૯. બ્રહ્મવિહારનિદ્દેસો

મેત્તાભાવનાકથા

૨૪૦. અનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનાનન્તરં ઉદ્દિટ્ઠેસુ પન મેત્તા, કરુણા, મુદિતા, ઉપેક્ખાતિ ઇમેસુ ચતૂસુ બ્રહ્મવિહારેસુ મેત્તં ભાવેતુકામેન તાવ આદિકમ્મિકેન યોગાવચરેન ઉપચ્છિન્નપલિબોધેન ગહિતકમ્મટ્ઠાનેન ભત્તકિચ્ચં કત્વા ભત્તસમ્મદં પટિવિનોદેત્વા વિવિત્તે પદેસે સુપઞ્ઞત્તે આસને સુખનિસિન્નેન આદિતો તાવ દોસે આદીનવો, ખન્તિયઞ્ચ આનિસંસો પચ્ચવેક્ખિતબ્બો.

કસ્મા? ઇમાય હિ ભાવનાય દોસો પહાતબ્બો, ખન્તિ અધિગન્તબ્બા. ન ચ સક્કા કિઞ્ચિ અદિટ્ઠાદીનવં પહાતું, અવિદિતાનિસંસં વા અધિગન્તું. તસ્મા ‘‘દુટ્ઠો ખો, આવુસો, દોસેન અભિભૂતો પરિયાદિણ્ણચિત્તો પાણમ્પિ હનતી’’તિઆદીનં (અ. નિ. ૩.૭૨) વસેન દોસે આદીનવો દટ્ઠબ્બો.

‘‘ખન્તી પરમં તપો તિતિક્ખા, નિબ્બાનં પરમં વદન્તિ બુદ્ધા’’; (દી. નિ. ૨.૯૦; ધ. પ. ૧૮૪);

‘‘ખન્તિબલં બલાનીકં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણં’’. (ધ. પ. ૩૯૯; સુ. નિ. ૬૨૮);

‘‘ખન્તા ભિય્યો ન વિજ્જતી’’તિઆદીનં (સં. નિ. ૧.૨૫૦) વસેન ખન્તિયં આનિસંસો વેદિતબ્બો.

અથેવં દિટ્ઠાદીનવતો દોસતો ચિત્તં વિવેચનત્થાય, વિદિતાનિસંસાય ચ ખન્તિયા સંયોજનત્થાય મેત્તાભાવના આરભિતબ્બા. આરભન્તેન ચ આદિતોવ પુગ્ગલભેદો જાનિતબ્બો ‘‘ઇમેસુ પુગ્ગલેસુ મેત્તા પઠમં ન ભાવેતબ્બા, ઇમેસુ નેવ ભાવેતબ્બા’’તિ.

અયઞ્હિ મેત્તા અપ્પિયપુગ્ગલે, અતિપ્પિયસહાયકે, મજ્ઝત્તે, વેરીપુગ્ગલેતિ ઇમેસુ ચતૂસુ પઠમં ન ભાવેતબ્બા. લિઙ્ગવિસભાગે ઓધિસો ન ભાવેતબ્બા. કાલકતે ન ભાવેતબ્બાવ. કિંકારણા અપ્પિયાદીસુ પઠમં ન ભાવેતબ્બા? અપ્પિયં હિ પિયટ્ઠાને ઠપેન્તો કિલમતિ. અતિપ્પિયસહાયકં મજ્ઝત્તટ્ઠાને ઠપેન્તો કિલમતિ, અપ્પમત્તકેપિ ચસ્સ દુક્ખે ઉપ્પન્ને આરોદનાકારપ્પત્તો વિય હોતિ. મજ્ઝત્તં ગરુટ્ઠાને ચ પિયટ્ઠાને ચ ઠપેન્તો કિલમતિ. વેરિમનુસ્સરતો કોધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા અપ્પિયાદીસુ પઠમં ન ભાવેતબ્બા.

લિઙ્ગવિસભાગે પન તમેવ આરબ્ભ ઓધિસો ભાવેન્તસ્સ રાગો ઉપ્પજ્જતિ. અઞ્ઞતરો કિર અમચ્ચપુત્તો કુલૂપકત્થેરં પુચ્છિ ‘‘ભન્તે, કસ્સ મેત્તા ભાવેતબ્બા’’તિ? થેરો ‘‘પિયપુગ્ગલે’’તિ આહ. તસ્સ અત્તનો ભરિયા પિયા હોતિ. સો તસ્સા મેત્તં ભાવેન્તો સબ્બરત્તિં ભિત્તિયુદ્ધમકાસિ. તસ્મા લિઙ્ગવિસભાગે ઓધિસો ન ભાવેતબ્બા.

કાલકતે પન ભાવેન્તો નેવ અપ્પનં, ન ઉપચારં પાપુણાતિ. અઞ્ઞતરો કિર દહરભિક્ખુ આચરિયં આરબ્ભ મેત્તં આરભિ. તસ્સ મેત્તા નપ્પવત્તતિ. સો મહાથેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભન્તે, પગુણાવ મે મેત્તાઝાનસમાપત્તિ, ન ચ નં સમાપજ્જિતું સક્કોમિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ આહ. થેરો ‘‘નિમિત્તં, આવુસો, ગવેસાહી’’તિ આહ. સો ગવેસન્તો આચરિયસ્સ મતભાવં ઞત્વા અઞ્ઞં આરબ્ભ મેત્તાયન્તો સમાપત્તિં અપ્પેસિ. તસ્મા કાલકતે ન ભાવેતબ્બાવ.

૨૪૧. સબ્બપઠમં પન ‘‘અહં સુખિતો હોમિ નિદ્દુક્ખો’’તિ વા, ‘‘અવેરો અબ્યાપજ્જો અનીઘો સુખી અત્તાનં પરિહરામી’’તિ વા એવં પુનપ્પુનં અત્તનિયેવ ભાવેતબ્બા.

એવં સન્તે યં વિભઙ્ગે (વિભ. ૬૪૩) વુત્તં –

‘‘કથઞ્ચ ભિક્ખુ મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ? સેય્યથાપિ નામ એકં પુગ્ગલં પિયં મનાપં દિસ્વા મેત્તાયેય્ય, એવમેવ સબ્બે સત્તે મેત્તાય ફરતી’’તિ.

‘‘યઞ્ચ પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૨.૨૨) –

‘‘કતમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અનોધિસોફરણા મેત્તા ચેતોવિમુત્તિ ભાવેતબ્બા, સબ્બે સત્તા અવેરા હોન્તુ’’ અબ્યાપજ્જા અનીઘા સુખી અત્તાનં પરિહરન્તુ. સબ્બે પાણા… સબ્બે ભૂતા… સબ્બે પુગ્ગલા… સબ્બે અત્તભાવપરિયાપન્ના અવેરા અબ્યાપજ્જા અનીઘા સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’’તિઆદિ –

વુત્તં. યઞ્ચ મેત્તસુત્તે (ખુ. પા. ૯.૩; સુ. નિ. ૧૪૫) –

‘‘સુખિનોવ ખેમિનો હોન્તુ,

સબ્બસત્તા ભવન્તુ સુખિતત્તા’’તિઆદિ. –

વુત્તં, તં વિરુજ્ઝતિ. ન હિ તત્થ અત્તનિ ભાવના વુત્તાતિ ચે. તઞ્ચ ન વિરુજ્ઝતિ. કસ્મા? તઞ્હિ અપ્પનાવસેન વુત્તં. ઇદં સક્ખિભાવવસેન.

સચેપિ હિ વસ્સસતં વસ્સસહસ્સં વા ‘‘અહં સુખિતો હોમી’’તિઆદિના નયેન અત્તનિ મેત્તં ભાવેતિ, નેવસ્સ અપ્પના ઉપ્પજ્જતિ. ‘‘અહં સુખિતો હોમી’’તિ ભાવયતો પન યથા અહં સુખકામો દુક્ખપટિક્કૂલો જીવિતુકામો અમરિતુકામો ચ, એવં અઞ્ઞેપિ સત્તાતિ અત્તાનં સક્ખિં કત્વા અઞ્ઞસત્તેસુ હિતસુખકામતા ઉપ્પજ્જતિ. ભગવતાપિ –

‘‘સબ્બા દિસા અનુપરિગમ્મ ચેતસા,

નેવજ્ઝગા પિયતરમત્તના ક્વચિ;

એવં પિયો પુથુ અત્તા પરેસં,

તસ્મા ન હિંસે પરમત્તકામો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૧૯; ઉદા. ૪૧); –

વદતા અયં નયો દસ્સિતો.

૨૪૨. તસ્મા સક્ખિભાવત્થં પઠમં અત્તાનં મેત્તાય ફરિત્વા તદનન્તરં સુખપ્પવત્તનત્થં ય્વાયં પિયો મનાપો ગરુ ભાવનીયો આચરિયો વા આચરિયમત્તો વા ઉપજ્ઝાયો વા ઉપજ્ઝાયમત્તો વા તસ્સ દાનપિયવચનાદીનિ પિયમનાપત્તકારણાનિ સીલસુતાદીનિ ગરુભાવનીયત્તકારણાનિ ચ અનુસ્સરિત્વા ‘‘એસ સપ્પુરિસો સુખી હોતુ નિદ્દુક્ખો’’તિઆદિના નયેન મેત્તા ભાવેતબ્બા.

એવરૂપે ચ પુગ્ગલે કામં અપ્પના સમ્પજ્જતિ, ઇમિના પન ભિક્ખુના તાવતકેનેવ તુટ્ઠિં અનાપજ્જિત્વા સીમાસમ્ભેદં કત્તુકામેન તદનન્તરં અતિપ્પિયસહાયકે, અતિપ્પિયસહાયકતો મજ્ઝત્તે, મજ્ઝત્તતો વેરીપુગ્ગલે મેત્તા ભાવેતબ્બા. ભાવેન્તેન ચ એકેકસ્મિં કોટ્ઠાસે મુદું કમ્મનિયં ચિત્તં કત્વા તદનન્તરે તદનન્તરે ઉપસંહરિતબ્બં.

યસ્સ પન વેરીપુગ્ગલો વા નત્થિ, મહાપુરિસજાતિકત્તા વા અનત્થં કરોન્તેપિ પરે વેરીસઞ્ઞાવ નુપ્પજ્જતિ, તેન ‘‘મજ્ઝત્તે મે મેત્તચિત્તં કમ્મનિયં જાતં, ઇદાનિ નં વેરિમ્હિ ઉપસંહરામી’’તિ બ્યાપારોવ ન કાતબ્બો. યસ્સ પન અત્થિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘મજ્ઝત્તતો વેરીપુગ્ગલે મેત્તા ભાવેતબ્બા’’તિ.

૨૪૩. સચે પનસ્સ વેરિમ્હિ ચિત્તમુપસંહરતો તેન કતાપરાધાનુસ્સરણેન પટિઘમુપ્પજ્જતિ, અથાનેન પુરિમપુગ્ગલેસુ યત્થ કત્થચિ પુનપ્પુનં મેત્તં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠહિત્વા પુનપ્પુનં તં પુગ્ગલં મેત્તાયન્તેન પટિઘં વિનોદેતબ્બં. સચે એવમ્પિ વાયમતો ન નિબ્બાતિ, અથ –

કકચૂપમઓવાદ-આદીનં અનુસારતો;

પટિઘસ્સ પહાનાય, ઘટિતબ્બં પુનપ્પુનં.

તઞ્ચ ખો ઇમિના આકારેન અત્તાનં ઓવદન્તેનેવ ‘‘અરે કુજ્ઝનપુરિસ, નનુ વુત્તં ભગવતા –

‘ઉભતોદણ્ડકેન ચેપિ, ભિક્ખવે, કકચેન ચોરા ઓચરકા અઙ્ગમઙ્ગાનિ ઓકન્તેય્યું, તત્રાપિ યો મનો પદોસેય્ય. ન મે સો તેન સાસનકરો’તિ (મ. નિ. ૧.૨૩૨) ચ,

‘તસ્સેવ તેન પાપિયો, યો કુદ્ધં પટિકુજ્ઝતિ;

કુદ્ધમપ્પટિકુજ્ઝન્તો, સઙ્ગામં જેતિ દુજ્જયં.

‘‘‘ઉભિન્નમત્થં ચરતિ, અત્તનો ચ પરસ્સ ચ;

પરં સઙ્કુપિતં ઞત્વા, યો સતો ઉપસમ્મતી’તિ ચ. (સં. નિ. ૧.૧૮૮); –

‘‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સપત્તકન્તા સપત્તકરણા કોધનં આગચ્છન્તિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા. કતમે સત્ત? ઇધ, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ અહો વતાયં દુબ્બણ્ણો અસ્સાતિ. તં કિસ્સહેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ વણ્ણવતાય નન્દતિ. કોધનાયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો કિઞ્ચાપિ સો હોતિ સુન્હાતો સુવિલિત્તો કપ્પિતકેસમસ્સુ ઓદાતવત્થવસનો, અથ ખો સો દુબ્બણ્ણોવ હોતિ કોધાભિભૂતો. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા. પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ અહોવતાયં દુક્ખં સયેય્યાતિ…પે… ન પચુરત્થો અસ્સાતિ…પે… ન ભોગવા અસ્સાતિ…પે… ન યસવા અસ્સાતિ…પે… ન મિત્તવા અસ્સાતિ…પે… ન કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્યાતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ સુગતિગમનેન નન્દતિ. કોધનાયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન વાચાય મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ કોધાભિભૂતો’તિ (અ. નિ. ૭.૬૪) ચ,

‘‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, છવાલાતં ઉભતોપદિત્તં મજ્ઝે ગૂથગતં નેવ ગામે કટ્ઠત્થં ફરતિ, ન અરઞ્ઞે કટ્ઠત્થં ફરતિ. તથૂપમાહં, ભિક્ખવે, ઇમં પુગ્ગલં વદામી’તિ ચ,

‘‘સો દાનિ ત્વં એવં કુજ્ઝન્તો ન ચેવ ભગવતો સાસનકરો ભવિસ્સસિ, પટિકુજ્ઝન્તો ચ કુદ્ધપુરિસતોપિ પાપિયો હુત્વા ન દુજ્જયં સઙ્ગામં જેસ્સસિ, સપત્તકરણે ચ ધમ્મે અત્તાવ અત્તનો કરિસ્સસિ, છવાલાતૂપમો ચ ભવિસ્સસી’’તિ.

૨૪૪. તસ્સેવં ઘટયતો વાયમતો સચે તં પટિઘં વૂપસમ્મતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે વૂપસમ્મતિ, અથ યો યો ધમ્મો તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વૂપસન્તો હોતિ પરિસુદ્ધો, અનુસ્સરિયમાનો પસાદં આવહતિ, તં તં અનુસ્સરિત્વા આઘાતો પટિવિનેતબ્બો.

એકચ્ચસ્સ હિ કાયસમાચારોવ ઉપસન્તો હોતિ. ઉપસન્તભાવો ચસ્સ બહું વત્તપટિપત્તિં કરોન્તસ્સ સબ્બજનેન ઞાયતિ. વચીસમાચારમનોસમાચારા પન અવૂપસન્તા હોન્તિ. તસ્સ તે અચિન્તેત્વા કાયસમાચારવૂપસમોયેવ અનુસ્સરિતબ્બો.

એકચ્ચસ્સ વચીસમાચારોવ ઉપસન્તો હોતિ. ઉપસન્તભાવો ચસ્સ સબ્બજનેન ઞાયતિ. સો હિ પકતિયા ચ પટિસન્થારકુસલો હોતિ સખિલો સુખસમ્ભાસો સમ્મોદકો ઉત્તાનમુખો પુબ્બભાસી મધુરેન સરેન ધમ્મં ઓસારેતિ, પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ ધમ્મકથં કથેતિ. કાયસમાચારમનોસમાચારા પન અવૂપસન્તા હોન્તિ, તસ્સ તે અચિન્તેત્વા વચીસમાચારવૂપસમોયેવ અનુસ્સરિતબ્બો.

એકચ્ચસ્સ મનોસમાચારોવ ઉપસન્તો હોતિ, ઉપસન્તભાવો ચસ્સ ચેતિયવન્દનાદીસુ સબ્બજનસ્સ પાકટો હોતિ. યો હિ અવૂપસન્તચિત્તો હોતિ, સો ચેતિયં વા બોધિં વા થેરે વા વન્દમાનો ન સક્કચ્ચં વન્દતિ, ધમ્મસ્સવનમણ્ડપે વિક્ખિત્તચિત્તો વા પચલાયન્તો વા નિસીદતિ. ઉપસન્તચિત્તો પન ઓકપ્પેત્વા વન્દતિ, ઓહિતસોતો અટ્ઠિંકત્વા કાયેન વા વાચાય વા ચિત્તપ્પસાદં કરોન્તો ધમ્મં સુણાતિ. ઇતિ એકચ્ચસ્સ મનોસમાચારોવ ઉપસન્તો હોતિ, કાયવચીસમાચારા અવૂપસન્તા હોન્તિ, તસ્સ તે અચિન્તેત્વા મનોસમાચારવૂપસમોયેવ અનુસ્સરિતબ્બો.

એકચ્ચસ્સ પન ઇમેસુ તીસુ ધમ્મેસુ એકોપિ અવૂપસન્તો હોતિ, તસ્મિં પુગ્ગલે ‘‘કિઞ્ચાપિ એસ ઇદાનિ મનુસ્સલોકે ચરતિ, અથ ખો કતિપાહસ્સ અચ્ચયેન અટ્ઠમહાનિરયસોળસઉસ્સદનિરયપરિપૂરકો ભવિસ્સતી’’તિ કારુઞ્ઞં ઉપટ્ઠપેતબ્બં. કારુઞ્ઞમ્પિ હિ પટિચ્ચ આઘાતો વૂપસમ્મતિ.

એકચ્ચસ્સ તયોપિમે ધમ્મા વૂપસન્તા હોન્તિ, તસ્સ યં યં ઇચ્છતિ, તં તં અનુસ્સરિતબ્બં. તાદિસે હિ પુગ્ગલે ન દુક્કરા હોતિ મેત્તાભાવનાતિ.

ઇમસ્સ ચ અત્થસ્સ આવિભાવત્થં – ‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, આઘાતપટિવિનયા. યત્થ ભિક્ખુનો ઉપ્પન્નો આઘાતો સબ્બસો પટિવિનોદેતબ્બો’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૬૨) ઇદં પઞ્ચકનિપાતે આઘાતપટિવિનયસુત્તં વિત્થારેતબ્બં.

૨૪૫. સચે પનસ્સ એવમ્પિ વાયમતો આઘાતો ઉપ્પજ્જતિયેવ, અથાનેન એવં અત્તા ઓવદિતબ્બો –

‘‘અત્તનો વિસયે દુક્ખં, કતં તે યદિ વેરિના;

કિં તસ્સાવિસયે દુક્ખં, સચિત્તે કત્તુમિચ્છસિ.

‘‘બહૂપકારં હિત્વાન, ઞાતિવગ્ગં રુદમ્મુખં;

મહાનત્થકરં કોધં, સપત્તં ન જહાસિ કિં.

‘‘યાનિ રક્ખસિ સીલાનિ, તેસં મૂલનિકન્તનં;

કોધં નામુપળાલેસિ, કો તયા સદિસો જળો.

‘‘કતં અનરિયં કમ્મં, પરેન ઇતિ કુજ્ઝસિ;

કિં નુ ત્વં તાદિસંયેવ, યો સયં કત્તુમિચ્છસિ.

‘‘દોસેતુકામો યદિ તં, અમનાપં પરો કરિ;

દોસુપ્પાદેન તસ્સેવ, કિં પૂરેસિ મનોરથં.

‘‘દુક્ખં તસ્સ ચ નામ ત્વં, કુદ્ધો કાહસિ વા નવા;

અત્તાનં પનિદાનેવ, કોધદુક્ખેન બાધસિ.

‘‘કોધં વા અહિતં મગ્ગં, આરૂળ્હા યદિ વેરિનો;

કસ્મા તુવમ્પિ કુજ્ઝન્તો, તેસંયેવાનુસિક્ખસિ.

‘‘યં દોસં તવ નિસ્સાય, સત્તુના અપ્પિયં કતં;

તમેવ દોસં છિન્દસ્સુ, કિમટ્ઠાને વિહઞ્ઞસિ.

‘‘ખણિકત્તા ચ ધમ્માનં, યેહિ ખન્ધેહિ તે કતં;

અમનાપં નિરુદ્ધા તે, કસ્સ દાનીધ કુજ્ઝસિ.

‘‘દુક્ખં કરોતિ યો યસ્સ, તં વિના કસ્સ સો કરે;

સયમ્પિ દુક્ખહેતુત્ત, મિતિ કિં તસ્સ કુજ્ઝસી’’તિ.

૨૪૬. સચે પનસ્સ એવં અત્તાનં ઓવદતોપિ પટિઘં નેવ વૂપસમ્મતિ, અથાનેન અત્તનો ચ પરસ્સ ચ કમ્મસ્સકતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા. તત્થ અત્તનો તાવ એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બા ‘‘અમ્ભો ત્વં તસ્સ કુદ્ધો કિં કરિસ્સસિ? નનુ તવેવ ચેતં દોસનિદાનં કમ્મં અનત્થાય સંવત્તિસ્સતિ? કમ્મસ્સકો હિ ત્વં કમ્મદાયાદો કમ્મયોનિ કમ્મબન્ધુ કમ્મપટિસરણો, યં કમ્મં કરિસ્સસિ, તસ્સ દાયાદો ભવિસ્સસિ, ઇદઞ્ચ તે કમ્મં નેવ સમ્માસમ્બોધિં, ન પચ્ચેકબોધિં, ન સાવકભૂમિં, ન બ્રહ્મત્તસક્કત્તચક્કવત્તિપદેસરાજાદિસમ્પત્તીનં અઞ્ઞતરં સમ્પત્તિં સાધેતું સમત્થં, અથ ખો સાસનતો ચાવેત્વા વિઘાસાદાદિભાવસ્સ ચેવ નેરયિકાદિદુક્ખવિસેસાનઞ્ચ તે સંવત્તનિકમિદં કમ્મં. સો ત્વં ઇદં કરોન્તો ઉભોહિ હત્થેહિ વીતચ્ચિતે વા અઙ્ગારે, ગૂથં વા ગહેત્વા પરં પહરિતુકામો પુરિસો વિય અત્તાનમેવ પઠમં દહસિ ચેવ દુગ્ગન્ધઞ્ચ કરોસી’’તિ.

એવં અત્તનો કમ્મસ્સકતં પચ્ચવેક્ખિત્વા પરસ્સપિ એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બા ‘‘એસોપિ તવ કુજ્ઝિત્વા કિં કરિસ્સતિ? નનુ એતસ્સેવેતં અનત્થાય સંવત્તિસ્સતિ? કમ્મસ્સકો હિ અયમાયસ્મા કમ્મદાયાદો…પે… યં કમ્મં કરિસ્સતિ, તસ્સ દાયાદો ભવિસ્સતિ. ઇદઞ્ચસ્સ કમ્મં નેવ સમ્માસમ્બોધિં, ન પચ્ચેકબોધિં, ન સાવકભૂમિં, ન બ્રહ્મત્તસક્કત્તચક્કવત્તિપદેસરાજાદિસમ્પત્તીનં અઞ્ઞતરં સમ્પત્તિં સાધેતું સમત્થં, અથ ખો સાસનતો ચાવેત્વા વિઘાસાદાદિભાવસ્સ ચેવ નેરયિકાદિદુક્ખવિસેસાનઞ્ચસ્સ સંવત્તનિકમિદં કમ્મં. સ્વાયં ઇદં કરોન્તો પટિવાતે ઠત્વા પરં રજેન ઓકિરિતુકામો પુરિસો વિય અત્તાનંયેવ ઓકિરતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘‘યો અપ્પદુટ્ઠસ્સ નરસ્સ દુસ્સતિ,

સુદ્ધસ્સ પોસસ્સ અનઙ્ગણસ્સ;

તમેવ બાલં પચ્ચેતિ પાપં,

સુખુમો રજો પટિવાતંવ ખિત્તો’’’તિ. (ધ. પ. ૧૨૫; સુ. નિ. ૬૬૭);

૨૪૭. સચે પનસ્સ એવં કમ્મસ્સકતમ્પિ પચ્ચવેક્ખતો નેવ વૂપસમ્મતિ, અથાનેન સત્થુ પુબ્બચરિયગુણા અનુસ્સરિતબ્બા.

તત્રાયં પચ્ચવેક્ખણાનયો – અમ્ભો પબ્બજિત, નનુ તે સત્થા પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધો બોધિસત્તોપિ સમાનો ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ પારમિયો પૂરયમાનો તત્થ તત્થ વધકેસુપિ પચ્ચત્થિકેસુ ચિત્તં નપ્પદૂસેસિ. સેય્યથિદં, સીલવજાતકે તાવ અત્તનો દેવિયા પદુટ્ઠેન પાપઅમચ્ચેન આનીતસ્સ પટિરઞ્ઞો તિયોજનસતં રજ્જં ગણ્હન્તસ્સ નિસેધનત્થાય ઉટ્ઠિતાનં અમચ્ચાનં આવુધમ્પિ છુપિતું ન અદાસિ. પુન સદ્ધિં અમચ્ચસહસ્સેન આમકસુસાને ગલપ્પમાણં ભૂમિં ખણિત્વા નિખઞ્ઞમાનો ચિત્તપ્પદોસમત્તમ્પિ અકત્વા કુણપખાદનત્થં આગતાનં સિઙ્ગાલાનં પંસુવિયૂહનં નિસ્સાય પુરિસકારં કત્વા પટિલદ્ધજીવિતો યક્ખાનુભાવેન અત્તનો સિરિગબ્ભં ઓરુય્હ સિરિસયને સયિતં પચ્ચત્થિકં દિસ્વા કોપં અકત્વાવ અઞ્ઞમઞ્ઞં સપથં કત્વા તં મિત્તટ્ઠાને ઠપયિત્વા આહ –

‘‘આસીસેથેવ પુરિસો, ન નિબ્બિન્દેય્ય પણ્ડિતો;

પસ્સામિ વોહમત્તાનં, યથા ઇચ્છિં તથા અહૂ’’તિ. (જા. ૧.૧.૫૧);

ખન્તિવાદીજાતકે દુમ્મેધેન કાસિરઞ્ઞા ‘‘કિંવાદી ત્વં સમણા’’તિ પુટ્ઠો ‘‘ખન્તિવાદી નામાહ’’ન્તિ વુત્તે સકણ્ટકાહિ કસાહિ તાળેત્વા હત્થપાદેસુ છિજ્જમાનેસુ કોપમત્તમ્પિ નાકાસિ.

અનચ્છરિયઞ્ચેતં, યં મહલ્લકો પબ્બજ્જૂપગતો એવં કરેય્ય. ચૂળધમ્મપાલજાતકે પન ઉત્તાનસેય્યકોપિ સમાનો –

‘‘ચન્દનરસાનુલિત્તા, બાહા છિજ્જન્તિ ધમ્મપાલસ્સ;

દાયાદસ્સ પથબ્યા, પાણા મે દેવ રુજ્ઝન્તી’’તિ. (જા. ૧.૫.૪૯);

એવં વિપ્પલપમાનાય માતુયા પિતરા મહાપતાપેન નામ રઞ્ઞા વંસકળીરેસુ વિય ચતૂસુ હત્થપાદેસુ છેદાપિતેસુ તાવતાપિ સન્તુટ્ઠિં અનાપજ્જિત્વા સીસમસ્સ છિન્દથાતિ આણત્તે ‘‘અયં દાનિ તે ચિત્તપરિગ્ગણ્હનકાલો, ઇદાનિ અમ્ભો ધમ્મપાલ, સીસચ્છેદાણાપકે પિતરિ, સીસચ્છેદકે પુરિસે, પરિદેવમાનાય માતરિ, અત્તનિ ચાતિ ઇમેસુ ચતૂસુ સમચિત્તો હોહી’’તિ દળ્હં સમાદાનમધિટ્ઠાય પદુટ્ઠાકારમત્તમ્પિ નાકાસિ.

ઇદઞ્ચાપિ અનચ્છરિયમેવ, યં મનુસ્સભૂતો એવમકાસિ. તિરચ્છાનભૂતોપિ પન છદ્દન્તો નામ વારણો હુત્વા વિસપ્પિતેન સલ્લેન નાભિયં વિદ્ધોપિ તાવ અનત્થકારિમ્હિ લુદ્દકે ચિત્તં નપ્પદૂસેસિ. યથાહ –

‘‘સમપ્પિતો પુથુસલ્લેન નાગો,

અદુટ્ઠચિત્તો લુદ્દકં અજ્ઝભાસિ;

કિમત્થયં કિસ્સ વા સમ્મ હેતુ,

મમં વધી કસ્સ વાયં પયોગો’’તિ. (જા. ૧.૧૬.૧૨૪);

એવં વત્વા ચ કાસિરઞ્ઞો મહેસિયા તવ દન્તાનમત્થાય પેસિતોમ્હિ ભદન્તેતિ વુત્તે તસ્સા મનોરથં પૂરેન્તો છબ્બણ્ણરસ્મિનિચ્છરણસમુજ્જલિતચારુસોભે અત્તનો દન્તે છેત્વા અદાસિ.

મહાકપિ હુત્વા અત્તનાયેવ પબ્બતપપાતતો ઉદ્ધરિતેન પુરિસેન –

‘‘ભક્ખો અયં મનુસ્સાનં, યથેવઞ્ઞે વને મિગા;

યંનૂનિમં વધિત્વાન, છાતો ખાદેય્ય વાનરં.

‘‘આહિતોવ ગમિસ્સામિ, મંસમાદાય સમ્બલં;

કન્તારં નિત્થરિસ્સામિ, પાથેય્યં મે ભવિસ્સતી’’તિ. (જા. ૧.૧૬.૨૦૫-૨૦૬); –

એવં ચિન્તેત્વા સિલં ઉક્ખિપિત્વા મત્થકે સમ્પદાલિતે અસ્સુપુણ્ણેહિ નેત્તેહિ તં પુરિસં ઉદિક્ખમાનો –

‘‘મા અય્યોસિ મે ભદન્તે, ત્વં નામેતાદિસં કરિ;

ત્વં ખોસિ નામ દીઘાવુ, અઞ્ઞં વારેતુમરહસી’’તિ. (જા. ૧.૧૬.૨૦૯); –

વત્વા તસ્મિં પુરિસે ચિત્તં અપ્પદૂસેત્વા અત્તનો ચ દુક્ખં અચિન્તેત્વા તમેવ પુરિસં ખેમન્તભૂમિં સમ્પાપેસિ.

ભૂરિદત્તો નામ નાગરાજા હુત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય વમ્મિકમુદ્ધનિ સયમાનો કપ્પુટ્ઠાનગ્ગિસદિસેન ઓસધેન સકલસરીરે સિઞ્ચિયમાનોપિ પેળાય પક્ખિપિત્વા સકલજમ્બુદીપે કીળાપિયમાનોપિ તસ્મિં બ્રાહ્મણે મનોપદોસમત્તમ્પિ ન અકાસિ. યથાહ –

‘‘પેળાય પક્ખિપન્તેપિ, મદ્દન્તેપિ ચ પાણિના;

અલમ્પાને ન કુપ્પામિ, સીલખણ્ડભયા મમા’’તિ. (ચરિયા. ૨.૧૬);

ચમ્પેય્યોપિ નાગરાજા હુત્વા અહિતુણ્ડિકેન વિહેઠિયમાનો મનોપદોસમત્તમ્પિ નુપ્પાદેસિ. યથાહ –

‘‘તદાપિ મં ધમ્મચારિં, ઉપવુત્થઉપોસથં;

અહિતુણ્ડિકો ગહેત્વાન, રાજદ્વારમ્હિ કીળતિ.

‘‘યં સો વણ્ણં ચિન્તયતિ, નીલં પીતં વ લોહિતં;

તસ્સ ચિત્તાનુવત્તન્તો, હોમિ ચિન્તિતસન્નિભો.

‘‘થલં કરેય્યં ઉદકં, ઉદકમ્પિ થલં કરે;

યદિહં તસ્સ કુપ્પેય્યં, ખણેન છારિકં કરે.

‘‘યદિ ચિત્તવસી હેસ્સં, પરિહાયિસ્સામિ સીલતો;

સીલેન પરિહીનસ્સ, ઉત્તમત્થો ન સિજ્ઝતી’’તિ. (ચરિયા. ૨.૨૧-૨૪);

સઙ્ખપાલનાગરાજા હુત્વા તિખિણાહિ સત્તીહિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ ઓવિજ્ઝિત્વા પહારમુખેહિ સકણ્ટકા લતાયો પવેસેત્વા નાસાય દળ્હં રજ્જું પક્ખિપિત્વા સોળસહિ ભોજપુત્તેહિ કાજેનાદાય વય્હમાનો ધરણીતલે ઘંસિયમાનસરીરો મહન્તં દુક્ખં પચ્ચનુભોન્તો કુજ્ઝિત્વા ઓલોકિતમત્તેનેવ સબ્બે ભોજપુત્તે ભસ્મં કાતું સમત્થોપિ સમાનો ચક્ખું ઉમ્મીલેત્વા પદુટ્ઠાકારમત્તમ્પિ ન અકાસિ.

યથાહ –

‘‘ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિઞ્ચળાર,

ઉપોસથં નિચ્ચમુપાવસામિ;

અથાગમું સોળસ ભોજપુત્તા,

રજ્જું ગહેત્વાન દળ્હઞ્ચ પાસં.

‘‘ભેત્વાન નાસં અતિકસ્સ રજ્જું,

નયિંસુ મં સમ્પરિગય્હ લુદ્દા;

એતાદિસં દુક્ખમહં તિતિક્ખં,

ઉપોસથં અપ્પટિકોપયન્તો’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૧૮૦-૧૮૧);

ન કેવલઞ્ચ એતાનેવ, અઞ્ઞાનિપિ માતુપોસકજાતકાદીસુ અનેકાનિ અચ્છરિયાનિ અકાસિ. તસ્સ તે ઇદાનિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તં સદેવલોકે કેનચિ અપ્પટિસમખન્તિગુણં તં ભગવન્તં સત્થારં અપદિસતો પટિઘચિત્તં નામ ઉપ્પાદેતું અતિવિય અયુત્તં અપ્પતિરૂપન્તિ.

૨૪૮. સચે પનસ્સ એવં સત્થુ પુબ્બચરિતગુણં પચ્ચવેક્ખતોપિ દીઘરત્તં કિલેસાનં દાસબ્યં ઉપગતસ્સ નેવ તં પટિઘં વૂપસમ્મતિ, અથાનેન અનમતગ્ગિયાનિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બાનિ. તત્ર હિ વુત્તં –

‘‘ન સો, ભિક્ખવે, સત્તો સુલભરૂપો, યો ન માતાભૂતપુબ્બો, યો ન પિતાભૂતપુબ્બો, યો ન ભાતા, યો ન ભગિની, યો ન પુત્તો, યો ન ધીતાભૂતપુબ્બા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૩૭-૧૪૨).

તસ્મા તસ્મિં પુગ્ગલે એવં ચિત્તં ઉપ્પાદેતબ્બં, ‘‘અયં કિર મે અતીતે માતા હુત્વા દસમાસે કુચ્છિયા પરિહરિત્વા મુત્તકરીસખેળસિઙ્ઘાણિકાદીનિ હરિચન્દનં વિય અજિગુચ્છમાના અપનેત્વા ઉરે નચ્ચાપેન્તી અઙ્ગેન પરિહરમાના પોસેસિ, પિતા હુત્વા અજપથસઙ્કુપથાદીનિ ગન્ત્વા વાણિજ્જં પયોજયમાનો મય્હમત્થાય જીવિતમ્પિ પરિચ્ચજિત્વા ઉભતોબ્યૂળ્હે સઙ્ગામે પવિસિત્વા નાવાય મહાસમુદ્દં પક્ખન્દિત્વા અઞ્ઞાનિ ચ દુક્કરાનિ કરિત્વા ‘પુત્તકે પોસેસ્સામી’તિ તેહિ તેહિ ઉપાયેહિ ધનં સંહરિત્વા મં પોસેસિ. ભાતા, ભગિની, પુત્તો, ધીતા ચ હુત્વાપિ ઇદઞ્ચિદઞ્ચુપકારં અકાસીતિ તત્ર મે નપ્પતિરૂપં મનં પદૂસેતુ’’ન્તિ.

૨૪૯. સચે પન એવમ્પિ ચિત્તં નિબ્બાપેતું ન સક્કોતિયેવ, અથાનેન એવં મેત્તાનિસંસા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા – ‘‘અમ્ભો પબ્બજિત, નનુ વુત્તં ભગવતા –

‘મેત્તાય ખો, ભિક્ખવે, ચેતોવિમુત્તિયા આસેવિતાય ભાવિતાય બહુલીકતાય યાનીકતાય વત્થુકતાય અનુટ્ઠિતાય પરિચિતાય સુસમારદ્ધાય એકાદસાનિસંસા પાટિકઙ્ખા. કતમે એકાદસ? સુખં સુપતિ, સુખં પટિબુજ્ઝતિ, ન પાપકં સુપિનં પસ્સતિ, મનુસ્સાનં પિયો હોતિ, અમનુસ્સાનં પિયો હોતિ, દેવતા રક્ખન્તિ, નાસ્સ અગ્ગિ વા વિસં વા સત્થં વા કમતિ, તુવટં ચિત્તં સમાધિયતિ, મુખવણ્ણો પસીદતિ, અસમ્મૂળ્હો કાલઙ્કરોતિ, ઉત્તરિમપ્પટિવિજ્ઝન્તો બ્રહ્મલોકૂપગો હોતી’તિ (અ. નિ. ૧૧.૧૫).

‘‘સચે ત્વં ઇદં ચિત્તં ન નિબ્બાપેસ્સસિ, ઇમેહિ આનિસંસેહિ પરિબાહિરો ભવિસ્સસી’’તિ.

૨૫૦. એવમ્પિ નિબ્બાપેતું અસક્કોન્તેન પન ધાતુવિનિબ્ભોગો કાતબ્બો. કથં? ‘‘અમ્ભો પબ્બજિત, ત્વં એતસ્સ કુજ્ઝમાનો કસ્સ કુજ્ઝસિ? કિં કેસાનં કુજ્ઝસિ, ઉદાહુ લોમાનં, નખાનં…પે… મુત્તસ્સ કુજ્ઝસિ? અથ વા પન કેસાદીસુ પથવીધાતુયા કુજ્ઝસિ, આપોધાતુયા, તેજોધાતુયા, વાયોધાતુયા કુજ્ઝસિ? યે વા પઞ્ચક્ખન્ધે દ્વાદસાયતનાનિ અટ્ઠારસ ધાતુયો ઉપાદાય અયમાયસ્મા ઇત્થન્નામોતિ વુચ્ચતિ, તેસુ કિં રૂપક્ખન્ધસ્સ કુજ્ઝસિ, ઉદાહુ વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારવિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ કુજ્ઝસિ? કિં વા ચક્ખાયતનસ્સ કુજ્ઝસિ, કિં રૂપાયતનસ્સ કુજ્ઝસિ…પે… કિં મનાયતનસ્સ કુજ્ઝસિ, કિં ધમ્માયતનસ્સ કુજ્ઝસિ? કિં વા ચક્ખુધાતુયા કુજ્ઝસિ, કિં રૂપધાતુયા, કિં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… કિં મનોધાતુયા, કિં ધમ્મધાતુયા, કિં મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા’’તિ? એવઞ્હિ ધાતુવિનિબ્ભોગં કરોતો આરગ્ગે સાસપસ્સ વિય આકાસે ચિત્તકમ્મસ્સ વિય ચ કોધસ્સ પતિટ્ઠાનટ્ઠાનં ન હોતિ.

૨૫૧. ધાતુવિનિબ્ભોગં પન કાતું અસક્કોન્તેન દાનસંવિભાગો કાતબ્બો. અત્તનો સન્તકં પરસ્સ દાતબ્બં, પરસ્સ સન્તકં અત્તના ગહેતબ્બં. સચે પન પરો ભિન્નાજીવો હોતિ અપરિભોગારહપરિક્ખારો, અત્તનો સન્તકમેવ દાતબ્બં. તસ્સેવં કરોતો એકન્તેનેવ તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો વૂપસમ્મતિ. ઇતરસ્સ ચ અતીતજાતિતો પટ્ઠાય અનુબન્ધોપિ કોધો તઙ્ખણઞ્ઞેવ વૂપસમ્મતિ, ચિત્તલપબ્બતવિહારે તિક્ખત્તું વુટ્ઠાપિતસેનાસનેન પિણ્ડપાતિકત્થેરેન ‘‘અયં, ભન્તે, અટ્ઠકહાપણગ્ઘનકો પત્તો મમ માતરા ઉપાસિકાય દિન્નો ધમ્મિયલાભો, મહાઉપાસિકાય પુઞ્ઞલાભં કરોથા’’તિ વત્વા દિન્નં પત્તં લદ્ધમહાથેરસ્સ વિય. એવં મહાનુભાવમેતં દાનં નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘અદન્તદમનં દાનં, દાનં સબ્બત્થસાધકં;

દાનેન પિયવાચાય, ઉન્નમન્તિ નમન્તિ ચા’’તિ.

૨૫૨. તસ્સેવં વેરીપુગ્ગલે વૂપસન્તપટિઘસ્સ યથા પિયાતિપ્પિયસહાયકમજ્ઝત્તેસુ, એવં તસ્મિમ્પિ મેત્તાવસેન ચિત્તં પવત્તતિ. અથાનેન પુનપ્પુનં મેત્તાયન્તેન અત્તનિ પિયપુગ્ગલે મજ્ઝત્તે વેરીપુગ્ગલેતિ ચતૂસુ જનેસુ સમચિત્તતં સમ્પાદેન્તેન સીમાસમ્ભેદો કાતબ્બો. તસ્સિદં લક્ખણં, સચે ઇમસ્મિં પુગ્ગલે પિયમજ્ઝત્તવેરીહિ સદ્ધિં અત્તચતુત્થે એકસ્મિં પદેસે નિસિન્ને ચોરા આગન્ત્વા ‘‘ભન્તે, એકં ભિક્ખું અમ્હાકં દેથા’’તિ વત્વા ‘‘કિં કારણા’’તિ વુત્તે ‘‘તં મારેત્વા ગલલોહિતં ગહેત્વા બલિકરણત્થાયા’’તિ વદેય્યું, તત્ર ચેસો ભિક્ખુ ‘‘અસુકં વા અસુકં વા ગણ્હન્તૂ’’તિ ચિન્તેય્ય, અકતોવ હોતિ સીમાસમ્ભેદો. સચેપિ ‘‘મં ગણ્હન્તુ, મા ઇમે તયો’’તિપિ ચિન્તેય્ય, અકતોવ હોતિ સીમાસમ્ભેદો. કસ્મા? યસ્સ યસ્સ હિ ગહણમિચ્છતિ, તસ્સ તસ્સ અહિતેસી હોતિ, ઇતરેસંયેવ હિતેસી હોતિ.

યદા પન ચતુન્નં જનાનમન્તરે એકમ્પિ ચોરાનં દાતબ્બં ન પસ્સતિ, અત્તનિ ચ તેસુ ચ તીસુ જનેસુ સમમેવ ચિત્તં પવત્તેતિ, કતો હોતિ સીમાસમ્ભેદો. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘અત્તનિ હિતમજ્ઝત્તે, અહિતે ચ ચતુબ્બિધે;

યદા પસ્સતિ નાનત્તં, હિતચિત્તોવ પાણિનં.

‘‘ન નિકામલાભી મેત્તાય, કુસલીતિ પવુચ્ચતિ;

યદા ચતસ્સો સીમાયો, સમ્ભિન્ના હોન્તિ ભિક્ખુનો.

‘‘સમં ફરતિ મેત્તાય, સબ્બલોકં સદેવકં;

મહાવિસેસો પુરિમેન, યસ્સ સીમા ન ઞાયતી’’તિ.

૨૫૩. એવં સીમાસમ્ભેદસમકાલમેવ ચ ઇમિના ભિક્ખુના નિમિત્તઞ્ચ ઉપચારઞ્ચ લદ્ધં હોતિ. સીમાસમ્ભેદે પન કતે તમેવ નિમિત્તં આસેવન્તો ભાવેન્તો બહુલીકરોન્તો અપ્પકસિરેનેવ પથવીકસિણે વુત્તનયેનેવ અપ્પનં પાપુણાતિ.

એત્તાવતાનેન અધિગતં હોતિ પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં તિવિધકલ્યાણં દસલક્ખણસમ્પન્નં પઠમજ્ઝાનં મેત્તાસહગતં. અધિગતે ચ તસ્મિં તદેવ નિમિત્તં આસેવન્તો ભાવેન્તો બહુલીકરોન્તો અનુપુબ્બેન ચતુક્કનયે દુતિયતતિયજ્ઝાનાનિ, પઞ્ચકનયે દુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનાનિ ચ પાપુણાતિ.

સો હિ પઠમજ્ઝાનાદીનં અઞ્ઞતરવસેન મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ. તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ (વિભ. ૬૪૨; દી. નિ. ૧.૫૫૬). પઠમજ્ઝાનાદિવસેન અપ્પનાપ્પત્તચિત્તસ્સેવ હિ અયં વિકુબ્બના સમ્પજ્જતિ.

૨૫૪. એત્થ ચ મેત્તાસહગતેનાતિ મેત્તાય સમન્નાગતેન. ચેતસાતિ ચિત્તેન. એકં દિસન્તિ એકમેકિસ્સા દિસાય પઠમપરિગ્ગહિતં સત્તં ઉપાદાય એકદિસાપરિયાપન્નસત્તફરણવસેન વુત્તં. ફરિત્વાતિ ફુસિત્વા આરમ્મણં કત્વા. વિહરતીતિ બ્રહ્મવિહારાધિટ્ઠિતં ઇરિયાપથવિહારં પવત્તેતિ. તથા દુતિયન્તિ યથા પુરત્થિમાદીસુ દિસાસુ યંકિઞ્ચિ એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથેવ તદનન્તરં દુતિયં તતિયં ચતુત્થઞ્ચાતિ અત્થો. ઇતિ ઉદ્ધન્તિ એતેનેવ નયેન ઉપરિમં દિસન્તિ વુત્તં હોતિ. અધો તિરિયન્તિ અધોદિસમ્પિ તિરિયંદિસમ્પિ એવમેવ. તત્થ ચ અધોતિ હેટ્ઠા. તિરિયન્તિ અનુદિસાસુ. એવં સબ્બદિસાસુ અસ્સમણ્ડલે અસ્સમિવ મેત્તાસહગતં ચિત્તં સારેતિપિ પચ્ચાસારેતિપીતિ. એત્તાવતા એકં દિસં પરિગ્ગહેત્વા ઓધિસો મેત્તાફરણં દસ્સિતં.

સબ્બધીતિઆદિ પન અનોધિસો દસ્સનત્થં વુત્તં. તત્થ સબ્બધીતિ સબ્બત્થ. સબ્બત્તતાયાતિ સબ્બેસુ હીનમજ્ઝિમુક્કટ્ઠમિત્તસપત્તમજ્ઝત્તાદિપ્પભેદેસુ અત્તતાય. ‘‘અયં પરસત્તો’’તિ વિભાગં અકત્વા અત્તસમતાયાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા સબ્બત્તતાયાતિ સબ્બેન ચિત્તભાગેન ઈસકમ્પિ બહિ અવિક્ખિપમાનોતિ વુત્તં હોતિ. સબ્બાવન્તન્તિ સબ્બસત્તવન્તં, સબ્બસત્તયુત્તન્તિ અત્થો. લોકન્તિ સત્તલોકં. વિપુલેનાતિએવમાદિપરિયાયદસ્સનતો પનેત્થ પુન મેત્તાસહગતેનાતિ વુત્તં. યસ્મા વા એત્થ ઓધિસો ફરણે વિય પુન તથાસદ્દો ઇતિસદ્દો વા ન વુત્તો, તસ્મા પુન મેત્તાસહગતેન ચેતસાતિ વુત્તં. નિગમવસેન વા એતં વુત્તં. વિપુલેનાતિ એત્થ ચ ફરણવસેન વિપુલતા દટ્ઠબ્બા. ભૂમિવસેન પન એતં મહગ્ગતં પગુણવસેન ચ અપ્પમાણસત્તારમ્મણવસેન ચ અપ્પમાણં, બ્યાપાદપચ્ચત્થિકપ્પહાનેન અવેરં, દોમનસ્સપ્પહાનતો અબ્યાપજ્જં, નિદ્દુક્ખન્તિ વુત્તં હોતિ. અયં મેત્તાસહગતેન ચેતસાતિઆદિના નયેન વુત્તાય વિકુબ્બનાય અત્થો.

૨૫૫. યથા ચાયં અપ્પનાપ્પત્તચિત્તસ્સેવ વિકુબ્બના સમ્પજ્જતિ, તથા યમ્પિ પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૨.૨૨) ‘‘પઞ્ચહાકારેહિ અનોધિસોફરણા મેત્તાચેતોવિમુત્તિ, સત્તહાકારેહિ ઓધિસોફરણા મેત્તા ચેતોવિમુત્તિ, દસહાકારેહિ દિસાફરણા મેત્તા ચેતોવિમુત્તી’’તિ વુત્તં, તમ્પિ અપ્પનાપ્પત્તચિત્તસ્સેવ સમ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બં.

તત્થ ચ સબ્બે સત્તા અવેરા અબ્યાપજ્જા અનીઘા સુખી અત્તાનં પરિહરન્તુ, સબ્બે પાણા, સબ્બે ભૂતા, સબ્બે પુગ્ગલા, સબ્બે અત્તભાવપરિયાપન્ના અવેરા…પે… પરિહરન્તૂતિ ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અનોધિસોફરણા મેત્તા ચેતોવિમુત્તિ વેદિતબ્બા.

સબ્બા ઇત્થિયો અવેરા…પે… અત્તાનં પરિહરન્તુ, સબ્બે પુરિસા, સબ્બે અરિયા, સબ્બે અનરિયા, સબ્બે દેવા, સબ્બે મનુસ્સા, સબ્બે વિનિપાતિકા અવેરા…પે… પરિહરન્તૂતિ ઇમેહિ સત્તહાકારેહિ ઓધિસોફરણા મેત્તા ચેતોવિમુત્તિ વેદિતબ્બા.

સબ્બે પુરત્થિમાય દિસાય સત્તા અવેરા…પે… અત્તાનં પરિહરન્તુ. સબ્બે પચ્છિમાય દિસાય, સબ્બે ઉત્તરાય દિસાય, સબ્બે દક્ખિણાય દિસાય, સબ્બે પુરત્થિમાય અનુદિસાય, સબ્બે પચ્છિમાય અનુદિસાય, સબ્બે ઉત્તરાય અનુદિસાય, સબ્બે દક્ખિણાય અનુદિસાય, સબ્બે હેટ્ઠિમાય દિસાય, સબ્બે ઉપરિમાય દિસાય સત્તા અવેરા…પે… પરિહરન્તુ. સબ્બે પુરત્થિમાય દિસાય પાણા, ભૂતા, પુગ્ગલા, અત્તભાવપરિયાપન્ના, અવેરા…પે… પરિહરન્તુ. સબ્બા પુરત્થિમાય દિસાય ઇત્થિયો, સબ્બે પુરિસા, અરિયા, અનરિયા, દેવા, મનુસ્સા, વિનિપાતિકા અવેરા…પે… પરિહરન્તુ. સબ્બા પચ્છિમાય દિસાય, ઉત્તરાય, દક્ખિણાય, પુરત્થિમાય અનુદિસાય, પચ્છિમાય, ઉત્તરાય, દક્ખિણાય અનુદિસાય, હેટ્ઠિમાય દિસાય, ઉપરિમાય દિસાય ઇત્થિયો…પે… વિનિપાતિકા અવેરા અબ્યાપજ્જા અનીઘા સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂતિ ઇમેહિ દસહાકારેહિ દિસાફરણા મેત્તા ચેતોવિમુત્તિ વેદિતબ્બા.

૨૫૬. તત્થ સબ્બેતિ અનવસેસપરિયાદાનમેતં. સત્તાતિ રૂપાદીસુ ખન્ધેસુ છન્દરાગેન સત્તા વિસત્તાતિ સત્તા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –