિરિયા કરણં કમ્મં, પઞ્હાવ કમ્મં પઞ્હાકમ્મં, પુચ્છનપયોગો.

કિં સીલન્તિ સરૂપપુચ્છા. કેનટ્ઠેન સીલન્તિ કેન અત્થેન સીલન્તિ વુચ્ચતિ, ‘‘સીલ’’ન્તિ પદં કં અભિધેય્યં નિસ્સાય પવત્તન્તિ અત્થો. તયિદં સીલં સભાવતો, કિચ્ચતો, ઉપટ્ઠાનાકારતો, આસન્નકારણતો ચ કથં જાનિતબ્બન્તિ આહ ‘‘કાનસ્સ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાની’’તિ. પટિપત્તિ નામ દિટ્ઠાનિસંસે એવ હોતીતિ આહ ‘‘કિમાનિસંસ’’ન્તિ. કતિવિધન્તિ પભેદપુચ્છા. વિભાગવન્તાનં હિ સભાવવિભાવનં વિભાગદસ્સનમુખેનેવ હોતીતિ. વોદાનં વિસુદ્ધિ. સા ચ સંકિલેસમલવિમુત્તિ. તં ઇચ્છન્તેન યસ્મા ઉપાયકોસલ્લત્થિના અનુપાયકોસલ્લં વિય સંકિલેસો જાનિતબ્બોતિ આહ ‘‘કો ચસ્સ સંકિલેસો’’તિ.

તત્રાતિ તસ્મિં, તસ્સ વા પઞ્હાકમ્મસ્સ. વિસ્સજ્જનન્તિ વિવરણં. પુચ્છિતો હિ અત્થો અવિભાવિતત્તા નિગૂળ્હો મુટ્ઠિયં કતો વિય તિટ્ઠતિ. તસ્સ વિવરણં વિસ્સજ્જનં વિભૂતભાવકારણતો. પાણાતિપાતાદીહીતિ એત્થ પાણોતિ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં. તસ્સ સરસેનેવ પતનસભાવસ્સ અન્તરે એવ અતિવ પાતનં અતિપાતો, સણિકં પતિતું અદત્વા સીઘં પાતનન્તિ અત્થો, અતિક્કમ્મ વા સત્થાદીહિ અભિભવિત્વા પાતનં અતિપાતો, પાણઘાતો. આદિસદ્દેન અદિન્નાદાનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તેહિ પાણાતિપાતાદીહિ દુસ્સીલ્યકમ્મેહિ. વિરમન્તસ્સાતિ સમાદાનવિરતિવસેન, સમ્પત્તવિરતિવસેન ચ ઓરમન્તસ્સ. વત્તપટિપત્તિન્તિ ઉપજ્ઝાયવત્તાદિવત્તકરણં. ચેતનાદયો ધમ્માતિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં પાળિવસેન વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચેતયતીતિ ચેતના, અત્તના સમ્પયુત્તધમ્મેહિ સદ્ધિં આરમ્મણે અભિસન્દહતીતિ અત્થો. ચેતનાય અનુકૂલવસેનેવ હિ તંસમ્પયુત્તા ધમ્મા આરમ્મણે પવત્તન્તિ. ચેતના કામં કુસલત્તિકસાધારણા, ઇધ પન સીલચેતના અધિપ્પેતાતિ કત્વા ‘‘કુસલા’’તિ વેદિતબ્બા. ચેતસિ નિયુત્તં ચેતસિકં, ચિત્તસમ્પયુત્તન્તિ અત્થો. ચેતનાય સતિપિ ચેતસિકત્તે ‘‘ચેતના સીલ’’ન્તિ વિસું ગહિતત્તા તદઞ્ઞમેવ વિરતિઅનભિજ્ઝાદિકં ચેતસિકં સીલં દટ્ઠબ્બં ગોબલીબદ્દઞાયેન. સંવરણં સંવરો. યથા અકુસલા ધમ્મા ચિત્તે ન ઓતરન્તિ, તથા પિદહનં. અવીતિક્કમો વીતિક્કમસ્સ પટિપક્ખભૂતા અવીતિક્કમવસેન પવત્તચિત્તચેતસિકા. તત્થ ચેતના સીલં નામાતિઆદિ યથાવુત્તસ્સ સુત્તપદસ્સ વિવરણં. વિરમન્તસ્સ ચેતનાતિ વિરતિસમ્પયુત્તં પધાનભૂતં ચેતનમાહ. પૂરેન્તસ્સ ચેતનાતિ વત્તપટિપત્તિઆયૂહિની. વિરમન્તસ્સ વિરતીતિ વિરતિયા પધાનભાવં ગહેત્વા વુત્તં.

એત્થ હિ યદા ‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના કુસલં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિ (કથા. ૫૩૯) વચનતો પાણાતિપાતાદીનં પટિપક્ખભૂતા તબ્બિરતિવિસિટ્ઠા ચેતના તથાપવત્તા પધાનભાવેન પાણાતિપાતાદિપટિવિરતિસાધિકા હોતિ, તદા તંસમ્પયુત્તા વિરતિઅનભિજ્ઝાદયો ચ ચેતનાપક્ખિકા વા, અબ્બોહારિકા વાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય ચેતનાસીલં વુત્તં. યદા પન પાણાતિપાતાદીહિ સઙ્કોચં આપજ્જન્તસ્સ તતો વિરમણાકારેન પવત્તમાના ચેતનાવિસિટ્ઠા વિરતિ, અનભિજ્ઝાદયો ચ તત્થ તત્થ પધાનભાવેન કિચ્ચસાધિકા હોન્તિ, તદા તંસમ્પયુત્તા ચેતના વિરતિઆદિપક્ખિકા વા હોતિ, અબ્બોહારિકા વાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય ચેતસિકસીલં વુત્તં.

ઇદાનિ સુત્તે આગતનયેન કુસલકમ્મપથવસેન ચેતનાચેતસિકસીલાનિ વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. પજહન્તસ્સાતિ સમાદાનવસેન ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ન કરિસ્સામી’’તિ સમ્પત્તવત્થુકાનિપિ અનજ્ઝાચરણેન પજહન્તસ્સ. સત્ત કમ્મપથચેતનાતિ પાણાતિપાતાદિપહાનસાધિકા પટિપાટિયા સત્ત કુસલકમ્મપથચેતના. અભિજ્ઝાદિવસેન યં પરદારગમનાદિ કરીયતિ, તસ્સ પહાયકા અનભિજ્ઝાદયો સીલન્તિ આહ ‘‘ચેતસિકં સીલં નામ અનભિજ્ઝા…પે… સમ્માદિટ્ઠિધમ્મા’’તિ. યથા હિ અભિજ્ઝાબ્યાપાદવસેન મિચ્છાચારપાણાતિપાતાદયો કરીયન્તિ, એવં મિચ્છાદિટ્ઠિવસેનાપિ તે પુત્તમુખદસ્સનાદિઅત્થં કરીયન્તિ. તેસઞ્ચ પજહનકા અનભિજ્ઝાદયોતિ. પાતિમોક્ખસંવરો ચારિત્તવારિત્તવિભાગં વિનયપરિયાપન્નં સિક્ખાપદસીલં. સતિસંવરો મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં આરક્ખા, સા ચ તથાપવત્તા સતિયેવ. ઞાણસંવરો પઞ્ઞા. ખન્તિસંવરો અધિવાસના, સા ચ તથાપવત્તા અદોસપધાના ખન્ધા, અદોસો એવ વા. વીરિયસંવરો કામવિતક્કાદીનં વિનોદનવસેન પવત્તં વીરિયં. પાતિમોક્ખસંવરસતિસંવરાદીસુ યં વત્તબ્બં, તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ.

સોતાનીતિ તણ્હાદિટ્ઠિઅવિજ્જાદુચ્ચરિતઅવસિટ્ઠકિલેસસોતાનિ. ‘‘સોતાનં સંવરં બ્રૂમી’’તિ વત્વા ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરે’’તિ વચનેન સોતાનં સંવરો પિદહનં સમુચ્છેદનં ઞાણન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.

ઇદમત્થિકતં મનસિ કત્વા યેન ઞાણેન યોનિસો પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચયા પટિસેવીયન્તિ. તં પચ્ચયપટિસેવનમ્પિ ઞાણસભાવત્તા એત્થેવ ઞાણસંવરે એવ સમોધાનં સઙ્ગહં ગચ્છતિ. ખમતિ અધિવાસેતીતિ ખમો. ઉપ્પન્નન્તિ તસ્મિં તસ્મિં આરમ્મણે જાતં નિબ્બત્તં. કામવિતક્કન્તિ કામૂપસંહિતં વિતક્કં. નાધિવાસેતીતિ ચિત્તં આરોપેત્વા અબ્ભન્તરે ન વાસેતિ. આજીવપારિસુદ્ધિપીતિ બુદ્ધપટિકુટ્ઠં મિચ્છાજીવં પહાય અનવજ્જેન પચ્ચયપરિયેસનેન સિજ્ઝનકં આજીવપારિસુદ્ધિસીલમ્પિ એત્થેવ વીરિયસંવરે એવ સમોધાનં ગચ્છતિ વીરિયસાધનત્તા. એત્થ ચ યથા ઞાણં તણ્હાદિસોતાનં પવત્તિનિવારણતો પિદહનટ્ઠેન સંવરણતો સંવરો ચ, પરતો પવત્તનકગુણાનં આધારાદિભાવતો સીલનટ્ઠેન સીલં, એવં ખન્તિ અનધિવાસનેન ઉપ્પજ્જનકકિલેસાનં અધિવાસનેન સંવરણતો સંવરો ચ, ખમનહેતુ ઉપ્પજ્જનકગુણાનં આધારાદિભાવતો સીલનટ્ઠેન સીલં, વીરિયં વિનોદેતબ્બાનં પાપધમ્માનં વિનોદનેન સંવરણતો સંવરો ચ, વિનોદનહેતુ ઉપ્પજ્જનકગુણાનં આધારાદિભાવતો સીલનટ્ઠેન સીલન્તિ વેદિતબ્બં. યથા પન પાતિમોક્ખસીલાદિ તસ્સ તસ્સ પાપધમ્મસ્સ પવત્તિતું અપ્પદાનવસેન સંવરણં પિદહનં, તં ઉપાદાય સંવરો, એવં અસમાદિન્નસીલસ્સ આગતવત્થુતો વિરમણમ્પીતિ આહ ‘‘યા ચ પાપભીરુકાનં…પે… સંવરસીલન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ. ન વીતિક્કમતિ એતેનાતિ અવીતિક્કમો. તથાપવત્તો કુસલચિત્તુપ્પાદો.

૭. અવસેસેસુ પન પઞ્હેસુ. સમાધાનં સણ્ઠપનં. દુસ્સીલ્યવસેન હિ પવત્તા કાયકમ્માદયો સમ્પતિ, આયતિઞ્ચ અહિતદુક્ખાવહા, ન સમ્મા ઠપિતાતિ અસણ્ઠપિતા વિપ્પકિણ્ણા વિસટા ચ નામ હોન્તિ, સુસીલ્યવસેન પન પવત્તા તબ્બિપરિયાયતો સણ્ઠપિતા અવિપ્પકિણ્ણા અવિસટા ચ નામ હોન્તિ યથા તં ઓક્ખિત્તચક્ખુતા અબાહુપ્પચાલનાદિ. તેનાહ ‘‘કાયકમ્માદીનં સુસીલ્યવસેન અવિપ્પકિણ્ણતાતિ અત્થો’’તિ. એતેન સમાધિકિચ્ચતો સીલનં વિસેસેતિ. તસ્સ હિ સમાધાનં સમ્પયુત્તધમ્માનં અવિક્ખેપહેતુતા. ઇદં કાયકમ્માદીનં સણ્ઠપનં સંયમનં. ઉપધારણં અધિટ્ઠાનં મૂલભાવો. તથા હિસ્સ આદિચરણાદિભાવો વુત્તો. તેન પથવીધાતુકિચ્ચતો સીલનં વિસેસિતં હોતિ. સા હિ સહજાતરૂપધમ્માનં સન્ધારણવસેન પવત્તતિ. ઇદં પન અનવજ્જધમ્માનં મૂલાધિટ્ઠાનભાવેન. તેનાહ ‘‘કુસલાનં ધમ્માન’’ન્તિઆદિ. તત્થ કુસલધમ્મા નામ સપુબ્બભાગા મહગ્ગતાનુત્તરા ધમ્મા. અઞ્ઞે પન આચરિયા. સિરટ્ઠોતિ યથા સિરસિ છિન્ને સબ્બો અત્તભાવો વિનસ્સતિ, એવં સીલે ભિન્ને સબ્બં ગુણસરીરં વિનસ્સતિ. તસ્મા તસ્સ ઉત્તમઙ્ગટ્ઠો સીલટ્ઠો. ‘‘સિરો સીસ’’ન્તિ વા વત્તબ્બે નિરુત્તિનયેન ‘‘સીલ’’ન્તિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. સીતલટ્ઠો પરિળાહવૂપસમનટ્ઠો. તેન ત-કારસ્સ લોપં કત્વા નિરુત્તિનયેનેવ ‘‘સીલ’’ન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. તથા હિદં પયોગસમ્પાદિતં સબ્બકિલેસપરિળાહવૂપસમકરં હોતિ. એવમાદિનાતિ આદિ-સદ્દેન સયન્તિ અકુસલા એતસ્મિં સતિ અપવિટ્ઠા હોન્તીતિ સીલં, સુપન્તિ વા તેન વિહતુસ્સાહાનિ સબ્બદુચ્ચરિતાનીતિ સીલં, સબ્બેસં વા કુસલધમ્માનં પવેસારહસાલાતિ સીલન્તિ એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

૮. ‘‘સીલનટ્ઠેન સીલ’’ન્તિ પુબ્બે સદ્દત્થુદ્ધારેન પકાસિતોપિ ભાવત્થો એવાતિ આહ ‘‘સીલનં લક્ખણં તસ્સા’’તિ. ન હિ તસ્સ ચેતનાદિભેદભિન્નસ્સ અનવસેસતો સઙ્ગાહકો તતો અઞ્ઞો અત્થો અત્થિ, યો લક્ખણભાવેન વુચ્ચેય્ય. નનુ ચ અનેકભેદસઙ્ગાહકં સામઞ્ઞલક્ખણં નામ સિયા, ન વિસેસલક્ખણન્તિ અનુયોગં મનસિ કત્વા આહ ‘‘સનિદસ્સનત્તં રૂપસ્સ, યથા ભિન્નસ્સનેકધા’’તિ.

યથા હિ નીલાદિવસેન અનેકભેદભિન્નસ્સાપિ રૂપાયતનસ્સ સનિદસ્સનત્તં વિસેસલક્ખણં તદઞ્ઞધમ્માસાધારણતો. ન અનિચ્ચતાદિ વિય, રુપ્પનં વિય વા સામઞ્ઞલક્ખણં, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બં. કિં પનેતં સનિદસ્સનત્તં નામ? દટ્ઠબ્બતા ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરભાવો. તસ્સ પન રૂપાયતનતો અનઞ્ઞત્તેપિ અઞ્ઞેહિ ધમ્મેહિ રૂપાયતનં વિસેસેતું અઞ્ઞં વિય કત્વા સહ નિદસ્સનેન સનિદસ્સનન્તિ વુચ્ચતિ. ધમ્મસભાવસામઞ્ઞેન હિ એકીભૂતેસુ ધમ્મેસુ યો નાનત્તકરો સભાવો, સો અઞ્ઞં વિય કત્વા ઉપચરિતું યુત્તો. એવં હિ અત્થવિસેસાવબોધો હોતીતિ. અથ વા ‘‘સહ નિદસ્સનેના’’તિ એત્થ તબ્ભાવત્થો સહ-સદ્દો યથા નન્દિરાગસહગતાતિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૪; પટિ. મ. ૨.૩૦).

દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનરસન્તિ કાયિકઅસંવરાદિભેદસ્સ દુસ્સીલ્યસ્સ વિધમનકિચ્ચં. અનવજ્જરસન્તિ અગારય્હસમ્પત્તિકં અગરહિતબ્બભાવેન સમ્પજ્જનકં, અવજ્જપટિપક્ખભાવેન વા સમ્પજ્જનકં. લક્ખણાદીસૂતિ લક્ખણરસાદીસુ વુચ્ચમાનેસુ કિચ્ચમેવ, સમ્પત્તિ વા રસોતિ વુચ્ચતિ, ન રસાયતનરસાદીતિ અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘કિચ્ચમેવા’’તિ અવધારણં તસ્સ ઇતરરસતો બલવભાવદસ્સનત્થન્તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં, કિચ્ચમેવ, સમ્પત્તિ એવ વા રસોતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ અધિપ્પેતત્તા.

સોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનન્તિ કાયાદીહિ સુચિભાવેન પચ્ચુપટ્ઠાતિ. ગહણભાવન્તિ ગહેતબ્બભાવં. તેન ઉપટ્ઠાનાકારટ્ઠેન પચ્ચુપટ્ઠાનં વુત્તં, ફલટ્ઠેન પન અવિપ્પટિસારપચ્ચુપટ્ઠાનં, સમાધિપચ્ચુપટ્ઠાનં વા. સીલં હિ સમ્પતિયેવ અવિપ્પટિસારં પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ, પરમ્પરાય સમાધિં. ઇમસ્સ પન આનિસંસફલસ્સ આનિસંસકથાયં વક્ખમાનત્તા ઇધ અગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. કેચિ પન ફલસ્સ અનિચ્છિતત્તા ઇધ અગ્ગહણન્તિ વદન્તિ, તદયુત્તં ફલસ્સ અનેકવિધત્તા, લોકિયાદિસીલસ્સાપિ વિભજિયમાનત્તા. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘નિસ્સિતાનિસ્સિતવસેના’’તિઆદિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૦). યથા પથવીધાતુયા કમ્માદિ દૂરકારણં, સેસભૂતત્તયં આસન્નકારણં, યથા ચ વત્થસ્સ તન્તવાયતુરિવેમસલાકાદિ દૂરકારણં, તન્તવો આસન્નકારણં, એવં સીલસ્સ સદ્ધમ્મસ્સવનાદિ દૂરકારણં, હિરિઓત્તપ્પમસ્સ આસન્નકારણન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘હિરોત્તપ્પઞ્ચ પના’’તિઆદિ. હિરોત્તપ્પે હીતિઆદિ તસ્સ આસન્નકારણભાવસાધનં. તત્થ ઉપ્પજ્જતિ સમાદાનવસેન, તિટ્ઠતિ અવીતિક્કમવસેનાતિ વેદિતબ્બં.

સીલાનિસંસકથાવણ્ણના

૯. અવિપ્પટિસારાદીતિ એત્થ વિપ્પટિસારપટિપક્ખો કુસલચિત્તુપ્પાદો અવિપ્પટિસારો. સો પન વિસેસતો ‘‘લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મે, યસ્સ મે સુપરિસુદ્ધં સીલ’’ન્તિ અત્તનો સીલસ્સ પચ્ચવેક્ખણવસેન પવત્તોતિ વેદિતબ્બો. આદિ-સદ્દેન પામોજ્જભોગસમ્પત્તિકિત્તિસદ્દાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અવિપ્પટિસારત્થાનીતિ અવિપ્પટિસારપ્પયોજનાનિ. કુસલાનીતિ અનવજ્જાનિ. અવિપ્પટિસારાનિસંસાનીતિ અવિપ્પટિસારુદ્દયાનિ. એતેન અવિપ્પટિસારો નામ સીલસ્સ ઉદ્દયમત્તં, સંવડ્ઢિતસ્સ રુક્ખસ્સ છાયાપુપ્ફસદિસં. અઞ્ઞો એવ પનાનેન નિપ્ફાદેતબ્બો સમાધિઆદિગુણોતિ દસ્સેતિ.

સીલવતો સીલસમ્પદાયાતિ પરિસુદ્ધં પરિપુણ્ણં કત્વા સીલસ્સ સમ્પાદનેન સીલવતો, તાય એવ સીલસમ્પદાય. અપ્પમાદાધિકરણન્તિ અપ્પમાદકારણા. ભોગક્ખન્ધન્તિ ભોગરાસિં. કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતીતિ ‘‘ઇતિપિ સીલવા, ઇતિપિ કલ્યાણધમ્મો’’તિ સુન્દરો થુતિઘોસો ઉટ્ઠહતિ, લોકં પત્થરતિ. વિસારદોતિ અત્તનિ કિઞ્ચિ ગરહિતબ્બં ઉપવદિતબ્બં અપસ્સન્તો વિગતસારજ્જો નિબ્ભયો. અમઙ્કુભૂતોતિ અવિલક્ખો. અસમ્મૂળ્હોતિ ‘‘અકતં વત મે કલ્યાણ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૨૪૮) વિપ્પટિસારાભાવતો, કુસલકમ્માદીનંયેવ ચ તદા ઉપટ્ઠાનતો અમૂળ્હો પસન્નમાનસો એવ કાલંકરોતિ. કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા, જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદા. પરં મરણાતિ ચુતિતો ઉદ્ધં. સુગતિન્તિ સુન્દરં ગતિં. તેન મનુસ્સગતિપિ સઙ્ગય્હતિ. સગ્ગન્તિ દેવગતિં. સા હિ રૂપાદીહિ વિસયેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગોતિ સગ્ગો, લોકિયતિ એત્થ ઉળારં પુઞ્ઞફલન્તિ લોકોતિ ચ વુચ્ચતિ.

આકઙ્ખેય્ય ચેતિ યદિ ઇચ્છેય્ય. પિયો ચ અસ્સન્તિ પિયાયિતબ્બો પિયચક્ખૂહિ પસ્સિતબ્બો પેમનિયો ભવેય્યન્તિ અત્થો. મનાપોતિ સબ્રહ્મચારીનં મનવડ્ઢનકો, તેસં વા મનેન પત્તબ્બો, મેત્તચિત્તેન ફરિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ. ગરૂતિ ગરુટ્ઠાનિયો પાસાણછત્તસદિસો. ભાવનીયોતિ ‘‘અદ્ધા અયમાયસ્મા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતી’’તિ સમ્ભાવનીયો. સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારીતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલેસુ એવ પરિપૂરકારી અસ્સ, અનૂનકારી પરિપૂરણાકારેન સમન્નાગતો ભવેય્ય. ‘‘આદિના નયેના’’તિ એતેન ‘‘અજ્ઝત્તં ચેતોસમથમનુયુત્તો અનિરાકતજ્ઝાનો વિપસ્સનાય સમન્નાગતો બ્રૂહેતા સુઞ્ઞાગારાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૬૫) એવમાદિકે સીલથોમનસુત્તાગતે સત્તરસ સીલાનિસંસે સઙ્ગણ્હાતિ.

ઇદાનિ ન કેવલમિમે એવ અવિપ્પટિસારાદયો, અથ ખો અઞ્ઞેપિ બહૂ સીલાનિસંસા વિજ્જન્તીતિ તે દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ સાસનેતિ ઇમસ્મિં સકલલોકિયલોકુત્તરગુણાવહે સત્થુસાસને. આચારકુલપુત્તાનં યં સીલં વિના પતિટ્ઠા અવટ્ઠાનં નત્થિ, તસ્સ એવં મહાનુભાવસ્સ સીલસ્સ આનિસંસાનં પરિચ્છેદં પરિમાણં કો વદે કો વત્તું સક્કુણેય્યાતિ અત્થો. એતેન સબ્બેસંયેવ લોકિયલોકુત્તરાનં ગુણાનં સીલમેવ મૂલભૂતન્તિ દસ્સેત્વા તતો પરમ્પિ મલવિસોધનેન, પરિળાહવૂપસમનેન, સુચિગન્ધવાયનેન, સગ્ગનિબ્બાનાધિગમૂપાયભાવેન, સોભાલઙ્કારસાધનતાય ભયવિધમનેન, કિત્તિપામોજ્જજનેન ચ સીલસદિસં અઞ્ઞં સત્તાનં હિતસુખાવહં નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન ગઙ્ગા’’તિઆદિકા ગાથા અભાસિ.

તત્થ સરભૂતિ એકા નદી, ‘‘યં લોકે સરભૂ’’તિ વદન્તિ. નિન્નગા વાચિરવતીતિ ‘‘અચિરવતી’’તિ એવંનામિકા નદી, વાતિ સબ્બત્થ વા-સદ્દો અનિયમત્થો. તેન અવુત્તા ગોધાવરીચન્દભાગાદિકા સઙ્ગણ્હાતિ. પાણનટ્ઠેન પાણીનં સત્તાનં યં મલં સીલજલં વિસોધયતિ, તં મલં વિસોધેતું ન સક્કુણન્તિ ગઙ્ગાદયો નદિયોતિ પઠમગાથાય ન-કારં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. હારાતિ મુત્તાહારા. મણયોતિ વેળુરિયાદિમણયો. અરિયન્તિ વિસુદ્ધં. સીલસમુટ્ઠાનો કિત્તિસદ્દો ગન્ધો મનોહરભાવતો, દિસાસુ અભિબ્યાપનતો ચ ‘‘સીલગન્ધો’’તિ વુત્તો. સો હિ પટિવાતેપિ પવત્તતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘સતઞ્ચ ગન્ધો પટિવાતમેતી’’તિ (ધ. પ. ૫૪; અ. નિ. ૩.૮૦; મિ. પ. ૫.૪.૧). દોસાનં બલં નામ વત્થુજ્ઝાચારો, તં તેસં કાતું અદેન્તં સીલં દોસાનં બલં ઘાતેતીતિ વેદિતબ્બં.

સીલપ્પભેદકથાવણ્ણના

૧૦. ‘‘કતિવિધ’’ન્તિ એત્થ વિધ-સદ્દો કોટ્ઠાસપરિયાયો ‘‘એકવિધેન રૂપસઙ્ગહો’’તિઆદીસુ વિય, પકારત્થો વા, કતિપ્પકારં કિત્તકા સીલસ્સ પકારભેદાતિ અત્થો. સીલનલક્ખણેનાતિ સીલનસઙ્ખાતેન સભાવેન.

ચરન્તિ તેન સીલેસુ પરિપૂરકારિતં ઉપગચ્છન્તીતિ ચરિત્તં, ચરિત્તમેવ ચારિત્તં. વારિતતો તેન અત્તાનં તાયન્તિ રક્ખન્તીતિ વારિત્તં. અધિકો સમાચારો અભિસમાચારો, તત્થ નિયુત્તં, સો વા પયોજનં એતસ્સાતિ આભિસમાચારિકં. આદિ બ્રહ્મચરિયસ્સાતિ આદિબ્રહ્મચરિયં, તદેવ આદિબ્રહ્મચરિયકં. વિરમતિ એતાય, સયં વા વિરમતિ, વિરમણં વા વિરતિ, ન વિરતીતિ અવિરતિ. નિસ્સયતીતિ નિસ્સિતં, ન નિસ્સિતન્તિ અનિસ્સિતં. પરિયન્તો એતસ્સ અત્થીતિ પરિયન્તં, કાલેન પરિયન્તં કાલપરિયન્તં, યથાપરિચ્છિન્નો વા કાલો પરિયન્તો એતસ્સાતિ કાલપરિયન્તં. યાવ પાણનં જીવનં કોટિ એતસ્સાતિ આપાણકોટિકં. અત્તનો પચ્ચયેહિ લોકે નિયુત્તં, તત્થ વા વિદિતન્તિ લોકિયં. લોકં ઉત્તરતીતિ લોકુત્તરં.

પચ્ચયતો, ફલતો ચ મજ્ઝિમપણીતેહિ નિહીનં, તેસં વા ગુણેહિ પરિહીનન્તિ હીનં. અત્તનો પચ્ચયેહિ પધાનભાવં નીતન્તિ પણીતં. ઉભિન્નમેવ વેમજ્ઝે ભવં મજ્ઝિમં. અત્તાધિપતિતો આગતં અત્તાધિપતેય્યં. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. તણ્હાય, દિટ્ઠિયા વા પરામટ્ઠં પધંસિતન્તિ પરામટ્ઠં. તપ્પટિક્ખેપતો અપરામટ્ઠં. પટિપ્પસ્સદ્ધકિલેસં પટિપ્પસ્સદ્ધં. સિક્ખાસુ જાતં, સેક્ખસ્સ ઇદન્તિ વા સેક્ખં. પરિનિટ્ઠિતસિક્ખાકિચ્ચતાય અસેક્ખધમ્મપરિયાપન્નં અસેક્ખં. તદુભયપટિક્ખેપેન નેવસેક્ખનાસેક્ખં. હાનં ભજતિ, હાનભાગો વા એતસ્સ અત્થીતિ હાનભાગિયં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અપ્પપરિમાણત્તા પરિયન્તવન્તં, પારિસુદ્ધિવન્તઞ્ચ સીલં પરિયન્તપારિસુદ્ધિસીલં. અનપ્પપરિમાણત્તા અપરિયન્તં, પારિસુદ્ધિવન્તઞ્ચ સીલં અપરિયન્તપારિસુદ્ધિસીલં. સબ્બસો પુણ્ણં, પારિસુદ્ધિવન્તઞ્ચ સીલં પરિપુણ્ણપારિસુદ્ધિસીલં.

૧૧. વુત્તનયેનાતિ ‘‘સીલનટ્ઠેન સીલ’’ન્તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૭) હેટ્ઠા વુત્તેન નયેન. ઇદં કત્તબ્બન્તિ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદપૂરણન્તિ ઇદં આભિસમાચારિકં કત્તબ્બં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ એવં પઞ્ઞત્તસ્સ સિક્ખાપદસીલસ્સ પૂરણં. સિક્ખાપદસીલં હિ પૂરેન્તો સિક્ખાપદમ્પિ પૂરેતિ પાલેતિ નામ. સિક્ખા એવ વા સિક્ખિતબ્બતો, પટિપજ્જિતબ્બતો ચ સિક્ખાપદં. તસ્સ પૂરણન્તિપિ યોજેતબ્બં. ઇદં ન કત્તબ્બન્તિ પટિક્ખિત્તસ્સ અકરણન્તિ ઇદં દુચ્ચરિતં ન કત્તબ્બન્તિ ભગવતા પટિક્ખિત્તસ્સ અકરણં વિરમણં. ચરન્તિ તસ્મિન્તિ તસ્મિં સીલે તંસમઙ્ગિનો ચરન્તીતિ સીલસ્સ અધિકરણતં વિભાવેન્તો તેસં પવત્તિટ્ઠાનભાવં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘સીલેસુ પરિપૂરકારિતાય પવત્તન્તી’’તિ. વારિતન્તિ ઇદં ન કત્તબ્બન્તિ પટિક્ખિત્તં અકપ્પિયં. તાયન્તીતિ અકરણેનેવ તાયન્તિ. તેનાતિ વારિત્તસીલમાહ. વારેતિ વા સત્થા એત્થ, એતેન વાતિ વારિતં, સિક્ખાપદં. તં અવિકોપેન્તો તાયન્તિ તેનાતિ વારિત્તં. સદ્ધાવીરિયસાધનન્તિ સદ્ધાય, ઉટ્ઠાનવીરિયેન ચ સાધેતબ્બં. ન હિ અસદ્ધો, કુસીતો ચ વત્તપટિપત્તિં પરિપૂરેતિ, સદ્ધો એવ સત્થારા પટિક્ખિત્તે અણુમત્તેપિ વજ્જે ભયદસ્સાવી સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિ આહ ‘‘સદ્ધાસાધનં વારિત્ત’’ન્તિ.

અધિસીલસિક્ખાપરિયાપન્નત્તા અભિવિસિટ્ઠો સમાચારોતિ અભિસમાચારોતિ આહ ‘‘ઉત્તમસમાચારો’’તિ. અભિસમાચારોવ આભિસમાચારિકં, યથા વેનયિકોતિ (અ. નિ. ૮.૧૧; પારા. ૮) અધિપ્પાયો. અભિસમાચારો ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસતો મગ્ગસીલં, ફલસીલઞ્ચ, તં આરબ્ભ ઉદ્દિસ્સ તદત્થં તપ્પયોજનં પઞ્ઞત્તં આભિસમાચારિકં. સુપરિસુદ્ધાનિ તીણિ કાયકમ્માનિ, ચત્તારિ વચીકમ્માનિ, સુપરિસુદ્ધો આજીવોતિ ઇદં આજીવટ્ઠમકં. તત્થ કામં આજીવહેતુકતો સત્તવિધદુચ્ચરિતતો વિરતિ સમ્માઆજીવોતિ સોપિ સત્તવિધો હોતિ, સમ્માજીવતાસામઞ્ઞેન પન તં એકં કત્વા વુત્તં. અથ વા તિવિધકુહનવત્થુસન્નિસ્સયતો મિચ્છાજીવતો વિરતિં એકજ્ઝં કત્વા વુત્તો ‘‘આજીવો સુપરિસુદ્ધો’’તિ. સેટ્ઠચરિયભાવતો મગ્ગો એવ બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં, તસ્સ. આદિભાવભૂતન્તિ આદિમ્હિ ભાવેતબ્બતં નિપ્ફાદેતબ્બતં ભૂતં પત્તં આદિભાવભૂતં. કિઞ્ચાપિ દેસનાનુક્કમેન સમ્માદિટ્ઠિ આદિ, પટિપત્તિક્કમેન પન આજીવટ્ઠમકસીલં આદીતિ. તસ્સ સમ્પત્તિયાતિ આભિસમાચારિકસ્સ સમ્પજ્જનેન પરિપૂરણેન આદિબ્રહ્મચરિયકં સમ્પજ્જતિ. યો હિ લહુકાનિપિ અપ્પસાવજ્જાનિ પરિવજ્જેતિ, સો ગરુકાનિ મહાસાવજ્જાનિ બહ્વાદીનવાનિ પરિવજ્જેસ્સતીતિ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ. સુત્તં પન એતમત્થં બ્યતિરેકવસેન વિભાવેતિ. તત્થ ધમ્મન્તિ સીલં. તં હિ ઉપરિગુણવિસેસાનં ધારણટ્ઠેન ધમ્મોતિ વુચ્ચતિ.

વિરતિસીલસ્સ ઇતરસીલેન સતિપિ સમ્પયોગાદિકે અસમ્મિસ્સકતાદસ્સનત્થં ‘‘વેરમણિમત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

‘‘નિસ્સિતાનિસ્સિતવસેના’’તિ એત્થ લબ્ભમાનનિસ્સયં તાવ દસ્સેતું ‘‘નિસ્સયો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તણ્હાચરિતેન નિસ્સયિતબ્બતો તણ્હાવ તણ્હાનિસ્સયો. તથા દિટ્ઠિનિસ્સયો. દિટ્ઠિચરિતો હિ અસતિપિ દિટ્ઠિયા તણ્હાવિરહે દિટ્ઠિનિસ્સિતોવ પવત્તતિ. દેવોતિ ચતુમહારાજસક્કસુયામાદિપાકટદેવમાહ. દેવઞ્ઞતરોતિ અપાકટં. તણ્હં એવ નિસ્સિતન્તિ તણ્હાનિસ્સિતં. તણ્હાય નિસ્સિતન્તિ ચ કેચિ વદન્તિ. તેસં ‘‘દ્વે નિસ્સયા’’તિઆદિના વિરુજ્ઝતિ. સુદ્ધિદિટ્ઠિયાતિ ‘‘ઇતિ સંસારસુદ્ધિ ભવિસ્સતી’’તિ એવં પવત્તદિટ્ઠિયા, લોકુત્તરં સીલન્તિ અધિપ્પાયો. તસ્સેવાતિ લોકુત્તરસ્સેવ સમ્ભારભૂતં કારણભૂતં, વિવટ્ટૂપનિસ્સયન્તિ અત્થો.

કાલપરિચ્છેદં કત્વાતિ ‘‘ઇમઞ્ચ રત્તિં, ઇમઞ્ચ દિવ’’ન્તિઆદિના (અ. નિ. ૮.૪૧) વિય કાલવસેન પરિચ્છેદં કત્વા. કાલપરિચ્છેદં અકત્વા સમાદિન્નમ્પિ અન્તરાવિચ્છિન્નં સમ્પત્તવિરતિવસેન યાવજીવં પવત્તિતમ્પિ આપાણકોટિકં ન હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘યાવજીવં સમાદિયિત્વા તથેવ પવત્તિત’’ન્તિ વુત્તં.

લાભયસઞાતિઅઙ્ગજીવિતવસેનાતિ લાભયસાનં અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદનવસેન, ઉપ્પન્નાનં રક્ખણવસેન ચેવ વડ્ઢનવસેન ચ ઞાતિઅઙ્ગજીવિતાનં અવિનાસનવસેન. કિં સો વીતિક્કમિસ્સતીતિ યો વીતિક્કમાય ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેતિ, સો કાયવાચાહિ વીતિક્કમિસ્સતીતિ કિં ઇદં, નત્થેતન્તિ અત્થો. પટિક્ખેપે હિ અયં કિં-સદ્દો.

આરમ્મણભાવેન વણો વિય આસવે કામાસવાદિકે પગ્ઘરતીતિ સમ્પયોગભાવાભાવેપિ સહાસવેહીતિ સાસવં. તેભૂમકધમ્મજાતન્તિ સીલં તપ્પરિયાપન્નન્તિ આહ ‘‘સાસવં સીલં લોકિય’’ન્તિ. ભવવિસેસા સમ્પત્તિભવા. વિનયોતિ વિનયપરિયત્તિ, તત્થ વા આગતસિક્ખાપદાનિ. પામોજ્જં તરુણપીતિ. યથાભૂતઞાણદસ્સનં સપચ્ચયનામરૂપદસ્સનં, તદધિટ્ઠાના વા તરુણવિપસ્સના. નિબ્બિદાતિ નિબ્બિદાઞાણં. તેન બલવવિપસ્સનમાહ. વિરાગો મગ્ગો. વિમુત્તિ અરહત્તફલં. વિમુત્તિઞાણદસ્સનં પચ્ચવેક્ખણા. કથાતિ વિનયકથા. મન્તનાતિ વિનયવિચારણા. ઉપનિસાતિ યથાવુત્તકારણપરમ્પરાસઙ્ખાતો ઉપનિસ્સયો. લોકુત્તરં મગ્ગફલચિત્તસમ્પયુત્તં આજીવટ્ઠમકસીલં. તત્થ મગ્ગસીલં ભવનિસ્સરણાવહં હોતિ, પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ ચ ભૂમિ, ફલસીલં પન પચ્ચવેક્ખણાઞાણસ્સેવ ભૂમિ.

૧૨. હીનાધિમુત્તિવસેન છન્દાદીનમ્પિ હીનતા. પણીતાધિમુત્તિવસેન પણીતતા. તદુભયવેમજ્ઝતાવસેન મજ્ઝિમતા. યથેવ હિ કમ્મં આયૂહનવસેન હીનાદિભેદભિન્નં હોતિ, એવં છન્દાદયોપિ પવત્તિઆકારવસેન. સો ચ નેસં પવત્તિઆકારો અધિમુત્તિભેદેનાતિ દટ્ઠબ્બં. યસકામતાયાતિ કિત્તિસિલોકાભિરતિયા, પરિવારિચ્છાય વા. ‘‘કથં નામ માદિસો ઈદિસં કરેય્યા’’તિ પાપજિગુચ્છાય અરિયભાવં નિસ્સાય. અનુપક્કિલિટ્ઠન્તિ અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનાહિ, અઞ્ઞેહિ ચ ઉપક્કિલેસેહિ અનુપક્કિલિટ્ઠં. ભવભોગત્થાયાતિ ભવસમ્પત્તિઅત્થઞ્ચેવ ભોગસમ્પત્તિઅત્થઞ્ચ. અત્તનો વિમોક્ખત્થાય પવત્તિતન્તિ સાવકપચ્ચેકબોધિસત્તસીલમાહ. સબ્બસત્તાનં વિમોક્ખત્થાયાતિ સબ્બસત્તાનં સંસારબન્ધનતો વિમોચનત્થાય. પારમિતાસીલં મહાબોધિસત્તસીલં. યા કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતા મહાબોધિં આરબ્ભ પવત્તા પરમુક્કંસગતસોચેય્યસલ્લેખા દેસકાલસત્તાદિવિકપ્પરહિતા સીલપારમિતા.

અનનુરૂપન્તિ અસારુપ્પં. અત્તા એવ ગરુ અધિપતિ એતસ્સાતિ અત્તગરુ, લજ્જાધિકો. અત્તાધિપતિતો આગતં અત્તાધિપતેય્યં. લોકો અધિપતિ ગરુ એતસ્સાતિ લોકાધિપતિ, ઓત્તપ્પાધિકો. ધમ્મો નામાયં મહાનુભાવો એકન્તનિય્યાનિકો, સો ચ પટિપત્તિયાવ પૂજેતબ્બો. તસ્મા ‘‘નં સીલસમ્પદાય પૂજેસ્સામી’’તિ એવં ધમ્મમહત્તં પૂજેતુકામેન.

પરામટ્ઠત્તાતિ પરાભવવસેન આમટ્ઠત્તા. તણ્હાદિટ્ઠિયો હિ ‘‘ઇમિનાહં સીલેન દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા, ઇમિના મે સીલેન સંસારસુદ્ધિ ભવિસ્સતી’’તિ પવત્તસ્સ સીલં પરામસન્તિયો તં પરાભવં પાપેન્તિ મગ્ગસ્સ અનુપનિસ્સયભાવકરણતો. પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સાતિ પુથુજ્જનેસુ કલ્યાણકસ્સ. સો હિ પુથુજ્જનોવ હુત્વા કલ્યાણેહિ સીલાદીહિ સમન્નાગતો. પરામસનકિલેસાનં વિક્ખમ્ભનતો, સમુચ્છિન્દનતો ચ તેહિ ન પરામટ્ઠન્તિ અપરામટ્ઠં. તસ્સ તસ્સ કિલેસદરથસ્સ પટિપ્પસ્સમ્ભનતો વૂપસમનતો પટિપ્પસ્સદ્ધં.

કતપટિકમ્મન્તિ વુટ્ઠાનદેસનાહિ યથાધમ્મં કતપટિકારં. એવં હિ તં સીલં પટિપાકતિકમેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘તં વિસુદ્ધ’’ન્તિ. ‘‘કતપટિકમ્મ’’ન્તિ ઇમિના ચ ‘‘ન પુનેવં કરિસ્સ’’ન્તિ અધિટ્ઠાનમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અચ્છમંસં નુ ખો, સૂકરમંસં નુ ખો’’તિઆદિના વત્થુમ્હિ વા, ‘‘પાચિત્તિયં નુ ખો, દુક્કટં નુ ખો’’તિઆદિના આપત્તિયા વા, ‘‘મયા તં વત્થુ વીતિક્કન્તં નુ ખો, ન નુ ખો વીતિક્કન્ત’’ન્તિઆદિના અજ્ઝાચારે વા વેમતિકસ્સ સંસયાપન્નસ્સ. વિસોધેતબ્બં યથાધમ્મં પટિકમ્મેન. વિમતિ એવ વેમતિકં, તસ્મિં વેમતિકે સતિ, વિમતિયા ઉપ્પન્નાયાતિ અત્થો. વિમતિ પટિવિનેતબ્બાતિ સયં વા તં વત્થું વિચારેત્વા, વિનયધરે વા પુચ્છિત્વા કઙ્ખા વિનોદેતબ્બા. નિક્કઙ્ખેન પન કપ્પિયં ચે કાતબ્બં, અકપ્પિયં ચે છડ્ડેતબ્બં. તેનાહ ‘‘ઇચ્ચસ્સ ફાસુ ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહી’’તિઆદિના મગ્ગફલપરિયાપન્નં સીલં મગ્ગફલસમ્પયુત્તં વુત્તં. સમુદાયેસુ પવત્તવોહારા અવયવેસુપિ પવત્તન્તીતિ. સેસન્તિ સબ્બં લોકિયસીલં.

પકતિપીતિ સભાવોપિ. સુખસીલો સખિલો સુખસંવાસો. તેન પરિયાયેનાતિ પકતિઅત્થવાચકત્થેન. એકચ્ચં અબ્યાકતં સીલં ઇધાધિપ્પેતસીલેન એકસઙ્ગહન્તિ અકુસલસ્સેવાયુજ્જમાનતં દસ્સેતું ‘‘તત્થ અકુસલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તથા હિ સેક્ખત્તિકં ઇધ ગહિતં, ઇધ ન ઉપનીતં કુસલત્તિકન્તિ અધિપ્પાયો. વુત્તનયેનેવાતિ વુત્તેનેવ નયેન કુસલત્તિકં અગ્ગહેત્વા હીનત્તિકાદીનં પઞ્ચન્નં તિકાનં વસેન અસ્સ સીલસ્સ તિવિધતા વેદિતબ્બા.

૧૩. યોધાતિ યો ઇધ. વત્થુવીતિક્કમેતિ આપત્તિયા વત્થુનો વીતિક્કમને અજ્ઝાચારે. કામસઙ્કપ્પાદયો નવ મહાવિતક્કા મિચ્છાસઙ્કપ્પા. એવરૂપસ્સાતિ એદિસસ્સ. તસ્સ હિ સીલવન્તે અનુપસઙ્કમિત્વા દુસ્સીલે સેવન્તસ્સ તતો એવ તેસં દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જનેન પણ્ણત્તિવીતિક્કમે અદોસદસ્સાવિનો મિચ્છાસઙ્કપ્પબહુલતાય મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ અરક્ખતો સીલં એકંસેનેવ હાનભાગિયં હોતિ, ન ઠિતિભાગિયં, કુતો વિસેસાદિભાગિયતા. સીલસમ્પત્તિયાતિ સીલપારિપૂરિયા ચતુપારિસુદ્ધિસીલેન. અઘટન્તસ્સ ઉત્તરીતિ ઉત્તરિ વિસેસાધિગમાય અવાયમન્તસ્સ. ઠિતિભાગિયં સીલં ભવતિ અસમાધિસંવત્તનિયત્તા. સમ્પાદિતે હિ સમાધિસ્મિં સીલસ્સ સમાધિસંવત્તનિયતા નિચ્છિયતિ. સમાધત્થાયાતિ સમથવસેન સમાધાનત્થાય. નિબ્બિદન્તિ વિપસ્સનં. બલવવિપસ્સનાદસ્સનત્થં નિબ્બિદાગહણં તાવતાપિ સીલસ્સ નિબ્બેધભાગિયભાવસિદ્ધિતો.

યાનિ ચ સિક્ખાપદાનિ નેસં રક્ખિતબ્બાનીતિ સમ્બન્ધો, તાનિ પન અસાધારણપઞ્ઞત્તિતો અઞ્ઞાનિ. નેસન્તિ ‘‘રક્ખિતબ્બાની’’તિ પદં અપેક્ખિત્વા કત્તરિ સામિવચનં, તેહિ ભિક્ખૂહીતિ અત્થો. સતિ વા ઉસ્સાહેતિ ઉસ્સક્કિત્વા સીલાનિ રક્ખિતું ઉસ્સાહે સતિ. દસાતિ સામણેરેહિ રક્ખિતબ્બસીલમાહ ઘટિકારાદીનં વિય. અટ્ઠાતિ નચ્ચાદિમાલાદિવેરમણિં એકં કત્વા સબ્બપચ્છિમવજ્જાનિ અટ્ઠ.

અવીતિક્કમોતિ પઞ્ચન્નં સીલાનં અવીતિક્કમો. પકતિસીલન્તિ સભાવસીલં. તત્રૂપપત્તિનિયતં હિ સીલં ઉત્તરકુરુકાનં. મરિયાદાચારિત્તન્તિ તસ્સ તસ્સ સાવજ્જસ્સ અકરણે મરિયાદભૂતં, તત્થ તત્થ કુલાદીસુ પુબ્બપુરિસેહિ ઠપિતં ચારિત્તં. કુલદેસપાસણ્ડધમ્મો હિ ‘‘આચારસીલ’’ન્તિ અધિપ્પેતં. તત્થ કુલધમ્મો તાવ બ્રાહ્મણાદીનં અમજ્જપાનાદિ, દેસધમ્મો એકચ્ચજનપદવાસીનં અહિંસનાદિ, પાસણ્ડધમ્મો તિત્થિયાનં યમનિયમાદિ. તિત્થિયમતં હિ દિટ્ઠિપાસેન, તણ્હાપાસેન ચ ડેતિ પવત્તતિ, પાસં વા બાધં અરિયવિનયસ્સ ડેતીતિ ‘‘પાસણ્ડ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘પકતિયા સીલવતી હોતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૦) વચનતો બોધિસત્તમાતુ પઞ્ચસિક્ખાપદસીલં પરિપુણ્ણમેવ. ઇદં પન ઉક્કંસગતં બોધિસત્તપિતરિપિ ચિત્તુપ્પાદમત્તેનપિ અસંકિલિટ્ઠં ‘‘ધમ્મતાસીલ’’ન્તિ વુત્તં. કામગુણૂપસંહિતન્તિ કામકોટ્ઠાસેસુ અસ્સાદૂપસંહિતં કામસ્સાદગધિતં. ધમ્મતાસીલન્તિ ધમ્મતાય કારણનિયામેન આગતં સીલં. સીલપારમિં હિ પરમુક્કંસં પાપેત્વા કુચ્છિગતસ્સ મહાબોધિસત્તસ્સ સીલતેજેન ગુણાનુભાવેન બોધિસત્તમાતુ સરસેનેવ પરમસલ્લેખપ્પત્તં સીલં હોતિ. મહાકસ્સપાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ભદ્દાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. તે કિર સુચિરં કાલં સુપરિસુદ્ધસીલા એવ હુત્વા આગતા. તેનાહ ‘‘સુદ્ધસત્તાન’’ન્તિ. તાસુ તાસુ જાતીસૂતિ સીલવરાજમહિંસરાજાદિજાતીસુ. પુબ્બે પુરિમજાતિયં સિદ્ધો હેતુ એતસ્સાતિ પુબ્બહેતુકસીલં. ઇદં પન પકતિસીલાદિસમાદાનેન વિના અવીતિક્કમલક્ખણં સમ્પત્તવિરતિસઙ્ગહં દટ્ઠબ્બં.

યં ભગવતા એવં વુત્તં સીલન્તિ સમ્બન્ધો. ઇધાતિ વક્ખમાનસીલપરિપૂરકસ્સ પુગ્ગલસ્સ સન્નિસ્સયભૂતસાસનપરિદીપનં, અઞ્ઞસાસનસ્સ ચ તથાભાવપટિસેધનં. વુત્તં હેતં ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો…પે… સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૪; મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧). ભિક્ખૂતિ તસ્સ સીલસ્સ પરિપૂરકપુગ્ગલપરિદીપનં. પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ ઇદમસ્સ પાતિમોક્ખસીલે પતિટ્ઠિતભાવપરિદીપનં. વિહરતીતિ ઇદમસ્સ તદનુરૂપવિહારસમઙ્ગિભાવપરિદીપનં. આચારગોચરસમ્પન્નોતિ ઇદં પાતિમોક્ખસંવરસ્સ, ઉપરિઅધિગન્તબ્બગુણાનઞ્ચ ઉપકારકધમ્મપરિદીપનં. અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવીતિ ઇદં પાતિમોક્ખતો અચવનભાવપરિદીપનં. સમાદાયાતિ સિક્ખાપદાનં અનવસેસતો આદાનપરિદીપનં. સિક્ખતીતિ સિક્ખાય સમઙ્ગિભાવપરિદીપનં. સિક્ખાપદેસૂતિ સિક્ખિતબ્બધમ્મપરિદીપનં. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ.

સોતિ પાતિમોક્ખસંવરસીલે પતિટ્ઠિતભિક્ખુ. તેન યાદિસસ્સ ઇન્દ્રિયસંવરસીલં ઇચ્છિતબ્બં, તં દસ્સેતિ. ચક્ખુનાતિ યતો સો સંવરો, તં દસ્સેતિ. રૂપન્તિ યત્થ સો સંવરો, તં દસ્સેતિ. દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહીતિ સંવરસ્સ ઉપાયં દસ્સેતિ. યત્વાધિકરણ…પે… અન્વાસ્સવેય્યુન્તિ સંવરસ્સ પટિપક્ખં તત્થ આદીનવં દસ્સેતિ. સંવરાય પટિપજ્જતીતિ પગેવ સતિયા ઉપટ્ઠપેતબ્બતં દસ્સેતિ. રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયન્તિ સતિયા ઉપટ્ઠાપનમેવ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ આરક્ખાતિ દસ્સેતિ. ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતીતિ તથાભૂતા સતિયેવેત્થ સંવરોતિ દસ્સેતિ. વીતિક્કમસ્સ વસેનાતિ સમ્બન્ધો. છન્નં સિક્ખાપદાનન્તિ ‘‘આજીવહેતુ આજીવકારણા અસન્તં અભૂતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપતી’’તિઆદિના આગતાનં છન્નં પારાજિકાદિપટિસંયુત્તાનં સિક્ખાપદાનં. સામન્તજપ્પનાદિના તિવિધેન કુહનવત્થુના વિમ્હાપનં કુહના. અત્તાનં, દાયકં વા ઉક્ખિપિત્વા યથા સો કિઞ્ચિ દદાતિ, એવં કથનં લપના. નિમિત્તં વુચ્ચતિ પચ્ચયદાનસઞ્ઞુપ્પાદકં કાયવચીકમ્મં, તેન નિમિત્તેન ચરતિ, નિમિત્તં વા કરોતીતિ નેમિત્તિકો, તસ્સ ભાવો નેમિત્તિકતા. ગન્ધાદયો વિય લાભાય પરેસં અક્કોસનાદિના નિપિસતીતિ નિપ્પેસો, નિપ્પેસોવ નિપ્પેસિકો, તસ્સ ભાવો નિપ્પેસિકતા. મહિચ્છતાય અત્તના લદ્ધલાભેન પરતો લાભપરિયેસના લાભેન લાભં નિજિગીસનતા. એવમાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન અનુપ્પિયભાણિતાચાટુકમ્યતાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પટિસઙ્ખાનેન પચ્ચવેક્ખણાય પરિસુદ્ધો અસંકિલિટ્ઠો પટિસઙ્ખાનપરિસુદ્ધો. ચત્તારો પચ્ચયા પરિભુઞ્જીયન્તિ એતેનાતિ ચતુપચ્ચયપરિભોગો, તથાપવત્તા અનવજ્જચેતના.

પાતિમોક્ખસંવરસીલવણ્ણના

૧૪. તત્રાતિ તેસુ પાતિમોક્ખસંવરાદીસુ. આદિતો પટ્ઠાયાતિ ‘‘ઇધ ભિક્ખૂ’’તિઆદિના (વિભ. ૫૦૮; દી. નિ. ૧.૧૯૪) આગતદેસનાય આદિતો પભુતિ. વિનિચ્છયકથાતિ તત્થ સંસયવિધમનેન વિનિચ્છયાવહા કથા. પઠમસ્સ અત્થસ્સ સબ્બસાધારણત્તા અસાધારણં પબ્બજિતાવેણિકં પરિયાયં દસ્સેન્તો ‘‘છિન્નભિન્નપટધરાદિતાય વા’’તિ આહ. એવં હિસ્સ પરિપુણ્ણપાતિમોક્ખસંવરયોગ્યતા દસ્સિતા હોતિ. ભિન્નપટધરાદિભાવો ચ નામ દલિદ્દસ્સાપિ નિગ્ગહિતસ્સ હોતીતિ તતો વિસેસેતું ‘‘સદ્ધાપબ્બજિતો’’તિ વત્વા પટિપત્તિયા યોગ્યભાવદસ્સનત્થં ‘‘કુલપુત્તો’’તિ વુત્તં. આચારકુલપુત્તો વા હિ પટિપજ્જિતું સક્કોતિ જાતિકુલપુત્તો વા. સિક્ખાપદસીલન્તિ ચારિત્તવારિત્તપ્પભેદં સિક્ખાપદવસેન પઞ્ઞત્તં સીલં. યોતિ અનિયમનિદ્દેસો યો કોચિ પુગ્ગલો. નન્તિ વિનયપરિયાપન્નં સીલં. તન્તિ પુગ્ગલં. મોક્ખેતિ સહકારિકારણભાવતો. અપાયે ભવાનિ આપાયિકાનિ. આદિ-સદ્દેન તદઞ્ઞં સબ્બસંસારદુક્ખં સઙ્ગણ્હાતિ. સંવરણં કાયવચીદ્વારાનં પિદહનં. યેન તે સંવુતા પિહિતા હોન્તિ, સો સંવરો. યસ્મા પન સો સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં અવીતિક્કમો વીતિક્કમપટિપક્ખોતિ કત્વા, તસ્મા વુત્તં ‘‘કાયિકવાચસિકસ્સ અવીતિક્કમસ્સેતં નામ’’ન્તિ. પાતિમોક્ખસંવરેન સંવુતોતિ પાતિમોક્ખસંવરેન પિહિતકાયવચીદ્વારો. તથાભૂતો ચ યસ્મા તં ઉપેતો તેન ચ સમઙ્ગી નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉપગતો સમન્નાગતોતિ અત્થો’’તિ.

અપરો નયો – કિલેસાનં બલવભાવતો, પાપકિરિયાય સુકરભાવતો, પુઞ્ઞકિરિયાય ચ દુક્કરભાવતો બહુક્ખત્તું અપાયેસુ પતનસીલોતિ પાતી, પુથુજ્જનો. અનિચ્ચતાય વા ભવાદીસુ કમ્મવેગક્ખિત્તો ઘટિયન્તં વિય અનવટ્ઠાનેન પરિબ્ભમનતો ગમનસીલોતિ પાતી, મરણવસેન વા તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે અત્તભાવસ્સ પાતનસીલોતિ પાતી, સત્તસન્તાનો, ચિત્તમેવ વા. તં પાતિનં સંસારદુક્ખતો મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખં. ચિત્તસ્સ હિ વિમોક્ખેન સત્તો ‘‘વિમુત્તો’’તિ વુચ્ચતિ. વુત્તં હિ ‘‘ચિત્તવોદાના વિસુજ્ઝન્તી’’તિ, ‘‘અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૮) ચ. અથ વા અવિજ્જાદિના હેતુના સંસારે પતતિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ પાતી, ‘‘અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરત’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૪) હિ વુત્તં. તસ્સ પાતિનો સત્તસ્સ તણ્હાદિસંકિલેસત્તયતો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખં. ‘‘કણ્ઠેકાળો’’તિઆદીનં વિયસ્સ સમાસસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. અથ વા પાતેતિ વિનિપાતેતિ દુક્ખેતિ પાતિ, ચિત્તં. વુત્તં હિ ‘‘ચિત્તેન નીયતિ લોકો, ચિત્તેન પરિકસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૬૨). તસ્સ પાતિનો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખં, પતતિ વા એતેન અપાયદુક્ખે, સંસારદુક્ખે ચાતિ પાતી, તણ્હાદિસંકિલેસો. વુત્તં હિ ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસં (સં. નિ. ૧.૫૫-૫૭), તણ્હાદુતિયો પુરિસો’’તિ (ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫; અ. નિ. ૪.૯; મહાનિ. ૧૯૧; ચૂળનિ. પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસ) ચ આદિ. તતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખં. અથ વા પતતિ એત્થાતિ પાતીનિ, છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ. વુત્તં હિ ‘‘છસુ લોકો સમુપ્પન્નો, છસુ કુબ્બતિ સન્થવ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૦; સુ. નિ. ૧૭૧). તતો છઅજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનસઙ્ખાતતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખં. અથ વા પાતો વિનિપાતો અસ્સ અત્થીતિ પાતી, સંસારો. તતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખં, અથ વા સબ્બલોકાધિપતિભાવતો ધમ્મિસ્સરો ભગવા ‘‘પતી’’તિ વુચ્ચતિ. મુચ્ચતિ એતેનાતિ મોક્ખો, પતિનો મોક્ખો તેન પઞ્ઞત્તત્તાતિ પતિમોક્ખો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખં. સબ્બગુણાનં વા મૂલભાવતો ઉત્તમટ્ઠેન પતિ ચ સો યથાવુત્તેનત્થેન મોક્ખો ચાતિ પતિમોક્ખો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખં. તથા હિ વુત્તં ‘‘પાતિમોક્ખન્તિ મુખમેતં પમુખમેત’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૫) વિત્થારો.

અથ વા પ-ઇતિ પકારે, અતી-તિ અચ્ચન્તત્થે નિપાતો, તસ્મા પકારેહિ અચ્ચન્તં મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખં. ઇદં હિ સીલં સયં તદઙ્ગવસેન, સમાધિસહિતં પઞ્ઞાસહિતઞ્ચ વિક્ખમ્ભનવસેન, સમુચ્છેદવસેન ચ અચ્ચન્તં મોક્ખેતિ મોચેતીતિ પાતિમોક્ખં, પતિ પતિ મોક્ખોતિ વા પતિમોક્ખો, તમ્હા તમ્હા વીતિક્કમદોસતો પચ્ચેકં મોક્ખોતિ અત્થો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખં. મોક્ખોતિ વા નિબ્બાનં, તસ્સ મોક્ખસ્સ પટિબિમ્બભૂતોતિ પતિમોક્ખો. સીલસંવરો હિ સૂરિયસ્સ અરુણુગ્ગમનં વિય નિબ્બાનસ્સ ઉદયભૂતો તપ્પટિભાગો વિય યથારહં કિલેસનિબ્બાપનતો, પતિમોક્ખોયેવ પાતિમોક્ખં. અથ વા મોક્ખં પતિ વત્તતિ, મોક્ખાભિમુખન્તિ વા પતિમોક્ખં, પતિમોક્ખમેવ પાતિમોક્ખન્તિ એવમેત્થ પાતિમોક્ખ-સદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇરિયતીતિ અત્તભાવં પવત્તેતિ. ‘‘વિહરતી’’તિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરસીલે ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ઇરિયાપથવિહારો દસ્સિતો. પાળિયન્તિ ઝાનવિભઙ્ગપાળિયં (વિભ. ૫૦૮ આદયો).

તત્થ કામં સમણચારં, સમણગોચરઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિ વુત્તં, યથા પન મગ્ગં આચિક્ખન્તો ‘‘વામં મુઞ્ચ, દક્ખિણં ગણ્હા’’તિ વજ્જેતબ્બપુબ્બકં ગહેતબ્બં વદેય્ય, યથા વા સસીસન્હાનેન પહીનસેદમલજલ્લિકસ્સ માલાગન્ધવિલેપનાદિવિભૂસનસંવિધાનં યુત્તરૂપં, એવં પહીનપાપધમ્મસ્સ કલ્યાણધમ્મસમાયોગો યુત્તરૂપોતિ ‘‘અત્થિ આચારો, અત્થિ અનાચારો’’તિ દ્વયં ઉદ્દિસિત્વા અનાચારં તાવ વિભજિતું ‘‘તત્થ કતમો અનાચારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કાયિકો વીતિક્કમોતિ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં. વાચસિકો વીતિક્કમોતિ ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં. કાયિકવાચસિકોતિ તદુભયં.

એવં આજીવટ્ઠમકસીલસ્સ વીતિક્કમો દસ્સિતો. ઇદાનિ માનસં અનાચારં દસ્સેતું ‘‘સબ્બમ્પિ દુસ્સીલ્યં અનાચારો’’તિ વત્વા તત્થ એકચ્ચિયં દસ્સેન્તો ‘‘ઇધેકચ્ચો વેળુદાનેન વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ વેળુદાનેનાતિ પચ્ચયુપ્પાદનત્થેન વેળુદાનેન. પત્તદાનાદીસુપિ એસેવ નયો. વેળૂતિ મનુસ્સાનં પયોજનાવહો યો કોચિ વેળુદણ્ડો. પત્તં ગન્ધિકાદીનં ગન્ધપલિવેઠનાદિઅત્થં વા, તાલનાળિકેરાદિપત્તં વા. પુપ્ફં યં કિઞ્ચિ મનુસ્સાનં પયોજનાવહં. તથા ફલં. સિનાનં સિરીસચુણ્ણાદિન્હાનિયચુણ્ણં. મત્તિકાપિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. દન્તકટ્ઠં યં કિઞ્ચિ મુખસોધનત્થં દન્તપોનં. ચાટુકમ્યતા અત્તાનં દાસં વિય નીચટ્ઠાને ઠપેત્વા પરસ્સ ખલિતવચનં સણ્ઠપેત્વા પિયકામતાય પગ્ગય્હવચનં. મુગ્ગસૂપ્યતાતિ મુગ્ગસૂપસમતા સચ્ચાલિકેન જીવિતકપ્પનં. યથા હિ મુગ્ગસૂપે પચ્ચન્તે બહૂ મુગ્ગા પચ્ચન્તિ, કતિપયા ન પચ્ચન્તિ, એવં સચ્ચાલિકેન જીવિતકપ્પને બહુ અલિકં હોતિ, અપ્પકં સચ્ચન્તિ. પરિભટતીતિ પરિભટો, પરેસં દારકે પરિહરન્તો. પરિભટસ્સ કમ્મં પારિભટ્યં, સા એવ પારિભટ્યતા, અલઙ્કરણાદિના કુલદારકપરિહરણસ્સેતં નામં. તેસં તેસં ગિહીનં ગામન્તરદેસન્તરાદીસુ સાસનપટિસાસનહરણં જઙ્ઘપેસનિકં. અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેનાતિ એતેસં વા વેળુદાનાદીનં વેજ્જકમ્મભણ્ડાગારિકકમ્મપિણ્ડપટિપિણ્ડકમ્મસઙ્ઘુપ્પાદચેતિયુપ્પાદપટ્ઠપનાદીનં વા મિચ્છાજીવેન જીવિતકપ્પનકકમ્માનં યેન કેનચિ. બુદ્ધપટિકુટ્ઠેનાતિ બુદ્ધેહિ ગરહિતેન પટિસિદ્ધેન. મિચ્છાજીવેનાતિ ન સમ્માઆજીવેન. અયં વુચ્ચતિ અનાચારોતિ અયં સબ્બોપિ ‘‘અનાચારો’’તિ કથીયતિ. આચારનિદ્દેસો વુત્તપટિપક્ખનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ગોચરનિદ્દેસેપિ પઠમં અગોચરસ્સ વચને કારણં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ગોચરોતિ પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાય ઉપસઙ્કમિતું યુત્તટ્ઠાનં. અયુત્તટ્ઠાનં અગોચરો. વેસિયા ગોચરો અસ્સાતિ વેસિયાગોચરો, મિત્તસન્થવવસેન ઉપસઙ્કમિતબ્બટ્ઠાનન્તિ અત્થો. વેસિયા નામ રૂપૂપજીવિનિયો, તા મિત્તસન્થવવસેન ન ઉપસઙ્કમિતબ્બા, સમણભાવસ્સ અન્તરાયકરત્તા, પરિસુદ્ધાસયસ્સાપિ ગરહહેતુતો, તસ્મા દક્ખિણાદાનવસેન સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાવ ઉપસઙ્કમિતબ્બા. વિધવા વુચ્ચન્તિ મતપતિકા, પવુત્થપતિકા વા. થુલ્લકુમારિકાતિ મહલ્લિકા અનિવિટ્ઠકુમારિયો, પણ્ડકાતિ નપુંસકા. તે હિ ઉસ્સન્નકિલેસા અવૂપસન્તપરિળાહા લોકામિસસન્નિસ્સિતકથાબહુલા, તસ્મા ન ઉપસઙ્કમિતબ્બા. ભિક્ખુનિયો નામ ઉસ્સન્નબ્રહ્મચરિયા. તથા ભિક્ખૂપિ. તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસભાગવત્થુભાવતો સન્થવવસેન ઉપસઙ્કમને કતિપાહેનેવ બ્રહ્મચરિયન્તરાયો સિયા, તસ્મા ન ઉપસઙ્કમિતબ્બા. ગિલાનપુચ્છનાદિવસેન ઉપસઙ્કમને સતોકારિના ભવિતબ્બં. પાનાગારન્તિ સુરાપાનઘરં. તં સોણ્ડજનેહિ અવિવિત્તં હોતિ. તત્થ તેહિ સોણ્ડતાદિવસેન ન ઉપસઙ્કમિતબ્બં બ્રહ્મચરિયન્તરાયકરત્તા. સંસટ્ઠો વિહરતિ રાજૂહીતિઆદીસુ રાજાનો નામ યે રજ્જમનુસાસન્તિ. રાજમહામત્તા રાજિસ્સરિયસદિસાય ઇસ્સરિયમત્તાય સમન્નાગતા. તિત્થિયાતિ વિપરીતદસ્સના બાહિરકપરિબ્બાજકા. તિત્થિયસાવકાતિ તેસુ દળ્હભત્તા પચ્ચયદાયકા. અનનુલોમિકેન સંસગ્ગેનાતિ તિસ્સન્નં સિક્ખાનં અનનુલોમિકેન પચ્ચનીકભૂતેન સંસગ્ગેન સંસટ્ઠો વિહરતિ, યેન બ્રહ્મચરિયન્તરાયં વા સલ્લેખપરિહાનિં વા પાપુણાતિ.

ઇદાનિ અપરેનપિ પરિયાયેન અગોચરં દસ્સેતું ‘‘યાનિ વા પન તાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અસ્સદ્ધાનીતિ બુદ્ધાદીસુ સદ્ધાવિરહિતાનિ. તતો એવ અપ્પસન્નાનિ, કમ્મકમ્મફલસદ્ધાય વા અભાવેન અસ્સદ્ધાનિ. રતનત્તયપ્પસાદાભાવેન અપ્પસન્નાનિ. અક્કોસકપરિભાસકાનીતિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસકાનિ ચેવ ભયદસ્સનેન સન્તજ્જનકાનિ ચ. અત્થં ન ઇચ્છન્તિ અનત્થમેવ ઇચ્છન્તીતિ અનત્થકામાનિ. હિતં ન ઇચ્છન્તિ અહિતમેવ ઇચ્છન્તીતિ અહિતકામાનિ. ફાસુ ન ઇચ્છન્તિ અફાસુંયેવ ઇચ્છન્તીતિ અફાસુકકામાનિ. યોગક્ખેમં નિબ્ભયં ન ઇચ્છન્તિ, અયોગક્ખેમમેવ ઇચ્છન્તીતિ અયોગક્ખેમકામાનિ. ભિક્ખૂનન્તિ એત્થ સામણેરાનમ્પિ સઙ્ગહો. ભિક્ખુનીનન્તિ એત્થ સિક્ખમાનસામણેરીનં. સબ્બેસં હિ સાસનિકાનં અનત્થકામતાદીપનપદમિદં વચનં. તથારૂપાનિ કુલાનીતિ તાદિસાનિ ખત્તિયકુલાદીનિ. સેવતીતિ નિસ્સાય જીવતિ. ભજતીતિ ઉપસઙ્કમતિ. પયિરુપાસતીતિ પુનપ્પુનં ઉપગચ્છતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં વેસિયાદિકો, રાજાદિકો, અસ્સદ્ધકુલાદિકો ચ તં તં સેવન્તસ્સ તિપ્પકારોપિ અયુત્તો ગોચરોતિ અગોચરો. એત્થ હિ વેસિયાદિકો પઞ્ચકામગુણનિસ્સયતો અગોચરો. યથાહ ‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અગોચરો પરવિસયો? યદિદં પઞ્ચ કામગુણા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૨). રાજાદિકો સમણધમ્મસ્સ અનુપનિસ્સયતો, લાભસક્કારાસનિવિચક્કનિપ્પોથનદિટ્ઠિવિપત્તિહેતુતો ચ. અસ્સદ્ધકુલાદિકો સદ્ધાહાનિચિત્તસન્તાસાવહતો અગોચરો.

ગોચરનિદ્દેસે ‘‘ન વેસિયાગોચરો’’તિઆદીનિ વુત્તપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બાનિ. ઓપાનભૂતાનીતિ ઉદપાનભૂતાનિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ, ભિક્ખુનીસઙ્ઘસ્સ ચ ચતુમહાપથે ખતપોક્ખરણી વિય યથાસુખં ઓગાહનક્ખમાનિ. કાસાવપજ્જોતાનીતિ ભિક્ખૂનં, ભિક્ખુનીનઞ્ચ નિવત્થપારુતકાસાવાનંયેવ પભાહિ એકોભાસાનિ. ઇસિવાતપટિવાતાનીતિ ગેહં પવિસન્તાનં, નિક્ખમન્તાનઞ્ચ ભિક્ખુભિક્ખુનીસઙ્ખાતાનં ઇસીનં ચીવરવાતેન ચેવ સમિઞ્જનપસારણાદિજનિતસરીરવાતેન ચ પટિવાતાનિ પવાયિતાનિ વિનિદ્ધુતકિબ્બિસાનિ વા.

ઇદાનિ નિદ્દેસે આગતનયેનાપિ આચારગોચરે દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. એત્થાતિ એતસ્મિં પાતિમોક્ખસીલનિદ્દેસે. ઇમિનાપિ નયેનાતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનવિધિનાપિ. સઙ્ઘગતોતિ સઙ્ઘસન્નિપાતં ગતો. અચિત્તીકારકતોતિ અકતચિત્તીકારો, અકતગારવોતિ અત્થો. ઘટ્ટયન્તોતિ સરીરેન, ચીવરેન વા ઘંસન્તો. પુરતોપિ તિટ્ઠતિ અચિત્તીકારકતોતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. ઠિતકોપીતિ ઉપરિ તિટ્ઠન્તો વિય આસન્નતરટ્ઠાને ઠિતકોપિ ભણતિ. બાહાવિક્ખેપકોતિ બાહું વિક્ખિપન્તો. અનુપાહનાનન્તિ અનાદરે સામિવચનં. સઉપાહનોતિ ઉપાહનારુળ્હો. થેરે ભિક્ખૂ અનુપખજ્જાતિ થેરાનં ભિક્ખૂનં ઠિતટ્ઠાનં અનુપવિસિત્વા તેસં આસન્નતરટ્ઠાનં ઉપગન્ત્વા. કટ્ઠં પક્ખિપતિ અગ્ગિકુણ્ડે. વોક્કમ્માતિ પસ્સતો અતિક્કમિત્વા. ગૂળ્હાનિ સભાવતો પટિચ્છન્નાનિ સાણિપાકારાદિના પટિચ્છાદિતાનિ. અનાપુચ્છાતિ અનાપુચ્છિત્વા. અસ્સાતિ અનાચારસ્સ.

અપિચ ભિક્ખૂતિઆદિ સબ્બસ્સેવ ભિક્ખુનો આચારદસ્સનવસેન પવત્તં અટ્ઠકથાવચનં, ન નિદ્દેસપાળિ. સદ્ધાસીલસુતચાગાદિગુણહેતુકો ગરુભાવો ગરુકરણં વા ગારવો, સહ ગારવેનાતિ સગારવો. ગરુટ્ઠાનિયેસુ ગારવસારજ્જાદિવસેન પટિસ્સાયના પતિસ્સા, સપ્પતિસ્સવપટિપત્તિ. સહ પતિસ્સાયાતિ સપ્પતિસ્સો. સવિસેસં હિરિમનતાય, ઓત્તપ્પિભાવેન ચ હિરોત્તપ્પસમ્પન્નો. સેખિયધમ્મપારિપૂરિવસેન સુનિવત્થો સુપારુતો. પાસાદિકેનાતિ પસાદાવહેન, ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે ચેતં કરણવચનં. એસેવ નયો ઇતો પરેસુપિ છસુ પદેસુ. અભિક્કન્તેનાતિ અભિક્કમેન. ઇરિયાપથસમ્પન્નોતિ સમ્પન્નઇરિયાપથો. તેન સેસઇરિયાપથાનમ્પિ પાસાદિકતમાહ. ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારોતિ ચક્ખુન્દ્રિયાદીસુ છસુ દ્વારેસુ સુસંવિહિતારક્ખો. ભોજને મત્તઞ્ઞૂતિ પરિભુઞ્જિતબ્બતો ભોજનસઞ્ઞિતે ચતુબ્બિધેપિ પચ્ચયે પરિયેસનપટિગ્ગહણપરિભોગાદિવસેન સબ્બસો પમાણઞ્ઞૂ. જાગરિયમનુયુત્તોતિ પુબ્બરત્તાપરરત્તં ભાવનામનસિકારસઙ્ખાતં જાગરિયં સાતચ્ચકારિતાવસેન અનુ અનુ યુત્તો તત્થ યુત્તપયુત્તો. સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતોતિઆદિ યથાવુત્તસ્સ આચારસ્સ સમ્ભારદસ્સનં. તત્થ અપ્પિચ્છોતિ નિઇચ્છો. સન્તુટ્ઠોતિ યથાલાભાદિવસેન સન્તોસેન તુટ્ઠો. સક્કચ્ચકારીતિ આદરકારી. ગરુચિત્તીકારબહુલોતિ ગરુટ્ઠાનિયેસુ ગરુકરણબહુલો. અયં વુચ્ચતિ આચારોતિ અયં સગારવતાદિ અત્થકામેહિ આચરિતબ્બતો આચારો.

સીલાદીનં ગુણાનં ઉપનિસ્સયભૂતો ઉપનિસ્સયગોચરો. સતિસઙ્ખાતો ચિત્તસ્સ આરક્ખભૂતો એવ ગોચરો આરક્ખગોચરો. કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતો ચિત્તસ્સ ઉપનિબન્ધનટ્ઠાનભૂતો ગોચરો ઉપનિબન્ધગોચરો. અપ્પિચ્છતાદીહિ દસહિ વિવટ્ટનિસ્સિતાય કથાય વત્થુભૂતેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતો દસકથાવત્થુગુણસમન્નાગતો. તતો એવ કલ્યાણો સુન્દરો મિત્તોતિ કલ્યાણમિત્તો. તસ્સ લક્ખણં પરતો આગમિસ્સતિ. અસ્સુતં સુત્તગેય્યાદિં. સુણાતીતિ સુતમયં ઞાણં ઉપ્પાદેતિ. સુતં પરિયોદાપેતીતિ તમેવ યથાસુતં અવિસદતાય અપરિયોદાતં પુનપ્પુનં પરિપુચ્છનાદિના વિસોધેતિ નિજ્જટં નિગુમ્બં કરોતિ. તત્થ ચ યે કઙ્ખટ્ઠાનિયા ધમ્મા, તેસુ સંસયં છિન્દન્તો કઙ્ખં વિતરતિ. કમ્મકમ્મફલેસુ, રતનત્તયે ચ સમ્માદિટ્ઠિયા ઉજુકરણેન દિટ્ઠિં ઉજું કરોતિ. તતો એવ ચ દુવિધાયપિ સદ્ધાસમ્પદાય ચિત્તં પસાદેતિ. અથ વા યથાસુતં ધમ્મં પરિયોદપેત્વા તત્થાગતે રૂપારૂપધમ્મે પરિગ્ગહેત્વા સપચ્ચયં નામરૂપં પરિગ્ગણ્હન્તો સત્તદિટ્ઠિવઙ્કવિધમનેન દિટ્ઠિં ઉજું કરોતિ. ધમ્માનં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતામત્તદસ્સનેન તીસુપિ અદ્ધાસુ કઙ્ખં વિતરતિ. તતો પરં ચ ઉદયબ્બયઞાણાદિવસેન વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરિયભૂમિં ઓક્કમન્તો અવેચ્ચપસાદેન રતનત્તયે ચિત્તં પસાદેતિ. તથાભૂતોવ તસ્સ કલ્યાણમિત્તસ્સ અનુસિક્ખનેન સદ્ધાદીહિ ગુણેહિ ન હાયતિ, અઞ્ઞદત્થુ વડ્ઢતેવ. તેનાહ ‘‘યસ્સ વા’’તિઆદિ.

અન્તરઘરન્તિ અન્તરે અન્તરે ઘરાનિ એત્થ, તં એતસ્સાતિ વા ‘‘અન્તરઘર’’ન્તિ લદ્ધનામં ગોચરગામં પવિટ્ઠો. તત્થ ઘરે ઘરે ભિક્ખાપરિયેસનાય વીથિં પટિપન્નો. ઓક્ખિત્તચક્ખૂતિ હેટ્ઠાખિત્તચક્ખુ. કિત્તકેન પન ઓક્ખિત્તચક્ખુ હોતીતિ આહ ‘‘યુગમત્તદસ્સાવી’’તિ. સુસંવુતોતિ સંયતો. યથા પનેત્થ સુસંવુતો નામ હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘ન હત્થિં ઓલોકેન્તો’’તિઆદિ વુત્તં.

યત્થાતિ યેસુ સતિપટ્ઠાનેસુ. ચિત્તં ભાવનાચિત્તં. ઉપનિબન્ધતીતિ ઉપનેત્વા નિબન્ધતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યથા થમ્ભે નિબન્ધેય્ય, વચ્છં દમં નરો ઇધ;

બન્ધેય્યેવં સકં ચિત્તં, સતિયારમ્મણે દળ્હ’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૧૭; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૪; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૭; પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૬૩);

સતિપટ્ઠાનાનં ઉપનિબન્ધગોચરભાવં દસ્સેતું ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સકો પેત્તિકો વિસયોતિ અત્તનો પિતુ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તકો, તેન દિટ્ઠો દસ્સિતો ચ વિસયો.

અણુપ્પમાણેસૂતિ પરમાણુપ્પમાણેસુ. અસઞ્ચિચ્ચઆપન્નસેખિયઅકુસલચિત્તુપ્પાદાદિભેદેસૂતિ અસઞ્ચિચ્ચ આપન્નસેખિયેસુ અકુસલચિત્તુપ્પાદાદિભેદેસૂતિ એવં અસઞ્ચિચ્ચગ્ગહણં સેખિયવિસેસનં દટ્ઠબ્બં. સેખિયગ્ગહણેન ચેત્થ વત્તક્ખન્ધકાદીસુ (ચૂળવ. ૩૫૬ આદયો) આગતવત્તાદીનમ્પિ ગહણં. તેપિ હિ સિક્ખિતબ્બટ્ઠેન ‘‘સેખિયા’’તિ ઇચ્છિતા. તથા હિ માતિકાયં પારાજિકાદીનં વિય સેખિયાનં પરિચ્છેદો ન કતો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘અસઞ્ચિચ્ચ આપન્નસેખિયા’’તિ અસઞ્ચિચ્ચગ્ગહણં સમત્થિતં હોતિ. ન હિ માતિકાયં આગતેસુ પઞ્ચસત્તતિયા સેખિયેસુ નોસઞ્ઞાવિમોક્ખો નામ અત્થિ, અસઞ્ચિચ્ચગ્ગહણેનેવ ચેત્થ અસતિઅજાનનાનમ્પિ સઙ્ગહો કતો. કેચિ પનેત્થ અસિઞ્ચિચ્ચ આપન્નગ્ગહણેન અચિત્તકાપત્તિયો ગહિતાતિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં, ગરુકાપત્તીસુપિ કાસઞ્ચિ અચિત્તકભાવસબ્ભાવતો, અધિટ્ઠાનાવિકમ્મસ્સ, દેસનાવિકમ્મસ્સેવ વા સબ્બલહુકસ્સ વજ્જસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા. તેનાહ ‘‘યાનિ તાનિ વજ્જાનિ અપ્પમત્તકાનિ ઓરમત્તકાનિ લહુકાનિ લહુસમ્મતાની’’તિઆદિ. આદિસદ્દેન પાતિમોક્ખસંવરવિસુદ્ધત્થં અનતિક્કમનીયાનં અનાપત્તિગમનીયાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ભયદસ્સનસીલોતિ પરમાણુમત્તં વજ્જં અટ્ઠસટ્ઠિયોજનસતસહસ્સુબ્બેધસિનેરુપબ્બતસદિસં કત્વા દસ્સનસભાવો, સબ્બલહુકં વા દુબ્ભાસિતમત્તં પારાજિકસદિસં કત્વા દસ્સનસભાવો. યં કિઞ્ચીતિ મૂલપઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિસબ્બત્થપઞ્ઞત્તિપદેસપઞ્ઞત્તિઆદિભેદં યં કિઞ્ચિ સિક્ખિતબ્બં પટિપજ્જિતબ્બં પૂરેતબ્બં સીલં. સમ્મા આદાયાતિ સમ્મદેવ સક્કચ્ચં, સબ્બસો ચ આદિયિત્વા. અયં પન આચારગોચરસમ્પદા કિં પાતિમોક્ખસીલે પરિયાપન્ના, ઉદાહુ અપરિયાપન્નાતિ? પરિયાપન્ના. યદિ એવં કસ્મા પુન વુત્તાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ.

ઇન્દ્રિયસંવરસીલવણ્ણના

૧૫. ઇન્દ્રિયસંવરસીલં પાતિમોક્ખસંવરસીલસ્સ સમ્ભારભૂતં, તસ્મિં સતિયેવ ઇચ્છિતબ્બન્તિ વુત્તં ‘‘સોતિ પાતિમોક્ખસંવરસીલે ઠિતો ભિક્ખૂ’’તિ. સમ્પાદિતે હિ એતસ્મિં પાતિમોક્ખસંવરસીલં સુગુત્તં સુરક્ખિતમેવ હોતિ, સુસંવિહિતકણ્ટકવતિ વિય સસ્સન્તિ. કારણવસેનાતિ અસાધારણકારણસ્સ વસેન. અસાધારણકારણવસેન હિ ફલં અપદિસીયતિ, યથા યવઙ્કુરો ભેરિસદ્દોતિ. નિસ્સયવોહારેન વા એતં નિસ્સિતવચનં, યથા મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તીતિ. રૂપન્તિ રૂપાયતનં. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ એત્થ યદિ ચક્ખુ રૂપં પસ્સેય્ય, અઞ્ઞવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિનોપિ પસ્સેય્યું, ન ચેતં અત્થિ, કસ્મા? અચેતનત્તા ચક્ખુસ્સ. તેનાહ ‘‘ચક્ખુ રૂપં ન પસ્સતિ અચિત્તકત્તા’’તિ. અથ વિઞ્ઞાણં રૂપં પસ્સેય્ય, તિરોકુટ્ટાદિગતમ્પિ નં પસ્સેય્ય અપ્પટિઘભાવતો, ઇદમ્પિ નત્થિ સબ્બસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ દસ્સનાભાવતો. તેનાહ ‘‘ચિત્તં ન પસ્સતિ અચક્ખુકત્તા’’તિ. તત્થ યથા ચક્ખુસન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં પસ્સતિ, ન યં કિઞ્ચિ. તઞ્ચ કેનચિ કુટ્ટાદિના અન્તરિતે ન ઉપ્પજ્જતિ, યત્થ આલોકસ્સ વિબન્ધો. યત્થ પન ન વિબન્ધો ફલિકગબ્ભપટલાદિકે, તત્થ અન્તરિતેપિ ઉપ્પજ્જતેવ. એવં વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં ચક્ખુ પસ્સતિ, ન યં કિઞ્ચીતિ વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં ચક્ખું સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા’’તિ.

દ્વારારમ્મણસઙ્ઘટ્ટેતિ દ્વારસ્સ આરમ્મણેન સઙ્ઘટ્ટે સતિ, ચક્ખુસ્સ રૂપારમ્મણે આપાથગતેતિ અધિપ્પાયો. પસાદવત્થુકેન ચિત્તેનાતિ ચક્ખુપસાદવત્થુકેન તન્નિસ્સાય પવત્તેન વિઞ્ઞાણેન, યં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પસ્સતીતિ ઓલોકેતિ. ચક્ખુપસાદસન્નિસ્સયે હિ વિઞ્ઞાણે આલોકાનુગ્ગહિતં રૂપારમ્મણં સન્નિસ્સયગુણેન ઓભાસેન્તે તંસમઙ્ગિપુગ્ગલો ‘‘રૂપં પસ્સતી’’તિ વુચ્ચતિ. ઓભાસનઞ્ચેત્થ આરમ્મણસ્સ યથાસભાવતો વિભાવનં, યં ‘‘પચ્ચક્ખતો ગહણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઉસુના લક્ખસ્સ વેધે સિજ્ઝન્તે તસ્સ સમ્ભારભૂતેન ધનુના વિજ્ઝતીતિ વચનં વિય વિઞ્ઞાણેન રૂપદસ્સને સિજ્ઝન્તે ચક્ખુના રૂપં પસ્સતીતિ ઈદિસી સસમ્ભારકથા નામેસા હોતિ. સસમ્ભારા કથા સસમ્ભારકથા, દસ્સનસ્સ કારણસહિતાતિ અત્થો. સસમ્ભારસ્સ વા દસ્સનસ્સ કથા સસમ્ભારકથા. તસ્માતિ યસ્મા કેવલેન ચક્ખુના, કેવલેન વા વિઞ્ઞાણેન રૂપદસ્સનં નત્થિ, તસ્મા.

ઇત્થિપુરિસનિમિત્તં વાતિ એત્થ ઇત્થિસન્તાનનિસ્સિતરૂપમુખેન ગય્હમાનં સણ્ઠાનં થનમંસાવિસદતા નિમ્મસ્સુમુખતા કેસબન્ધનવત્થગ્ગહણં અવિસદટ્ઠાનગમનાદિ ચ સબ્બં ‘‘ઇત્થી’’તિ સઞ્જાનનસ્સ કારણભાવતો ઇત્થિનિમિત્તં. વુત્તવિપરિયાયતો પુરિસનિમિત્તં વેદિતબ્બં. સુભનિમિત્તાદિકં વાતિ એત્થ રાગુપ્પત્તિહેતુભૂતો ઇટ્ઠાકારો સુભનિમિત્તં. આદિ-સદ્દેન પટિઘનિમિત્તાદીનં સઙ્ગહો. સો પન દોસુપ્પત્તિઆદિહેતુભૂતો અનિટ્ઠાદિઆકારો વેદિતબ્બો. કામઞ્ચેત્થ પાળિયં અભિજ્ઝાદોમનસ્સાવ સરૂપતો આગતા, ઉપેક્ખાનિમિત્તસ્સાપિ પન સઙ્ગહો ઇચ્છિતબ્બો, અસમપેક્ખનેન ઉપ્પજ્જનકમોહસ્સાપિ અસંવરભાવતો. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘મુટ્ઠસચ્ચં વા અઞ્ઞાણં વા’’તિ. ઉપેક્ખાનિમિત્તન્તિ ચેત્થ અઞ્ઞાણુપેક્ખાય વત્થુભૂતં આરમ્મણં, તઞ્ચસ્સ અસમપેક્ખનવસેન વેદિતબ્બં. એવં સઙ્ખેપતો રાગદોસમોહાનં કારણં ‘‘સુભનિમિત્તાદિક’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘કિલેસવત્થુભૂતં નિમિત્ત’’ન્તિ. દિટ્ઠમત્તેયેવ સણ્ઠાતીતિ ‘‘દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતી’’તિ (ઉદા. ૧૦) સુત્તે વુત્તનયેન વણ્ણાયતને ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન, વીથિચિત્તેહિ ચ ગહિતમત્તેયેવ તિટ્ઠતિ, ન તતો પરં કિઞ્ચિ સુભાદિઆકારં પરિકપ્પેતિ. પાકટભાવકરણતોતિ પરિબ્યત્તભાવકરણતો વિભૂતભાવકરણતો. વિસભાગવત્થુનો હિ હત્થાદિઅવયવેસુ સુભાદિતો પરિકપ્પેન્તસ્સ અપરાપરં તત્થ ઉપ્પજ્જમાના કિલેસા પરિબ્યત્તા હોન્તીતિ તે તેસં અનુબ્યઞ્જના નામ. તે પન યસ્મા તથા તથા સન્નિવિટ્ઠાનં ભૂતુપાદાયરૂપાનં સન્નિવેસાકારો. ન હિ તં મુઞ્ચિત્વા પરમત્થતો હત્થાદિ નામ કોચિ અત્થિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘હત્થપાદ…પે… આકારં ન ગણ્હાતી’’તિ. કિં પન ગણ્હાતીતિ આહ ‘‘યં તત્થ ભૂતં, તદેવ ગણ્હાતી’’તિ. યં તસ્મિં સરીરે વિજ્જમાનં કેસલોમાદિ ભૂતુપાદાયમત્તં વા, તદેવ યાથાવતો ગણ્હાતિ. તત્થ અસુભાકારગહણસ્સ નિદસ્સનં દસ્સેન્તો ‘‘ચેતિયપબ્બતવાસી’’તિઆદિના મહાતિસ્સત્થેરવત્થું આહરિ.

તત્થ સુમણ્ડિતપસાધિતાતિ સુટ્ઠુ મણ્ડિતા પસાધિતા ચ. આભરણાદીહિ આહારિમેહિ મણ્ડનં. સરીરસ્સ ઉચ્છાદનાદિવસેન પટિસઙ્ખરણં પસાધનન્તિ વદન્તિ, આભરણેહિ, પન વત્થાલઙ્કારાદીહિ ચ અલઙ્કરણં પસાધનં. ઊનટ્ઠાનપૂરણં મણ્ડનં. વિપલ્લત્થચિત્તાતિ રાગવસેન વિપરીતચિત્તા. ઓલોકેન્તોતિ થેરો કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેનેવ ગચ્છન્તો સદ્દકણ્ટકત્તા પુબ્બભાગમનસિકારસ્સ હસિતસદ્દાનુસારેન ‘‘કિમેત’’ન્તિ ઓલોકેન્તો. અસુભસઞ્ઞન્તિ અટ્ઠિકસઞ્ઞં. અટ્ઠિકકમ્મટ્ઠાનં હિ થેરો તદા પરિહરતિ. અરહત્તં પાપુણીતિ થેરો કિર તસ્સા હસન્તિયા દન્તટ્ઠિદસ્સનેનેવ પુબ્બભાગભાવનાય સુભાવિતત્તા પટિભાગનિમિત્તં, સાતિસયઞ્ચ ઉપચારજ્ઝાનં લભિત્વા યથાઠિતોવ તત્થ પઠમજ્ઝાનં અધિગન્ત્વા તં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મગ્ગપરમ્પરાય આસવક્ખયં પાપુણિ. પુબ્બસઞ્ઞં અનુસ્સરીતિ પુબ્બકં યથારદ્ધં કાલેન કાલં અનુયુઞ્જિયમાનં અટ્ઠિકકમ્મટ્ઠાનં અનુસ્સરિ સમન્નાહરિ. અનુમગ્ગન્તિ અનુપથં તસ્સા પદાનુપદં. થેરસ્સ કિર ભાવનાય પગુણભાવતો દન્તટ્ઠિદસ્સનેનેવ તસ્સા સકલસરીરં અટ્ઠિકસઙ્ઘાતભાવેન ઉપટ્ઠાસિ. ન તં ‘‘ઇત્થી’’તિ વા ‘‘પુરિસો’’તિ વા સઞ્જાનિ. તેનાહ ‘‘નાભિજાનામિ…પે… મહાપથે’’તિ.

‘‘યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સ હેતૂ’’તિ વત્વા પુન ‘‘તસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ સતિકવાટેન પિદહનત્થાયા’’તિ વુત્તં, ન અસંવરસ્સાતિ. યદિદં યં ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સ હેતુ અભિજ્ઝાદિઅન્વાસ્સવનં દસ્સિતં, તં અસંવુતચક્ખુન્દ્રિયસ્સેવ હેતુ પવત્તં દસ્સિતન્તિ કત્વા વુત્તં. ચક્ખુદ્વારિકસ્સ હિ અભિજ્ઝાદિઅન્વાસ્સવનસ્સ તંદ્વારિકવિઞ્ઞાણસ્સ વિય ચક્ખુન્દ્રિયં પધાનકારણં. ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ અસંવુતત્તે સતિ તે અન્વાસ્સવન્તીતિ અસંવરિયમાનચક્ખુન્દ્રિયહેતુકો સો અસંવરો તથા વુત્તોતિ. યત્વાધિકરણન્તિ હિ યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ કારણાતિ અત્થો. કીદિસસ્સ ચ કારણાતિ? અસંવુતસ્સ, કિઞ્ચ અસંવુતં? યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સ હેતુ અભિજ્ઝાદયો અન્વાસ્સવન્તિ, તસ્સ સંવરાયાતિ અયમેત્થ યોજના.

જવનક્ખણે પન સચે દુસ્સીલ્યં વાતિઆદિ પુન અવચનત્થં ઇધેવ સબ્બં વુત્તન્તિ છસુ દ્વારેસુ યથાસમ્ભવં વેદિતબ્બં. ન હિ પઞ્ચદ્વારે કાયવચીદુચ્ચરિતસઙ્ખાતં દુસ્સીલ્યં અત્થિ, તસ્મા દુસ્સીલ્યાસંવરો મનોદ્વારવસેન, સેસાસંવરો છદ્વારવસેન યોજેતબ્બો. મુટ્ઠસચ્ચાદીનં હિ સતિપટિપક્ખાકુસલધમ્માદિભાવતો સિયા પઞ્ચદ્વારે ઉપ્પત્તિ, ન ત્વેવ કાયિકવાચસિકવીતિક્કમભૂતસ્સ દુસ્સીલ્યસ્સ તત્થ ઉપ્પત્તિ, પઞ્ચદ્વારિકજવનાનં અવિઞ્ઞત્તિજનકત્તા. દુસ્સીલ્યાદયો ચેત્થ પઞ્ચ અસંવરા સીલસંવરાદીનં પઞ્ચન્નં સંવરાનં પટિપક્ખભાવેન વુત્તા. તસ્મિં સતીતિ તસ્મિં અસંવરે સતિ.

યથા કિન્તિ યેન પકારેન જવને ઉપ્પજ્જમાનો અસંવરો ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયે અસંવરો’’તિ વુચ્ચતિ, તં નિદસ્સનં કિન્તિ અત્થો. યથાતિઆદિના નગરદ્વારે અસંવરે સતિ તંસમ્બન્ધાનં ઘરાદીનં અસંવુતતા વિય જવને અસંવરે સતિ તંસમ્બન્ધાનં દ્વારાદીનં અસંવુતતાતિ એવં અઞ્ઞાસંવરે અઞ્ઞાસંવુતતા સામઞ્ઞમેવ નિદસ્સેતિ, ન પુબ્બાપરસામઞ્ઞં, અન્તોબહિસામઞ્ઞં વા. સતિ વા દ્વારભવઙ્ગાદિકે પુન ઉપ્પજ્જમાનં જવનં બાહિરં વિય કત્વા નગરદ્વારસમાનં વુત્તં, ઇતરઞ્ચ અન્તોનગરે ઘરાદિસમાનં. પચ્ચયભાવેન હિ પુરિમનિપ્ફન્નં જવનકાલે અસન્તમ્પિ ભવઙ્ગાદિ ચક્ખાદિ વિય ફલનિપ્ફત્તિયા સન્તંયેવ નામ હોતિ. ન હિ ધરમાનંયેવ ‘‘સન્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘બાહિરં વિય કત્વા’’તિ ચ પરમત્થતો જવનસ્સ બાહિરભાવે, ઇતરસ્સ ચ અબ્ભન્તરભાવે અસતિપિ ‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૧.૪૯) વચનતો આગન્તુકભૂતસ્સ કદાચિ કદાચિ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ જવનસ્સ બાહિરભાવો, તબ્બિધુરસભાવસ્સ ઇતરસ્સ અબ્ભન્તરભાવો એકેન પરિયાયેન હોતીતિ કત્વા વુત્તં. જવને વા અસંવરે ઉપ્પન્ને તતો પરં દ્વારભવઙ્ગાદીનં અસંવરહેતુભાવાપત્તિતો. અસંવરસ્સ હિ ઉપ્પત્તિયા દ્વારભવઙ્ગાદીનં તસ્સ હેતુભાવો પઞ્ઞાયતીતિ. નગરદ્વારસદિસેન જવનેન પવિસિત્વા દુસ્સીલ્યાદિચોરાનં દ્વારભવઙ્ગાદીસુ મુસનં કુસલભણ્ડવિનાસનં કથિતં. યસ્મિં હિ દ્વારે અસંવરો ઉપ્પજ્જતિ, સો તત્થ દ્વારાદીનં સંવરૂપનિસ્સયભાવં ઉપચ્છિન્દન્તોયેવ પવત્તતીતિ. દ્વારભવઙ્ગાદીનં જવનેન સહ સમ્બન્ધો એકસન્તતિપરિયાપન્નતો દટ્ઠબ્બો.

એત્થ ચ ચક્ખુદ્વારે રૂપારમ્મણે આપાથગતે નિયમિતાદિવસેન કુસલાકુસલજવને સત્તક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણે તદનુરૂપમેવ મનોદ્વારિકજવને તસ્મિંયેવારમ્મણે સત્તક્ખત્તુંયેવ ઉપ્પજ્જિત્વા ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણે પુન તસ્મિંયેવ દ્વારે તદેવારમ્મણં નિસ્સાય ‘‘ઇત્થી પુરિસો’’તિઆદિના વવત્થપેન્તં પસાદરજ્જનાદિવસેન સત્તક્ખત્તું જવનં જવતિ. એવં પવત્તમાનં જવનં સન્ધાય ‘‘જવને દુસ્સીલ્યાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તસ્મિં અસંવરે સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

તસ્મિં પન જવને. સીલાદીસૂતિ સીલસંવરસતિસંવરઞાણસંવરખન્તિસંવરવીરિયસંવરેસુ ઉપ્પન્નેસુ. યથા હિ પગેવ સતિઆરક્ખં અનુપટ્ઠપેન્તસ્સ દુસ્સીલ્યાદીનં ઉપ્પત્તિ, એવં પગેવ સતિઆરક્ખં ઉપટ્ઠપેન્તસ્સ સીલાદીનં ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. સદ્દાદીસુપિ યથારહં નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનાનિ વેદિતબ્બાનિ. સોતવિઞ્ઞાણેન હિ સદ્દં સુત્વા ‘‘ઇત્થિસદ્દો’’તિ વા ‘‘પુરિસસદ્દો’’તિ વા ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદિકં વા કિલેસવત્થુભૂતં નિમિત્તં ન ગણ્હાતિ, સુતમત્તે એવ સણ્ઠાતિ. યો ચ ગીતસદ્દાદિકસ્સ કિલેસાનં અનુ અનુ બ્યઞ્જનતો ‘‘અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિ લદ્ધવોહારો મન્દતારાદિવસેન વવત્થિતો છજ્જાદિભેદભિન્નો આકારો, તમ્પિ ન ગણ્હાતીતિ. એવં ગન્ધાદીસુપિ યથારહં વત્તબ્બં. મનોદ્વારે પન સાવજ્જનભવઙ્ગં મનોદ્વારં તસ્મિં દ્વારે ધમ્મારમ્મણે આપાથગતે તં જવનમનસાવ વિઞ્ઞાય વિજાનિત્વાતિઆદિના યોજેતબ્બં. કિલેસો અનુબન્ધો એતસ્સાતિ કિલેસાનુબન્ધો, સો એવ નિમિત્તાદિગાહો, તતો પરિવજ્જનલક્ખણં કિલેસાનુબન્ધનિમિત્તાદિગ્ગાહપરિવજ્જનલક્ખણં. આદિ-સદ્દેન અનુબ્યઞ્જનં સઙ્ગણ્હાતિ.

આજીવપારિસુદ્ધિસીલવણ્ણના

૧૬. વુત્તેતિ ઇધેવ ઉદ્દેસવસેન પુબ્બે વુત્તે. તથા હિ ‘‘આજીવહેતુ પઞ્ઞત્તાનં છન્નં સિક્ખાપદાન’’ન્તિ પદુદ્ધારં કત્વા તાનિ પાળિવસેનેવ દસ્સેતું ‘‘યાનિ તાની’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યાનિ તાનિ એવં પઞ્ઞત્તાનિ છ સિક્ખાપદાનીતિ સમ્બન્ધો. આજીવહેતૂતિ જીવિકનિમિત્તં, ‘‘એવાહં પચ્ચયેહિ અકિલમન્તો જીવિસ્સામી’’તિ અધિપ્પાયેન. આજીવકારણાતિ તસ્સેવ વેવચનં. પાપિચ્છોતિ પાપિકાય અસન્તગુણસમ્ભાવનિચ્છાય સમન્નાગતો. ઇચ્છાપકતોતિ ઇચ્છાય અપકતો ઉપદ્દુતો, અભિભૂતો વા. અસન્તન્તિ અવિજ્જમાનં. અભૂતન્તિ અનુપ્પન્નં. અનુપ્પન્નત્તા હિ તસ્સ તં અસન્તન્તિ પુરિમસ્સ પચ્છિમં કારણવચનં. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મન્તિ ઉત્તરિમનુસ્સાનં ઉક્કટ્ઠપુરિસાનં ધમ્મં, મનુસ્સધમ્મતો વા ઉત્તરિ ઉક્કટ્ઠં. ઉલ્લપતીતિ ઉગ્ગતાયુકો લપતિ. સીલં હિ ભિક્ખુનો આયુ, તં તસ્સ તથાલપનસમકાલમેવ વિગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ પારાજિકસઙ્ખાતા આપત્તિ અસ્સ, પારાજિકસઞ્ઞિતસ્સ વા વીતિક્કમસ્સ આપજ્જનં ઉલ્લપનન્તિ અત્થો. સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતીતિ સઞ્ચરણભાવં આપજ્જતિ, ઇત્થિયા વા પુરિસમતિં, પુરિસસ્સ વા ઇત્થિમતિં આરોચેતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઇમેસં છન્નં સિક્ખાપદાનં વીતિક્કમસ્સ વસેના’’તિ સમ્બન્ધો હેટ્ઠા દસ્સિતો એવ.

કુહનાતિઆદીસૂતિ હેટ્ઠા ઉદ્દિટ્ઠપાળિયાવ પદુદ્ધારો. અયં પાળીતિ અયં વિભઙ્ગે (વિભ. ૮૬૧) આગતા નિદ્દેસપાળિ.

૧૭. ચીવરાદિપચ્ચયા લબ્ભન્તીતિ લાભા. તે એવ સક્કચ્ચં આદરવસેન દિય્યમાના સક્કારા. પત્થટયસતા કિત્તિસદ્દો. તં લાભઞ્ચ સક્કારઞ્ચ કિત્તિસદ્દઞ્ચ. સન્નિસ્સિતસ્સાતિ એત્થ તણ્હાનિસ્સયો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘પત્થયન્તસ્સા’’તિ. અસન્તગુણદીપનકામસ્સાતિ અસન્તે અત્તનિ અવિજ્જમાને સદ્ધાદિગુણે સમ્ભાવેતુકામસ્સ. અસન્તગુણસમ્ભાવનતાલક્ખણા, પટિગ્ગહણે ચ અમત્તઞ્ઞુતાલક્ખણા હિ પાપિચ્છતા. ઇચ્છાય અપકતસ્સાતિ પાપિકાય ઇચ્છાય સમ્માઆજીવતો અપેતો કતોતિ અપકતો. તથાભૂતો ચ આજીવૂપદ્દવેન ઉપદ્દુતોતિ કત્વા આહ ‘‘ઉપદ્દુતસ્સાતિ અત્થો’’તિ.

કુહનમેવ પચ્ચયુપ્પાદનસ્સ વત્થૂતિ કુહનવત્થુ. તિવિધમ્પેતં તત્થ આગતં તસ્સ નિસ્સયભૂતાય ઇમાય પાળિયા દસ્સેતુન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. તદત્થિકસ્સેવાતિ તેહિ ચીવરાદીહિ અત્થિકસ્સેવ. પટિક્ખિપનેનાતિ ચીવરાદીનં પટિક્ખિપનહેતુ. અસ્સાતિ ભવેય્ય. પટિગ્ગહણેન ચાતિ ચ-સદ્દેન પુબ્બે વુત્તં પટિક્ખિપનં સમુચ્ચિનોતિ.

ભિય્યોકમ્યતન્તિ બહુકામતં. યન્તિ કિરિયાપરામસનં, તસ્મા ‘‘ધારેય્યા’’તિ એત્થ યદેતં સઙ્ઘાટિં કત્વા ધારણં, એતં સમણસ્સ સારુપ્પન્તિ યોજના. પાપણિકાનીતિ આપણતો છડ્ડિતાનિ. નન્તકાનીતિ અન્તરહિતાનિ ચોળખણ્ડાનિ. ઉચ્ચિનિત્વાતિ ઉઞ્છનેન ચિનિત્વા સઙ્ગહેત્વા. ઉઞ્છાચરિયાયાતિ ઉઞ્છાચરિયાય લદ્ધેન. ગિલાનસ્સ પચ્ચયભૂતા ભેસજ્જસઙ્ખાતા જીવિતપરિક્ખારા ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા. પૂતિમુત્તન્તિ પુરાણસ્સ, અપુરાણસ્સ ચ સબ્બસ્સ ગોમુત્તસ્સેતં નામં. પૂતિમુત્તેનાતિ પૂતિભાવેન મુત્તેન પરેહિ છડ્ડિતેન, પૂતિભૂતેન વા ગોમુત્તેન. ધુતવાદોતિ પરેસમ્પિ ધુતગુણવાદી. સમ્મુખીભાવાતિ સમ્મુખતો વિજ્જમાનત્તા, લબ્ભમાનતાયાતિ અત્થો.

અત્તાનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માધિગમસ્સ સામન્તે કત્વા જપ્પનં સામન્તજપ્પનં. મહેસક્ખોતિ મહાનુભાવો, ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માધિગમેનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘મિત્તો’’તિ સામઞ્ઞતો વત્વા પુન તં વિસેસેતિ ‘‘સન્દિટ્ઠો સમ્ભત્તો’’તિ. દિટ્ઠમત્તો હિ મિત્તો સન્દિટ્ઠો. દળ્હભત્તિકો સમ્ભત્તો. સહાયોતિ સહ આયનકો, સખાતિ અત્થો. સત્તપદિનો હિ ‘‘સખા’’તિ વુચ્ચન્તિ. વિહારો પાકારપરિચ્છિન્નો સકલો આવાસો. અડ્ઢયોગો દીઘપાસાદો, ગરુળસણ્ઠાનપાસાદોતિપિ વદન્તિ. પાસાદો ચતુરસ્સપાસાદો. હમ્મિયં મુણ્ડચ્છદનપાસાદો. કૂટાગારં દ્વીહિ કણ્ણિકાહિ કત્તબ્બપાસાદો. અટ્ટો પટિરાજૂનમ્પિ પટિબાહનયોગ્યો ચતુપઞ્ચભૂમકો પટિસ્સયવિસેસો. માળો એકકૂટસઙ્ગહિતો અનેકકોણવન્તો પટિસ્સયવિસેસો. ઉદ્દણ્ડો અગબ્ભિકા એકદ્વારા દીઘસાલાતિ વદન્તિ. અપરે પન ભણન્તિ – વિહારો નામ દીઘમુખપાસાદો. અડ્ઢયોગો એકપસ્સેન છદનકસેનાસનં. તસ્સ કિર એકપસ્સે ભિત્તિ ઉચ્ચતરા હોતિ, ઇતરપસ્સે નીચા, તેન તં એકપસ્સછદનકં હોતિ. પાસાદો આયતચતુરસ્સપાસાદો. હમ્મિયં મુણ્ડચ્છદનં ચન્દિકઙ્ગણયુત્તં. ગુહા કેવલા પબ્બતગુહા. લેણં દ્વારબદ્ધં. કૂટાગારં યો કોચિ કણ્ણિકાબદ્ધપાસાદો. અટ્ટો બહલભિત્તિગેહં. યસ્સ ગોપાનસિયો અગ્ગહેત્વા ઇટ્ઠકાહિ એવ છદનં હોતિ. અટ્ટાલકાકારેન કરીયતીતિપિ વદન્તિ. માળો વટ્ટાકારેન કતસેનાસનં. ઉદ્દણ્ડો એકો પટિસ્સયવિસેસો. યો ‘‘ભણ્ડસાલા, ઉદોસિત’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ. ઉપટ્ઠાનસાલા સન્નિપતનટ્ઠાનં.

કુચ્છિતરજભૂતાય પાપિચ્છતાય નિરત્થકં કાયવચીવિપ્ફન્દનિગ્ગણ્હનં કોરજં, તં એતસ્સ અત્થીતિ કોરજિકો, કોહઞ્ઞેન સંયતકાયો, અતિવિય, અભિણ્હં વા કોરજિકો કોરજિકકોરજિકો. અતિપરિસઙ્કિતોતિ કેચિ. અતિવિય કુહો કુહકકુહકો, સાતિસયવિમ્હાપકોતિ અત્થો. અતિવિય લપો લપનકો લપકલપકો. મુખસમ્ભાવિકોતિ કોરજિકકોરજિકાદિભાવેન પવત્તવચનેહિ અત્તનો મુખમત્તેન અઞ્ઞેહિ સમ્ભાવિકો. સો એવરૂપો એવરૂપતાય એવ અત્તાનં પરં વિય કત્વા ‘‘અયં સમણો’’તિઆદીનિ કથેતિ. ગમ્ભીરન્તિઆદિ તસ્સા કથાય ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપટિબદ્ધતાય વુત્તં.

સમ્ભાવનાધિપ્પાયકતેનાતિ ‘‘કથં નુ ખો મં જનો ‘અરિયો’તિ વા ‘વિસેસલાભી’તિ વા સમ્ભાવેય્યા’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન કતેન. ગમનં સણ્ઠપેતીતિ વિસેસલાભીનં ગમનં વિય અત્તનો ગમનં સક્કચ્ચં ઠપેતિ, સતો સમ્પજાનોવ ગચ્છન્તો વિય હોતિ. પણિધાયાતિ ‘‘અરહાતિ મં જાનન્તૂ’’તિ ચિત્તં સણ્ઠપેત્વા, પત્થેત્વા વા. સમાહિતો વિયાતિ ઝાનસમાધિના સમાહિતો વિય. આપાથકજ્ઝાયીતિ મનુસ્સાનં આપાથટ્ઠાને સમાધિસમાપન્નો વિય નિસીદન્તો આપાથકે જનસ્સ પાકટટ્ઠાને ઝાયી. ઇરિયાપથસઙ્ખાતન્તિ ઇરિયાપથસણ્ઠપનસઙ્ખાતં.

પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતેનાતિ અયોનિસો ઉપ્પાદિતાનં પચ્ચયાનં પટિસેવનન્તિ એવં કથિતેન, તેન વા પચ્ચયપટિસેવનેન સઙ્ખાતબ્બેન કથિતબ્બેન. અઞ્ઞં વિય કત્વા અત્તનો સમીપે ભણનં સામન્તજપ્પિતં. આ-કારસ્સ રસ્સત્તં કત્વા ‘‘અટ્ઠપના’’તિ વુત્તં. કુહનં કુહો, તસ્સ અયના પવત્તિ કુહાયના, કુહસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ અયના ગતિ કિરિયા કુહાયના. કુહેતિ, કુહેન વા ઇતોતિ કુહિતો, કુહકો.

પુટ્ઠસ્સાતિ ‘‘કો તિસ્સો, કો રાજપૂજિતો’’તિ પુટ્ઠસ્સ. ઉદ્ધં કત્વાતિ ઉક્ખિપિત્વા વિભવસમ્પત્તિઆદિના પગ્ગહેત્વા.

ઉન્નહનાતિ ઉદ્ધં ઉદ્ધં બન્ધના પલિવેઠના. દ્વે કિર ભિક્ખૂ એકં ગામં પવિસિત્વા આસનસાલાય નિસીદિત્વા એકં કુમારિકં પક્કોસિંસુ. તાય આગતાય તત્રેકો એકં પુચ્છિ ‘‘અયં, ભન્તે, કસ્સ કુમારિકા’’તિ? ‘‘અમ્હાકં ઉપટ્ઠાયિકાય તેલકન્દરિકાય ધીતા, ઇમિસ્સા માતા મયિ ગેહં ગતે સપ્પિં દદમાના ઘટેનેવ દેતિ, અયમ્પિ માતા વિય ઘટેન દેતી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૮૬૨) ઉક્કાચેસિ. ઇમં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તેલકન્દરિકવત્થુ ચેત્થ વત્તબ્બ’’ન્તિ.

ધમ્માનુરૂપા વાતિ મત્તાવચનાનુરૂપં વા. મત્તાવચનં હિ ‘‘ધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘સુભાસિતં ઉત્તમમાહુ સન્તો, ધમ્મં ભણે નાધમ્મં તં દુતિય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૧૩; સુ. નિ. ૪૫૨). તેન બહું વિપ્પલપનમાહ, સચ્ચતો વા અઞ્ઞા સુભાસિતા વાચા ‘‘ધમ્મો’’તિ વેદિતબ્બો. મુગ્ગસૂપસદિસકમ્મો પુગ્ગલો મુગ્ગસૂપ્યો. તેનાહ ‘‘અયં પુગ્ગલો મુગ્ગસૂપ્યોતિ વુચ્ચતી’’તિ. પરિભટસ્સ કમ્મં પારિભટ્યં, તદેવ પારિભટ્યતા.

નિમિત્તેન ચરન્તો, જીવન્તો વા નિમિત્તકો, તસ્સ ભાવો નેમિત્તિકતા. અત્તનો ઇચ્છાય પકાસનં ઓભાસો. કો પન સોતિ? ‘‘અજ્જ ભિક્ખૂનં પચ્ચયા દુલ્લભા જાતા’’તિઆદિકા પચ્ચયપટિસંયુત્તકથા. ઇચ્છિતવત્થુસ્સ સમીપે કથનં સામન્તજપ્પા.

અક્કોસનભયેનાપિ દદેય્યાતિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસનં. તથા વમ્ભનાદયો. ઉપેક્ખના ઉપાસકાનં દાયકાદિભાવતો બહિ છડ્ડના. ખિપનાતિ ખેપવચનં. તં પન અવહસિત્વા વચનં હોતીતિ આહ ‘‘ઉપ્પણ્ડના’’તિ. પાપનાતિ અદાયકત્તસ્સ, અવણ્ણસ્સ વા પતિટ્ઠાપનં. પરેસં પિટ્ઠિમંસખાદનસીલો પરપિટ્ઠિમંસિકો, તસ્સ ભાવો પરપિટ્ઠિમંસિકતા. અબ્ભઙ્ગન્તિ અબ્ભઞ્જનં. નિપિસિત્વા ગન્ધમગ્ગના વિયાતિ અનિપ્પિસિતે અલબ્ભમાનસ્સ ગન્ધસ્સ નિપિસને લાભો વિય પરગુણે અનિપ્પિસિતે અલબ્ભમાનાનં પચ્ચયાનં નિપિસનેન લાભો દટ્ઠબ્બોતિ.

નિકત્તું અપ્પેન લાભેન બહુકં વઞ્ચેત્વા ગહેતું ઇચ્છનં નિજિગીસનં, તસ્સ ભાવો નિજિગીસનતા. તસ્સેવ ઇચ્છનસ્સ પવત્તિઆકારો, તંસહજાતં વા ગવેસનકમ્મં.

અઙ્ગન્તિ હત્થપાદાદિઅઙ્ગાનિ ઉદ્દિસ્સ પવત્તં વિજ્જં. નિમિત્તન્તિ નિમિત્તસત્થં. ઉપ્પાતન્તિ ઉક્કાપાતદિસાડાહ-ભૂમિચાલાદિઉપ્પાતપટિબદ્ધવિજ્જં. સુપિનન્તિ સુપિનસત્થં. લક્ખણન્તિ ઇત્થિપુરિસાનં લક્ખણજાનનસત્થં. મૂસિકચ્છિન્નન્તિ વત્થાદીનં અસુકભાગે મૂસિકચ્છેદે સતિ ઇદં નામ ફલં હોતીતિ જાનનકસત્થં. પલાસગ્ગિઆદીસુ ઇમિના નામ અગ્ગિના હુતે ઇદં નામ હોતીતિ અગ્ગિવસેન હોમવિધાનં અગ્ગિહોમં. ઇમિના નયેન દબ્બિહોમં વેદિતબ્બં. આદિ-સદ્દેન થુસહોમાદીનં, અઞ્ઞેસઞ્ચ સુત્તે આગતાનં મિચ્છાજીવાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. વીરિયસાધનત્તા આજીવપારિસુદ્ધિસીલસ્સ ‘‘પચ્ચયપરિયેસનવાયામો’’તિ વુત્તં. તસ્સ પારિસુદ્ધિ અનવજ્જભાવો, યેન ધમ્મેન સમેન પચ્ચયલાભો હોતિ. ન હિ અલસો ઞાયેન પચ્ચયે પરિયેસિતું સક્કોતીતિ.

પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલવણ્ણના

૧૮. પટિસઙ્ખાતિ અયં ‘‘સયં અભિઞ્ઞા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૧) વિય ય-કારલોપેન નિદ્દેસો. યોનિસોતિ ચેત્થ ઉપાયત્થો યોનિસો-સદ્દોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપાયેન પથેના’’તિ. ‘‘પટિસઙ્ખાય ઞત્વા’’તિ વત્વા તયિદં પટિસઙ્ખાનં પચ્ચવેક્ખણન્તિ દસ્સેતું ‘‘પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ અત્થો’’તિઆદિ વુત્તં. યથા હિ પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ સીતપટિઘાતાદિકં તં તં પયોજનં પતિ પતિ અવેક્ખિત્વા, ઞાણેન પસ્સિત્વાતિ અત્થો, એવં પટિસઙ્ખાયાતિ તદેવ પયોજનં પતિ પતિ સઙ્ખાય, જાનિત્વાતિ અત્થો. ઞાણપરિયાયો હિ ઇધ સઙ્ખા-સદ્દોતિ. એત્થ ચ ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો’’તિઆદિ કામં પચ્ચયપરિભોગકાલેન વુચ્ચતિ, ધાતુવસેન પન પટિકૂલવસેન વા પચ્ચવેક્ખણાય પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં સુજ્ઝતીતિ અપરે. ભિજ્જતીતિ કેચિ. એકે પન પઠમં એવ પરિયત્તન્તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં. ‘‘ચીવર’’ન્તિ એકવચનં એકત્તમત્તં વાચકન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘અન્તરવાસકાદીસુ યં કિઞ્ચી’’તિ વુત્તં, જાતિસદ્દતાય પન તસ્સ પાળિયં એકવચનન્તિ યત્તકાનિ ચીવરાનિ યોગિના પરિહરિતબ્બાનિ, તેસં સબ્બેસં એકજ્ઝં ગહણન્તિ સક્કા વિઞ્ઞાતું, યં કિઞ્ચીતિ વા અનવસેસપરિયાદાનમેતં, ન અનિયમવચનં. ‘‘નિવાસેતિ વા પારુપતિ વા’’તિ વિકપ્પનં પન પટિસેવનપરિયાયસ્સ પરિભોગસ્સ વિભાગદસ્સનન્તિ તં પઞ્ઞપેત્વા સયનનિસીદન-ચીવરકુટિકરણાદિવસેનાપિ પરિભોગસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

પયોજનાનં મરિયાદા પયોજનાવધિ, તસ્સ પરિચ્છિન્દનવસેન યો નિયમો, તસ્સ વચનં પયોજના…પે… વચનં. ઇદાનિ તં નિયમં વિવરિત્વા દસ્સેતું ‘‘એત્તકમેવ હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અવધારણેન લીળાવિભૂસાવિલમ્બનાનટમ્બરાદિવસેન વત્થપરિભોગં નિસેધેતિ. તેનાહ ‘‘ન ઇતો ભિય્યો’’તિ. લીળાવસેન હિ એકચ્ચે સત્તા વત્થાનિ પરિદહન્તિ ચેવ ઉપસંવિયન્તિ ચ. યથા તં યોબ્બને ઠિતા નાગરિકમનુસ્સા. એકચ્ચે વિભૂસનવસેન, યથા તં રૂપૂપજીવિનિઆદયો. વિલમ્બનવસેન વિલમ્બકા. નટમ્બરવસેન ભોજાદયો. અજ્ઝત્તધાતુક્ખોભો સીતરોગાદિઉપ્પાદકો. ઉતુપરિણામનવસેનાતિ ઉતુનો પરિવત્તનવસેન વિસભાગસીતઉતુસમુટ્ઠાનેન. વા-સદ્દેન હેમન્તાદીસુ હિમપાતાદિવસેન પવત્તસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો, ન ઉપ્પાદેતિ સીતન્તિ અધિપ્પાયો. યદત્થં પન તં વિનોદનં, તં મત્થકપ્પત્તં દસ્સેતું ‘‘સીતબ્ભાહતે’’તિઆદિ વુત્તં. સબ્બત્થાતિ ‘‘ઉણ્હસ્સ પટિઘાતાયા’’તિઆદીસુ સબ્બેસુ સેસપયોજનેસુ. યદિપિ સૂરિયસન્તાપોપિ ઉણ્હોવ, તસ્સ પન આતપગ્ગહણેન ગહિતત્તા ‘‘અગ્ગિસન્તાપસ્સા’’તિ વુત્તં. એકચ્ચો દાવગ્ગિસન્તાપો કાયં ચીવરેન પટિચ્છાદેત્વા સક્કા વિનોદેતુન્તિ આહ ‘‘તસ્સ વનદાહાદીસુ સમ્ભવો વેદિતબ્બો’’તિ. ડંસાતિ પિઙ્ગલમક્ખિકા. તે પન યસ્મા ડંસનસીલા, તસ્મા વુત્તં ‘‘ડંસનમક્ખિકા’’તિ. સપ્પાદયોતિ સપ્પસતપદિઉણ્ણનાભિસરબૂવિચ્છિકાદયો. ફુટ્ઠસમ્ફસ્સોતિ ફુટ્ઠવિસમાહ. તિવિધા હિ સપ્પા – દટ્ઠવિસા ફુટ્ઠવિસા દિટ્ઠવિસા. તેસુ પુરિમકા દ્વે એવ ગહિતા. સતપદિઆદીનમ્પિ તાદિસાનં સઙ્ગણ્હનત્થં. નિયતપયોજનં એકન્તિકં, સબ્બકાલિકઞ્ચ પયોજનં. હિરી કુપ્પતિ નિલ્લજ્જતા સણ્ઠાતિ. તેનાહ ‘‘વિનસ્સતી’’તિ. કૂપાવતરણં વા પટિચ્છાદનં અરહતીતિ કોપિનં. હિરિયિતબ્બટ્ઠેન હિરી ચ તં કોપિનઞ્ચાતિ હિરિકોપિનન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તસ્સ ચાતિ ચ-સદ્દો પુબ્બે વુત્તપયોજનાનં સમ્પિણ્ડનત્થો.

યં કિઞ્ચિ આહારન્તિ ખાદનીયભોજનીયાદિભેદં યં કિઞ્ચિ આહરિતબ્બવત્થું. પિણ્ડાય ભિક્ખાય ઉલતીતિ પિણ્ડોલો, તસ્સ કમ્મં પિણ્ડોલ્યં. તેન પિણ્ડોલ્યેન ભિક્ખાચરિયાય. પતિતત્તાતિ પક્ખિપિતત્તા. પિણ્ડપાતો પત્તે પક્ખિત્તભિક્ખાહારો. પિણ્ડાનં વા પાતોતિ ઘરે ઘરે લદ્ધભિક્ખાનં સન્નિપાતો. ‘‘નત્થિ દવા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૫) સહસા કિરિયાપિ ‘‘દવા’’તિ વુચ્ચતિ, તતો વિસેસનત્થં ‘‘દવત્થં, કીળાનિમિત્તન્તિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ. મુટ્ઠિકમલ્લા મુટ્ઠિયુદ્ધયુજ્ઝનકા. આદિ-સદ્દેન નિબુદ્ધયુજ્ઝનકાદીનં ગહણં. બલમદનિમિત્તન્તિ બલં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકમદો બલમદો. તં નિમિત્તં, બલસ્સ ઉપ્પાદનત્થન્તિ અત્થો. પોરિસમદનિમિત્તન્તિ પોરિસમદો વુચ્ચતિ પુરિસમાનો ‘‘અહં પુરિસો’’તિ ઉપ્પજ્જનકમાનો. અસદ્ધમ્મસેવનાસમત્થતં નિસ્સાય પવત્તો માનો, રાગો એવ વા પોરિસમદોતિ કેચિ. તં નિમિત્તં. અન્તેપુરિકા રાજોરોધા. સબ્બેસં સન્નિવેસયોગ્યતાય વેસિયો રૂપૂપજીવિનિયો. મણ્ડનં નામ ઇધાવયવપારિપૂરીતિ આહ ‘‘અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં પીણભાવનિમિત્ત’’ન્તિ, પરિબ્રૂહનહેતૂતિ અત્થો. નટા નામ રઙ્ગનટા. નચ્ચકા લઙ્ઘકાદયો. વિભૂસનં સોભાસમુપ્પાદનન્તિ આહ ‘‘પસન્નચ્છવિવણ્ણતાનિમિત્ત’’ન્તિ.

એતં પદં. મોહૂપનિસ્સયપ્પહાનત્થન્તિ મોહસ્સ ઉપનિસ્સયતાપહાનાય. દવા હિ મોહેન હોતિ, મોહઞ્ચ વડ્ઢેતીતિ તસ્સા વજ્જનેન મોહસ્સ અનુપનિસ્સયતા. દોસૂપનિસ્સયપ્પહાનત્થન્તિ ઇદં બલમદસ્સ, પુરિસમદસ્સ ચ દોસહેતુનો વસેન વુત્તં, ઇતરસ્સ પન વસેન ‘‘રાગૂપનિસ્સયપ્પહાનત્થ’’ન્તિ વત્તબ્બં. મણ્ડનવિભૂસનપટિક્ખેપો સિયા મોહૂપનિસ્સયપ્પહાનાયપિ, રાગૂપનિસ્સયતાય પન ઉજુપટિપક્ખોતિ વુત્તં ‘‘રાગૂપનિસ્સયપ્પહાનત્થ’’ન્તિ. યદિપિ એકચ્ચસ્સ દવમદે આરબ્ભ પરસ્સ પટિઘસંયોજનાદીનં ઉપ્પત્તિ હોતિયેવ મનોપદોસિકદેવાદીનં વિય, અત્તનો પન દવમદે આરબ્ભ યેસં સવિસેસં રાગમોહમાનાદયો પાપધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. તે સન્ધાય ‘‘અત્તનો સંયોજનુપ્પત્તિપટિસેધનત્થ’’ન્તિ વત્વા મણ્ડનવિભૂસનાનિ પટિચ્ચ સવિસેસં પરસ્સપિ રાગમોહાદયો પવત્તન્તીતિ ‘‘પરસ્સપિ સંયોજનુપ્પત્તિપટિસેધનત્થ’’ન્તિ વુત્તં. અયોનિસો પટિપત્તિયાતિ એત્થ કામસુખલ્લિકાનુયોગં મુઞ્ચિત્વા સબ્બાપિ મિચ્છાપટિપત્તિ અયોનિસો પટિપત્તિ. પુરિમેહિ દ્વીહિ પદેહિ અયોનિસો પટિપત્તિયા, પચ્છિમેહિ દ્વીહિ કામસુખલ્લિકાનુયોગસ્સ પહાનં વુત્તન્તિ વદન્તિ. ‘‘ચતૂહિપિ ચેતેહી’’તિ પન વચનતો સબ્બેહિ ઉભિન્નમ્પિ પહાનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. કામકીળાપિ દવન્તોગધા હોતિયેવ, પુરિસમદોપિ કામસુખલ્લિકાનુયોગસ્સ હેતુયેવાતિ.

ચાતુમહાભૂતિકસ્સાતિ ચતુમહાભૂતે સન્નિસ્સિતસ્સ. રૂપકાયસ્સાતિ ચતુસન્તતિરૂપસમૂહસ્સ. ઠિતિયાતિ ઠિતત્થં. સા પનસ્સ ઠિતિ પબન્ધવસેન ઇચ્છિતાતિ આહ ‘‘પબન્ધટ્ઠિતત્થ’’ન્તિ. પવત્તિયાતિ જીવિતિન્દ્રિયપ્પવત્તિયા. તથા હિ જીવિતિન્દ્રિયં ‘‘યાપના વત્તના’’તિ (ધ. સ. ૧૯, ૬૩૪) ચ નિદ્દિટ્ઠં. તસ્સા ચ અવિચ્છેદો આહારૂપયોગેન હોતિ. કાયસ્સ ચિરતરં યાવ આયુકપ્પો, તાવ અવત્થાનં યાપનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ચિરકાલટ્ઠિતત્થં વા’’તિ આહ. ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘ઘરૂપત્થમ્ભમિવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાયં યોજના – યથા જિણ્ણઘરસામિકો ઘરસ્સ ઉપત્થમ્ભનં કરોતિ તસ્સ અપતનત્થં, યથા ચ સાકટિકો અક્ખબ્ભઞ્જનં કરોતિ તસ્સ સમ્પવત્તનત્થં, એવમેસ યોગી કાયસ્સ ઠિતત્થં, યાપનત્થઞ્ચ પિણ્ડપાતં પટિસેવતિ પરિભુઞ્જતીતિ. એતેન ઠિતિ નામ અપતનં યાપના પવત્તીતિ દસ્સેતિ. ન દવમદમણ્ડનવિભૂસનત્થન્તિ ઇદં ‘‘યાવદેવા’’તિ અવધારણેન નિવત્તિતત્થદસ્સનં. તિટ્ઠન્તિ ઉપાદિન્નધમ્મા એતાયાતિ ઠિતિ, આયૂતિ આહ ‘‘ઠિતીતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. તથા હિ તં આયુ ‘‘ઠિતી’’તિ નિદ્દિટ્ઠં, ઠિતિયા યાપનાયાતિ કાયસ્સ ઠિતિહેતુતાય ‘‘ઠિતી’’તિ લદ્ધવોહારસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ પવત્તનત્થન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘જીવિતિન્દ્રિયપવત્તાપનત્થ’’ન્તિ. આબાધટ્ઠેનાતિ વિબાધનટ્ઠેન, રોગટ્ઠેન વા. જિઘચ્છાપરમા હિ રોગા. ઉપરમત્થન્તિ વૂપસમત્થં. વણાલેપનમિવ વણિકો. ઉણ્હસીતાદીસુ અભિભવન્તેસુ તપ્પટિકારં સીતુણ્હં વિય પટિસેવતીતિ સમ્બન્ધો. મગ્ગબ્રહ્મચરિયં ઠપેત્વા સિક્ખત્તયસઙ્ગહા સાસનાવચરિતબ્બા અનુસાસની સાસનબ્રહ્મચરિયન્તિ આહ ‘‘સકલસાસનબ્રહ્મચરિયસ્સ ચ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ચા’’તિ. અનુગ્ગહણત્થન્તિ અનુ અનુ ગણ્હનત્થં સમ્પાદનત્થં. કાયબલં નિસ્સાયાતિ યથાસમારદ્ધં ગુણવિસેસપારિપૂરિહેતુભૂતં કાયબલમત્તં નિસ્સાય. તેનાહ ‘‘સિક્ખત્તયાનુયોગવસેના’’તિઆદિ. કન્તારનિત્થરણત્થિકા જાયમ્પતિકા, નદીસમુદ્દનિત્થરણત્થિકા ચ પુત્તમંસાદીનિ યથા અગિદ્ધા અમુચ્છિતા કેવલં તં તં અત્થસિદ્ધિમેવ અવેક્ખન્તા પટિસેવન્તિ તેહિ વિના અસિજ્ઝનતો, એવમયમ્પિ કેવલં ભવકન્તારનિત્થરણત્થિકો અગિદ્ધો અમુચ્છિતો તેન વિના અસિજ્ઝનતો પિણ્ડપાતં પટિસેવતીતિ ઉપમાસંસન્દનં.

ઇતીતિ પકારત્થે નિપાતપદં. તેન પટિસેવિયમાનસ્સ પિણ્ડપાતસ્સ પટિસેવનાકારો ગય્હતીતિ આહ ‘‘એવં ઇમિના પિણ્ડપાતપટિસેવનેના’’તિ. પુરાણન્તિ ભોજનતો પુરિમકાલિકત્તા પુરાતનં. પટિહઙ્ખામીતિ પટિહનિસ્સામિ. નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ પટિસેવતીતિ યોજના. કીદિસં, કથઞ્ચાતિ આહ ‘‘અપરિમિત…પે… અઞ્ઞતરો વિયા’’તિ. અપરિમિતં અપરિમાણં ભોજનં પચ્ચયો એતિસ્સાતિ અપરિમિતભોજનપચ્ચયા, તં અપરિમિતભોજનપચ્ચયં અત્તનો ગહણીતેજપમાણતો અતિક્કન્તપમાણભોજનહેતુકન્તિ અત્થો. યો બહું ભુઞ્જિત્વા અત્તનો ધમ્મતાય ઉટ્ઠાતું અસક્કોન્તો ‘‘આહર હત્થ’’ન્તિ વદતિ, અયં આહરહત્થકો. યો ભુઞ્જિત્વા અચ્ચુદ્ધુમાતકુચ્છિતાય ઉટ્ઠિતોપિ સાટકં નિવાસેતું ન સક્કોતિ, અયં અલંસાટકો. યો ભુઞ્જિત્વા ઉટ્ઠાતું અસક્કોન્તો તત્થેવ પરિવત્તતિ, અયં તત્રવટ્ટકો. યો યથા કાકેહિ આમસિતું સક્કા, એવં યાવ મુખદ્વારં આહારેતિ, અયં કાકમાસકો. યો ભુઞ્જિત્વા મુખે સન્ધારેતું અસક્કોન્તો તત્થેવ વમતિ, અયં ભુત્તવમિતકો. એતેસં અઞ્ઞતરો વિય. અથ વા પુરાણવેદના નામ અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદના. તં ‘‘પટિહનિસ્સામી’’તિ પટિસેવતિ. નવવેદના નામ અતિભુત્તપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જનકવેદના. તં ‘‘ન ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ પટિસેવતિ. અથ વા નવવેદના નામ અભુત્તપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જનકવેદના, તસ્સા અનુપ્પન્નાય અનુપ્પજ્જનત્થમેવ પટિસેવતિ. અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકાતિ ચેતં ખુદ્દાય વિસેસનં. યસ્સા અપ્પવત્તિ ભોજનેન કાતબ્બા, તસ્સા દસ્સનત્થં. અભુત્તપચ્ચયેન, ભુત્તપચ્ચયેન ચ ઉપ્પજ્જનકાનુપ્પજ્જનકવેદનાસુ પુરિમા યથાપવત્તા જિઘચ્છાનિમિત્તા વેદના. સા હિ અભુઞ્જન્તસ્સ ભિય્યોપવડ્ઢનવસેન ઉપ્પજ્જતિ. પચ્છિમાપિ ખુદ્દાનિમિત્તાવ અઙ્ગદાહસૂલાદિવેદના પવત્તા. સા હિ ભુત્તપચ્ચયા પુબ્બે અનુપ્પન્નાવ નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ અયમેતાસં વિસેસો. વિહિંસાનિમિત્તતા ચેતાસં વિહિંસાય વિસેસો.

યા વેદના. અધુનાતિ એતરહિ. અસપ્પાયાપરિમિતભોજનં નિસ્સાયાતિ અસપ્પાયાપરિમિતસ્સ આહારસ્સ ભુઞ્જનપયોગં આગમ્મ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. પુરાણકમ્મપચ્ચયવસેનાતિ પુબ્બે પુરિમજાતિયં કતત્તા પુરાણસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયતાવસેન પયોગવિપત્તિં આગમ્મ ઉપ્પજ્જનારહતાય તં વજ્જેત્વા પયોગસમ્પત્તિયા ઉપટ્ઠાપનં દુક્ખવેદનાપચ્ચયઘાતો, પટિહનનઞ્ચ હોતીતિ આહ ‘‘તસ્સા પચ્ચયં વિનાસેન્તો તં પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામી’’તિ. અયુત્તપરિભોગો પચ્ચયે અપચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભોગો. સો એવ કતૂપચિતકમ્મતાય કમ્મૂપચયો. તં નિસ્સાય પટિચ્ચ આયતિં અનાગતે કાલે ઉપ્પજ્જનતો યા ચાયં ‘‘નવવેદના’’તિ વુચ્ચતીતિ યોજના. યુત્તપરિભોગવસેનાતિ પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચયાનં પરિભોગવસેન, તસ્સા નવવેદનાય મૂલં અયુત્તપરિભોગકમ્મં અનિબ્બત્તેન્તો સબ્બેન સબ્બં અનુપ્પાદેન્તો. એત્તાવતાતિ ‘‘ઇતિ પુરાણ’’ન્તિઆદિના વુત્તેન પદદ્વયેન. ‘‘વિહિંસૂપરતિયા’’તિઆદિના વા પદચતુક્કેન યુત્તપરિભોગસઙ્ગહો પબ્બજિતાનુચ્છવિકસ્સ પચ્ચયપરિભોગસ્સ વુત્તત્તા. અત્તકિલમથાનુયોગપ્પહાનં જિઘચ્છાદિદુક્ખપટિઘાતસ્સ ભાસિતત્તા. ઝાનસુખાદીનં પચ્ચયભૂતસ્સ કાયસુખસ્સ અવિસ્સજ્જનતો ધમ્મિકસુખાપરિચ્ચાગો ચ દીપિતો હોતિ.

અસપ્પાયાપરિમિતૂપયોગેન જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકો, ઇરિયાપથભઞ્જનકો વા સિયા પરિસ્સયો, સપ્પાયપરિમિતૂપયોગેન પન સો ન હોતિ. તથા સતિ ચિરકાલપ્પવત્તિસઙ્ખાતા સરીરસ્સ યાત્રા યાપના ભવિસ્સતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘પરિમિતપરિભોગેન…પે… ભવિસ્સતી’’તિ આહ. યો રોગો સાદ્ધો અસાદ્ધો ચ ન હોતિ, સો યાપ્યરોગો, સો એતસ્સ અત્થીતિ યાપ્યરોગી. સો હિ નિચ્ચકાલં ભેસજ્જં ઉપસેવતિ, તથા અયમ્પીતિ. યદિ યાત્રાપિ યાપના, પુબ્બેપિ ‘‘યાપનાયા’’તિ વુત્તં, કો એત્થ વિસેસોતિ? પુબ્બે ‘‘યાપનાયા’’તિ જીવિતિન્દ્રિયયાપના અધિપ્પેતા, ઇધ પન ચતુન્નમ્પિ ઇરિયાપથાનં અવિચ્છેદસઙ્ખાતા યાપના યાત્રાતિ અયમેત્થ વિસેસો. બુદ્ધપટિકુટ્ઠેન મિચ્છાજીવેન પચ્ચયપરિયેસના અયુત્તપરિયેસના. દાયકદેય્યધમ્માનં, અત્તનો ચ પમાણં અજાનિત્વા પટિગ્ગહણં, સદ્ધાદેય્યવિનિપાતનત્થં વા પટિગ્ગહણં અયુત્તપટિગ્ગહણં, યેન વા આપત્તિં આપજ્જતિ. અપચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભોગો અયુત્તપરિભોગો. તેસં પરિવજ્જનં ધમ્મેન સમેન પચ્ચયુપ્પાદનાદિવસેન વેદિતબ્બં. ધમ્મેન હિ પચ્ચયે પરિયેસિત્વા ધમ્મેન પટિગ્ગહેત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જનં અનવજ્જતા નામ.

અરતીતિ ઉક્કણ્ઠા. પન્તસેનાસનેસુ, અધિકુસલધમ્મેસુ ચ અનભિરતિ. તન્દીતિ પચલાયિકા નિદ્દા. વિજમ્ભિતાતિ થિનમિદ્ધાભિભવેન કાયસ્સ વિજમ્ભના. વિઞ્ઞૂહિ ગરહા વિઞ્ઞૂગરહા. એકચ્ચો હિ અનવજ્જંયેવ સાવજ્જં કરોતિ, ‘‘લદ્ધં મે’’તિ પમાણાધિકં ભુઞ્જિત્વા તં જીરાપેતું અસક્કોન્તો ઉદ્ધંવિરેચનઅધોવિરેચનાદીહિ કિલમતિ, સકલવિહારે ભિક્ખૂ તસ્સ સરીરપટિજગ્ગનભેસજ્જપરિયેસનાપસુતા હોન્તિ. અઞ્ઞે તે ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અસુકસ્સ ઉદરં ઉદ્ધુમાત’’ન્તિઆદીનિ સુત્વા ‘‘નિચ્ચકાલમેસ એવંપકતિકો અત્તનો કુચ્છિપમાણં નામ ન જાનાતી’’તિ નિન્દન્તિ, એવં અનવજ્જંયેવ સાવજ્જં કરોતિ. એવં અકત્વા ‘‘અનવજ્જતા ચ ભવિસ્સતી’’તિ પટિસેવતિ. અત્તનો હિ પકતિઅગ્ગિબલાદિં જાનિત્વા ‘‘એવં મે અરતિઆદીનં અભાવેન કાયસુખતા, અગરહિતબ્બતા ચ ભવિસ્સતી’’તિ પમાણયુત્તમેવ પટિસેવતિ. યાવતકો ભોજનેન અત્થો, તસ્સ સાધનેન યાવદત્થં ઉદરસ્સ પરિપૂરણેન ઉદરાવદેહકં ભોજનં યાવદત્થઉદરાવદેહકભોજનં, તસ્સ પરિવજ્જનેન. સેય્યાય સયનેન લદ્ધબ્બસુખં સેય્યસુખં, ઉભોહિ પસ્સેહિ સમ્પરિવત્તનકં સયન્તસ્સ ઉપ્પજ્જનસુખં પસ્સસુખં, મિદ્ધેન નિદ્દાયનેન ઉપ્પજ્જનસુખં મિદ્ધસુખં, તેસં સેય્ય…પે… સુખાનં પહાનતો ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં યોગ્યભાવસ્સ પટિપાદનં કાયસ્સ ચતુઇરિયાપથયોગ્યભાવપટિપાદનં, તતો. સુખો ઇરિયાપથવિહારો ફાસુવિહારો. પચ્છિમે વિકપ્પે, સબ્બવિકપ્પેસુ વા વુત્તં ફાસુવિહારલક્ખણં આગમેન સમત્થેતું ‘‘વુત્તમ્પિ હેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તીસુપિ વિકપ્પેસુ આહારસ્સ ઊનપરિભોગવસેનેવ હિ ફાસુવિહારો વુત્તોતિ.

એત્તાવતાતિ ‘‘યાત્રા’’તિઆદિના વુત્તેન પદત્તયેન. ‘‘યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતી’’તિ પયોજનપરિગ્ગહદીપના. યાત્રા હિ નં આહારૂપયોગં પયોજેતીતિ. ધમ્મિકસુખાપરિચ્ચાગહેતુકો ફાસુવિહારો મજ્ઝિમા પટિપદા અન્તદ્વયપરિવજ્જનતો. ઇમસ્મિં પન ઠાને અટ્ઠ અઙ્ગાનિ સમોધાનેતબ્બાનિ – ‘‘નેવ દવાયા’’તિ એકં અઙ્ગં, ‘‘ન મદાયા’’તિ એકં, ‘‘ન મણ્ડનાયા’’તિ એકં, ‘‘ન વિભૂસનાયા’’તિ એકં, ‘‘યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાયા’’તિ એકં, ‘‘વિહિંસૂપરતિયા બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાયા’’તિ એકં, ‘‘ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ એકં, ‘‘યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતી’’તિ એકં. ‘‘અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચા’’તિ અયમેત્થ ભોજનાનિસંસો. મહાસિવત્થેરો પનાહ ‘‘હેટ્ઠા ચત્તારિ અઙ્ગાનિ પટિક્ખેપો નામ, ઉપરિ પન અટ્ઠઙ્ગાનિ સમોધાનેતબ્બાની’’તિ. તત્થ ‘‘યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા’’તિ એકં અઙ્ગં, ‘‘યાપનાયા’’તિ એકં, ‘‘વિહિંસૂપરતિયા’’તિ એકં, ‘‘બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાયા’’તિ એકં, ‘‘ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામી’’તિ એકં, ‘‘નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ એકં, ‘‘યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતી’’તિ એકં, ‘‘અનવજ્જતા ચા’’તિ એકં. ફાસુવિહારો પન ભોજનાનિસંસોતિ. એવં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં આહારં આહારેન્તો પટિસઙ્ખા યોનિસો પિણ્ડપાતં પટિસેવતિ નામ.

યત્થ યત્થાતિ ભુમ્મનિદ્દેસેન સેન-સદ્દસ્સ અધિકરણત્થવુત્તિમાહ. તથા આસન-સદ્દસ્સાતિ. અડ્ઢયોગાદિમ્હીતિ આદિ-સદ્દેન પાસાદાદિં, મઞ્ચાદિઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. યત્થ યત્થ વિહારે વા અડ્ઢયોગાદિમ્હિ વા આસતીતિ વિહારઅડ્ઢયોગાદિકે આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. ઇધ આદિ-સદ્દેન પીઠસન્થતાદીનમ્પિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. પરિસહનટ્ઠેનાતિ અભિભવનટ્ઠેન, વિબાધનટ્ઠેનાતિ અત્થો. ઉતુયેવ ઉતુપરિસ્સયોતિ સીતુણ્હાદિઉતુયેવ અસપ્પાયો વુત્તનયેન ઉતુપરિસ્સયો. તસ્સ ઉતુપરિસ્સયસ્સ વિનોદનત્થં, અનુપ્પન્નસ્સ અનુપ્પાદનત્થં, ઉપ્પન્નસ્સ વૂપસમનત્થઞ્ચાતિ અત્થો. નાનારમ્મણતો પટિસંહરિત્વા કમ્મટ્ઠાનભૂતે એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ સમ્મદેવ લયનં પટિસલ્લાનં, તત્થ આરામો અભિરતિ પટિસલ્લાનારામો, તદત્થં. સેનાસનં હિ વિવિત્તં યોગિનો ભાવનાનુકૂલં સુઞ્ઞાગારભાવતો. તં પનેતં અત્થદ્વયં વિભાવેતું ‘‘યો સરીરાબાધચિત્તવિક્ખેપકરો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એકીભાવસુખત્થન્તિ એકીભાવહેતુકં સુખં એકીભાવસુખં, તદત્થં. ગણસઙ્ગણિકકિલેસસઙ્ગણિકાભાવેન ઉપ્પજ્જનકસુખં.

યદિ ઉતુયેવ ઉતુપરિસ્સયો, ‘‘ઉતુ ચ સીતુણ્હ’’ન્તિ સીતુણ્હપટિઘાતં વત્વા ઉતુપરિસ્સયવિનોદનં કસ્મા વુત્તન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘કામઞ્ચા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘નિયતં ઉતુપરિસ્સયવિનોદન’’ન્તિ એતેન ‘‘સીતસ્સ પટિઘાતાય ઉણ્હસ્સ પટિઘાતાયા’’તિ એત્થ વુત્તં સીતુણ્હં અનિયતં કદાચિ કદાચિ ઉપ્પજ્જનકં, ઉતુપરિસ્સયો પન સબ્બદાભાવી અધિપ્પેતોતિ દસ્સેતિ. વુત્તપ્પકારોતિ ‘‘સીતાદિકો, અસપ્પાયો’’તિ ચ એવં વુત્તપ્પકારો વિવટઙ્ગણરુક્ખમૂલાદીસુ નિસિન્નસ્સ અપરિગુત્તિયા અસંવુતદ્વારાદિતાય પાકટપરિસ્સયા, અસપ્પાયરૂપદસ્સનાદિના અપાકટપરિસ્સયા ચ ભિક્ખુસ્સ કાયચિત્તાનં આબાધં કરેય્યું. યત્થ ગુત્તે સેનાસને આબાધં ન કરોન્તિ. એવં જાનિત્વાતિ ઉભયપરિસ્સયરહિતન્તિ એવં ઞત્વા પટિસેવન્તો ભિક્ખુ વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો.

ધાતુક્ખોભલક્ખણસ્સ, તંહેતુકદુક્ખવેદનાલક્ખણસ્સ વા રોગસ્સ પટિપક્ખભાવો પટિઅયનટ્ઠો. તેનાહ ‘‘પચ્ચનીકગમનટ્ઠેનાતિ અત્થો’’તિ, વૂપસમનટ્ઠેનાતિ વુત્તં હોતિ. યસ્સ કસ્સચીતિ સપ્પિઆદીસુ યસ્સ કસ્સચિ. સપ્પાયસ્સાતિ હિ તસ્સ વિકારવૂપસમેનાતિ અધિપ્પાયો. ભિસક્કસ્સ કમ્મં તેન વિધાતબ્બતો. તેનાહ ‘‘તેન અનુઞ્ઞાતત્તા’’તિ. નગરપરિક્ખારેહીતિ નગરં પરિવારેત્વા રક્ખણકેહિ. વિવટપરિક્ખેપો પરિક્ખા ઉડ્ડાપો પાકારો એસિકા પલિઘો પાકારપત્થણ્ડિલન્તિ સત્ત ‘‘નગરપરિક્ખારા’’તિ વદન્તિ. સીલપરિક્ખારોતિ સુવિસુદ્ધસીલાલઙ્કારો. અરિયમગ્ગો હિ ઇધ ‘‘રથો’’તિ અધિપ્પેતો. તસ્સ ચ સમ્માવાચાદયો અલઙ્કારટ્ઠેન ‘‘પરિક્ખારો’’તિ વુત્તા. જીવિતપરિક્ખારાતિ જીવિતસ્સ પવત્તિકારણાનિ. સમુદાનેતબ્બાતિ સમ્મા ઉદ્ધં ઉદ્ધં આનેતબ્બા પરિયેસિતબ્બા. પરિવારોપિ હોતિ અન્તરાયાનં પરિતો વારણતો. તેનાહ ‘‘જીવિત…પે… રક્ખણતો’’તિ.

તત્થ અન્તરન્તિ વિવરં, ઓકાસોતિ અત્થો. વેરિકાનં અન્તરં અદત્વા અત્તનો સામિકાનં પરિવારેત્વા ઠિતસેવકા વિય રક્ખણતો. અસ્સાતિ જીવિતસ્સ. કારણભાવતોતિ ચિરપ્પવત્તિયા કારણભાવતો. રસાયનભૂતં હિ ભેસજ્જં સુચિરમ્પિ કાલં જીવિતં પવત્તેતિયેવ. યદિપિ અનુપ્પન્ના એવ દુક્ખવેદના ભેસજ્જપરિભોગેન પટિહઞ્ઞન્તિ, ન ઉપ્પન્ના તાસં સરસેનેવ ભિજ્જનતો, ઉપ્પન્નસદિસા પન ‘‘ઉપ્પન્ના’’તિ વુચ્ચન્તિ. ભવતિ હિ તંસદિસેસુ તબ્બોહારો, યથા સા એવ તિત્તિરિ, તાનિયેવ ઓસધાનીતિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉપ્પન્નાનન્તિ જાતાનં ભૂતાનં નિબ્બત્તાન’’ન્તિ. સઞ્ચયતો પટ્ઠાય સો ધાતુક્ખોભો સમુટ્ઠાનં એતેસન્તિ તંસમુટ્ઠાના. ‘‘દુક્ખવેદના’’તિ વત્વા સા અકુસલસભાવાપિ અત્થીતિ તતો વિસેસેતું ‘‘અકુસલવિપાકવેદના’’તિ વુત્તં. બ્યાબાધનટ્ઠેન બ્યાબાધો, બ્યાબાધોવ બ્યાબજ્ઝં, દુક્ખન્તિ અત્થો. નત્થિ એત્થ બ્યાબજ્ઝન્તિ અબ્યાબજ્ઝં, નિદ્દુક્ખતા. તેનાહ ‘‘અબ્યાબજ્ઝપરમતાયા’’તિ નિદ્દુક્ખપરમતાયાતિ. તં દુક્ખન્તિ રોગનિમિત્તકં દુક્ખં.

ચીવરાદીનં પચ્ચયાનં નિસ્સયનં પરિભોગો એવાતિ દસ્સેતું ‘‘તે પટિચ્ચ નિસ્સાયા’’તિ વત્વા ‘‘પરિભુઞ્જમાના’’તિ વુત્તં. પવત્તન્તીતિ જીવન્તિ. જીવનમ્પિ હિ પવત્તનં, યતો જીવિતિન્દ્રિયં ‘‘પવત્તનરસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

ચતુપારિસુદ્ધિસમ્પાદનવિધિવણ્ણના

૧૯. એવં પાતિમોક્ખસંવરાદિભેદેન નિદ્દિટ્ઠં સીલં પુન સાધનવિભાગેન દસ્સેતું ‘‘એવમેતસ્મિ’’ન્તિઆદિમારદ્ધં. તત્થ સાધીયતિ સમ્પાદિયતિ એતેનાતિ સાધનં, સદ્ધા સાધનં એતસ્સાતિ સદ્ધાસાધનો. નનુ ચ વીરિયસતિપઞ્ઞાહિપિ વિના પાતિમોક્ખસંવરો ન સિજ્ઝતીતિ? સચ્ચં ન સિજ્ઝતિ, સદ્ધાય પન વિસેસહેતુભાવં સન્ધાય એવં વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ

‘‘સાવકવિસયાતીતત્તા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા’’તિ. ગરુકલહુકાદિભેદે ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિં તસ્સ તસ્સ અપરાધસ્સ અનુરૂપં સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં નામ સાવકાનં અવિસયો, બુદ્ધાનં એવ વિસયો. સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં તાવ તિટ્ઠતુ, તસ્સ કાલોપિ નામ સાવકાનં અવિસયો, બુદ્ધાનં એવ વિસયોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયાચનપટિક્ખેપો ચેત્થ નિદસ્સન’’ન્તિ આહ. તથા હિ વુત્તં ‘‘આગમેહિ ત્વં સારિપુત્ત, આગમેહિ ત્વં સારિપુત્ત, તથાગતોવ તત્થ કાલં જાનિસ્સતી’’તિ (પારા. ૨૧). તત્થ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. તેન ‘‘અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞપેમ, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દામ, યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય વત્તામા’’તિ (પારા. ૫૬૫) એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સદ્ધાયાતિ સદ્દહનેન સત્થરિ, ધમ્મે ચ સદ્ધાય પચ્ચુપટ્ઠાપનેન. જીવિતેપિ પગેવ જીવિતપરિક્ખારેતિ અધિપ્પાયો.

કિકીવ અણ્ડન્તિ કિકીસકુણિકા વિય અત્તનો અણ્ડં. સા કિર જીવિતમ્પિ પરિચ્ચજિત્વા અણ્ડમેવ રક્ખતિ. ચમરીવ વાલધિન્તિ ચમરીમિગો વિય અત્તનો વાલધિં. ચમરીમિગા કિર બ્યાધેન પરિપાતિયમાના જીવિતમ્પિ પરિચ્ચજિત્વા કણ્ડકગુમ્બાદીસુ લગ્ગં અત્તનો વાલમેવ રક્ખન્તિ. પિયંવ પુત્તં એકકન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. યથા હિ એકપુત્તકો કુટુમ્બિકો તં એકપુત્તં, એકનયનો ચ તં એકનયનં સુટ્ઠુતરં રક્ખતિ. તથેવ સીલં અનુરક્ખમાનકાતિ અનુકમ્પનવસેન વુત્તં. સુપેસલાતિ સુટ્ઠુ પિયસીલા. સદા સબ્બકાલં દહરમજ્ઝિમથેરકાલેસુ. છન્નમ્પિ ગારવાનં વસેન સગારવા, ગરુકારવન્તોતિ અત્થો.

એવમેવ ખોતિ યથા મહાસમુદ્દો ઠિતધમ્મો વેલં નાતિક્કમતિ, એવમેવ. મમ સાવકાતિ અરિયસાવકે સન્ધાયાહ. તે હિ ધુવસીલા. ઇમસ્મિં અત્થેતિ જીવિતહેતુપિ સીલસ્સ અવીતિક્કમને.

મહાવત્તનિઅટવી નામ વિઞ્ઝાટવી. હિમવન્તપસ્સે અટવીતિ કેચિ. થેરન્તિ નામગોત્તવસેન અપઞ્ઞાતં એકં થેરં. નિપજ્જાપેસું ગન્ત્વા કસ્સચિ મા આરોચેય્યાતિ.

પૂતિલતાયાતિ ગળોચિલતાય. સમસીસીતિ જીવિતસમસીસી. યસ્સ હિ કિલેસસીસં અવિજ્જં મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તમગ્ગો પરિયાદિયતિ, તતો એકૂનવીસતિમે પચ્ચવેક્ખણઞાણે પતિટ્ઠાય ભવઙ્ગોત્તરણે વટ્ટસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં પરિયાદિયતિ, સો ઇમાય વારસમતાય ‘‘જીવિતસમસીસી’’તિ વુચ્ચતિ. સો ચ થેરો તથા પરિનિબ્બાયિ. તેન વુત્તં ‘‘સમસીસી હુત્વા પરિનિબ્બાયી’’તિ. અભયત્થેરો કિર મહાભિઞ્ઞો. તસ્મા ચેતિયં કારાપેસીતિ વદન્તિ. અપ્પેવાતિ અપ્પેવ નામ અત્તનો જીવિતમ્પિ જહેય્ય, ન ભિન્દેતિ ન ભિન્દેય્ય, ન વીતિક્કમેય્ય.

સતિયા અધિટ્ઠિતાનન્તિ પગેવ ઉપટ્ઠિતાય સતિયા આરક્ખવસેન અધિટ્ઠિતાનં ઇન્દ્રિયાનં. અનન્વાસ્સવનીયતોતિ દ્વારભાવેન અભિજ્ઝાદીહિ અનનુબન્ધિતબ્બતો. વરન્તિ સેટ્ઠં. તત્તાયાતિ ઉણ્હાય. આદિત્તાયાતિ આદિતો પટ્ઠાય દિત્તાય. સમ્પજ્જલિતાયાતિ સમન્તતો જલન્તિયા. સજોતિભૂતાયાતિ એકજાલીભૂતાય. સમ્પલિમટ્ઠન્તિ સબ્બસો આમટ્ઠં, અઞ્ચિતન્તિ અત્થો. ન ત્વેવ વરન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. રૂપેસૂતિ રૂપારમ્મણેસુ. અનુબ્યઞ્જનસો નિમિત્તગ્ગાહોતિ કિલેસાનં અનુ અનુ બ્યઞ્જનવસેન ઉપ્પાદનેન પાકટીકરણવસેન સુભાદિનિમિત્તગ્ગાહો, અથ વા અનુબ્યઞ્જનસોતિ હત્થપાદાદિઅનુબ્યઞ્જનતો, નિમિત્તગ્ગાહોતિ ઇત્થિપુરિસાદિસુભાદિનિમિત્તગ્ગહણં. ચક્ખુદ્વારાદિપવત્તસ્સાતિ ચક્ખુદ્વારાદીહિ પવત્તસ્સ. વિઞ્ઞાણસ્સાતિ જવનવિઞ્ઞાણસ્સ. નિમિત્તાદિગ્ગાહં નિસેધેન્તેન સમ્પાદેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. અસંવિહિતસાખાપરિવારન્તિ સમ્મા અવિહિતવતિપરિક્ખેપં. પરસ્સહારીહીતિ પરસન્તકાવહારકેહિ ચોરેહિ. સમતિવિજ્ઝતીતિ સબ્બસો અતિવિજ્ઝતિ અનુપવિસતિ.

રૂપેસૂતિ રૂપહેતુ રૂપનિમિત્તં. ઉપ્પજ્જનકઅનત્થતો રક્ખ ઇન્દ્રિયન્તિ સમ્બન્ધો. એવં સેસેસુ. એતે હિ દ્વારાતિ એતે ચક્ખાદિદ્વારા. સતિકવાટેન અસંવુતત્તા વિવટા. તતો એવ અરક્ખિતા. કિલેસુપ્પત્તિયા હેતુભાવેન તંસમઙ્ગિનં હનન્તીતિ કારણૂપચારેનેવ વુત્તં. એતે વા રૂપાદયો. કિલેસાનં આરમ્મણભૂતા દ્વારા ચક્ખાદિદ્વારા. તે કીદિસા વિવટા અરક્ખિતા અસંવુતચક્ખાદિહેતું તંસમઙ્ગિનં હનન્તીતિ કારણૂપચારેનેવ વુત્તં. અગારન્તિ ગેહં. દુચ્છન્નન્તિ ન સમ્મા છાદિતં. અભાવિતન્તિ લોકુત્તરભાવનારહિતં.

સમ્પાદિતેતિઆદિસ્સ વોદાનપક્ખસ્સ અત્થો વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બો. અયં પન સબ્બસો કિલેસાનં અનુપ્પાદો અતિઉક્કટ્ઠદેસના મગ્ગેનાગતસદિસત્તા. સમ્પાદેતબ્બોતિ ‘‘ન પુનેવં કરિસ્સ’’ન્તિ અધિટ્ઠાનસુદ્ધિયા સમ્પાદેતબ્બો.

અધુનાપબ્બજિતેનાતિ ન ચિરપબ્બજિતેન, નવપબ્બજિતેનાતિ અત્થો. કામરાગેન ડય્હામીતિ કામરાગગ્ગિના પરિડય્હામિ. સો ચ પન દાહો ઇદાનિ ચિત્તગતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચિત્તં મે પરિડય્હતી’’તિ. સાધૂતિ આયાચના. નિબ્બાપનન્તિ તસ્સ નિબ્બાપનુપાયં. ગોતમાતિ થેરં ગોત્તેન આલપતિ.

સઞ્ઞાય વિપરિયેસાતિ ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિ પવત્તસઞ્ઞાવિપરિયેસહેતુ વિપરીતસઞ્ઞાનિમિત્તં. નિમિત્તં પરિવજ્જેહિ કીદિસં? રાગૂપસઞ્હિતં રાગુપ્પત્તિહેતુભૂતં સુભનિમિત્તં પરિવજ્જેહિ ન મનસિ કરોહિ. ન કેવલં સુભનિમિત્તસ્સામનસિકારો એવ, અથ ખો અસુભભાવનાય અત્તનો ચિત્તં ભાવેહિ. કથં? એકગ્ગં સુસમાહિતં યથા તં અસુભારમ્મણે વિક્ખેપાભાવેન એકગ્ગં, સુટ્ઠુ અપ્પિતભાવેન સુસમાહિતઞ્ચ હોતિ, એવં ભાવેહીતિ. એવં સમથભાવનાય કામરાગસ્સ વિક્ખમ્ભનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમુચ્છેદનવિધિં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખારે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સઙ્ખારે પરતો પસ્સાતિ સબ્બેપિ સઙ્ખારે અવિધેય્યકતાય ‘‘પરે’’તિ પસ્સ. અનિચ્ચતાય પન ઉદયબ્બયપટિપીળિતત્તા દુક્ખતો, અનત્તસભાવત્તા, અત્તવિરહતો ચ નો અત્તતો પસ્સ. એવં લક્ખણત્તયં આરોપેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો મગ્ગપટિપાટિયા ચતુત્થમગ્ગેન સબ્બસો નિબ્બાપેહિ મહારાગં તેભૂમકસ્સ અભિભવનતો મહાવિસયતાય મહારાગં વૂપસમેહિ. યથા એતરહિ, એવં મા ડય્હિત્થો પુનપ્પુનન્તિ દળ્હતરં રાગવિનોદને નિયોજેસિ.

એવં ઇન્દ્રિયસંવરસીલસ્સ સમ્પાદને વિધિં દસ્સેત્વા એવં તં સુસમ્પાદિતં હોતીતિ નયં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિના તત્થ પરિપૂરકારિનો થેરે નિદસ્સેતિ. તત્થ ‘‘લેણં ન ઉલ્લોકિતપુબ્બ’’ન્તિ ઇદં સબ્બત્થેવ થેરસ્સ યુગમત્તદસ્સિતાય વુત્તં. કિં પન થેરો સેનાસનં ન સોધેતિ? ‘‘ઉલ્લોકા પઠમં ઓહારેતબ્બ’’ન્તિ હિ વુત્તં, અન્તેવાસિકાદયો એવ કિરસ્સ સેનાસનં સોધેન્તિ. અસ્સ નાગરુક્ખસ્સ.

તસ્મિં ગામેતિ મહાગામે. તરુણા થઞ્ઞપિવનકા પુત્તધીતરો યાસં તા તરુણપુત્તા, તાસં. લઞ્જાપેસીતિ થનપટ્ટિકાય થને બન્ધાપેત્વા રાજમુદ્દિકાય લઞ્જાપેસિ. રાજા થેરં ચિરતરં દટ્ઠું કાલવિક્ખેપં કરોન્તો ‘‘સ્વે સીલાનિ ગણ્હિસ્સામી’’તિ આહ. થેરો રઞ્ઞો ચ દેવિયા ચ વન્દનકાલે સત્તાકારમત્તં ગણ્હાતિ. ઇત્થી પુરિસોતિ પન વિવેકં ન કરોતિ. તેનાહ ‘‘વવત્થાનં ન કરોમી’’તિ. ‘‘અહો સુપરિસુદ્ધસીલો વતાયં અય્યો’’તિ દણ્ડદીપિકં ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. અતિપરિસુદ્ધં પાકટન્તિ સપ્પાયલાભેન કમ્મટ્ઠાનં અતિવિય પરિસુદ્ધં વિભૂતં અહોસિ. સકલં પબ્બતં ઉન્નાદયન્તોતિ પથવિકમ્પનેન સકલં પબ્બતં એકં નિન્નાદં કરોન્તો. તન્નિવાસિદેવતાનં સાધુકારદાનેનાતિ કેચિ. ભન્તોતિ અનવટ્ઠિતો. બાલોતિ તરુણદારકો. ઉત્રસ્તોતિ ઞાતકેહિ વિનાભાવેન સન્ત્રસ્તો.

વિસગણ્ડકરોગોતિ થનકન્દળરોગમાહ. માસરોગાદિકોપિ વિસગણ્ડકરોગોતિ વદન્તિ. યતો પબ્બજિતો, તતો પટ્ઠાય પબ્બજિતકાલતો પભુતીતિ અત્થો. ઇન્દ્રિયાનીતિ ઇન્દ્રિયસંવરસીલાનિ. તેસુ હિ ભિન્નેસુ ઇન્દ્રિયાનિપિ ભિન્નાનીતિ વુચ્ચન્તિ આરક્ખાભાવતો, ઇન્દ્રિયાનેવ વા નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહસ્સ દ્વારભૂતાનિ ભિન્નાનિ નામ તંસમઙ્ગિનો અનત્થુપ્પત્તિતો, વિપરિયાયતો અભિન્નાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. ઇન્દ્રિયાનં વા અયોનિસો ઉપસંહારો ભેદનં, યોનિસો ઉપસંહારો અભેદનન્તિ અપરે. મિત્તત્થેરોવાતિ મહામિત્તત્થેરો વિય. વરેતિ સેટ્ઠે.

તથા વીરિયેનાતિ તથા-સદ્દેન વીરિયં વિસેસેતિ. યથા સતિ અનવજ્જલક્ખણાવ ઇન્દ્રિયસંવરસાધનં, તથા વીરિયં અનવજ્જલક્ખણં આજીવપારિસુદ્ધિસાધનન્તિ. વીરિયાપેક્ખમેવ વિસેસનં દટ્ઠબ્બં. તેનેવાહ ‘‘સમ્માઆરદ્ધવીરિયસ્સા’’તિ. અયુત્તા એસના અનેસના, યથાવુત્તમિચ્છાજીવસઙ્ગહા. સા એવ સત્થુસાસનસ્સ ન પતિરૂપાતિ અપ્પતિરૂપં, તં અનેસનં અપ્પતિરૂપં. અથ વા પતિરૂપવિરોધિની અપ્પતિરૂપા, પરિગ્ગહિતધુતઙ્ગસ્સ ધુતઙ્ગનિયમવિરોધિની યસ્સ કસ્સચિ સલ્લેખવિકોપિની પટિપત્તિ. ઇમસ્મિં પક્ખે ચ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો, અનેસનં, અપ્પતિરૂપઞ્ચ પહાયાતિ. પટિસેવમાનેન પરિવજ્જયતા સમ્પાદેતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પરિસુદ્ધુપ્પાદે’’તિ ઇમિનાવ ધમ્મદેસનાદીનં પરિસુદ્ધાય સમુટ્ઠાનતા દીપિતા હોતીતિ ‘‘ધમ્મદેસનાદીહિ ચસ્સ ગુણેહિ પસન્નાન’’ન્તિ વુત્તં. આદિ-સદ્દેન બાહુસચ્ચવત્તપરિપૂરણઇરિયાપથસમ્પત્તિઆદીનં ગહણં વેદિતબ્બં. ધુતગુણે ચસ્સ પસન્નાનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પિણ્ડપાતચરિયાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન મિત્તસુહજ્જપંસુકૂલચરિયાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ધુતઙ્ગનિયમાનુલોમેનાતિ તંતંધુતઙ્ગનિયતાય પટિપત્તિયા અનુલોમવસેન, અવિકોપનવસેનાતિ અત્થો. મહિચ્છસ્સેવ મિચ્છાજીવેન જીવિકા, ન અપ્પિચ્છસ્સ. અપ્પિચ્છતાય ઉક્કંસગતાય મિચ્છાજીવસ્સ અસમ્ભવો એવાતિ દસ્સેતું ‘‘એકબ્યાધિવૂપસમત્થ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પૂતિહરિતકીતિ પૂતિમુત્તપરિભાવિતં, પૂતિભાવેન વા છડ્ડિતં હરિતકં. અરિયવંસો એતસ્સ અત્થીતિ, અરિયવંસે વા નિયુત્તોતિ અરિયવંસિકો, પચ્ચયગેધસ્સ દૂરસમુસ્સારિતત્તા ઉત્તમો ચ સો અરિયવંસિકો ચાતિ ઉત્તમઅરિયવંસિકો. યસ્સ કસ્સચીતિ પરિગ્ગહિતાપરિગ્ગહિતધુતઙ્ગેસુ યસ્સ કસ્સચિ.

નિમિત્તં નામ પચ્ચયે ઉદ્દિસ્સ યથા અધિપ્પાયો ઞાયતિ એવં નિમિત્તકમ્મં. ઓભાસો નામ ઉજુકમેવ અકથેત્વા યથા અધિપ્પાયો વિભૂતો હોતિ, એવં ઓભાસનં. પરિકથા નામ પરિયાયેન કથનં. તથા ઉપ્પન્નન્તિ નિમિત્તાદિવસેન ઉપ્પન્નં.

દ્વારં દિન્નન્તિ રોગસીસેન પરિભોગસ્સ દ્વારં દિન્નં. તસ્મા અરોગકાલેપિ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, આપત્તિ ન હોતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘કિઞ્ચાપિ આપત્તિ ન હોતી’’તિઆદિ. ન વટ્ટતીતિ સલ્લેખપટિપત્તિયં ઠિતસ્સ ન વટ્ટતિ, સલ્લેખં કોપેતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘આજીવં પન કોપેતી’’તિ ઇમિનાવ સેનાસનપટિસંયુત્તધુતઙ્ગધરસ્સ નિમિત્તાદયો ન વટ્ટન્તીતિ વદન્તિ. તદઞ્ઞધુતઙ્ગધરસ્સાપિ ન વટ્ટન્તિયેવાતિ અપરે. અકરોન્તોતિ યથાસકં અનુઞ્ઞાતવિસયેપિ અકરોન્તો. અઞ્ઞત્રેવાતિ ઠપેત્વા એવ.

ગણવાસં પહાય અરઞ્ઞાયતને પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકસ્સ મુદ્ધભૂતાય અગ્ગફલસમાપત્તિયા વિહરન્તો મહાથેરો ‘‘પવિવેકં બ્રૂહયમાનો’’તિ વુત્તો. ઉદરસન્નિસ્સિતો વાતાબાધો ઉદરવાતાબાધો. અસમ્ભિન્નં ખીરં એતસ્સાતિ અસમ્ભિન્નખીરં, તદેવ પાયાસન્તિ અસમ્ભિન્નખીરપાયાસં, ઉદકેન અસમ્મિસ્સખીરેન પક્કપાયાસન્તિ અત્થો. તસ્સાતિ પાયાસસ્સ. ઉપ્પત્તિમૂલન્તિ ‘‘ગિહિકાલે મે, આવુસો, માતા સપ્પિમધુસક્કરાદીહિ યોજેત્વા અસમ્ભિન્નખીરપાયાસં અદાસિ, તેન મે ફાસુ અહોસી’’તિ અત્તનો વચીનિચ્છારણસઙ્ખાતં ઉપ્પત્તિહેતું. ‘‘અપરિભોગારહો પિણ્ડપાતો’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ થેરસ્સ ઓભાસનાદિચિત્તુપ્પત્તિયેવ નત્થીતિ? સચ્ચં નત્થિ, અજ્ઝાસયં પન અજાનન્તા એકચ્ચે પુથુજ્જના તથા મઞ્ઞેય્યું, અનાગતે ચ સબ્રહ્મચારિનો એવં મમ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જેય્યુન્તિ પટિક્ખિપિ. અપિચ મહાથેરસ્સ પરમુક્કંસગતા સલ્લેખપટિપત્તિ. તથા હિ દહરભિક્ખુનો ‘‘કસ્સ સમ્પન્નં ન મનાપ’’ન્તિ (પાચિ. ૨૦૯, ૨૫૭, ૬૧૨, ૧૨૨૮, ૧૨૩૪; ચૂળવ. ૩૪૩) વચનં નિસ્સાય યાવ પરિનિબ્બાના પિટ્ઠખાદનીયં ન ખાદતિ.

વચીવિઞ્ઞત્તિવિપ્ફારાતિ વચીનિચ્છારણહેતુ. અત્થવિઞ્ઞાપનવસેન પવત્તમાનો હિ સદ્દો અસતિપિ વિઞ્ઞત્તિયા તસ્સ કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયભાવે વચીવિઞ્ઞત્તિવસેનેવ પવત્તતીતિ ‘‘વચીવિઞ્ઞત્તિવિપ્ફારો’’તિ વુચ્ચતિ. ભુત્તોતિ ભુત્તવા સચે ભવેય્યં અહં. સાતિ અસ્સ. અકારલોપેન હિ નિદ્દેસો ‘‘એવંસ તે’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮; ૮.૭) વિય. અન્તગુણન્તિ અન્તભોગો. બહિ ચરેતિ આસયતો નિક્ખમિત્વા ગોચરગ્ગહણવસેન બહિ યદિ વિચરેય્ય. પરમપ્પિચ્છં દસ્સેતું લોકવોહારેનેવમાહ. લોકે હિ અયુત્તભોજનં ઓદરિયં ગરહન્તા એવં વદન્તિ ‘‘કિંસુ નામ તસ્સ અન્તાનિ બહિ ચરન્તી’’તિ. આરાધેમીતિ આદિતો પટ્ઠાય રાધેમિ, વસે વત્તેમીતિ અત્થો.

મહાતિસ્સત્થેરો કિર દુબ્ભિક્ખકાલે મગ્ગં ગચ્છન્તો ભત્તચ્છેદેન, મગ્ગકિલમથેન ચ કિલન્તકાયો દુબ્બલો અઞ્ઞતરસ્સ ફલિતસ્સ અમ્બસ્સ મૂલે નિપજ્જિ, બહૂનિ અમ્બફલાનિ તહં તહં પતિતાનિ હોન્તિ. તત્થેકો વુડ્ઢતરો ઉપાસકો થેરસ્સ સન્તિકં ઉપગન્ત્વા પરિસ્સમં ઞત્વા અમ્બપાનં પાયેત્વા અત્તનો પિટ્ઠિં આરોપેત્વા વસનટ્ઠાનં નેતિ. થેરો –

‘‘ન પિતા નપિ તે માતા, ન ઞાતિ નપિ બન્ધવો;

કરોતેતાદિસં કિચ્ચં, સીલવન્તસ્સ કારણા’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૦) –

અત્તાનં ઓવદિત્વા સમ્મસનં આરભિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા તસ્સ પિટ્ઠિગતો એવ મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તં સચ્છાકાસિ. ઇમં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અમ્બખાદકમહાતિસ્સત્થેરવત્થુપિ ચેત્થ કથેતબ્બ’’ન્તિ. સબ્બથાપીતિ સબ્બપ્પકારેનપિ અનેસનવસેન, ચિત્તુપ્પત્તિવસેનપિ, પગેવ કાયવચીવિપ્ફન્દિતવસેનાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અનેસનાયા’’તિઆદિ.

અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગે ઇણપરિભોગઆપત્તિઆદીનવસ્સ, તબ્બિપરિયાયતો પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગે આનિસંસસ્સ ચ દસ્સનં આદીનવાનિસંસદસ્સનં. તસ્સ પન પચ્ચયાધિકારત્તા વુત્તં ‘‘પચ્ચયેસૂ’’તિ. કારણકારણમ્પિ હિ કારણભાવેન વુચ્ચતિ યથા તિણેહિ ભત્તં સિદ્ધન્તિ. યેન કારણેન ભિક્ખુનો અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો નામ સિયા, તસ્મિં વજ્જિતે પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં સિજ્ઝતિ, વિસુજ્ઝતિ ચાતિ દસ્સેતું ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પચ્ચયગેધન્તિ ગેધગ્ગહણેનેવ સમ્મોહોપિ ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો તેન સહ પવત્તનતો, તદુપનિસ્સયતો ચ. ધમ્મેન સમેન ઉપ્પન્નેતિ ઇદં પચ્ચયાનં આગમનસુદ્ધિદસ્સનં, ન પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલવિસુદ્ધિદસ્સનં. પચ્ચયાનં હિ ઇદમત્થિતં ઉપધારેત્વા પરિભુઞ્જનં પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં. યસ્મા પન તે પચ્ચયા ઞાયાધિગતા એવ ભિક્ખુના પરિભુઞ્જિતબ્બા, તસ્મા વુત્તં ‘‘ધમ્મેન સમેન ઉપ્પન્ને પચ્ચયે’’તિ. યથાવુત્તેન વિધિનાતિ ‘‘સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮; મહાનિ. ૨૦૬) વુત્તવિધિના.

ધાતુવસેન વાતિ ‘‘યથાપચ્ચયં વત્તમાનં ધાતુમત્તમેવેતં, યદિદં ચીવરાદિ, તદુપભુઞ્જકો ચ પુગ્ગલો’’તિ એવં ધાતુમનસિકારવસેન વા. પટિકૂલવસેન વાતિ પિણ્ડપાતે તાવ આહારે પટિકૂલસઞ્ઞાવસેન, ‘‘સબ્બાનિ પન ઇમાનિ ચીવરાદીનિ અજિગુચ્છનીયાનિ, ઇમં પૂતિકાયં પત્વા અતિવિય જિગુચ્છનીયાનિ જાયન્તી’’તિ એવં પટિકૂલમનસિકારવસેન વા. તતો ઉત્તરીતિ પટિલાભકાલતો ઉપરિ. અનવજ્જોવપરિભોગો આદિતોવ પઞ્ઞાય પરિસોધિતત્તા અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતપત્તચીવરાનં વિયાતિ. પચ્ચવેક્ખણાય આદિસુદ્ધિદસ્સનપરમેતં, ન પરિભોગકાલે પચ્ચવેક્ખણપટિક્ખેપપરં. તેનાહ ‘‘પરિભોગકાલેપી’’તિઆદિ. તત્રાતિ તસ્મિં પરિભોગકાલે પચ્ચવેક્ખણે. સન્નિટ્ઠાનકરોતિ અસન્દેહકરો એકન્તિકો.

થેય્યપરિભોગો નામ અનરહસ્સ પરિભોગો. ભગવતાપિ અત્તનો સાસને સીલવતો પચ્ચયા અનુઞ્ઞાતા, ન દુસ્સીલસ્સ. દાયકાનમ્પિ સીલવતો એવ પરિચ્ચાગો, ન દુસ્સીલસ્સ. અત્તનો કારાનં મહપ્ફલભાવસ્સ પચ્ચાસીસનતો. ઇતિ સત્થારા અનનુઞ્ઞાતત્તા, દાયકેહિ ચ અપરિચ્ચત્તત્તા દુસ્સીલસ્સ પરિભોગો થેય્યાય પરિભોગો થેય્યપરિભોગો. ઇણવસેન પરિભોગો ઇણપરિભોગો, પટિગ્ગાહકતો દક્ખિણાવિસુદ્ધિયા અભાવતો ઇણં ગહેત્વા પરિભોગો વિયાતિ અત્થો. તસ્માતિ ‘‘સીલવતો’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. ચીવરં કાયતો મોચેત્વા પરિભોગે પરિભોગે પુરેભત્ત…પે… પચ્છિમયામેસુ પચ્ચવેક્ખિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. તથા અસક્કોન્તેન યથાવુત્તકાલવિસેસવસેન એકદિવસે ચતુક્ખત્તું તિક્ખત્તું દ્વિક્ખત્તું સકિંયેવ વા પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. સચે અરુણં ઉગ્ગચ્છતિ, ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. હિય્યો યં મયા ચીવરં પરિભુત્તં, તં યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાય…પે… હિરિકોપીનપટિચ્છાદનત્થં. હિય્યો યો મયા પિણ્ડપાતો પરિભુત્તો, સો ‘‘નેવ દવાયા’’તિઆદિના સચે અતીતપરિભોગપચ્ચવેક્ખણં ન કરેય્યાતિ વદન્તિ, તં વીમંસિતબ્બં. સેનાસનમ્પિ પરિભોગે પરિભોગેતિ પવેસે પવેસે. સતિપચ્ચયતાતિ સતિયા પચ્ચયભાવો પટિગ્ગહણસ્સ, પરિભોગસ્સ ચ પચ્ચવેક્ખણસતિયા પચ્ચયભાવો યુજ્જતિ, પચ્ચવેક્ખિત્વાવ પટિગ્ગહેતબ્બં, પરિભુઞ્જિતબ્બઞ્ચાતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘સતિં કત્વા’’તિઆદિ. એવં સન્તેપીતિ યદિપિ દ્વીસુપિ ઠાનેસુ પચ્ચવેક્ખણા યુત્તા, એવં સન્તેપિ. અપરે પનાહુ – સતિ પચ્ચયતાતિ સતિ ભેસજ્જપરિભોગસ્સ પચ્ચયભાવે, સતિ પચ્ચયેતિ અત્થો. એવં સન્તેપીતિ પચ્ચયે સતિપીતિ. તં તેસં મતિમત્તં. તથા હિ પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં પચ્ચવેક્ખણાય વિસુજ્ઝતિ, ન પચ્ચયસ્સ ભાવમત્તેન.

એવં પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સ વિસુદ્ધિં દસ્સેત્વા તેનેવ પસઙ્ગેન સબ્બાપિ વિસુદ્ધિયો દસ્સેતું ‘‘ચતુબ્બિધા હિ સુદ્ધી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુજ્ઝતિ એતાયાતિ સુદ્ધિ, યથાધમ્મં દેસનાવ સુદ્ધિ દેસનાસુદ્ધિ. વુટ્ઠાનસ્સાપિ ચેત્થ દેસનાય એવ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. છિન્નમૂલાપત્તીનં પન અભિક્ખુતાપટિઞ્ઞાવ દેસના. અધિટ્ઠાનવિસિટ્ઠો સંવરોવ સુદ્ધિ સંવરસુદ્ધિ. ધમ્મેન સમેન પચ્ચયાનં પરિયેટ્ઠિ એવ સુદ્ધિ પરિયેટ્ઠિસુદ્ધિ. ચતૂસુપિ પચ્ચયેસુ વુત્તવિધિના પચ્ચવેક્ખણાવ સુદ્ધિ પચ્ચવેક્ખણસુદ્ધિ. એસ તાવ સુદ્ધીસુ સમાસનયો. સુદ્ધિમન્તેસુ પન દેસના સુદ્ધિ એતસ્સાતિ દેસનાસુદ્ધિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. સુદ્ધિ-સદ્દો પન વુત્તનયોવ. એવન્તિ સંવરભેદં સન્ધાયાહ. પહાયાતિ વજ્જેત્વા, અકત્વાતિ અત્થો.

દાતબ્બટ્ઠેન દાયં, તં આદિયન્તીતિ દાયાદા. અનનુઞ્ઞાતેસુ સબ્બેન સબ્બં પરિભોગાભાવતો, અનુઞ્ઞાતેસુ એવ ચ પરિભોગસમ્ભવતો ભિક્ખૂહિ પરિભુઞ્જિતબ્બપચ્ચયા ભગવતો સન્તકા. ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથ મા આમિસદાયાદા. અત્થિ મે તુમ્હેસુ અનુકમ્પા ‘કિન્તિ મે સાવકા ધમ્મદાયાદા ભવેય્યું નો આમિસદાયાદા’’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૯) એવં પવત્તં ધમ્મદાયાદસુત્તઞ્ચ એત્થ એતસ્મિં અત્થે સાધકં.

અવીતરાગાનં તણ્હાપરવસતાય પચ્ચયપરિભોગે સામિભાવો નત્થિ, તદભાવેન વીતરાગાનં તત્થ સામિભાવો યથારુચિપરિભોગસમ્ભવતો. તથા હિ તે પટિકૂલમ્પિ અપ્પટિકૂલાકારેન, અપ્પટિકૂલમ્પિ પટિકૂલાકારેન, તદુભયમ્પિ વજ્જેત્વા અજ્ઝુપેક્ખનાકારેન પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તિ, દાયકાનઞ્ચ મનોરથં પરિપૂરેન્તિ. તેનાહ ‘‘તે હિ તણ્હાય દાસબ્યં અતીતત્તા સામિનો હુત્વા પરિભુઞ્જન્તી’’તિ.

સબ્બેસન્તિ અરિયાનં, પુથુજ્જનાનઞ્ચ. કથં પુથુજ્જનાનં ઇમે પરિભોગા સમ્ભવન્તિ? ઉપચારવસેન. યો હિ પુથુજ્જનસ્સાપિ સલ્લેખપટિપત્તિયં ઠિતસ્સ પચ્ચયગેધં પહાય તત્થ તત્થ અનુપલિત્તેન ચિત્તેન પરિભોગો, સો સામિપરિભોગો વિય હોતિ. સીલવતો પન પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો દાયજ્જપરિભોગો વિય હોતિ, દાયકાનં મનોરથસ્સ અવિરાધનતો. તથા હિ વુત્તં ‘‘દાયજ્જપરિભોગેયેવ વા સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ. કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સ પરિભોગે વત્તબ્બમેવ નત્થિ, તસ્સ સેક્ખસઙ્ગહતો. સેક્ખસુત્તં (સં. નિ. ૫.૧૩) હેતસ્સત્થસ્સ સાધકં. તેનાહ ‘‘સીલવાપિ હી’’તિઆદિ. પચ્ચનીકત્તાતિ યથા ઇણાયિકો અત્તનો રુચિયા ઇચ્છિતદેસં ગન્તું ન લભતિ, એવં ઇણપરિભોગયુત્તો લોકતો નિસ્સરિતું ન લભતીતિ તપ્પટિપક્ખત્તા સીલવતો પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો આણણ્યપરિભોગોતિ આહ ‘‘આણણ્યપરિભોગો વા’’તિ. એતેન નિપ્પરિયાયતો ચતુપરિભોગવિનિમુત્તો વિસુંયેવાયં પરિભોગોતિ દસ્સેતિ. ઇમાય સિક્ખાયાતિ સીલસઙ્ખાતાય સિક્ખાય. કિચ્ચકારીતિ પટિઞ્ઞાનુરૂપં પટિપજ્જનતો યુત્તપત્તકારી.

ઇદાનિ તમેવ કિચ્ચકારિતં સુત્તપદેન વિભાવેતું ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વિહારન્તિ પતિસ્સયં. સયનાસનન્તિ મઞ્ચાદિં. ઉભયેનપિ સેનાસનમેવ વુત્તં. આપન્તિ ઉદકં. સઙ્ઘાટિરજૂપવાહનન્તિ પંસુમલાદિનો સઙ્ઘાટિગતરજસ્સ ધોવનં. સુત્વાન ધમ્મં સુગતેન દેસિતન્તિ ચીવરાદીસુ ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવતિ સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮; મહાનિ. ૨૦૬) નયેન ભગવતા દેસિતં ધમ્મં સુત્વા. સઙ્ખાય સેવે વરપઞ્ઞસાવકોતિ ‘‘પિણ્ડ’’ન્તિ વુત્તં પિણ્ડપાતં, વિહારાદિપદેહિ વુત્તં સેનાસનં, ‘‘પિપાસાગેલઞ્ઞસ્સ વૂપસમનતો પાનીયમ્પિ ગિલાનપચ્ચયો’’તિ આપમુખેન દસ્સિતં ગિલાનપચ્ચયં, સઙ્ઘાટિયાદિચીવરન્તિ ચતુબ્બિધં પચ્ચયં સઙ્ખાય ‘‘યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩; ૨.૨૪; ૩.૭૫; સં. નિ. ૪.૧૨૦; અ. નિ. ૬.૫૮; ૮.૯; ધ. સ. ૧૩૫૫) નયેન પચ્ચવેક્ખિત્વા. સેવે સેવિતું સક્કુણેય્ય ઉત્તમપઞ્ઞસ્સ ભગવતો સાવકો સેખો વા પુથુજ્જનો વા.

યસ્મા ચ સઙ્ખાય સેવી વરપઞ્ઞસાવકો, તસ્મા હિ પિણ્ડે…પે… પોક્ખરે વારિબિન્દુ, તથા હોતિ. કાલેનાતિ અરિયાનં ભોજનકાલે. લદ્ધાતિ લભિત્વા. પરતોતિ અઞ્ઞતો દાયકતો. અનુગ્ગહાતિ અનુકમ્પાય બહુમ્હિ ઉપનીતે મત્તં સો જઞ્ઞા જાનેય્ય સતતં સબ્બકાલં ઉપટ્ઠિતો ઉપટ્ઠિતસ્સતિ. આલેપનરૂહને યથાતિ ભેસજ્જલેપનેન વણસ્સ રુહને વિય, મત્તં જાનેય્યાતિ યોજના. આહરેતિ આહરેય્ય. ‘‘આહરેય્યાહાર’’ન્તિ વા પાઠો. યાપનત્થન્તિ સરીરસ્સ યાપનાય. અમુચ્છિતોતિ તણ્હામુચ્છાય અમુચ્છિતો ગેધં તણ્હં અનાપન્નો.

અત્તનો માતુલસ્સ સઙ્ઘરક્ખિતત્થેરસ્સેવ નામસ્સ ગહિતત્તા ભાગિનેય્યસઙ્ઘરક્ખિતસામણેરો. સાલિકૂરન્તિ સાલિભત્તં. સુનિબ્બુતન્તિ સુસીતલં. અસઞ્ઞતોતિ અપચ્ચવેક્ખણં સન્ધાયાહ. સબ્બાસવપરિક્ખીણોતિ પરિક્ખીણસબ્બાસવો.

પઠમસીલપઞ્ચકવણ્ણના

૨૦. પરિયન્તો એતેસં અત્થીતિ પરિયન્તાનિ, પરિયન્તાનિ સિક્ખાપદાનિ યેસં તે પરિયન્તસિક્ખાપદા, તેસં પરિયન્તસિક્ખાપદાનં. ઉપસમ્પન્નાનન્તિ ઠપેત્વા કલ્યાણપુથુજ્જનસેક્ખાસેક્ખે તદઞ્ઞેસં ઉપસમ્પન્નાનં. સામઞ્ઞજોતનાપિ હિ વિસેસે તિટ્ઠતિ. કુસલધમ્મે યુત્તાનન્તિ વિપસ્સનાચારે યુત્તપયુત્તાનં. સેક્ખધમ્મા પરિયન્તા પરમા મરિયાદા એતસ્સાતિ સેક્ખપરિયન્તો. નામરૂપપરિચ્છેદતો, કુસલધમ્મસમાદાનતો વા પન પટ્ઠાય યાવ ગોત્રભૂ, તાવ પવત્તકુસલધમ્મપ્પબન્ધો સેક્ખધમ્મે આહચ્ચ ઠિતો સેક્ખપરિયન્તો. સેક્ખધમ્માનં વા હેટ્ઠિમન્તભૂતા સિક્ખિતબ્બા લોકિયા તિસ્સો સિક્ખા સેક્ખપરિયન્તો, તસ્મિં સેક્ખપરિયન્તે. પરિપૂરકારીનન્તિ કિઞ્ચિપિ સિક્ખં અહાપેત્વા પૂરેન્તાનં. ઉપરિવિસેસાધિગમત્થં કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખાનં. તતો એવ સીલપારિપૂરિઅત્થં પરિચ્ચત્તજીવિતાનં. દિટ્ઠિસંકિલેસેન અપરામસનીયતો પારિસુદ્ધિવન્તં સીલં અપરામટ્ઠપારિસુદ્ધિસીલં. કિલેસાનં સબ્બસો પટિપ્પસ્સદ્ધિયા પારિસુદ્ધિવન્તં સીલં પટિપ્પસ્સદ્ધિપારિસુદ્ધિસીલં.

અનુપસમ્પન્નાનં અસેક્ખાનં, સેક્ખાનં, કલ્યાણપુથુજ્જનાનઞ્ચ સીલં મહાનુભાવતાય આનુભાવતો અપરિયન્તમેવાતિ આહ ‘‘ગણનવસેન સપરિયન્તત્તા’’તિ. કાયવાચાનં સંવરણતો, વિનયનતો ચ સંવરવિનયા. પેય્યાલમુખેન નિદ્દિટ્ઠાતિ તત્થ તત્થ સત્થારા દેસિતવિત્થારનયેન યથાવુત્તગણનતો નિદ્દિટ્ઠા. સિક્ખાતિ સીલસઙ્ખાતા સિક્ખા. વિનયસંવરેતિ વિનયપિટકે. ગણનવસેન સપરિયન્તમ્પિ ઉપસમ્પન્નાનં સીલન્તિ હેટ્ઠા વુત્તં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. યં કિઞ્ચિ હિ ઉપસમ્પન્નેન સિક્ખિતબ્બં સીલં નામ, તત્થ કસ્સચિપિ અનવસેસતો અનવસેસવસેન. સમાદાનભાવન્તિ સમાદાનસબ્ભાવં. લાભ…પે… વસેન અદિટ્ઠપરિયન્તભાવો લાભાદિહેતુ સીલસ્સ અવીતિક્કમો.

ધનં ચજે અઙ્ગવરસ્સ હેતુ પારિપન્થિકચોરાદીહિ ઉપદ્દુતો. અઙ્ગં ચજે જીવિતં રક્ખમાનો સપ્પદટ્ઠાદિકાલે. અઙ્ગં ધનં જીવિતઞ્ચાપિ સબ્બં, ચજે નરો ધમ્મમનુસ્સરન્તો સુતસોમમહાબોધિસત્તાદયો વિય. તેનાહ ‘‘ઇમં સપ્પુરિસાનુસ્સતિં અવિજહન્તો’’તિ. જિઘચ્છાપરિસ્સમેન જીવિતસંસયે સતિપિ. સિક્ખાપદં અવીતિક્કમ્માતિ અસ્સામિકેસુ અમ્બફલેસુ ભૂમિયં પતિતેસુ સમીપેયેવ સન્તેસુપિ પટિગ્ગાહકાભાવેન અપરિભુઞ્જન્તો પટિગ્ગહણસિક્ખાપદં અવીતિક્કમિત્વા.

સીલવન્તસ્સાતિ સીલવન્તભાવસ્સ કારણા, સીલવન્તસ્સ વા તુય્હં એતાદિસં અંસેન વાહણાદિકં કિચ્ચં કરોતિ, કારણા સીલસ્સાતિ અધિપ્પાયો. સુધોતજાતિમણિ વિયાતિ ચતૂસુ પાસાણેસુ સમ્મદેવ ધોતજાતિમણિ વિય. મહાસઙ્ઘરક્ખિતભાગિનેય્યસઙ્ઘરક્ખિતત્થેરાનં વિયાતિ મહાસઙ્ઘરક્ખિતત્થેરસ્સ, તસ્સેવ ભાગિનેય્યસઙ્ઘરક્ખિતત્થેરસ્સ વિય ચ. ‘‘કિમત્થં મયં ઇધાગતા’’તિ મહાજનસ્સ વિપ્પટિસારો ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. અચ્છરિકાયાતિ અઙ્ગુલિફોટનેન. અસતિયાતિ સતિસમ્મોસેન. અઞ્ઞાણપકતન્તિ અઞ્ઞાણેન અપરજ્ઝિત્વા કતં, અજાનિત્વા કતન્તિ અત્થો.

અપ્પસ્સુતોપિ ચે હોતીતિ સુત્તગેય્યાદિસુતરહિતો હોતિ ચે. સીલેસુ અસમાહિતોતિ પાતિમોક્ખસંવરાદિસીલેસુપિ ન સમ્મા પતિટ્ઠિતો હોતિ ચે. નાસ્સ સમ્પજ્જતે સુતન્તિ અસ્સ સીલરહિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ સુતં અત્તનો, પરેસઞ્ચ કત્થચિ ભવસમ્પત્તિઆવહં ન હોતિ. ‘‘દુસ્સીલોયં પુરિસપુગ્ગલો’’તિ હિ સિક્ખાકામા ન તસ્સ સન્તિકં ઉપસઙ્કમન્તિ. બહુસ્સુતોપિ ચેતિ એત્થ ચે-તિ નિપાતમત્તં. પસંસિતોતિ પસંસિતો એવ નામ.

રાગવસેન અપરામટ્ઠગહણેન તણ્હાપરામાસાભાવમાહ. તથારૂપન્તિ રાગવસેન અપરામટ્ઠં. ભિન્દિત્વાતિ હનિત્વા. સઞ્ઞપેસ્સામીતિ સઞ્ઞત્તિં કરિસ્સામિ, અપ્પકં વેલં મં વિસ્સેજ્જેતુન્તિ અધિપ્પાયો. અટ્ટિયામીતિ જિગુચ્છામિ. હરાયામીતિ લજ્જામિ.

પલિપન્નોતિ સીદન્તો, સમ્મક્ખિતો વા. સીલેનેવ સદ્ધિં મરિસ્સામીતિ સીલં અવિનાસેન્તો તેન સહેવ મરિસ્સામિ, ન ઇદાનિ કદાચિપિ તં પરિચ્ચજિસ્સામિ. સતિ હિ ભવાદાને સીલેન વિયોગો સિયા, ભવમેવ નાદિયિસ્સામીતિ અધિપ્પાયો. રોગં સમ્મસન્તોતિ રોગભૂતં વેદનં વેદનામુખેન સેસારૂપધમ્મે, રૂપધમ્મે ચ પરિગ્ગહેત્વા વિપસ્સન્તો.

રુપ્પતોતિ વિકારં આપાદિયમાનસરીરસ્સ. પરિસુસ્સતીતિ સમન્તતો સુસ્સતિ. યથા કિં? પુપ્ફં યથા પંસુનિ આતપે કતં સૂરિયાતપસન્તત્તે પંસુનિ ઠપિતં સિરીસાદિપુપ્ફં વિયાતિ અત્થો. અજઞ્ઞન્તિ અમનુઞ્ઞં જિગુચ્છનીયં. જઞ્ઞસઙ્ખાતન્તિ બાલેહિ ‘‘જઞ્ઞ’’ન્તિ એવં કિત્તિતં. જઞ્ઞરૂપં અપસ્સતોતિ યથાભૂતં અપ્પસ્સતો અવિદ્દસુનો ‘‘જઞ્ઞ’’ન્તિ પસંસિતં. ધિરત્થુમન્તિ ધિ અત્થુ ઇમં, ધિ-સદ્દયોગેન સબ્બત્થ ઉપયોગવચનં, ઇમસ્સ પૂતિકાયસ્સ ધિકારો હોતૂતિ અત્થો. દુગ્ગન્ધિયન્તિ દુગ્ગન્ધિકં દુગ્ગન્ધવન્તં. યત્થ યથાવુત્તે પૂતિકાયે રાગહેતુ પમત્તા પમાદં આપન્ના. પજાતિ સત્તા. હાપેન્તિ મગ્ગં સુગતૂપપત્તિયાતિ સુગતૂપપત્તિયા મગ્ગં, સીલમ્પિ હાપેન્તિ, પગેવ ઝાનાદિન્તિ અધિપ્પાયો. કેવલં ‘‘અરહન્તો’’તિ વત્તબ્બા સાવકખીણાસવા, ઇતરે પન પચ્ચેકબુદ્ધા સમ્માસમ્બુદ્ધાતિ સહ વિસેસનેનાતિ આહ ‘‘અરહન્તાદીન’’ન્તિ. સબ્બદરથપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિયાતિ સબ્બકિલેસદરથપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિયા.

દુતિયસીલપઞ્ચકવણ્ણના

પાણાતિપાતાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન અદિન્નાદાનાદીનં અગ્ગમગ્ગવજ્ઝકિલેસપરિયોસાનાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. પહાનાદીતિ આદિ-સદ્દેન વેરમણિઆદીનં ચતુન્નં. કેસુચિ પોત્થકેસુ ‘‘પહાનવસેના’’તિ લિખન્તિ, સા પમાદલેખા. પાણાતિપાતસ્સ પહાનં સીલન્તિ હિરોત્તપ્પકરુણાલોભાદિપમુખેન યેન કુસલચિત્તુપ્પાદેન પાણાતિપાતો પહીયતિ, તં પાણાતિપાતસ્સ પહાનં સીલનટ્ઠેન સીલં. તથા પાણાતિપાતા વિરતિ વેરમણી સીલં. પાણાતિપાતસ્સ પટિપક્ખચેતના ચેતના સીલં. પાણાતિપાતસ્સ સંવરણં પવેસદ્વારપિધાનં સંવરો સીલં. પાણાતિપાતસ્સ અવીતિક્કમનં અવીતિક્કમો સીલં. અદિન્નાદાનસ્સાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અભિજ્ઝાદીનં પન અનભિજ્ઝાદિવસેન પહાનં વેદિતબ્બં. વેરમણી ચેતના તંસમ્પયુત્તા સંવરાવીતિક્કમા તપ્પમુખા ધમ્મા.

એવં દસકુસલકમ્મપથવસેન પહાનસીલાદીનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સઉપાયાનં અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં, અટ્ઠારસન્નં મહાવિપસ્સનાનં, અરિયમગ્ગાનઞ્ચ વસેન તાનિ દસ્સેતું ‘‘નેક્ખમ્મેના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ નેક્ખમ્મેનાતિ અલોભપ્પધાનેન કુસલચિત્તુપ્પાદેન. કુસલા હિ ધમ્મા કામપટિપક્ખા ઇધ ‘‘નેક્ખમ્મ’’ન્તિ અધિપ્પેતા. તેનાહ ‘‘કામચ્છન્દસ્સ પહાનં સીલ’’ન્તિઆદિ. તત્થ પહાનસીલાદીનિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. વિસેસમેવ વક્ખામ. અબ્યાપાદેનાતિ મેત્તાય. આલોકસઞ્ઞાયાતિ વિભૂતં કત્વા મનસિકરણેન ઉપટ્ઠિતઆલોકસઞ્જાનનેન. અવિક્ખેપેનાતિ સમાધિના. ધમ્મવવત્થાનેનાતિ કુસલાદિધમ્માનં યાથાવનિચ્છયેન. સપચ્ચયનામરૂપવવત્થાનેનાતિપિ વદન્તિ.

એવં કામચ્છન્દાદિનીવરણપ્પહાનેન ‘‘અભિજ્ઝં લોકે પહાયા’’તિઆદિના (વિભ. ૫૩૮) વુત્તાય પઠમજ્ઝાનાધિગમસ્સ ઉપાયભૂતાય પુબ્બભાગપટિપદાય વસેન પહાનસીલાદીનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સઉપાયાનં અટ્ઠસમાપત્તિઆદીનં વસેન દસ્સેતું ‘‘ઞાણેના’’તિઆદિ વુત્તં. નામરૂપપરિગ્ગહકઙ્ખાવિતરણાનં હિ વિબન્ધભૂતસ્સ મોહસ્સ દૂરીકરણેન ઞાતપરિઞ્ઞાય ઠિતસ્સ અનિચ્ચસઞ્ઞાદયો સિજ્ઝન્તિ. તથા ઝાનસમાપત્તીસુ અભિરતિનિમિત્તેન પામોજ્જેન. તત્થ અનભિરતિયા વિનોદિતાય ઝાનાદીનં સમધિગમોતિ સમાપત્તિવિપસ્સનાનં અરતિવિનોદનઅવિજ્જાપદાલનાદિના ઉપાયોતિ વુત્તં ‘‘ઞાણેન અવિજ્જાય, પામોજ્જેન અરતિયા’’તિ. ઉપ્પટિપાટિનિદ્દેસો પન નીવરણસભાવાય અવિજ્જાય હેટ્ઠાનીવરણેસુપિ સઙ્ગહદસ્સનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં.