૧૦. આરુપ્પનિદ્દેસો

પઠમારુપ્પવણ્ણના

૨૭૫. બ્રહ્મવિહારાનન્તરં ઉદ્દિટ્ઠેસુ પન ચતૂસુ આરુપ્પેસુ આકાસાનઞ્ચાયતનં તાવ ભાવેતુકામો ‘‘દિસ્સન્તે ખો પન રૂપાધિકરણં દણ્ડાદાનસત્થાદાનકલહવિગ્ગહવિવાદા, નત્થિ ખો પનેતં સબ્બસો આરુપ્પેતિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય રૂપાનંયેવ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૦૩) વચનતો એતેસં દણ્ડાદાનાદીનઞ્ચેવ ચક્ખુસોતરોગાદીનઞ્ચ આબાધસહસ્સાનં વસેન કરજરૂપે આદીનવં દિસ્વા તસ્સ સમતિક્કમાય ઠપેત્વા પરિચ્છિન્નાકાસકસિણં નવસુ પથવીકસિણાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં ચતુત્થજ્ઝાનં ઉપ્પાદેતિ.

તસ્સ કિઞ્ચાપિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનવસેન કરજરૂપં અતિક્કન્તં હોતિ, અથ ખો કસિણરૂપમ્પિ યસ્મા તપ્પટિભાગમેવ, તસ્મા તમ્પિ સમતિક્કમિતુકામો હોતિ. કથં? યથા અહિભીરુકો પુરિસો અરઞ્ઞે સપ્પેન અનુબદ્ધો વેગેન પલાયિત્વા પલાતટ્ઠાને લેખાચિત્તં તાલપણ્ણં વા વલ્લિં વા રજ્જું વા ફલિતાય વા પન પથવિયા ફલિતન્તરં દિસ્વા ભાયતેવ ઉત્તસતેવ, નેવ નં દક્ખિતુકામો હોતિ. યથા ચ અનત્થકારિના વેરિપુરિસેન સદ્ધિં એકગામે વસમાનો પુરિસો તેન વધબન્ધગેહઝાપનાદીહિ ઉપદ્દુતો અઞ્ઞં ગામં વસનત્થાય ગન્ત્વા તત્રાપિ વેરિના સમાનરૂપસદ્દસમુદાચારં પુરિસં દિસ્વા ભાયતેવ ઉત્તસતેવ, નેવ નં દક્ખિતુકામો હોતિ.

તત્રિદં ઓપમ્મસંસન્દનં – તેસં હિ પુરિસાનં અહિના વેરિના વા ઉપદ્દુતકાલો વિય ભિક્ખુનો આરમ્મણવસેન કરજરૂપસમઙ્ગિકાલો. તેસં વેગેન પલાયનઅઞ્ઞગામગમનાનિ વિય ભિક્ખુનો રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનવસેન કરજરૂપસમતિક્કમનકાલો. તેસં પલાતટ્ઠાને ચ અઞ્ઞગામે ચ લેખાચિત્તતાલપણ્ણાદીનિ ચેવ વેરિસદિસં પુરિસઞ્ચ દિસ્વા ભયસન્તાસઅદસ્સનકામતા વિય ભિક્ખુનો કસિણરૂપમ્પિ તપ્પટિભાગમેવ ઇદન્તિ સલ્લક્ખેત્વા તમ્પિ સમતિક્કમિતુકામતા. સૂકરાભિહતસુનખપિસાચભીરુકાદિકાપિ ચેત્થ ઉપમા વેદિતબ્બા.

૨૭૬. એવં સો તસ્મા ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ આરમ્મણભૂતા કસિણરૂપા નિબ્બિજ્જ પક્કમિતુકામો પઞ્ચહાકારેહિ ચિણ્ણવસી હુત્વા પગુણરૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય તસ્મિં ઝાને ‘‘ઇમં મયા નિબ્બિણ્ણં રૂપં આરમ્મણં કરોતી’’તિ ચ, ‘‘આસન્નસોમનસ્સપચ્ચત્થિક’’ન્તિ ચ, ‘‘સન્તવિમોક્ખતો ઓળારિક’’ન્તિ ચ આદીનવં પસ્સતિ. અઙ્ગોળારિકતા પનેત્થ નત્થિ. યથેવ હેતં રૂપં દુવઙ્ગિકં, એવં આરુપ્પાનિપીતિ.

સો તત્થ એવં આદીનવં દિસ્વા નિકન્તિં પરિયાદાય આકાસાનઞ્ચાયતનં સન્તતો અનન્તતો મનસિકરિત્વા ચક્કવાળપરિયન્તં વા યત્તકં ઇચ્છતિ તત્તકં વા કસિણં પત્થરિત્વા તેન ફુટ્ઠોકાસં ‘‘આકાસો આકાસો’’તિ વા, ‘‘અનન્તો આકાસો’’તિ વા મનસિકરોન્તો ઉગ્ઘાટેતિ કસિણં. ઉગ્ઘાટેન્તો હિ નેવ કિલઞ્જં વિય સંવેલ્લેતિ, ન કપાલતો પૂવં વિય ઉદ્ધરતિ, કેવલં પન તં નેવ આવજ્જેતિ, ન મનસિ કરોતિ, ન પચ્ચવેક્ખતિ, અનાવજ્જેન્તો અમનસિકરોન્તો અપચ્ચવેક્ખન્તો ચ અઞ્ઞદત્થુ તેન ફુટ્ઠોકાસં ‘‘આકાસો આકાસો’’તિ મનસિકરોન્તો કસિણં ઉગ્ઘાટેતિ નામ. કસિણમ્પિ ઉગ્ઘાટિયમાનં નેવ ઉબ્બટ્ટતિ ન વિવટ્ટતિ, કેવલં ઇમસ્સ અમનસિકારઞ્ચ ‘‘આકાસો આકાસો’’તિ મનસિકારઞ્ચ પટિચ્ચ ઉગ્ઘાટિતં નામ હોતિ, કસિણુગ્ઘાટિમાકાસમત્તં પઞ્ઞાયતિ. કસિણુગ્ઘાટિમાકાસન્તિ વા કસિણફુટ્ઠોકાસોતિ વા કસિણવિવિત્તાકાસન્તિ વા સબ્બમેતં એકમેવ.

સો તં કસિણુગ્ઘાટિમાકાસનિમિત્તં ‘‘આકાસો આકાસો’’તિ પુનપ્પુનં આવજ્જેતિ, તક્કાહતં વિતક્કાહતં કરોતિ. તસ્સેવં પુનપ્પુનં આવજ્જયતો તક્કાહતં વિતક્કાહતં કરોતો નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભન્તિ, સતિ સન્તિટ્ઠતિ, ઉપચારેન ચિત્તં સમાધિયતિ. સો તં નિમિત્તં પુનપ્પુનં આસેવતિ, ભાવેતિ, બહુલીકરોતિ. તસ્સેવં પુનપ્પુનં આવજ્જયતો મનસિકરોતો પથવીકસિણાદીસુ રૂપાવચરચિત્તં વિય આકાસે આકાસાનઞ્ચાયતનચિત્તં અપ્પેતિ. ઇધાપિ હિ પુરિમભાગે તીણિ ચત્તારિ વા જવનાનિ કામાવચરાનિ ઉપેક્ખાવેદનાસમ્પયુત્તાનેવ હોન્તિ. ચતુત્થં પઞ્ચમં વા અરૂપાવચરં. સેસં પથવીકસિણે વુત્તનયમેવ.

અયં પન વિસેસો, એવં ઉપ્પન્ને અરૂપાવચરચિત્તે સો ભિક્ખુ યથા નામ યાનપ્પુતોળિ કુમ્ભિમુખાદીનં અઞ્ઞતરં નીલપિલોતિકાય વા પીતલોહિતોદાતાદીનં વા અઞ્ઞતરાય પિલોતિકાય બન્ધિત્વા પેક્ખમાનો પુરિસો વાતવેગેન વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ અપનીતાય પિલોતિકાય આકાસંયેવ પેક્ખમાનો તિટ્ઠેય્ય, એવમેવ પુબ્બે કસિણમણ્ડલં ઝાનચક્ખુના પેક્ખમાનો વિહરિત્વા ‘‘આકાસો આકાસો’’તિ ઇમિના પરિકમ્મમનસિકારેન સહસા અપનીતે તસ્મિં નિમિત્તે આકાસઞ્ઞેવ પેક્ખમાનો વિહરતિ. એત્તાવતા ચેસ ‘‘સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ વુચ્ચતિ (વિભ. ૫૦૮; દી. નિ. ૨.૧૨૯).

૨૭૭. તત્થ સબ્બસોતિ સબ્બાકારેન, સબ્બાસં વા અનવસેસાનન્તિ અત્થો. રૂપસઞ્ઞાનન્તિ સઞ્ઞાસીસેન વુત્તરૂપાવચરજ્ઝાનાનઞ્ચેવ તદારમ્મણાનઞ્ચ. રૂપાવચરજ્ઝાનમ્પિ હિ રૂપન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૨૯), તસ્સ આરમ્મણમ્પિ ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૭૩), તસ્મા ઇધ રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞાતિ એવં સઞ્ઞાસીસેન વુત્તરૂપાવચરજ્ઝાનસ્સેતં અધિવચનં. રૂપં સઞ્ઞા અસ્સાતિ રૂપસઞ્ઞં. રૂપં અસ્સ નામન્તિ વુત્તં હોતિ. પથવીકસિણાદિભેદસ્સ તદારમ્મણસ્સ ચેતં અધિવચનન્તિ વેદિતબ્બં. સમતિક્કમાતિ વિરાગા નિરોધા ચ. કિં વુત્તં હોતિ? એતાસં કુસલવિપાકકિરિયવસેન પઞ્ચદસન્નં ઝાનસઙ્ખાતાનં રૂપસઞ્ઞાનં, એતેસઞ્ચ પથવીકસિણાદિવસેન નવન્નં આરમ્મણસઙ્ખાતાનં રૂપસઞ્ઞાનં સબ્બાકારેન અનવસેસાનં વા વિરાગા ચ નિરોધા ચ વિરાગહેતુઞ્ચેવ નિરોધહેતુઞ્ચ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ન હિ સક્કા સબ્બસો અનતિક્કન્તરૂપસઞ્ઞેન એતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતુન્તિ.

તત્થ યસ્મા આરમ્મણે અવિરત્તસ્સ સઞ્ઞાસમતિક્કમો ન હોતિ, સમતિક્કન્તાસુ ચ સઞ્ઞાસુ આરમ્મણં સમતિક્કન્તમેવ હોતિ. તસ્મા આરમ્મણસમતિક્કમં અવત્વા ‘‘તત્થ કતમા રૂપસઞ્ઞા? રૂપાવચરસમાપત્તિં સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં, ઇમા વુચ્ચન્તિ રૂપસઞ્ઞાયો. ઇમા રૂપસઞ્ઞાયો અતિક્કન્તો હોતિ વીતિક્કન્તો સમતિક્કન્તો. તેન વુચ્ચતિ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા’’તિ (વિભ. ૬૦૨) એવં વિભઙ્ગે સઞ્ઞાનંયેવ સમતિક્કમો વુત્તો. યસ્મા પન આરમ્મણસમતિક્કમેન પત્તબ્બા એતા સમાપત્તિયો, ન એકસ્મિઞ્ઞેવ આરમ્મણે પઠમજ્ઝાનાદીનિ વિય. તસ્મા અયં આરમ્મણસમતિક્કમવસેનાપિ અત્થવણ્ણના કતાતિ વેદિતબ્બા.

૨૭૮. પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમાતિ ચક્ખાદીનં વત્થૂનં રૂપાદીનં આરમ્મણાનઞ્ચ પટિઘાતેન સમુપ્પન્ના સઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા. રૂપસઞ્ઞાદીનં એતમધિવચનં. યથાહ – ‘‘તત્થ કતમા પટિઘસઞ્ઞા? રૂપસઞ્ઞા સદ્દસઞ્ઞા ગન્ધસઞ્ઞા રસસઞ્ઞા ફોટ્ઠબ્બસઞ્ઞા, ઇમા વુચ્ચન્તિ પટિઘસઞ્ઞાયો’’તિ (વિભ. ૬૦૩). તાસં કુસલવિપાકાનં પઞ્ચન્નં, અકુસલવિપાકાનં પઞ્ચન્નન્તિ સબ્બસો દસન્નમ્પિ પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા પહાના અસમુપ્પાદા અપ્પવત્તિં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

કામઞ્ચેતા પઠમજ્ઝાનાદીનિ સમાપન્નસ્સાપિ ન સન્તિ. ન હિ તસ્મિં સમયે પઞ્ચદ્વારવસેન ચિત્તં પવત્તતિ. એવં સન્તેપિ અઞ્ઞત્થ પહીનાનં સુખદુક્ખાનં ચતુત્થજ્ઝાને વિય, સક્કાયદિટ્ઠાદીનં તતિયમગ્ગે વિય ચ ઇમસ્મિં ઝાને ઉસ્સાહજનનત્થં ઇમસ્સ ઝાનસ્સ પસંસાવસેન એતાસમેત્થ વચનં વેદિતબ્બં.

અથ વા કિઞ્ચાપિ તા રૂપાવચરં સમાપન્નસ્સાપિ ન સન્તિ, અથ ખો ન પહીનત્તા ન સન્તિ. ન હિ રૂપવિરાગાય રૂપાવચરભાવના સંવત્તતિ, રૂપાયત્તા ચ એતાસં પવત્તિ. અયં પન ભાવના રૂપવિરાગાય સંવત્તતિ. તસ્મા તા એત્થ પહીનાતિ વત્તું વટ્ટતિ. ન કેવલઞ્ચ વત્તું, એકંસેનેવ એવં ધારેતુમ્પિ વટ્ટતિ. તાસઞ્હિ ઇતો પુબ્બે અપ્પહીનત્તાયેવ પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ સદ્દો ‘‘કણ્ટકો’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૭૨) વુત્તો ભગવતા. ઇધ ચ પહીનત્તાયેવ અરૂપસમાપત્તીનં આનેઞ્જતા (વિભ. ૨૨૬) સન્તવિમોક્ખતા (મ. નિ. ૧.૬૬) ચ વુત્તા. આળારો ચ કાલામો અરૂપસમાપન્નો પઞ્ચમત્તાનિ સકટસતાનિ નિસ્સાય નિસ્સાય અતિક્કમન્તાનિ નેવ અદ્દસ, ન પન સદ્દં અસ્સોસીતિ (દી. નિ. ૨.૧૯૨).

૨૭૯. નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારાતિ નાનત્તે વા ગોચરે પવત્તાનં સઞ્ઞાનં, નાનત્તાનં વા સઞ્ઞાનં. યસ્મા હિ એતા ‘‘તત્થ કતમા નાનત્તસઞ્ઞા? અસમાપન્નસ્સ મનોધાતુસમઙ્ગિસ્સ વા મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમઙ્ગિસ્સ વા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં, ઇમા વુચ્ચન્તિ નાનત્તસઞ્ઞાયો’’તિ એવં વિભઙ્ગે (વિભ. ૬૦૪) વિભજિત્વા વુત્તા ઇધ અધિપ્પેતા અસમાપન્નસ્સ મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુસઙ્ગહિતા સઞ્ઞા રૂપસદ્દાદિભેદે નાનત્તે નાનાસભાવે ગોચરે પવત્તન્તિ, યસ્મા ચેતા અટ્ઠ કામાવચરકુસલસઞ્ઞા, દ્વાદસાકુસલસઞ્ઞા, એકાદસ કામાવચરકુસલવિપાકસઞ્ઞા, દ્વે અકુસલવિપાકસઞ્ઞા, એકાદસ કામાવચરકિરિયસઞ્ઞાતિ એવં ચતુચત્તાલીસમ્પિ સઞ્ઞા નાનત્તા નાનાસભાવા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસદિસા, તસ્મા નાનત્તસઞ્ઞાતિ વુત્તા. તાસં સબ્બસો નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા અનાવજ્જના અસમન્નાહારા અપચ્ચવેક્ખણા. યસ્મા તા નાવજ્જેતિ, ન મનસિ કરોતિ, ન પચ્ચવેક્ખતિ, તસ્માતિ વુત્તં હોતિ.

યસ્મા ચેત્થ પુરિમા રૂપસઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા ચ ઇમિના ઝાનેન નિબ્બત્તે ભવેપિ ન વિજ્જન્તિ. પગેવ તસ્મિં ભવે ઇમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરણકાલે, તસ્મા તાસં સમતિક્કમા અત્થઙ્ગમાતિ દ્વેધાપિ અભાવોયેવ વુત્તો. નાનત્તસઞ્ઞાસુ પન યસ્મા અટ્ઠ કામાવચરકુસલસઞ્ઞા, નવ કિરિયસઞ્ઞા, દસાકુસલસઞ્ઞાતિ ઇમા સત્તવીસતિસઞ્ઞા ઇમિના ઝાનેન નિબ્બત્તે ભવે વિજ્જન્તિ, તસ્મા તાસં અમનસિકારાતિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્રાપિ હિ ઇમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તો તાસં અમનસિકારાયેવ ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, તા પન મનસિકરોન્તો અસમાપન્નો હોતીતિ.

સઙ્ખેપતો ચેત્થ રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમાતિ ઇમિના સબ્બરૂપાવચરધમ્માનં પહાનં વુત્તં. પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારાતિ ઇમિના સબ્બેસં કામાવચરચિત્તચેતસિકાનં પહાનઞ્ચ અમનસિકારો ચ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

૨૮૦. અનન્તો આકાસોતિ એત્થ નાસ્સ ઉપ્પાદન્તો વા વયન્તો વા પઞ્ઞાયતીતિ અનન્તો. આકાસોતિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસો વુચ્ચતિ. મનસિકારવસેનાપિ ચેત્થ અનન્તતા વેદિતબ્બા. તેનેવ વિભઙ્ગે વુત્તં ‘‘તસ્મિં આકાસે ચિત્તં ઠપેતિ, સણ્ઠપેતિ, અનન્તં ફરતિ, તેન વુચ્ચતિ અનન્તો આકાસો’’તિ (વિભ. ૬૦૫).

આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ એત્થ પન નાસ્સ અન્તોતિ અનન્તં, આકાસં અનન્તં આકાસાનન્તં, આકાસાનન્તમેવ આકાસાનઞ્ચં, તં આકાસાનઞ્ચં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનમસ્સ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ઝાનસ્સ દેવાનં દેવાયતનમિવાતિ આકાસાનઞ્ચાયતનં.

ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ તમાકાસાનઞ્ચાયતનં પત્વા નિપ્ફાદેત્વા તદનુરૂપેન ઇરિયાપથવિહારેન વિહરતીતિ.

અયં આકાસાનઞ્ચાયતનકમ્મટ્ઠાને વિત્થારકથા.

વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનકથા

૨૮૧. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ભાવેતુકામેન પન પઞ્ચહાકારેહિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયં ચિણ્ણવસીભાવેન ‘‘આસન્નરૂપાવચરજ્ઝાનપચ્ચત્થિકા અયં સમાપત્તિ, નો ચ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનમિવ સન્તા’’તિ આકાસાનઞ્ચાયતને આદીનવં દિસ્વા તત્થ નિકન્તિં પરિયાદાય વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સન્તતો મનસિકરિત્વા તં આકાસં ફરિત્વા પવત્તવિઞ્ઞાણં ‘‘વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ પુનપ્પુનં આવજ્જિતબ્બં, મનસિકાતબ્બં, પચ્ચવેક્ખિતબ્બં, તક્કાહતં વિતક્કાહતં કાતબ્બં. ‘‘અનન્તં અનન્ત’’ન્તિ પન ન મનસિકાતબ્બં.

તસ્સેવં તસ્મિં નિમિત્તે પુનપ્પુનં ચિત્તં ચારેન્તસ્સ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભન્તિ, સતિ સન્તિટ્ઠતિ, ઉપચારેન ચિત્તં સમાધિયતિ. સો તં નિમિત્તં પુનપ્પુનં આસેવતિ, ભાવેતિ, બહુલીકરોતિ. તસ્સેવં કરોતો આકાસે આકાસાનઞ્ચાયતનં વિય આકાસફુટે વિઞ્ઞાણે વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનચિત્તં અપ્પેતિ. અપ્પનાનયો પનેત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. એત્તાવતા ચેસ ‘‘સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ અનન્તં વિઞ્ઞાણન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (વિભ. ૫૦૮; દી. નિ. ૨.૧૨૯) વુચ્ચતિ.

૨૮૨. તત્થ સબ્બસોતિ ઇદં વુત્તનયમેવ. આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્માતિ એત્થ પન પુબ્બે વુત્તનયેન ઝાનમ્પિ આકાસાનઞ્ચાયતનં, આરમ્મણમ્પિ. આરમ્મણમ્પિ હિ પુરિમનયેનેવ આકાસાનઞ્ચઞ્ચ તં પઠમસ્સ આરુપ્પજ્ઝાનસ્સ આરમ્મણત્તા દેવાનં દેવાયતનં વિય અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિ આકાસાનઞ્ચાયતનં. તથા આકાસાનઞ્ચઞ્ચ તં તસ્સ ઝાનસ્સ સઞ્જાતિહેતુત્તા ‘‘કમ્બોજા અસ્સાનં આયતન’’ન્તિઆદીનિ વિય સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિપિ આકાસાનઞ્ચાયતનં. એવમેતં ઝાનઞ્ચ આરમ્મણઞ્ચાતિ ઉભયમ્પિ અપ્પવત્તિકરણેન ચ અમનસિકરણેન ચ સમતિક્કમિત્વાવ યસ્મા ઇદં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાતબ્બં, તસ્મા ઉભયમ્પેતં એકજ્ઝં કત્વા ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મા’’તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

અનન્તં વિઞ્ઞાણન્તિ તંયેવ અનન્તો આકાસોતિ એવં ફરિત્વા પવત્તવિઞ્ઞાણં ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ એવં મનસિકરોન્તોતિ વુત્તં હોતિ. મનસિકારવસેન વા અનન્તં. સો હિ તમાકાસારમ્મણં વિઞ્ઞાણં અનવસેસતો મનસિકરોન્તો ‘‘અનન્ત’’ન્તિ મનસિ કરોતિ. યં પન વિભઙ્ગે વુત્તં ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણન્તિ, તંયેવ આકાસં વિઞ્ઞાણેન ફુટં મનસિ કરોતિ, અનન્તં ફરતિ, તેન વુચ્ચતિ અનન્તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (વિભ. ૬૧૦).

તત્થ વિઞ્ઞાણેનાતિ ઉપયોગત્થે કરણવચનં વેદિતબ્બં. એવઞ્હિ અટ્ઠકથાચરિયા તસ્સ અત્થં વણ્ણયન્તિ, અનન્તં ફરતિ તઞ્ઞેવ આકાસં ફુટં વિઞ્ઞાણં મનસિ કરોતીતિ વુત્તં હોતિ.

વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ એત્થ પન નાસ્સ અન્તોતિ અનન્તં. અનન્તમેવ આનઞ્ચં. વિઞ્ઞાણં આનઞ્ચં વિઞ્ઞાણાનઞ્ચન્તિ અવત્વા વિઞ્ઞાણઞ્ચન્તિ વુત્તં. અયઞ્હેત્થ રૂળ્હીસદ્દો. તં વિઞ્ઞાણઞ્ચં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનમસ્સ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ઝાનસ્સ દેવાનં દેવાયતનમિવાતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં. સેસં પુરિમસદિસમેવાતિ.

અયં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનકમ્મટ્ઠાને વિત્થારકથા.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકથા

૨૮૩. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ભાવેતુકામેન પન પઞ્ચહાકારેહિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયં ચિણ્ણવસીભાવેન ‘‘આસન્નઆકાસાનઞ્ચાયતનપચ્ચત્થિકા અયં સમાપત્તિ, નો ચ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનમિવ સન્તા’’તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને આદીનવં દિસ્વા તત્થ નિકન્તિં પરિયાદાય આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સન્તતો મનસિકરિત્વા તસ્સેવ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનારમ્મણભૂતસ્સ આકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણસ્સ અભાવો સુઞ્ઞતા વિવિત્તાકારો મનસિકાતબ્બો. કથં? તં વિઞ્ઞાણં અમનસિકરિત્વા ‘‘નત્થિ નત્થી’’તિ વા, ‘‘સુઞ્ઞં સુઞ્ઞ’’ન્તિ વા, ‘‘વિવિત્તં વિવિત્ત’’ન્તિ વા પુનપ્પુનં આવજ્જિતબ્બં, મનસિકાતબ્બં, પચ્ચવેક્ખિતબ્બં, તક્કાહતં વિતક્કાહતં કાતબ્બં.

તસ્સેવં તસ્મિં નિમિત્તે ચિત્તં ચારેન્તસ્સ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભન્તિ, સતિ સન્તિટ્ઠતિ, ઉપચારેન ચિત્તં સમાધિયતિ. સો તં નિમિત્તં પુનપ્પુનં આસેવતિ, ભાવેતિ, બહુલીકરોતિ. તસ્સેવં કરોતો આકાસે ફુટે મહગ્ગતવિઞ્ઞાણે વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં વિય તસ્સેવ આકાસં ફરિત્વા પવત્તસ્સ મહગ્ગતવિઞ્ઞાણસ્સ સુઞ્ઞવિવિત્તનત્થિભાવે આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનચિત્તં અપ્પેતિ. એત્થાપિ ચ અપ્પનાનયો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

અયં પન વિસેસો, તસ્મિં હિ અપ્પનાચિત્તે ઉપ્પન્ને સો ભિક્ખુ યથા નામ પુરિસો મણ્ડલમાળાદીસુ કેનચિદેવ કરણીયેન સન્નિપતિતં ભિક્ખુસઙ્ઘં દિસ્વા કત્થચિ ગન્ત્વા સન્નિપાતકિચ્ચાવસાનેવ ઉટ્ઠાય પક્કન્તેસુ ભિક્ખૂસુ આગન્ત્વા દ્વારે ઠત્વા પુન તં ઠાનં ઓલોકેન્તો સુઞ્ઞમેવ પસ્સતિ, વિવિત્તમેવ પસ્સતિ. નાસ્સ એવં હોતિ ‘‘એત્તકા નામ ભિક્ખૂ કાલઙ્કતા વા દિસાપક્કન્તા વા’’તિ, અથ ખો સુઞ્ઞમિદં વિવિત્તન્તિ નત્થિભાવમેવ પસ્સતિ, એવમેવ પુબ્બે આકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનજ્ઝાનચક્ખુના પસ્સન્તો વિહરિત્વા ‘‘નત્થિ નત્થી’’તિઆદિના પરિકમ્મમનસિકારેન અન્તરહિતે તસ્મિં વિઞ્ઞાણે તસ્સ અપગમસઙ્ખાતં અભાવમેવ પસ્સન્તો વિહરતિ. એત્તાવતા ચેસ ‘‘સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ નત્થિ કિઞ્ચીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (વિભ. ૫૦૮; દી. નિ. ૨.૧૨૯) વુચ્ચતિ.

૨૮૪. ઇધાપિ સબ્બસોતિ ઇદં વુત્તનયમેવ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનન્તિ એત્થાપિ ચ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ ઝાનમ્પિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં આરમ્મણમ્પિ. આરમ્મણમ્પિ હિ પુરિમનયેનેવ વિઞ્ઞાણઞ્ચઞ્ચ તં દુતિયસ્સ આરુપ્પજ્ઝાનસ્સ આરમ્મણત્તા દેવાનં દેવાયતનં વિય અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં. તથા વિઞ્ઞાણઞ્ચઞ્ચ તં તસ્સેવ ઝાનસ્સ સઞ્જાતિહેતુત્તા ‘‘કમ્બોજા અસ્સાનં આયતન’’ન્તિઆદીનિ વિય સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિપિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં. એવમેતં ઝાનઞ્ચ આરમ્મણઞ્ચાતિ ઉભયમ્પિ અપ્પવત્તિકરણેન ચ અમનસિકરણેન ચ સમતિક્કમિત્વાવ યસ્મા ઇદં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાતબ્બં, તસ્મા ઉભયમ્પેતં એકજ્ઝં કત્વા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્માતિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

નત્થિ કિઞ્ચીતિ નત્થિ નત્થિ, સુઞ્ઞં સુઞ્ઞં, વિવિત્તં વિવિત્તન્તિ એવં મનસિકરોન્તોતિ વુત્તં હોતિ. યમ્પિ વિભઙ્ગે વુત્તં ‘‘નત્થિ કિઞ્ચીતિ તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણં અભાવેતિ વિભાવેતિ અન્તરધાપેતિ નત્થિ કિઞ્ચીતિ પસ્સતિ, તેન વુચ્ચતિ નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ, તં કિઞ્ચાપિ ખયતો સમ્મસનં વિય વુત્તં, અથ ખ્વસ્સ એવમેવ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તઞ્હિ વિઞ્ઞાણં અનાવજ્જેન્તો અમનસિકરોન્તો અપચ્ચવેક્ખન્તો કેવલમસ્સ નત્થિભાવં સુઞ્ઞભાવં વિવિત્તભાવમેવ મનસિકરોન્તો અભાવેતિ વિભાવેતિ અન્તરધાપેતીતિ વુચ્ચતિ, ન અઞ્ઞથાતિ.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ એત્થ પન નાસ્સ કિઞ્ચનન્તિ અકિઞ્ચનં, અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ અસ્સ અવસિટ્ઠં નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. અકિઞ્ચનસ્સ ભાવો આકિઞ્ચઞ્ઞં, આકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણાપગમસ્સેતં અધિવચનં. તં આકિઞ્ચઞ્ઞં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનમસ્સ ઝાનસ્સ દેવાનં દેવાયતનમિવાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. સેસં પુરિમસદિસમેવાતિ.

અયં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકમ્મટ્ઠાને વિત્થારકથા.

નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકથા

૨૮૫. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ભાવેતુકામેન પન પઞ્ચહાકારેહિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયં ચિણ્ણવસીભાવેન ‘‘આસન્નવિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનપચ્ચત્થિકા અયં સમાપત્તિ, નો ચ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં વિય સન્તા’’તિ વા ‘‘સઞ્ઞા રોગો, સઞ્ઞા ગણ્ડો, સઞ્ઞા સલ્લં, એતં સન્તં, એતં પણીતં યદિદં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા’’તિ વા એવં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને આદીનવં, ઉપરિ આનિસંસઞ્ચ દિસ્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને નિકન્તિં પરિયાદાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સન્તતો મનસિકરિત્વા ‘‘સાવ અભાવં આરમ્મણં કત્વા પવત્તિતા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ સન્તા સન્તા’’તિ પુનપ્પુનં આવજ્જિતબ્બા, મનસિકાતબ્બા, પચ્ચવેક્ખિતબ્બા, તક્કાહતા વિતક્કાહતા કાતબ્બા.

તસ્સેવં તસ્મિં નિમિત્તે પુનપ્પુનં માનસં ચારેન્તસ્સ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભન્તિ, સતિ સન્તિટ્ઠતિ, ઉપચારેન ચિત્તં સમાધિયતિ. સો તં નિમિત્તં પુનપ્પુનં આસેવતિ, ભાવેતિ, બહુલીકરોતિ. તસ્સેવં કરોતો વિઞ્ઞાણાપગમે આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં વિય આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિસઙ્ખાતેસુ ચતૂસુ ખન્ધેસુ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનચિત્તં અપ્પેતિ. અપ્પનાનયો પનેત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. એત્તાવતા ચેસ ‘‘સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (વિભ. ૫૦૮; દી. નિ. ૨.૧૨૯) વુચ્ચતિ.

૨૮૬. ઇધાપિ સબ્બસોતિ ઇદં વુત્તનયમેવ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્માતિ એત્થાપિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ ઝાનમ્પિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં આરમ્મણમ્પિ. આરમ્મણમ્પિ હિ પુરિમનયેનેવ આકિઞ્ચઞ્ઞઞ્ચ તં તતિયસ્સ આરુપ્પજ્ઝાનસ્સ આરમ્મણત્તા દેવાનં દેવાયતનં વિય અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. તથા આકિઞ્ચઞ્ઞઞ્ચ તં તસ્સેવ ઝાનસ્સ સઞ્જાતિહેતુત્તા કમ્બોજા અસ્સાનં આયતનન્તિઆદીનિ વિય સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિપિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. એવમેતં ઝાનઞ્ચ આરમ્મણઞ્ચાતિ ઉભયમ્પિ અપ્પવત્તિકરણેન ચ અમનસિકરણેન ચ સમતિક્કમિત્વાવ યસ્મા ઇદં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાતબ્બં, તસ્મા ઉભયમ્પેતં એકજ્ઝં કત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્માતિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ એત્થ પન યાય સઞ્ઞાય ભાવતો તં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ વુચ્ચતિ. યથા પટિપન્નસ્સ સા સઞ્ઞા હોતિ, તં તાવ દસ્સેતું વિભઙ્ગે ‘‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી’’તિ ઉદ્ધરિત્વા ‘‘તઞ્ઞેવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સન્તતો મનસિ કરોતિ, સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિં ભાવેતિ, તેન વુચ્ચતિ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી’’તિ (વિભ. ૬૧૯) વુત્તં. તત્થ સન્તતો મનસિ કરોતીતિ ‘‘સન્તા વતાયં સમાપત્તિ, યત્ર હિ નામ નત્થિભાવમ્પિ આરમ્મણં કરિત્વા ઠસ્સતી’’તિ એવં સન્તારમ્મણતાય તં સન્તાતિ મનસિ કરોતિ.

સન્તતો ચે મનસિ કરોતિ, કથં સમતિક્કમો હોતીતિ? અસમાપજ્જિતુકામતાય. સો હિ કિઞ્ચાપિ તં સન્તતો મનસિ કરોતિ, અથ ખ્વસ્સ ‘‘અહમેતં આવજ્જિસ્સામિ, સમાપજ્જિસ્સામિ, અધિટ્ઠહિસ્સામિ, વુટ્ઠહિસ્સામિ, પચ્ચવેક્ખિસ્સામી’’તિ એસ આભોગો સમન્નાહારો મનસિકારો ન હોતિ. કસ્મા? આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનતો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ સન્તતરપણીતતરતાય.

યથા હિ રાજા મહચ્ચ રાજાનુભાવેન હત્થિક્ખન્ધવરગતો નગરવીથિયં વિચરન્તો દન્તકારાદયો સિપ્પિકે એકં વત્થં દળ્હં નિવાસેત્વા એકેન સીસં વેઠેત્વા દન્તચુણ્ણાદીહિ સમોકિણ્ણગત્તે અનેકાનિ દન્તવિકતિઆદીનિ સિપ્પાનિ કરોન્તે દિસ્વા ‘‘અહો વત રે છેકા આચરિયા ઈદિસાનિપિ નામ સિપ્પાનિ કરિસ્સન્તી’’તિ એવં તેસં છેકતાય તુસ્સતિ, ન ચસ્સ એવં હોતિ ‘‘અહો વતાહં રજ્જં પહાય એવરૂપો સિપ્પિકો ભવેય્ય’’ન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? રજ્જસિરિયા મહાનિસંસતાય. સો સિપ્પિનો સમતિક્કમિત્વાવ ગચ્છતિ. એવમેવ એસ કિઞ્ચાપિ તં સમાપત્તિં સન્તતો મનસિ કરોતિ, અથ ખ્વસ્સ ‘‘અહમેતં સમાપત્તિં આવજ્જિસ્સામિ, સમાપજ્જિસ્સામિ, અધિટ્ઠહિસ્સામિ, વુટ્ઠહિસ્સામિ, પચ્ચવેક્ખિસ્સામી’’તિ નેવ એસ આભોગો સમન્નાહારો મનસિકારો હોતિ.

સો તં સન્તતો મનસિકરોન્તો પુબ્બે વુત્તનયેન તં પરમસુખુમં અપ્પનાપ્પત્તં સઞ્ઞં પાપુણાતિ, યાય નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી નામ હોતિ, સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિં ભાવેતીતિ વુચ્ચતિ. સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિન્તિ અચ્ચન્તસુખુમભાવપ્પત્તસઙ્ખારં ચતુત્થારુપ્પસમાપત્તિં.

૨૮૭. ઇદાનિ યં તં એવમધિગતાય સઞ્ઞાય વસેન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ વુચ્ચતિ, તં અત્થતો દસ્સેતું ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા’’તિ (વિભ. ૬૨૦) વુત્તં. તેસુ ઇધ સમાપન્નસ્સ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા અધિપ્પેતા. વચનત્થો પનેત્થ ઓળારિકાય સઞ્ઞાય અભાવતો સુખુમાય ચ ભાવતો નેવસ્સ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ઝાનસ્સ સઞ્ઞા નાસઞ્ઞન્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞં. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞઞ્ચ તં મનાયતનધમ્માયતનપરિયાપન્નત્તા આયતનઞ્ચાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં. અથ વા યાયમેત્થ સઞ્ઞા, સા પટુસઞ્ઞાકિચ્ચં કાતું અસમત્થતાય નેવસઞ્ઞા, સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવેન વિજ્જમાનત્તા નાસઞ્ઞાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા ચ સા સેસધમ્માનં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં.

ન કેવલઞ્ચેત્થ સઞ્ઞાવ એદિસી, અથ ખો વેદનાપિ નેવવેદનાનાવેદના, ચિત્તમ્પિ નેવચિત્તંનાચિત્તં, ફસ્સોપિ નેવફસ્સોનાફસ્સો. એસ નયો સેસસમ્પયુત્તધમ્મેસુ. સઞ્ઞાસીસેન પનાયં દેસના કતાતિ વેદિતબ્બા. પત્તમક્ખનતેલપ્પભુતીહિ ચ ઉપમાહિ એસ અત્થો વિભાવેતબ્બો.

સામણેરો કિર તેલેન પત્તં મક્ખેત્વા ઠપેસિ, તં યાગુપાનકાલે થેરો પત્તમાહરાતિ આહ. સો ‘‘પત્તે તેલમત્થિ, ભન્તે’’તિ આહ. તતો ‘‘આહર, સામણેર, તેલં, નાળિં પૂરેસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘નત્થિ, ભન્તે, તેલ’’ન્તિ આહ. તત્થ યથા અન્તોવુત્થત્તા યાગુયા સદ્ધિં અકપ્પિયટ્ઠેન ‘‘તેલમત્થી’’તિ હોતિ. નાળિપૂરણાદીનં વસેન ‘‘નત્થી’’તિ હોતિ. એવં સાપિ સઞ્ઞા પટુસઞ્ઞાકિચ્ચં કાતું અસમત્થતાય નેવસઞ્ઞા, સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવેન વિજ્જમાનત્તા નાસઞ્ઞા હોતિ.

કિં પનેત્થ સઞ્ઞાકિચ્ચન્તિ? આરમ્મણસઞ્જાનનઞ્ચેવ વિપસ્સનાય ચ વિસયભાવં ઉપગન્ત્વા નિબ્બિદાજનનં. દહનકિચ્ચમિવ હિ સુખોદકે તેજોધાતુ સઞ્જાનનકિચ્ચં પેસા પટું કાતું ન સક્કોતિ. સેસસમાપત્તીસુ સઞ્ઞા વિય વિપસ્સનાય વિસયભાવં ઉપગન્ત્વા નિબ્બિદાજનનમ્પિ કાતું ન સક્કોતિ. અઞ્ઞેસુ હિ ખન્ધેસુ અકતાભિનિવેસો ભિક્ખુ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનક્ખન્ધે સમ્મસિત્વા નિબ્બિદં પત્તું સમત્થો નામ નત્થિ અપિચ આયસ્મા સારિપુત્તો. પકતિવિપસ્સકો પન મહાપઞ્ઞો સારિપુત્તસદિસોવ સક્કુણેય્ય. સોપિ ‘‘એવં કિરિમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’’તિ (મ. નિ. ૩.૯૫) એવં કલાપસમ્મસનવસેનેવ, નો અનુપદધમ્મવિપસ્સનાવસેન. એવં સુખુમત્તં ગતા એસા સમાપત્તિ.

યથા ચ પત્તમક્ખનતેલૂપમાય, એવં મગ્ગુદકૂપમાયપિ અયમત્થો વિભાવેતબ્બો. મગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ કિર થેરસ્સ પુરતો ગચ્છન્તો સામણેરો થોકં ઉદકં દિસ્વા ‘‘ઉદકં, ભન્તે, ઉપાહના ઓમુઞ્ચથા’’તિ આહ. તતો થેરેન ‘‘સચે ઉદકમત્થિ, આહર ન્હાનસાટિકં, ન્હાયિસ્સામા’’તિ વુત્તે ‘‘નત્થિ, ભન્તે’’તિ આહ. તત્થ યથા ઉપાહનતેમનમત્તટ્ઠેન ‘‘ઉદકમત્થી’’તિ હોતિ, ન્હાયનટ્ઠેન ‘‘નત્થી’’તિ હોતિ. એવમ્પિ સા પટુસઞ્ઞાકિચ્ચં કાતું અસમત્થતાય નેવસઞ્ઞા, સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવેન વિજ્જમાનત્તા નાસઞ્ઞા હોતિ.

ન કેવલઞ્ચ એતાહેવ, અઞ્ઞાહિપિ અનુરૂપાહિ ઉપમાહિ એસ અત્થો વિભાવેતબ્બો. ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ ઇદં વુત્તનયમેવાતિ.

અયં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકમ્મટ્ઠાને વિત્થારકથા.

પકિણ્ણકકથા

૨૮૮. અસદિસરૂપો નાથો, આરુપ્પં યં ચતુબ્બિધં આહ.

તં ઇતિ ઞત્વા તસ્મિં, પકિણ્ણકકથાપિ વિઞ્ઞેય્યા.

૨૮૯. આરુપ્પસમાપત્તિયો હિ –

આરમ્મણાતિક્કમતો, ચતસ્સોપિ ભવન્તિમા;

અઙ્ગાતિક્કમમેતાસં, ન ઇચ્છન્તિ વિભાવિનો.

એતાસુ હિ રૂપનિમિત્તાતિક્કમતો પઠમા, આકાસાતિક્કમતો દુતિયા, આકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણાતિક્કમતો તતિયા. આકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણસ્સ અપગમાતિક્કમતો ચતુત્થીતિ સબ્બથા આરમ્મણાતિક્કમતો ચતસ્સોપિ ભવન્તિમા આરુપ્પસમાપત્તિયોતિ વેદિતબ્બા. અઙ્ગાતિક્કમં પન એતાસં ન ઇચ્છન્તિ પણ્ડિતા. ન હિ રૂપાવચરસમાપત્તીસુ વિય એતાસુ અઙ્ગાતિક્કમો અત્થિ. સબ્બાસુપિ હિ એતાસુ ઉપેક્ખા, ચિત્તેકગ્ગતાતિ દ્વે એવ ઝાનઙ્ગાનિ હોન્તિ.

૨૯૦. એવં સન્તેપિ –

સુપ્પણીતતરા હોન્તિ, પચ્છિમા પચ્છિમા ઇધ;

ઉપમા તત્થ વિઞ્ઞેય્યા, પાસાદતલસાટિકા.

યથા હિ ચતુભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ હેટ્ઠિમતલે દિબ્બનચ્ચગીતવાદિતસુરભિગન્ધમાલાભોજનસયનચ્છાદનાદિવસેન પણીતા પઞ્ચકામગુણા પચ્ચુપટ્ઠિતા અસ્સુ. દુતિયે તતો પણીતતરા. તતિયે તતો પણીતતરા. ચતુત્થે સબ્બપણીતતરા. તત્થ કિઞ્ચાપિ તાનિ ચત્તારિપિ પાસાદતલાનેવ, નત્થિ નેસં પાસાદતલભાવેન વિસેસો. પઞ્ચકામગુણસમિદ્ધવિસેસેન પન હેટ્ઠિમતો હેટ્ઠિમતો ઉપરિમં ઉપરિમં પણીતતરં હોતિ.

યથા ચ એકાય ઇત્થિયા કન્તિતથૂલસણ્હસણ્હતરસણ્હતમસુત્તાનં ચતુપલતિપલદ્વિપલએકપલસાટિકા અસ્સુ આયામેન ચ વિત્થારેન ચ સમપ્પમાણા. તત્થ કિઞ્ચાપિ તા સાટિકા ચતસ્સોપિ આયામતો ચ વિત્થારતો ચ સમપ્પમાણા, નત્થિ તાસં પમાણતો વિસેસો. સુખસમ્ફસ્સસુખુમભાવમહગ્ઘભાવેહિ પન પુરિમાય પુરિમાય પચ્છિમા પચ્છિમા પણીતતરા હોન્તિ, એવમેવ કિઞ્ચાપિ ચતૂસુ એતાસુ ઉપેક્ખા, ચિત્તેકગ્ગતાતિ એતાનિ દ્વેયેવ અઙ્ગાનિ હોન્તિ, અથ ખો ભાવનાવિસેસેન તેસં અઙ્ગાનિ પણીતપણીતતરભાવેન સુપ્પણીતતરા હોન્તિ પચ્છિમા પચ્છિમા ઇધાતિ વેદિતબ્બા.

૨૯૧. એવં અનુપુબ્બેન પણીતપણીતા ચેતા –

અસુચિમ્હિ મણ્ડપે લગ્ગો, એકો તન્નિસ્સિતો પરો;

અઞ્ઞો બહિ અનિસ્સાય, તં તં નિસ્સાય ચાપરો.

ઠિતો ચતૂહિ એતેહિ, પુરિસેહિ યથાક્કમં;

સમાનતાય ઞાતબ્બા, ચતસ્સોપિ વિભાવિના.

તત્રાયમત્થયોજના – અસુચિમ્હિ કિર દેસે એકો મણ્ડપો, અથેકો પુરિસો આગન્ત્વા તં અસુચિં જિગુચ્છમાનો તં મણ્ડપં હત્થેહિ આલમ્બિત્વા તત્થ લગ્ગો લગ્ગિતો વિય અટ્ઠાસિ. અથાપરો આગન્ત્વા તં મણ્ડપે લગ્ગં પુરિસં નિસ્સિતો. અથઞ્ઞો આગન્ત્વા ચિન્તેસિ ‘‘યો એસ મણ્ડપલગ્ગો, યો ચ તન્નિસ્સિતો, ઉભોપેતે દુટ્ઠિતા. ધુવો ચ નેસં મણ્ડપપપાતે પાતો, હન્દાહં બહિયેવ તિટ્ઠામી’’તિ. સો તન્નિસ્સિતં અનિસ્સાય બહિયેવ અટ્ઠાસિ. અથાપરો આગન્ત્વા મણ્ડપલગ્ગસ્સ ચ તન્નિસ્સિતસ્સ ચ અખેમભાવં ચિન્તેત્વા બહિટ્ઠિતઞ્ચ સુટ્ઠિતોતિ મન્ત્વા તં નિસ્સાય અટ્ઠાસિ. તત્થ અસુચિમ્હિ દેસે મણ્ડપો વિય કસિણુગ્ઘાટિમાકાસં દટ્ઠબ્બં, અસુચિજિગુચ્છાય મણ્ડપલગ્ગો પુરિસો વિય રૂપનિમિત્તજિગુચ્છાય આકાસારમ્મણં આકાસાનઞ્ચાયતનં, મણ્ડપલગ્ગં પુરિસં નિસ્સિતો વિય આકાસારમ્મણં આકાસાનઞ્ચાયતનં આરબ્ભ પવત્તં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં, તેસં દ્વિન્નમ્પિ અખેમભાવં ચિન્તેત્વા અનિસ્સાય તં મણ્ડપલગ્ગં બહિટ્ઠિતો વિય આકાસાનઞ્ચાયતનં આરમ્મણં અકત્વા તદભાવારમ્મણં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં, મણ્ડપલગ્ગસ્સ તન્નિસ્સિતસ્સ ચ અખેમતં ચિન્તેત્વા બહિટ્ઠિતઞ્ચ સુટ્ઠિતોતિ મન્ત્વા તં નિસ્સાય ઠિતો વિય વિઞ્ઞાણાભાવસઙ્ખાતે બહિપદેસે ઠિતં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં આરબ્ભ પવત્તં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં દટ્ઠબ્બં.

૨૯૨. એવં પવત્તમાનઞ્ચ –

આરમ્મણં કરોતેવ, અઞ્ઞાભાવેન તં ઇદં;

દિટ્ઠદોસમ્પિ રાજાનં, વુત્તિહેતુ જનો યથા.

ઇદઞ્હિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ‘‘આસન્નવિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનપચ્ચત્થિકા અયં સમાપત્તી’’તિ એવં દિટ્ઠદોસમ્પિ તં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં અઞ્ઞસ્સ આરમ્મણસ્સ અભાવા આરમ્મણં કરોતેવ. યથા કિં? દિટ્ઠદોસમ્પિ રાજાનં વુત્તિહેતુ યથા જનો. યથા હિ અસંયતં ફરુસકાયવચીમનોસમાચારં કઞ્ચિ સબ્બદિસમ્પતિં રાજાનં ‘‘ફરુસસમાચારો અય’’ન્તિ એવં દિટ્ઠદોસમ્પિ અઞ્ઞત્થ વુત્તિં અલભમાનો જનો વુત્તિહેતુ નિસ્સાય વત્તતિ, એવં દિટ્ઠદોસમ્પિ તં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં અઞ્ઞં આરમ્મણં અલભમાનમિદં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં આરમ્મણં કરોતેવ.

૨૯૩. એવં કુરુમાનઞ્ચ –

આરુળ્હો દીઘનિસ્સેણિં, યથા નિસ્સેણિબાહુકં;

પબ્બતગ્ગઞ્ચ આરુળ્હો, યથા પબ્બતમત્થકં.

યથા વા ગિરિમારૂળ્હો, અત્તનોયેવ જણ્ણુકં;

ઓલુબ્ભતિ તથેવેતં, ઝાનમોલુબ્ભ વત્તતીતિ.

ઇતિ સાધુજનપામોજ્જત્થાય કતે વિસુદ્ધિમગ્ગે

સમાધિભાવનાધિકારે

આરુપ્પનિદ્દેસો નામ

દસમો પરિચ્છેદો.