૧૧. સમાધિનિદ્દેસો

આહારેપટિક્કૂલભાવના

૨૯૪. ઇદાનિ આરુપ્પાનન્તરં એકા સઞ્ઞાતિ એવં ઉદ્દિટ્ઠાય આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞાય ભાવનાનિદ્દેસો અનુપ્પત્તો. તત્થ આહરતીતિ આહારો. સો ચતુબ્બિધો કબળીકારાહારો, ફસ્સાહારો, મનોસઞ્ચેતનાહારો, વિઞ્ઞાણાહારોતિ.

કો પનેત્થ કિમાહરતીતિ? કબળીકારાહારો ઓજટ્ઠમકં રૂપં આહરતિ. ફસ્સાહારો તિસ્સો વેદના આહરતિ. મનોસઞ્ચેતનાહારો તીસુ ભવેસુ પટિસન્ધિં આહરતિ. વિઞ્ઞાણાહારો પટિસન્ધિક્ખણે નામરૂપં આહરતિ.

તેસુ કબળીકારાહારે નિકન્તિભયં. ફસ્સાહારે ઉપગમનભયં. મનોસઞ્ચેતનાહારે ઉપપત્તિભયં. વિઞ્ઞાણાહારે પટિસન્ધિભયં. એવં સપ્પટિભયેસુ ચ તેસુ કબળીકારાહારો પુત્તમંસૂપમેન (સં. નિ. ૨.૬૩) દીપેતબ્બો. ફસ્સાહારો નિચ્ચમ્મગાવૂપમેન (સં. નિ. ૨.૬૩). મનોસઞ્ચેતનાહારો અઙ્ગારકાસૂપમેન (સં. નિ. ૨.૬૩). વિઞ્ઞાણાહારો સત્તિસતૂપમેનાતિ (સં. નિ. ૨.૬૩). ઇમેસુ પન ચતૂસુ આહારેસુ અસિતપીતખાયિતસાયિતપ્પભેદો કબળીકારો આહારોવ ઇમસ્મિં અત્થે આહારોતિ અધિપ્પેતો. તસ્મિં આહારે પટિક્કૂલાકારગ્ગહણવસેન ઉપ્પન્ના સઞ્ઞા આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞા.

તં આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞં ભાવેતુકામેન કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેત્વા ઉગ્ગહતો એકપદમ્પિ અવિરજ્ઝન્તેન રહોગતેન પટિસલ્લીનેન અસિતપીતખાયિતસાયિતપ્પભેદે કબળીકારાહારે દસહાકારેહિ પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા. સેય્યથિદં, ગમનતો, પરિયેસનતો, પરિભોગતો, આસયતો, નિધાનતો, અપરિપક્કતો, પરિપક્કતો, ફલતો, નિસ્સન્દતો, સમ્મક્ખનતોતિ.

૨૯૫. તત્થ ગમનતોતિ એવં મહાનુભાવે નામ સાસને પબ્બજિતેન સકલરત્તિં બુદ્ધવચનસજ્ઝાયં વા સમણધમ્મં વા કત્વા કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણવત્તં કત્વા પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠપેત્વા પરિવેણં સમ્મજ્જિત્વા સરીરં પટિજગ્ગિત્વા આસનમારૂય્હ વીસતિંસ વારે કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરિત્વા ઉટ્ઠાય પત્તચીવરં ગહેત્વા નિજનસમ્બાધાનિ પવિવેકસુખાનિ છાયૂદકસમ્પન્નાનિ સુચીનિ સીતલાનિ રમણીયભૂમિભાગાનિ તપોવનાનિ પહાય અરિયં વિવેકરતિં અનપેક્ખિત્વા સુસાનાભિમુખેન સિઙ્ગાલેન વિય આહારત્થાય ગામાભિમુખેન ગન્તબ્બં.

એવં ગચ્છતા ચ મઞ્ચમ્હા વા પીઠમ્હા વા ઓતરણતો પટ્ઠાય પાદરજઘરગોલિકવચ્ચાદિસમ્પરિકિણ્ણં પચ્ચત્થરણં અક્કમિતબ્બં હોતિ. તતો અપ્પેકદા મૂસિકજતુકવચ્ચાદીહિ ઉપહતત્તા અન્તોગબ્ભતો પટિક્કૂલતરં પમુખં દટ્ઠબ્બં હોતિ. તતો ઉલૂકપારાવતાદિવચ્ચસમ્મક્ખિતત્તા ઉપરિમતલતો પટિક્કૂલતરં હેટ્ઠિમતલં. તતો કદાચિ કદાચિ વાતેરિતેહિ પુરાણતિણપણ્ણેહિ ગિલાનસામણેરાનં મુત્તકરીસખેળસિઙ્ઘાણિકાહિ વસ્સકાલે ઉદકચિક્ખલ્લાદીહિ ચ સંકિલિટ્ઠત્તા હેટ્ઠિમતલતો પટિક્કૂલતરં પરિવેણં. પરિવેણતો પટિક્કૂલતરા વિહારરચ્છા દટ્ઠબ્બા હોતિ.

અનુપુબ્બેન પન બોધિઞ્ચ ચેતિયઞ્ચ વન્દિત્વા વિતક્કમાળકે ઠિતેન મુત્તરાસિસદિસં ચેતિયં મોરપિઞ્છકલાપમનોહરં બોધિં દેવવિમાનસમ્પત્તિસસ્સિરીકં સેનાસનઞ્ચ અનપલોકેત્વા એવરૂપં નામ રમણીયં પદેસં પિટ્ઠિતો કત્વા આહારહેતુ ગન્તબ્બં ભવિસ્સતીતિ પક્કમિત્વા ગામમગ્ગં પટિપન્નેન ખાણુકણ્ટકમગ્ગોપિ ઉદકવેગભિન્નવિસમમગ્ગોપિ દટ્ઠબ્બો હોતિ.

તતો ગણ્ડં પટિચ્છાદેન્તેન વિય નિવાસનં નિવાસેત્વા વણચોળકં બન્ધન્તેન વિય કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા અટ્ઠિસઙ્ઘાતં પટિચ્છાદેન્તેન વિય ચીવરં પારુપિત્વા ભેસજ્જકપાલં નીહરન્તેન વિય પત્તં નીહરિત્વા ગામદ્વારસમીપં પાપુણન્તેન હત્થિકુણપઅસ્સકુણપગોકુણપમહિંસકુણપમનુસ્સકુણપઅહિકુણપકુક્કુરકુણપાનિપિ દટ્ઠબ્બાનિ ભવન્તિ. ન કેવલઞ્ચ દટ્ઠબ્બાનિ, ગન્ધોપિ નેસં ઘાનં પટિહનમાનો અધિવાસેતબ્બો હોતિ. તતો ગામદ્વારે ઠત્વા ચણ્ડહત્થિઅસ્સાદિપરિસ્સયપરિવજ્જનત્થં ગામરચ્છા ઓલોકેતબ્બા હોન્તિ.

ઇચ્ચેતં પચ્ચત્થરણાદિઅનેકકુણપપરિયોસાનં પટિક્કૂલં આહારહેતુ અક્કમિતબ્બઞ્ચ દટ્ઠબ્બઞ્ચ ઘાયિતબ્બઞ્ચ હોતિ. અહો વત ભો પટિક્કૂલો આહારોતિ એવં ગમનતો પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

૨૯૬. કથં પરિયેસનતો? એવં ગમનપટિક્કૂલં અધિવાસેત્વાપિ ગામં પવિટ્ઠેન સઙ્ઘાટિપારુતેન કપણમનુસ્સેન વિય કપાલહત્થેન ઘરપટિપાટિયા ગામવીથીસુ ચરિતબ્બં હોતિ. યત્થ વસ્સકાલે અક્કન્તઅક્કન્તટ્ઠાને યાવ પિણ્ડિકમંસાપિ ઉદકચિક્ખલ્લે પાદા પવિસન્તિ, એકેન હત્થેન પત્તં ગહેતબ્બં હોતિ, એકેન ચીવરં ઉક્ખિપિતબ્બં. ગિમ્હકાલે વાતવેગેન સમુટ્ઠિતેહિ પંસુતિણરજેહિ ઓકિણ્ણસરીરેન ચરિતબ્બં. તં તં ગેહદ્વારં પત્વા મચ્છધોવનમંસધોવનતણ્ડુલધોવનખેળસિઙ્ઘાણિકસુનખસૂકરવચ્ચાદીહિ સમ્મિસ્સાનિ કિમિકુલાકુલાનિ નીલમક્ખિકપરિકિણ્ણાનિ ઓળિગલ્લાનિ ચેવ ચન્દનિકટ્ઠાનાનિ ચ દટ્ઠબ્બાનિ હોન્તિ અક્કમિતબ્બાનિપિ. યતો તા મક્ખિકા ઉટ્ઠહિત્વા સઙ્ઘાટિયમ્પિ પત્તેપિ સીસેપિ નિલીયન્તિ.

ઘરં પવિટ્ઠસ્સાપિ કેચિ દેન્તિ, કેચિ ન દેન્તિ. દદમાનાપિ એકચ્ચે હિય્યો પક્કભત્તમ્પિ પુરાણખજ્જકમ્પિ પૂતિકુમ્માસપૂપાદીનિપિ દદન્તિ. અદદમાનાપિ કેચિદેવ ‘‘અતિચ્છથ, ભન્તે’’તિ વદન્તિ, કેચિ પન અપસ્સમાના વિય તુણ્હી હોન્તિ, કેચિ અઞ્ઞેન મુખં કરોન્તિ, કેચિ ‘‘ગચ્છ, રે મુણ્ડકા’’તિઆદીહિ ફરુસવાચાહિ સમુદાચરન્તિ. એવં કપણમનુસ્સેન વિય ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા નિક્ખમિતબ્બન્તિ.

ઇચ્ચેતં ગામપ્પવેસનતો પટ્ઠાય યાવ નિક્ખમના ઉદકચિક્ખલ્લાદિપટિક્કૂલં આહારહેતુ અક્કમિતબ્બઞ્ચેવ દટ્ઠબ્બઞ્ચ અધિવાસેતબ્બઞ્ચ હોતિ. અહો વત ભો પટિક્કૂલો આહારોતિ એવં પરિયેસનતો પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

૨૯૭. કથં પરિભોગતો? એવં પરિયિટ્ઠાહારેન પન બહિગામે ફાસુકટ્ઠાને સુખનિસિન્નેન યાવ તત્થ હત્થં ન ઓતારેતિ, તાવ તથારૂપં ગરુટ્ઠાનિયં ભિક્ખું વા લજ્જિમનુસ્સં વા દિસ્વા નિમન્તેતુમ્પિ સક્કા હોતિ. ભુઞ્જિતુકામતાય પનેત્થ હત્થે ઓતારિતમત્તે ‘‘ગણ્હથા’’તિ વદન્તેન લજ્જિતબ્બં હોતિ. હત્થં પન ઓતારેત્વા મદ્દન્તસ્સ પઞ્ચઙ્ગુલિઅનુસારેન સેદો પગ્ઘરમાનો સુક્ખથદ્ધભત્તમ્પિ તેમેન્તો મુદું કરોતિ.

અથ તસ્મિં પરિમદ્દનમત્તેનાપિ સમ્ભિન્નસોભે આલોપં કત્વા મુખે ઠપિતે હેટ્ઠિમદન્તા ઉદુક્ખલકિચ્ચં સાધેન્તિ, ઉપરિમા મુસલકિચ્ચં, જિવ્હા હત્થકિચ્ચં. તં તત્થ સુવાનદોણિયં સુવાનપિણ્ડમિવ દન્તમુસલેહિ કોટ્ટેત્વા જિવ્હાય સમ્પરિવત્તિયમાનં જિવ્હાગ્ગે તનુપસન્નખેળો મક્ખેતિ, વેમજ્ઝતો પટ્ઠાય બહલખેળો મક્ખેતિ, દન્તકટ્ઠેન અસમ્પત્તટ્ઠાને દન્તગૂથકો મક્ખેતિ. સો એવં વિચુણ્ણિતમક્ખિતો તઙ્ખણઞ્ઞેવ અન્તરહિતવણ્ણગન્ધસઙ્ખારવિસેસો સુવાનદોણિયં ઠિતસુવાનવમથુ વિય પરમજેગુચ્છભાવં ઉપગચ્છતિ. એવરૂપોપિ સમાનો ચક્ખુસ્સ આપાથં અતીતત્તા અજ્ઝોહરિતબ્બો હોતીતિ એવં પરિભોગતો પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

૨૯૮. કથં આસયતો? એવં પરિભોગં ઉપગતો ચ પનેસ અન્તો પવિસમાનો યસ્મા બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ રઞ્ઞોપિ ચક્કવત્તિસ્સ પિત્તસેમ્હપુબ્બલોહિતાસયેસુ ચતૂસુ અઞ્ઞતરો આસયો હોતિયેવ. મન્દપુઞ્ઞાનં પન ચત્તારો આસયા હોન્તિ. તસ્મા યસ્સ પિત્તાસયો અધિકો હોતિ, તસ્સ બહલમધુકતેલમક્ખિતો વિય પરમજેગુચ્છો હોતિ. યસ્સ સેમ્હાસયો અધિકો હોતિ, તસ્સ નાગબલપણ્ણરસમક્ખિતો વિય. યસ્સ પુબ્બાસયો અધિકો હોતિ, તસ્સ પૂતિતક્કમક્ખિતો વિય. યસ્સ લોહિતાસયો અધિકો હોતિ, તસ્સ રજનમક્ખિતો વિય પરમજેગુચ્છો હોતીતિ એવં આસયતો પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

૨૯૯. કથં નિધાનતો? સો ઇમેસુ ચતૂસુ આસયેસુ અઞ્ઞતરેન આસયેન મક્ખિતો અન્તોઉદરં પવિસિત્વા નેવ સુવણ્ણભાજને ન મણિરજતાદિભાજનેસુ નિધાનં ગચ્છતિ. સચે પન દસવસ્સિકેન અજ્ઝોહરિયતિ દસ વસ્સાનિ અધોતવચ્ચકૂપસદિસે ઓકાસે પતિટ્ઠહતિ. સચે વીસ, તિંસ, ચત્તાલીસ, પઞ્ઞાસ, સટ્ઠિ, સત્તતિ, અસીતિ, નવુતિવસ્સિકેન, સચે વસ્સસતિકેન અજ્ઝોહરિયતિ. વસ્સસતં અધોતવચ્ચકૂપસદિસે ઓકાસે પતિટ્ઠહતીતિ એવં નિધાનતો પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

૩૦૦. કથં અપરિપક્કતો? સો પનાયમાહારો એવરૂપે ઓકાસે નિધાનમુપગતો યાવ અપરિપક્કો હોતિ, તાવ તસ્મિઞ્ઞેવ યથાવુત્તપ્પકારે પરમન્ધકારતિમિસે નાનાકુણપગન્ધવાસિતપવનવિચરિતે અતિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છે પદેસે યથા નામ નિદાઘે અકાલમેઘેન અભિવુટ્ઠમ્હિ ચણ્ડાલગામદ્વારઆવાટે પતિતાનિ તિણપણ્ણકિલઞ્જખણ્ડઅહિકુક્કુરમનુસ્સકુણપાદીનિ સૂરિયાતપેન સન્તત્તાનિ ફેણપુપ્ફુળકાચિતાનિ તિટ્ઠન્તિ, એવમેવ તંદિવસમ્પિ હિય્યોપિ તતો પુરિમે દિવસેપિ અજ્ઝોહતો સબ્બો એકતો હુત્વા સેમ્હપટલપરિયોનદ્ધો કાયગ્ગિસન્તાપકુથિતકુથનસઞ્જાતફેણપુપ્ફુળકાચિતો પરમજેગુચ્છભાવં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતીતિ એવં અપરિપક્કતો પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

૩૦૧. કથં પરિપક્કતો? સો તત્તકાયગ્ગિના પરિપક્કો સમાનો ન સુવણ્ણરજતાદિધાતુયો વિય સુવણ્ણરજતાદિભાવં ઉપગચ્છતિ. ફેણપુપ્ફુળકે પન મુઞ્ચન્તો સણ્હકરણિયં પિસિત્વા નાળિકે પક્ખિત્તપણ્ડુમત્તિકા વિય કરીસભાવં ઉપગન્ત્વા પક્કાસયં, મુત્તભાવં ઉપગન્ત્વા મુત્તવત્થિઞ્ચ પૂરેતીતિ એવં પરિપક્કતો પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

૩૦૨. કથં ફલતો? સમ્મા પરિપચ્ચમાનો ચ પનાયં કેસલોમનખદન્તાદીનિ નાનાકુણપાનિ નિપ્ફાદેતિ અસમ્માપરિપચ્ચમાનો દદ્દુકણ્ડુકચ્છુકુટ્ઠકિલાસસોસકાસાતિસારપ્પભુતીનિ રોગસતાનિ, ઇદમસ્સ ફલન્તિ એવં ફલતો પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

૩૦૩. કથં નિસ્સન્દતો? અજ્ઝોહરિયમાનો ચેસ એકેન દ્વારેન પવિસિત્વા નિસ્સન્દમાનો અક્ખિમ્હા અક્ખિગૂથકો કણ્ણમ્હા કણ્ણગૂથકોતિઆદિના પકારેન અનેકેહિ દ્વારેહિ નિસ્સન્દતિ. અજ્ઝોહરણસમયે ચેસ મહાપરિવારેનાપિ અજ્ઝોહરિયતિ. નિસ્સન્દનસમયે પન ઉચ્ચારપસ્સાવાદિભાવં ઉપગતો એકકેનેવ નીહરિયતિ. પઠમદિવસે ચ નં પરિભુઞ્જન્તો હટ્ઠપહટ્ઠોપિ હોતિ ઉદગ્ગુદગ્ગો પીતિસોમનસ્સજાતો. દુતિયદિવસે નિસ્સન્દેન્તો પિહિતનાસિકો હોતિ વિકુણિતમુખો જેગુચ્છી મઙ્કુભૂતો. પઠમદિવસે ચ નં રત્તો ગિદ્ધો ગધિતો મુચ્છિતોપિ અજ્ઝોહરિત્વા દુતિયદિવસે એકરત્તિવાસેન વિરત્તો અટ્ટીયમાનો હરાયમાનો જિગુચ્છમાનો નીહરતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘અન્નં પાનં ખાદનીયં, ભોજનઞ્ચ મહારહં;

એકદ્વારેન પવિસિત્વા, નવદ્વારેહિ સન્દતિ.

‘‘અન્નં પાનં ખાદનીયં, ભોજનઞ્ચ મહારહં;

ભુઞ્જતિ સપરિવારો, નિક્ખામેન્તો નિલીયતિ.

‘‘અન્નં પાનં ખાદનીયં, ભોજનઞ્ચ મહારહં;

ભુઞ્જતિ અભિનન્દન્તો, નિક્ખામેન્તો જિગુચ્છતિ.

‘‘અન્નં પાનં ખાદનીયં, ભોજનઞ્ચ મહારહં;

એકરત્તિપરિવાસા, સબ્બં ભવતિ પૂતિક’’ન્તિ.

એવં નિસ્સન્દતો પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

૩૦૪. કથં સમ્મક્ખનતો? પરિભોગકાલેપિ ચેસ હત્થઓટ્ઠજિવ્હાતાલૂનિ સમ્મક્ખેતિ. તાનિ તેન સમ્મક્ખિતત્તા પટિક્કૂલાનિ હોન્તિ, યાનિ ધોતાનિપિ ગન્ધહરણત્થં પુનપ્પુનં ધોવિતબ્બાનિ હોન્તિ. પરિભુત્તો સમાનો યથા નામ ઓદને પચ્ચમાને થુસકણકુણ્ડકાદીનિ ઉત્તરિત્વા ઉક્ખલિમુખવટ્ટિપિધાનિયો મક્ખન્તિ, એવમેવ સકલસરીરાનુગતેન કાયગ્ગિના ફેણુદ્દેહકં પચ્ચિત્વા ઉત્તરમાનો દન્તે દન્તમલભાવેન સમ્મક્ખેતિ. જિવ્હાતાલુપ્પભુતીનિ ખેળસેમ્હાદિભાવેન, અક્ખિકણ્ણનાસઅધોમગ્ગાદિકે અક્ખિગૂથકકણ્ણગૂથકસિઙ્ઘાણિકામુત્તકરીસાદિભાવેન સમ્મક્ખેતિ. યેન સમ્મક્ખિતાનિ ઇમાનિ દ્વારાનિ દિવસે દિવસે ધોવિયમાનાનિપિ નેવ સુચીનિ, ન મનોરમાનિ હોન્તિ. યેસુ એકચ્ચં ધોવિત્વા હત્થો પુન ઉદકેન ધોવિતબ્બો હોતિ. એકચ્ચં ધોવિત્વા દ્વત્તિક્ખત્તું ગોમયેનપિ મત્તિકાયપિ ગન્ધચુણ્ણેનપિ ધોવતો પાટિકુલ્યતા વિગચ્છતીતિ એવં સમ્મક્ખનતો પટિક્કૂલતા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

૩૦૫. તસ્સેવં દસહાકારેહિ પટિક્કૂલતં પચ્ચવેક્ખતો તક્કાહતં વિતક્કાહતં કરોન્તસ્સ પટિક્કૂલાકારવસેન કબળીકારાહારો પાકટો હોતિ. સો તં નિમિત્તં પુનપ્પુનં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ. તસ્સેવં કરોતો નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભન્તિ. કબળીકારાહારસ્સ સભાવધમ્મતાય ગમ્ભીરત્તા અપ્પનં અપ્પત્તેન ઉપચારસમાધિના ચિત્તં સમાધિયતિ. પટિક્કૂલાકારગ્ગહણવસેન પનેત્થ સઞ્ઞા પાકટા હોતિ. તસ્મા ઇમં કમ્મટ્ઠાનં આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞા ઇચ્ચેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

ઇમઞ્ચ પન આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞં અનુયુત્તસ્સ ભિક્ખુનો રસતણ્હાય ચિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવટ્ટતિ. સો કન્તારનિત્થરણત્થિકો વિય પુત્તમંસં વિગતમદો આહારં આહારેતિ યાવદેવ દુક્ખસ્સ નિત્થરણત્થાય. અથસ્સ અપ્પકસિરેનેવ કબળીકારાહારપરિઞ્ઞામુખેન પઞ્ચકામગુણિકો રાગો પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ. સો પઞ્ચકામગુણપરિઞ્ઞામુખેન રૂપક્ખન્ધં પરિજાનાતિ. અપરિપક્કાદિપટિક્કૂલભાવવસેન ચસ્સ કાયગતાસતિભાવનાપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ, અસુભસઞ્ઞાય અનુલોમપટિપદં પટિપન્નો હોતિ. ઇમં પન પટિપત્તિં નિસ્સાય દિટ્ઠેવ ધમ્મે અમતપરિયોસાનતં અનભિસમ્ભુણન્તો સુગતિપરાયનો હોતીતિ.

અયં આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞાભાવનાય વિત્થારકથા.

ચતુધાતુવવત્થાનભાવના

૩૦૬. ઇદાનિ આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞાનન્તરં એકં વવત્થાનન્તિ એવં ઉદ્દિટ્ઠસ્સ ચતુધાતુવવત્થાનસ્સ ભાવનાનિદ્દેસો અનુપ્પત્તો. તત્થ વવત્થાનન્તિ સભાવૂપલક્ખણવસેન સન્નિટ્ઠાનં, ચતુન્નં ધાતૂનં વવત્થાનં ચતુધાતુવવત્થાનં. ધાતુમનસિકારો, ધાતુકમ્મટ્ઠાનં, ચતુધાતુવવત્થાનન્તિ અત્થતો એકં. તયિદં દ્વિધા આગતં સઙ્ખેપતો ચ વિત્થારતો ચ. સઙ્ખેપતો મહાસતિપટ્ઠાને આગતં. વિત્થારતો મહાહત્થિપદૂપમે રાહુલોવાદે ધાતુવિભઙ્ગે ચ. તઞ્હિ –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા ગાવિં વધિત્વા ચતુમહાપથે બિલસો વિભજિત્વા નિસિન્નો અસ્સ, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં યથાઠિતં યથાપણિહિતં ધાતુસો પચ્ચવેક્ખતિ, અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે પથવીધાતુ આપોધાતુ તેજોધાતુ વાયોધાતૂ’’તિ –

એવં તિક્ખપઞ્ઞસ્સ ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ વસેન મહાસતિપટ્ઠાને (દી. નિ. ૨.૩૭૮) સઙ્ખેપતો આગતં.

તસ્સત્થો – યથા છેકો ગોઘાતકો વા તસ્સેવ વા ભત્તવેતનભતો અન્તેવાસિકો ગાવિં વધિત્વા વિનિવિજ્ઝિત્વા ચતસ્સો દિસા ગતાનં મહાપથાનં વેમજ્ઝટ્ઠાનસઙ્ખાતે ચતુમહાપથે કોટ્ઠાસં કત્વા નિસિન્નો અસ્સ, એવમેવ ભિક્ખુ ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં યેન કેનચિ આકારેન ઠિતત્તા યથાઠિતં. યથાઠિતત્તાવ યથાપણિહિતં કાયં અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે પથવીધાતુ…પે… વાયોધાતૂતિ એવં ધાતુસો પચ્ચવેક્ખતિ.

કિં વુત્તં હોતિ? યથા ગોઘાતકસ્સ ગાવિં પોસેન્તસ્સપિ આઘાતનં આહરન્તસ્સપિ આહરિત્વા તત્થ બન્ધિત્વા ઠપેન્તસ્સપિ વધન્તસ્સપિ વધિતં મતં પસ્સન્તસ્સપિ તાવદેવ ગાવીતિસઞ્ઞા ન અન્તરધાયતિ, યાવ નં પદાલેત્વા બિલસો ન વિભજતિ. વિભજિત્વા નિસિન્નસ્સ પન ગાવીસઞ્ઞા અન્તરધાયતિ, મંસસઞ્ઞા પવત્તતિ. નાસ્સ એવં હોતિ ‘‘અહં ગાવિં વિક્કિણામિ, ઇમે ગાવિં હરન્તી’’તિ. અથ ખ્વસ્સ ‘‘અહં મંસં વિક્કિણામિ, ઇમેપિ મંસં હરન્તિ’’ચ્ચેવ હોતિ, એવમેવ ઇમસ્સાપિ ભિક્ખુનો પુબ્બે બાલપુથુજ્જનકાલે ગિહિભૂતસ્સપિ પબ્બજિતસ્સપિ તાવદેવ સત્તોતિ વા પોસોતિ વા પુગ્ગલોતિ વા સઞ્ઞા ન અન્તરધાયતિ, યાવ ઇમમેવ કાયં યથાઠિતં યથાપણિહિતં ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વા ધાતુસો ન પચ્ચવેક્ખતિ. ધાતુસો પચ્ચવેક્ખતો પન સત્તસઞ્ઞા અન્તરધાયતિ, ધાતુવસેનેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દક્ખો ગોઘાતકો વા…પે… નિસિન્નો અસ્સ, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ…પે… વાયોધાતૂ’’તિ.

૩૦૭. મહાહત્થિપદૂપમે (મ. નિ. ૧.૩૦૦ આદયો) પન – ‘‘કતમા ચાવુસો, અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં કક્ખળં ખરિગતં ઉપાદિન્નં. સેય્યથિદં, કેસા લોમા…પે… ઉદરિયં કરીસં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં કક્ખળં ખરિગતં ઉપાદિન્નં, અયં વુચ્ચતિ, આવુસો, અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતૂ’’તિ ચ,

‘‘કતમા ચાવુસો, અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આપો આપોગતં ઉપાદિન્નં. સેય્યથિદં, પિત્તં…પે… મુત્તં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આપો આપોગતં ઉપાદિન્નં, અયં વુચ્ચતાવુસો, અજ્ઝત્તિકા આપોધાતૂ’’તિ ચ,

‘‘કતમા ચાવુસો, અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં તેજો તેજોગતં ઉપાદિન્નં. સેય્યથિદં, યેન ચ સન્તપ્પતિ, યેન ચ જીરીયતિ, યેન ચ પરિડય્હતિ, યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં સમ્મા પરિણામં ગચ્છતિ, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં તેજો તેજોગતં ઉપાદિન્નં, અયં વુચ્ચતાવુસો, અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતૂ’’તિ ચ,

‘‘કતમા ચાવુસો, અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં વાયો વાયોગતં ઉપાદિન્નં. સેય્યથિદં, ઉદ્ધઙ્ગમા વાતા, અધોગમા વાતા, કુચ્છિસયા વાતા, કોટ્ઠાસયા વાતા, અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો વાતા, અસ્સાસો પસ્સાસો ઇતિ વા, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં વાયો વાયોગતં ઉપાદિન્નં, અયં વુચ્ચતાવુસો, અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતૂ’’તિ ચ –

એવં નાતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ વસેન વિત્થારતો આગતં. યથા ચેત્થ, એવં રાહુલોવાદધાતુવિભઙ્ગેસુપિ.

તત્રાયં અનુત્તાનપદવણ્ણના, અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તન્તિ ઇદં તાવ ઉભયમ્પિ નિયકસ્સ અધિવચનં. નિયકં નામ અત્તનિ જાતં સસન્તાનપરિયાપન્નન્તિ અત્થો. તયિદં યથા લોકે ઇત્થીસુ કથા અધિત્થીતિ વુચ્ચતિ, એવં અત્તનિ પવત્તત્તા અજ્ઝત્તં, અત્તાનં પટિચ્ચ પટિચ્ચ પવત્તત્તા પચ્ચત્તન્તિપિ વુચ્ચતિ. કક્ખળન્તિ થદ્ધં. ખરિગતન્તિ ફરુસં. તત્થ પઠમં લક્ખણવચનં, દુતિયં આકારવચનં, કક્ખળલક્ખણા હિ પથવીધાતુ, સા ફરુસાકારા હોતિ, તસ્મા ખરિગતન્તિ વુત્તા. ઉપાદિન્નન્તિ દળ્હં આદિન્નં, અહં મમન્તિ એવં દળ્હં આદિન્નં, ગહિતં પરામટ્ઠન્તિ અત્થો. સેય્યથિદન્તિ નિપાતો. તસ્સ તં કતમન્તિ ચેતિ અત્થો. તતો તં દસ્સેન્તો ‘‘કેસા લોમા’’તિઆદિમાહ. એત્થ ચ મત્થલુઙ્ગં પક્ખિપિત્વા વીસતિયા આકારેહિ પથવીધાતુ નિદ્દિટ્ઠાતિ વેદિતબ્બા. યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચીતિ અવસેસેસુ તીસુ કોટ્ઠાસેસુ પથવીધાતુ સઙ્ગહિતા.

વિસ્સન્દનભાવેન તં તં ઠાનં અપ્પોતીતિ આપો. કમ્મસમુટ્ઠાનાદિવસેન નાનાવિધેસુ આપેસુ ગતન્તિ આપોગતં. કિં તં? આપોધાતુયા આબન્ધનલક્ખણં.

તેજનવસેન તેજો, વુત્તનયેનેવ તેજેસુ ગતન્તિ તેજોગતં. કિં તં? ઉણ્હત્તલક્ખણં. યેન ચાતિ યેન તેજોધાતુગતેન કુપિતેન અયં કાયો સન્તપ્પતિ, એકાહિકજરાદિભાવેન ઉસુમજાતો હોતિ. યેન ચ જીરીયતીતિ યેન અયં કાયો જીરતિ, ઇન્દ્રિયવેકલ્લતં બલપરિક્ખયં વલિપલિતાદિભાવઞ્ચ પાપુણાતિ. યેન ચ પરિડય્હતીતિ યેન કુપિતેન અયં કાયો ડય્હતિ. સો ચ પુગ્ગલો ‘‘ડય્હામિ ડય્હામી’’તિ કન્દન્તો સતધોતસપ્પિગોસીસચન્દનાદિલેપઞ્ચેવ તાલવણ્ટવાતઞ્ચ પચ્ચાસીસતિ. યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં સમ્મા પરિણામં ગચ્છતીતિ યેનેતં અસિતં વા ઓદનાદિ પીતં વા પાનકાદિ ખાયિતં વા પિટ્ઠખજ્જકાદિ સાયિતં વા અમ્બપક્કમધુફાણિતાદિ સમ્મા પરિપાકં ગચ્છતિ, રસાદિભાવેન વિવેકં ગચ્છતીતિ અત્થો. એત્થ ચ પુરિમા તયો તેજોધાતુસમુટ્ઠાના. પચ્છિમો કમ્મસમુટ્ઠાનોવ.

વાયનવસેન વાયો, વુત્તનયેનેવ વાયેસુ ગતન્તિ વાયોગતં. કિં તં? વિત્થમ્ભનલક્ખણં. ઉદ્ધઙ્ગમા વાતાતિ ઉગ્ગારહિક્કાદિપવત્તકા ઉદ્ધં આરોહણવાતા. અધોગમા વાતાતિ ઉચ્ચારપસ્સાવાદિનીહરણકા અધો ઓરોહણવાતા. કુચ્છિસયા વાતાતિ અન્તાનં બહિવાતા. કોટ્ઠાસયા વાતાતિ અન્તાનં અન્તોવાતા. અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો વાતાતિ ધમનિજાલાનુસારેન સકલસરીરે અઙ્ગમઙ્ગાનિ અનુસટા સમિઞ્જનપસારણાદિનિબ્બત્તકા વાતા. અસ્સાસોતિ અન્તોપવિસનનાસિકવાતો. પસ્સાસોતિ બહિનિક્ખમનનાસિકવાતો. એત્થ ચ પુરિમા પઞ્ચ ચતુસમુટ્ઠાના. અસ્સાસપસ્સાસા ચિત્તસમુટ્ઠાનાવ. સબ્બત્થ યં વા પનઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચીતિ ઇમિના પદેન અવસેસકોટ્ઠાસેસુ આપોધાતુઆદયો સઙ્ગહિતા.

ઇતિ વીસતિયા આકારેહિ પથવીધાતુ, દ્વાદસહિ આપોધાતુ, ચતૂહિ તેજોધાતુ, છહિ વાયોધાતૂતિ દ્વાચત્તાલીસાય આકારેહિ ચતસ્સો ધાતુયો વિત્થારિતા હોન્તીતિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.

૩૦૮. ભાવનાનયે પનેત્થ તિક્ખપઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો કેસા પથવીધાતુ, લોમા પથવીધાતૂતિ એવં વિત્થારતો ધાતુપરિગ્ગહો પપઞ્ચતો ઉપટ્ઠાતિ. યં થદ્ધલક્ખણં, અયં પથવીધાતુ. યં આબન્ધનલક્ખણં, અયં આપોધાતુ. યં પરિપાચનલક્ખણં, અયં તેજોધાતુ. યં વિત્થમ્ભનલક્ખણં, અયં વાયોધાતૂતિ એવં મનસિકરોતો પનસ્સ કમ્મટ્ઠાનં પાકટં હોતિ. નાતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ પન એવં મનસિકરોતો અન્ધકારં અવિભૂતં હોતિ. પુરિમનયેન વિત્થારતો મનસિકરોન્તસ્સ પાકટં હોતિ.

કથં? યથા દ્વીસુ ભિક્ખૂસુ બહુપેય્યાલં તન્તિં સજ્ઝાયન્તેસુ તિક્ખપઞ્ઞો ભિક્ખુ સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા પેય્યાલમુખં વિત્થારેત્વા તતો પરં ઉભતોકોટિવસેનેવ સજ્ઝાયં કરોન્તો ગચ્છતિ. તત્ર નાતિતિક્ખપઞ્ઞો એવં વત્તા હોતિ ‘‘કિં સજ્ઝાયો નામેસ ઓટ્ઠપરિયાહતમત્તં કાતું ન દેતિ, એવં સજ્ઝાયે કરિયમાને કદા તન્તિ પગુણા ભવિસ્સતી’’તિ. સો આગતાગતં પેય્યાલમુખં વિત્થારેત્વાવ સજ્ઝાયં કરોતિ. તમેનં ઇતરો એવમાહ – ‘‘કિં સજ્ઝાયો નામેસ પરિયોસાનં ગન્તું ન દેતિ, એવં સજ્ઝાયે કરિયમાને કદા તન્તિ પરિયોસાનં ગમિસ્સતી’’તિ. એવમેવ તિક્ખપઞ્ઞસ્સ કેસાદિવસેન વિત્થારતો ધાતુપરિગ્ગહો પપઞ્ચતો ઉપટ્ઠાતિ. યં થદ્ધલક્ખણં, અયં પથવીધાતૂતિઆદિના નયેન સઙ્ખેપતો મનસિકરોતો કમ્મટ્ઠાનં પાકટં હોતિ. ઇતરસ્સ તથા મનસિકરોતો અન્ધકારં અવિભૂતં હોતિ. કેસાદિવસેન વિત્થારતો મનસિકરોન્તસ્સ પાકટં હોતિ.

તસ્મા ઇમં કમ્મટ્ઠાનં ભાવેતુકામેન તિક્ખપઞ્ઞેન તાવ રહોગતેન પટિસલ્લીનેન સકલમ્પિ અત્તનો રૂપકાયં આવજ્જેત્વા યો ઇમસ્મિં કાયે થદ્ધભાવો વા ખરભાવો વા, અયં પથવીધાતુ. યો આબન્ધનભાવો વા દ્રવભાવો વા, અયં આપોધાતુ. યો પરિપાચનભાવો વા ઉણ્હભાવો વા, અયં તેજોધાતુ. યો વિત્થમ્ભનભાવો વા સમુદીરણભાવો વા, અયં વાયોધાતૂતિ એવં સંખિત્તેન ધાતુયો પરિગ્ગહેત્વા પુનપ્પુનં પથવીધાતુ આપોધાતૂતિ ધાતુમત્તતો નિસ્સત્તતો નિજ્જીવતો આવજ્જિતબ્બં મનસિકાતબ્બં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. તસ્સેવં વાયમમાનસ્સ નચિરેનેવ ધાતુપ્પભેદાવભાસનપઞ્ઞાપરિગ્ગહિતો સભાવધમ્મારમ્મણત્તા અપ્પનં અપ્પત્તો ઉપચારમત્તો સમાધિ ઉપ્પજ્જતિ.

અથ વા પન યે ઇમે ચતુન્નં મહાભૂતાનં નિસ્સત્તભાવદસ્સનત્થં ધમ્મસેનાપતિના ‘‘અટ્ઠિઞ્ચ પટિચ્ચ ન્હારુઞ્ચ પટિચ્ચ મંસઞ્ચ પટિચ્ચ ચમ્મઞ્ચ પટિચ્ચ આકાસો પરિવારિતો રૂપન્ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૬) ચત્તારો કોટ્ઠાસા વુત્તા. તેસુ તં તં અન્તરાનુસારિના ઞાણહત્થેન વિનિબ્ભુજિત્વા વિનિબ્ભુજિત્વા યો એતેસુ થદ્ધભાવો વા ખરભાવો વા, અયં પથવીધાતૂતિ પુરિમનયેનેવ ધાતુયો પરિગ્ગહેત્વા પુનપ્પુનં પથવીધાતુ આપોધાતૂતિ ધાતુમત્તતો નિસ્સત્તતો નિજ્જીવતો આવજ્જિતબ્બં મનસિકાતબ્બં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. તસ્સેવં વાયમમાનસ્સ નચિરેનેવ ધાતુપ્પભેદાવભાસનપઞ્ઞાપરિગ્ગહિતો સભાવધમ્મારમ્મણત્તા અપ્પનં અપ્પત્તો ઉપચારમત્તો સમાધિ ઉપ્પજ્જતિ. અયં સઙ્ખેપતો આગતે ચતુધાતુવવત્થાને ભાવનાનયો.

૩૦૯. વિત્થારતો આગતે પન એવં વેદિતબ્બો. ઇદં કમ્મટ્ઠાનં ભાવેતુકામેન હિ નાતિતિક્ખપઞ્ઞેન યોગિના આચરિયસન્તિકે દ્વાચત્તાલીસાય આકારેહિ વિત્થારતો ધાતુયો ઉગ્ગણ્હિત્વા વુત્તપ્પકારે સેનાસને વિહરન્તેન કતસબ્બકિચ્ચેન રહોગતેન પટિસલ્લીનેન સસમ્ભારસઙ્ખેપતો, સસમ્ભારવિભત્તિતો, સલક્ખણસઙ્ખેપતો, સલક્ખણવિભત્તિતોતિ એવં ચતૂહાકારેહિ કમ્મટ્ઠાનં ભાવેતબ્બં.

તત્થ કથં સસમ્ભારસઙ્ખેપતો ભાવેતિ? ઇધ ભિક્ખુ વીસતિયા કોટ્ઠાસેસુ થદ્ધાકારં પથવીધાતૂતિ વવત્થપેતિ. દ્વાદસસુ કોટ્ઠાસેસુ યૂસગતં ઉદકસઙ્ખાતં આબન્ધનાકારં આપોધાતૂતિ વવત્થપેતિ. ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ પરિપાચનકં તેજં તેજોધાતૂતિ વવત્થપેતિ. છસુ કોટ્ઠાસેસુ વિત્થમ્ભનાકારં વાયોધાતૂતિ વવત્થપેતિ. તસ્સેવં વવત્થાપયતોયેવ ધાતુયો પાકટા હોન્તિ. તા પુનપ્પુનં આવજ્જતો મનસિકરોતો વુત્તનયેનેવ ઉપચારસમાધિ ઉપ્પજ્જતિ.

૩૧૦. યસ્સ પન એવં ભાવયતો કમ્મટ્ઠાનં ન ઇજ્ઝતિ, તેન સસમ્ભારવિભત્તિતો ભાવેતબ્બં. કથં? તેન હિ ભિક્ખુના યં તં કાયગતાસતિકમ્મટ્ઠાનનિદ્દેસે સત્તધા ઉગ્ગહકોસલ્લં દસધા મનસિકારકોસલ્લઞ્ચ વુત્તં. દ્વત્તિંસાકારે તાવ તં સબ્બં અપરિહાપેત્વા તચપઞ્ચકાદીનં અનુલોમપટિલોમતો વચસા સજ્ઝાયં આદિંકત્વા સબ્બં તત્થ વુત્તવિધાનં કાતબ્બં. અયમેવ હિ વિસેસો, તત્થ વણ્ણસણ્ઠાનદિસોકાસપરિચ્છેદવસેન કેસાદયો મનસિકરિત્વાપિ પટિક્કૂલવસેન ચિત્તં ઠપેતબ્બં, ઇધ ધાતુવસેન. તસ્મા વણ્ણાદિવસેન પઞ્ચધા પઞ્ચધા કેસાદયો મનસિકરિત્વા અવસાને એવં મનસિકારો પવત્તેતબ્બો.

૩૧૧. ઇમે કેસા નામ સીસકટાહપલિવેઠનચમ્મે જાતા. તત્થ યથાવમ્મિકમત્થકે જાતેસુ કુણ્ઠતિણેસુ ન વમ્મિકમત્થકો જાનાતિ મયિ કુણ્ઠતિણાનિ જાતાનીતિ, નપિ કુણ્ઠતિણાનિ જાનન્તિ મયં વમ્મિકમત્થકે જાતાનીતિ, એવમેવ ન સીસકટાહપલિવેઠનચમ્મં જાનાતિ મયિ કેસા જાતાતિ, નપિ કેસા જાનન્તિ મયં સીસકટાહવેઠનચમ્મે જાતાતિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ કેસા નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૧૨. લોમા સરીરવેઠનચમ્મે જાતા. તત્થ યથા સુઞ્ઞગામટ્ઠાને જાતેસુ દબ્બતિણકેસુ ન સુઞ્ઞગામટ્ઠાનં જાનાતિ મયિ દબ્બતિણકાનિ જાતાનીતિ, નપિ દબ્બતિણકાનિ જાનન્તિ મયં સુઞ્ઞગામટ્ઠાને જાતાનીતિ, એવમેવ ન સરીરવેઠનચમ્મં જાનાતિ મયિ લોમા જાતાતિ. નપિ લોમા જાનન્તિ મયં સરીરવેઠનચમ્મે જાતાતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ લોમા નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૧૩. નખા અઙ્ગુલીનં અગ્ગેસુ જાતા. તત્થ યથા કુમારકેસુ દણ્ડકેહિ મધુકટ્ઠિકે વિજ્ઝિત્વા કીળન્તેસુ ન દણ્ડકા જાનન્તિ અમ્હેસુ મધુકટ્ઠિકા ઠપિતાતિ, નપિ મધુકટ્ઠિકા જાનન્તિ મયં દણ્ડકેસુ ઠપિતાતિ, એવમેવ ન અઙ્ગુલિયો જાનન્તિ અમ્હાકં અગ્ગેસુ નખા જાતાતિ. નપિ નખા જાનન્તિ મયં અઙ્ગુલીનં અગ્ગેસુ જાતાતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ નખા નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૧૪. દન્તા હનુકટ્ઠિકેસુ જાતા. તત્થ યથા વડ્ઢકીહિ પાસાણઉદુક્ખલકેસુ કેનચિદેવ સિલેસજાતેન બન્ધિત્વા ઠપિતથમ્ભેસુ ન ઉદુક્ખલા જાનન્તિ અમ્હેસુ થમ્ભા ઠિતાતિ. નપિ થમ્ભા જાનન્તિ મયં ઉદુક્ખલેસુ ઠિતાતિ, એવમેવ ન હનુકટ્ઠીનિ જાનન્તિ અમ્હેસુ દન્તા જાતાતિ. નપિ દન્તા જાનન્તિ મયં હનુકટ્ઠીસુ જાતાતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ દન્તા નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૧૫. તચો સકલસરીરં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતો. તત્થ યથા અલ્લગોચમ્મપરિયોનદ્ધાય મહાવીણાય ન મહાવીણા જાનાતિ અહં અલ્લગોચમ્મેન પરિયોનદ્ધાતિ. નપિ અલ્લગોચમ્મં જાનાતિ મયા મહાવીણા પરિયોનદ્ધાતિ, એવમેવ ન સરીરં જાનાતિ અહં તચેન પરિયોનદ્ધન્તિ. નપિ તચો જાનાતિ મયા સરીરં પરિયોનદ્ધન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ તચો નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૧૬. મંસં અટ્ઠિસઙ્ઘાટં અનુલિમ્પિત્વા ઠિતં. તત્થ યથા મહામત્તિકલિત્તાય ભિત્તિયા ન ભિત્તિ જાનાતિ અહં મહામત્તિકાય લિત્તાતિ. નપિ મહામત્તિકા જાનાતિ મયા ભિત્તિ લિત્તાતિ, એવમેવ ન અટ્ઠિસઙ્ઘાટો જાનાતિ અહં નવપેસિસતપ્પભેદેન મંસેન લિત્તોતિ. નપિ મંસં જાનાતિ મયા અટ્ઠિસઙ્ઘાટો લિત્તોતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ મંસં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૧૭. ન્હારુ સરીરબ્ભન્તરે અટ્ઠીનિ આબન્ધમાના ઠિતા. તત્થ યથા વલ્લીહિ વિનદ્ધેસુ કુટ્ટદારૂસુ ન કુટ્ટદારૂનિ જાનન્તિ મયં વલ્લીહિ વિનદ્ધાનીતિ. નપિ વલ્લિયો જાનન્તિ અમ્હેહિ કુટ્ટદારૂનિ વિનદ્ધાનીતિ, એવમેવ ન અટ્ઠીનિ જાનન્તિ મયં ન્હારૂહિ આબદ્ધાનીતિ. નપિ ન્હારૂ જાનન્તિ અમ્હેહિ અટ્ઠીનિ આબદ્ધાનીતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ ન્હારુ નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૧૮. અટ્ઠીસુ પણ્હિકટ્ઠિ ગોપ્ફકટ્ઠિં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતં. ગોપ્ફકટ્ઠિ જઙ્ઘટ્ઠિં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતં. જઙ્ઘટ્ઠિ ઊરુટ્ઠિં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતં. ઊરુટ્ઠિ કટિટ્ઠિં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતં. કટિટ્ઠિ પિટ્ઠિકણ્ટકં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતં, પિટ્ઠિકણ્ટકો ગીવટ્ઠિં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતો. ગીવટ્ઠિ સીસટ્ઠિં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતં. સીસટ્ઠિ ગીવટ્ઠિકે પતિટ્ઠિતં. ગીવટ્ઠિ પિટ્ઠિકણ્ટકે પતિટ્ઠિતં. પિટ્ઠિકણ્ટકો કટિટ્ઠિમ્હિ પતિટ્ઠિતો. કટિટ્ઠિ ઊરુટ્ઠિકે પતિટ્ઠિતં. ઊરુટ્ઠિ જઙ્ઘટ્ઠિકે પતિટ્ઠિતં. જઙ્ઘટ્ઠિ ગોપ્ફકટ્ઠિકે પતિટ્ઠિતં. ગોપ્ફકટ્ઠિ પણ્હિકટ્ઠિકે પતિટ્ઠિતં.

તત્થ યથા ઇટ્ઠકદારુગોમયાદિસઞ્ચયેસુ ન હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા જાનન્તિ મયં ઉપરિમે ઉપરિમે ઉક્ખિપિત્વા ઠિતાતિ. નપિ ઉપરિમા ઉપરિમા જાનન્તિ મયં હેટ્ઠિમેસુ હેટ્ઠિમેસુ પતિટ્ઠિતાતિ, એવમેવ ન પણ્હિકટ્ઠિ જાનાતિ અહં ગોપ્ફકટ્ઠિં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતન્તિ. ન ગોપ્ફકટ્ઠિ જાનાતિ અહં જઙ્ઘટ્ઠિં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતન્તિ. ન જઙ્ઘટ્ઠિ જાનાતિ અહં ઊરુટ્ઠિં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતન્તિ. ન ઊરુટ્ઠિ જાનાતિ અહં કટિટ્ઠિં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતન્તિ. ન કટિટ્ઠિ જાનાતિ અહં પિટ્ઠિકણ્ટકં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતન્તિ. ન પિટ્ઠિકણ્ટકો જાનાતિ અહં ગીવટ્ઠિં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતન્તિ. ન ગીવટ્ઠિ જાનાતિ અહં સીસટ્ઠિં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતન્તિ. ન સીસટ્ઠિ જાનાતિ અહં ગીવટ્ઠિમ્હિ પતિટ્ઠિતન્તિ. ન ગીવટ્ઠિ જાનાતિ અહં પિટ્ઠિકણ્ટકે પતિટ્ઠિતન્તિ. ન પિટ્ઠિકણ્ટકો જાનાતિ અહં કટિટ્ઠિમ્હિ પતિટ્ઠિતોતિ. ન કટિટ્ઠિ જાનાતિ અહં ઊરુટ્ઠિમ્હિ પતિટ્ઠિતન્તિ. ન ઊરુટ્ઠિ જાનાતિ અહં જઙ્ઘટ્ઠિમ્હિ પતિટ્ઠિતન્તિ. ન જઙ્ઘટ્ઠિ જાનાતિ અહં ગોપ્ફકટ્ઠિમ્હિ પતિટ્ઠિતન્તિ. ન ગોપ્ફકટ્ઠિ જાનાતિ અહં પણ્હિકટ્ઠિમ્હિ પતિટ્ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ અટ્ઠિ નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૧૯. અટ્ઠિમિઞ્જં તેસં તેસં અટ્ઠીનં અબ્ભન્તરે ઠિતં. તત્થ યથા વેળુપબ્બાદીનં અન્તો પક્ખિત્તછિન્નવેત્તગ્ગાદીસુ ન વેળુપબ્બાદીનિ જાનન્તિ અમ્હેસુ વેત્તગ્ગાદીનિ પક્ખિત્તાનીતિ. નપિ વેત્તગ્ગાદીનિ જાનન્તિ મયં વેળુપબ્બાદીસુ ઠિતાનીતિ, એવમેવ ન અટ્ઠીનિ જાનન્તિ અમ્હાકં અન્તો મિઞ્જં ઠિતન્તિ. નાપિ મિઞ્જં જાનાતિ અહં અટ્ઠીનં અન્તો ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ અટ્ઠિમિઞ્જં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૨૦. વક્કં ગલવાટકતો નિક્ખન્તેન એકમૂલેન થોકં ગન્ત્વા દ્વિધા ભિન્નેન થૂલન્હારુના વિનિબદ્ધં હુત્વા હદયમંસં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતં. તત્થ યથા વણ્ટુપનિબદ્ધે અમ્બફલદ્વયે ન વણ્ટં જાનાતિ મયા અમ્બફલદ્વયં ઉપનિબદ્ધન્તિ. નપિ અમ્બફલદ્વયં જાનાતિ અહં વણ્ટેન ઉપનિબદ્ધન્તિ, એવમેવ ન થૂલન્હારુ જાનાતિ મયા વક્કં ઉપનિબદ્ધન્તિ. નપિ વક્કં જાનાતિ અહં થૂલન્હારુના ઉપનિબદ્ધન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ વક્કં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૨૧. હદયં સરીરબ્ભન્તરે ઉરટ્ઠિપઞ્જરમજ્ઝં નિસ્સાય ઠિતં. તત્થ યથા જિણ્ણસન્દમાનિકપઞ્જરં નિસ્સાય ઠપિતાય મંસપેસિયા ન સન્દમાનિકપઞ્જરબ્ભન્તરં જાનાતિ મં નિસ્સાય મંસપેસિ ઠિતાતિ. નપિ મંસપેસિ જાનાતિ અહં જિણ્ણસન્દમાનિકપઞ્જરં નિસ્સાય ઠિતાતિ, એવમેવ ન ઉરટ્ઠિપઞ્જરબ્ભન્તરં જાનાતિ મં નિસ્સાય હદયં ઠિતન્તિ. નપિ હદયં જાનાતિ અહં ઉરટ્ઠિપઞ્જરં નિસ્સાય ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ હદયં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૨૨. યકનં અન્તોસરીરે દ્વિન્નં થનાનમબ્ભન્તરે દક્ખિણપસ્સં નિસ્સાય ઠિતં. તત્થ યથા ઉક્ખલિકપાલપસ્સમ્હિ લગ્ગે યમકમંસપિણ્ડે ન ઉક્ખલિકપાલપસ્સં જાનાતિ મયિ યમકમંસપિણ્ડો લગ્ગોતિ. નપિ યમકમંસપિણ્ડો જાનાતિ અહં ઉક્ખલિકપાલપસ્સે લગ્ગોતિ, એવમેવ ન થનાનમબ્ભન્તરે દક્ખિણપસ્સં જાનાતિ મં નિસ્સાય યકનં ઠિતન્તિ. નપિ યકનં જાનાતિ અહં થનાનમબ્ભન્તરે દક્ખિણપસ્સં નિસ્સાય ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ યકનં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૨૩. કિલોમકેસુ પટિચ્છન્નકિલોમકં હદયઞ્ચ વક્કઞ્ચ પરિવારેત્વા ઠિતં. અપ્પટિચ્છન્નકિલોમકં સકલસરીરે ચમ્મસ્સ હેટ્ઠતો મંસં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતં. તત્થ યથા પિલોતિકપલિવેઠિતે મંસે ન મંસં જાનાતિ અહં પિલોતિકાય પલિવેઠિતન્તિ. નપિ પિલોતિકા જાનાતિ મયા મંસં પલિવેઠિતન્તિ, એવમેવ ન વક્કહદયાનિ સકલસરીરે ચ મંસં જાનાતિ અહં કિલોમકેન પટિચ્છન્નન્તિ. નપિ કિલોમકં જાનાતિ મયા વક્કહદયાનિ સકલસરીરે ચ મંસં પટિચ્છન્નન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ કિલોમકં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૨૪. પિહકં હદયસ્સ વામપસ્સે ઉદરપટલસ્સ મત્થકપસ્સં નિસ્સાય ઠિતં. તત્થ યથા કોટ્ઠમત્થકપસ્સં નિસ્સાય ઠિતાય ગોમયપિણ્ડિયા ન કોટ્ઠમત્થકપસ્સં જાનાતિ ગોમયપિણ્ડિ મં નિસ્સાય ઠિતાતિ. નપિ ગોમયપિણ્ડિ જાનાતિ અહં કોટ્ઠમત્થકપસ્સં નિસ્સાય ઠિતાતિ, એવમેવ ન ઉદરપટલસ્સ મત્થકપસ્સં જાનાતિ પિહકં મં નિસ્સાય ઠિતન્તિ. નપિ પિહકં જાનાતિ અહં ઉદરપટલસ્સ મત્થકપસ્સં નિસ્સાય ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ પિહકં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૨૫. પપ્ફાસં સરીરબ્ભન્તરે દ્વિન્નં થનાનમન્તરે હદયઞ્ચ યકનઞ્ચ ઉપરિ છાદેત્વા ઓલમ્બન્તં ઠિતં. તત્થ યથા જિણ્ણકોટ્ઠબ્ભન્તરે લમ્બમાને સકુણકુલાવકે ન જિણ્ણકોટ્ઠબ્ભન્તરં જાનાતિ મયિ સકુણકુલાવકો લમ્બમાનો ઠિતોતિ. નપિ સકુણકુલાવકો જાનાતિ અહં જિણ્ણકોટ્ઠબ્ભન્તરે લમ્બમાનો ઠિતોતિ, એવમેવ ન તં સરીરબ્ભન્તરં જાનાતિ મયિ પપ્ફાસં લમ્બમાનં ઠિતન્તિ. નપિ પપ્ફાસં જાનાતિ અહં એવરૂપે સરીરબ્ભન્તરે લમ્બમાનં ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ પપ્ફાસં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૨૬. અન્તં ગલવાટકકરીસમગ્ગપરિયન્તે સરીરબ્ભન્તરે ઠિતં. તત્થ યથા લોહિતદોણિકાય ઓભુજિત્વા ઠપિતે છિન્નસીસધમ્મનિકળેવરે ન લોહિતદોણિ જાનાતિ મયિ ધમ્મનિકળેવરં ઠિતન્તિ. નપિ ધમ્મનિકળેવરં જાનાતિ અહં લોહિતદોણિયા ઠિતન્તિ, એવમેવ ન સરીરબ્ભન્તરં જાનાતિ મયિ અન્તં ઠિતન્તિ. નપિ અન્તં જાનાતિ અહં સરીરબ્ભન્તરે ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ અન્તં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૨૭. અન્તગુણં અન્તન્તરે એકવીસતિઅન્તભોગે બન્ધિત્વા ઠિતં. તત્થ યથા પાદપુઞ્છનરજ્જુમણ્ડલકં સિબ્બેત્વા ઠિતેસુ રજ્જુકેસુ ન પાદપુઞ્છનરજ્જુમણ્ડલકં જાનાતિ રજ્જુકા મં સિબ્બિત્વા ઠિતાતિ. નપિ રજ્જુકા જાનન્તિ મયં પાદપુઞ્છનરજ્જુમણ્ડલકં સિબ્બિત્વા ઠિતાતિ, એવમેવ ન અન્તં જાનાતિ અન્તગુણં મં આબન્ધિત્વા ઠિતન્તિ. નપિ અન્તગુણં જાનાતિ અહં અન્તં આબન્ધિત્વા ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ અન્તગુણં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૨૮. ઉદરિયં ઉદરે ઠિતં અસિતપીતખાયિતસાયિતં. તત્થ યથા સુવાનદોણિયં ઠિતે સુવાનવમથુમ્હિ ન સુવાનદોણિ જાનાતિ મયિ સુવાનવમથુ ઠિતોતિ. નપિ સુવાનવમથુ જાનાતિ અહં સુવાનદોણિયં ઠિતોતિ, એવમેવ ન ઉદરં જાનાતિ મયિ ઉદરિયં ઠિતન્તિ. નપિ ઉદરિયં જાનાતિ અહં ઉદરે ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ ઉદરિયં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૨૯. કરીસં પક્કાસયસઙ્ખાતે અટ્ઠઙ્ગુલવેળુપબ્બસદિસે અન્તપરિયોસાને ઠિતં. તત્થ યથા વેળુપબ્બે ઓમદ્દિત્વા પક્ખિત્તાય સણ્હપણ્ડુમત્તિકાય ન વેળુપબ્બં જાનાતિ મયિ પણ્ડુમત્તિકા ઠિતાતિ. નપિ પણ્ડુમત્તિકા જાનાતિ અહં વેળુપબ્બે ઠિતાતિ, એવમેવ ન પક્કાસયો જાનાતિ મયિ કરીસં ઠિતન્તિ. નપિ કરીસં જાનાતિ અહં પક્કાસયે ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ કરીસં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૩૦. મત્થલુઙ્ગં સીસકટાહબ્ભન્તરે ઠિતં. તત્થ યથા પુરાણલાબુકટાહે પક્ખિત્તાય પિટ્ઠપિણ્ડિયા ન લાબુકટાહં જાનાતિ મયિ પિટ્ઠપિણ્ડિ ઠિતાતિ. નપિ પિટ્ઠપિણ્ડિ જાનાતિ અહં લાબુકટાહે ઠિતાતિ, એવમેવ ન સીસકટાહબ્ભન્તરં જાનાતિ મયિ મત્થલુઙ્ગં ઠિતન્તિ. નપિ મત્થલુઙ્ગં જાનાતિ અહં સીસકટાહબ્ભન્તરે ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ મત્થલુઙ્ગં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂતિ.

૩૩૧. પિત્તેસુ અબદ્ધપિત્તં જીવિતિન્દ્રિયપટિબદ્ધં સકલસરીરં બ્યાપેત્વા ઠિતં. બદ્ધપિત્તં પિત્તકોસકે ઠિતં. તત્થ યથા પૂવં બ્યાપેત્વા ઠિતે તેલે ન પૂવં જાનાતિ તેલં મં બ્યાપેત્વા ઠિતન્તિ. નપિ તેલં જાનાતિ અહં પૂવં બ્યાપેત્વા ઠિતન્તિ, એવમેવ ન સરીરં જાનાતિ અબદ્ધપિત્તં મં બ્યાપેત્વા ઠિતન્તિ. નપિ અબદ્ધપિત્તં જાનાતિ અહં સરીરં બ્યાપેત્વા ઠિતન્તિ. યથા વસ્સોદકેન પુણ્ણે કોસાતકિકોસકે ન કોસાતકિકોસકો જાનાતિ મયિ વસ્સોદકં ઠિતન્તિ. નપિ વસ્સોદકં જાનાતિ અહં કોસાતકિકોસકે ઠિતન્તિ, એવમેવ ન પિત્તકોસકો જાનાતિ મયિ બદ્ધપિત્તં ઠિતન્તિ. નપિ બદ્ધપિત્તં જાનાતિ અહં પિત્તકોસકે ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ પિત્તં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો યૂસભૂતો આબન્ધનાકારો આપોધાતૂતિ.

૩૩૨. સેમ્હં એકપત્થપૂરપ્પમાણં ઉદરપટલે ઠિતં. તત્થ યથા ઉપરિ સઞ્જાતફેણપટલાય ચન્દનિકાય ન ચન્દનિકા જાનાતિ મયિ ફેણપટલં ઠિતન્તિ. નપિ ફેણપટલં જાનાતિ અહં ચન્દનિકાય ઠિતન્તિ, એવમેવ ન ઉદરપટલં જાનાતિ મયિ સેમ્હં ઠિતન્તિ. નપિ સેમ્હં જાનાતિ અહં ઉદરપટલે ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ સેમ્હં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો યૂસભૂતો આબન્ધનાકારો આપોધાતૂતિ.

૩૩૩. પુબ્બો અનિબદ્ધોકાસો યત્થ યત્થેવ ખાણુકણ્ટકપ્પહરણઅગ્ગિજાલાદીહિ અભિહતે સરીરપ્પદેસે લોહિતં સણ્ઠહિત્વા પચ્ચતિ, ગણ્ડપીળકાદયો વા ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ તત્થ તિટ્ઠતિ. તત્થ યથા ફરસુપ્પહારાદિવસેન પગ્ઘરિતનિય્યાસે રુક્ખે ન રુક્ખસ્સ પહારાદિપ્પદેસા જાનન્તિ અમ્હેસુ નિય્યાસો ઠિતોતિ, નપિ નિય્યાસો જાનાતિ અહં રુક્ખસ્સ પહારાદિપ્પદેસેસુ ઠિતોતિ, એવમેવ ન સરીરસ્સ ખાણુકણ્ટકાદીહિ અભિહતપ્પદેસા જાનન્તિ અમ્હેસુ પુબ્બો ઠિતોતિ. નપિ પુબ્બો જાનાતિ અહં તેસુ પદેસેસુ ઠિતોતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ પુબ્બો નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો યૂસભૂતો આબન્ધનાકારો આપોધાતૂતિ.

૩૩૪. લોહિતેસુ સંસરણલોહિતં પિત્તં વિય સકલસરીરં બ્યાપેત્વા ઠિતં. સન્નિચિતલોહિતં યકનટ્ઠાનસ્સ હેટ્ઠાભાગં પૂરેત્વા એકપત્થપૂરમત્તં વક્કહદયયકનપપ્ફાસાનિ તેમેન્તં ઠિતં. તત્થ સંસરણલોહિતે અબદ્ધપિત્તસદિસોવ વિનિચ્છયો. ઇતરં પન યથા જજ્જરકપાલે ઓવટ્ઠે ઉદકે હેટ્ઠા લેડ્ડુખણ્ડાદીનિ તેમયમાને ન લેડ્ડુખણ્ડાદીનિ જાનન્તિ મયં ઉદકેન તેમિયમાનાતિ. નપિ ઉદકં જાનાતિ અહં લેડ્ડુખણ્ડાદીનિ તેમેમીતિ, એવમેવ ન યકનસ્સ હેટ્ઠાભાગટ્ઠાનં વક્કાદીનિ વા જાનન્તિ મયિ લોહિતં ઠિતં અમ્હે વા તેમયમાનં ઠિતન્તિ. નપિ લોહિતં જાનાતિ અહં યકનસ્સ હેટ્ઠાભાગં પૂરેત્વા વક્કાદીનિ તેમયમાનં ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ લોહિતં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો યૂસભૂતો આબન્ધનાકારો આપોધાતૂતિ.

૩૩૫. સેદો અગ્ગિસન્તાપાદિકાલેસુ કેસલોમકૂપવિવરાનિ પૂરેત્વા તિટ્ઠતિ ચેવ પગ્ઘરતિ ચ. તત્થ યથા ઉદકા અબ્બૂળ્હમત્તેસુ ભિસમુળાલકુમુદનાળકલાપેસુ ન ભિસાદિકલાપવિવરાનિ જાનન્તિ અમ્હેહિ ઉદકં પગ્ઘરતીતિ. નપિ ભિસાદિકલાપવિવરેહિ પગ્ઘરન્તં ઉદકં જાનાતિ અહં ભિસાદિકલાપવિવરેહિ પગ્ઘરામીતિ, એવમેવ ન કેસલોમકૂપવિવરાનિ જાનન્તિ અમ્હેહિ સેદો પગ્ઘરતીતિ. નપિ સેદો જાનાતિ અહં કેસલોમકૂપવિવરેહિ પગ્ઘરામીતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ સેદો નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો યૂસભૂતો આબન્ધનાકારો આપોધાતૂતિ.

૩૩૬. મેદો થૂલસ્સ સકલસરીરં ફરિત્વા કિસસ્સ જઙ્ઘમંસાદીનિ નિસ્સાય ઠિતો પત્થિન્નસિનેહો. તત્થ યથા હલિદ્દિપિલોતિકપટિચ્છન્ને મંસપુઞ્જે ન મંસપુઞ્જો જાનાતિ મં નિસ્સાય હલિદ્દિપિલોતિકા ઠિતાતિ. નપિ હલિદ્દિપિલોતિકા જાનાતિ અહં મંસપુઞ્જં નિસ્સાય ઠિતાતિ, એવમેવ ન સકલસરીરે જઙ્ઘાદીસુ વા મંસં જાનાતિ મં નિસ્સાય મેદો ઠિતોતિ. નપિ મેદો જાનાતિ અહં સકલસરીરે જઙ્ઘાદીસુ વા મંસં નિસ્સાય ઠિતોતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ મેદો નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો પત્થિન્નયૂસો આબન્ધનાકારો આપોધાતૂતિ.

૩૩૭. અસ્સુ યદા સઞ્જાયતિ તદા અક્ખિકૂપકે પૂરેત્વા તિટ્ઠતિ વા પગ્ઘરતિ વા. તત્થ યથા ઉદકપુણ્ણેસુ તરુણતાલટ્ઠિકૂપકેસુ ન તરુણતાલટ્ઠિકૂપકા જાનન્તિ અમ્હેસુ ઉદકં ઠિતન્તિ. નપિ તરુણતાલટ્ઠિકૂપકેસુ ઉદકં જાનાતિ અહં તરુણતાલટ્ઠિકૂપકેસુ ઠિતન્તિ, એવમેવ ન અક્ખિકૂપકા જાનન્તિ અમ્હેસુ અસ્સુ ઠિતન્તિ. નપિ અસ્સુ જાનાતિ અહં અક્ખિકૂપકેસુ ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ અસ્સુ નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો યૂસભૂતો આબન્ધનાકારો આપોધાતૂતિ.

૩૩૮. વસા અગ્ગિસન્તાપાદિકાલે હત્થતલહત્થપિટ્ઠિપાદતલપાદપિટ્ઠિ નાસાપુટનલાટઅંસકૂટેસુ ઠિતવિલીનસ્નેહો. તત્થ યથા પક્ખિત્તતેલે આચામે ન આચામો જાનાતિ મં તેલં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતન્તિ. નપિ તેલં જાનાતિ અહં આચામં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતન્તિ, એવમેવ ન હત્થતલાદિપ્પદેસો જાનાતિ મં વસા અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતાતિ. નપિ વસા જાનાતિ અહં હત્થતલાદિપ્પદેસં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતાતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ વસા નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો યૂસભૂતો આબન્ધનાકારો આપોધાતૂતિ.

૩૩૯. ખેળો તથારૂપે ખેળુપ્પત્તિપચ્ચયે સતિ ઉભોહિ કપોલપસ્સેહિ ઓરોહિત્વા જિવ્હાતલે તિટ્ઠતિ. તત્થ યથા અબ્બોચ્છિન્નઉદકનિસ્સન્દે નદીતીરકૂપકે ન કૂપતલં જાનાતિ મયિ ઉદકં સન્તિટ્ઠતીતિ. નપિ ઉદકં જાનાતિ અહં કૂપતલે સન્તિટ્ઠામીતિ, એવમેવ ન જિવ્હાતલં જાનાતિ મયિ ઉભોહિ કપોલપસ્સેહિ ઓરોહિત્વા ખેળો ઠિતોતિ. નપિ ખેળો જાનાતિ અહં ઉભોહિ કપોલપસ્સેહિ ઓરોહિત્વા જિવ્હાતલે ઠિતોતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ ખેળો નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો યૂસભૂતો આબન્ધનાકારો આપોધાતૂતિ.

૩૪૦. સિઙ્ઘાણિકા યદા સઞ્જાયતિ, તદા નાસાપુટે પૂરેત્વા તિટ્ઠતિ વા પગ્ઘરતિ વા. તત્થ યથા પૂતિદધિભરિતાય સિપ્પિકાય ન સિપ્પિકા જાનાતિ મયિ પૂતિદધિ ઠિતન્તિ. નપિ પૂતિદધિ જાનાતિ અહં સિપ્પિકાય ઠિતન્તિ, એવમેવ ન નાસાપુટા જાનન્તિ અમ્હેસુ સિઙ્ઘાણિકા ઠિતાતિ. નપિ સિઙ્ઘાણિકા જાનાતિ અહં નાસાપુટેસુ ઠિતાતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ સિઙ્ઘાણિકા નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો યૂસભૂતો આબન્ધનાકારો આપોધાતૂતિ.

૩૪૧. લસિકા અટ્ઠિકસન્ધીનં અબ્ભઞ્જનકિચ્ચં સાધયમાના અસીતિસતસન્ધીસુ ઠિતા. તત્થ યથા તેલબ્ભઞ્જિતે અક્ખે ન અક્ખો જાનાતિ મં તેલં અબ્ભઞ્જિત્વા ઠિતન્તિ. નપિ તેલં જાનાતિ અહં અક્ખં અબ્ભઞ્જિત્વા ઠિતન્તિ, એવમેવ ન અસીતિસતસન્ધયો જાનન્તિ લસિકા અમ્હે અબ્ભઞ્જિત્વા ઠિતાતિ. નપિ લસિકા જાનાતિ અહં અસીતિસતસન્ધયો અબ્ભઞ્જિત્વા ઠિતાતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ લસિકા નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો યૂસભૂતો આબન્ધનાકારો આપોધાતૂતિ.

૩૪૨. મુત્તં વત્થિસ્સ અબ્ભન્તરે ઠિતં. તત્થ યથા ચન્દનિકાય પક્ખિત્તે અમુખે રવણઘટે ન રવણઘટો જાનાતિ મયિ ચન્દનિકારસો ઠિતોતિ. નપિ ચન્દનિકારસો જાનાતિ અહં રવણઘટે ઠિતોતિ, એવમેવ ન વત્થિ જાનાતિ મયિ મુત્તં ઠિતન્તિ. નપિ મુત્તં જાનાતિ અહં વત્થિમ્હિ ઠિતન્તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ મુત્તં નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો યૂસભૂતો આબન્ધનાકારો આપોધાતૂતિ.

૩૪૩. એવં કેસાદીસુ મનસિકારં પવત્તેત્વા યેન સન્તપ્પતિ, અયં ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો પરિપાચનાકારો તેજોધાતૂતિ, યેન જીરીયતિ, યેન પરિડય્હતિ, યેન અસિતપીતખાયિતસાયિતં સમ્મા પરિણામં ગચ્છતિ, અયં ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો પરિપાચનાકારો તેજોધાતૂતિ એવં તેજોકોટ્ઠાસેસુ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો.

૩૪૪. તતો ઉદ્ધઙ્ગમે વાતે ઉદ્ધઙ્ગમવસેન પરિગ્ગહેત્વા અધોગમે અધોગમવસેન, કુચ્છિસયે કુચ્છિસયવસેન, કોટ્ઠાસયે કોટ્ઠાસયવસેન, અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિમ્હિ અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિવસેન, અસ્સાસપસ્સાસે અસ્સાસપસ્સાસવસેન પરિગ્ગહેત્વા ઉદ્ધઙ્ગમા વાતા નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો વિત્થમ્ભનાકારો વાયોધાતૂતિ, અધોગમા વાતા નામ, કુચ્છિસયા વાતા નામ, કોટ્ઠાસયા વાતા નામ, અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો વાતા નામ, અસ્સાસપસ્સાસા વાતા નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો વિત્થમ્ભનાકારો વાયોધાતૂતિ એવં વાયોકોટ્ઠાસેસુ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. તસ્સેવં પવત્તમનસિકારસ્સ ધાતુયો પાકટા હોન્તિ. તા પુનપ્પુનં આવજ્જતો મનસિકરોતો વુત્તનયેનેવ ઉપચારસમાધિ ઉપ્પજ્જતિ.

૩૪૫. યસ્સ પન એવં ભાવયતો કમ્મટ્ઠાનં ન ઇજ્ઝતિ, તેન સલક્ખણસઙ્ખેપતો ભાવેતબ્બં. કથં? વીસતિયા કોટ્ઠાસેસુ થદ્ધલક્ખણં પથવીધાતૂતિ વવત્થપેતબ્બં. તત્થેવ આબન્ધનલક્ખણં આપોધાતૂતિ. પરિપાચનલક્ખણં તેજોધાતૂતિ. વિત્થમ્ભનલક્ખણં વાયોધાતૂતિ.

દ્વાદસસુ કોટ્ઠાસેસુ આબન્ધનલક્ખણં આપોધાતૂતિ વવત્થપેતબ્બં. તત્થેવ પરિપાચનલક્ખણં તેજોધાતૂતિ. વિત્થમ્ભનલક્ખણં વાયોધાતૂતિ. થદ્ધલક્ખણં પથવીધાતૂતિ.

ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ પરિપાચનલક્ખણં તેજોધાતૂતિ વવત્થપેતબ્બં. તેન અવિનિભુત્તં વિત્થમ્ભનલક્ખણં વાયોધાતૂતિ. થદ્ધલક્ખણં પથવીધાતૂતિ. આબન્ધનલક્ખણં આપોધાતૂતિ.

છસુ કોટ્ઠાસેસુ વિત્થમ્ભનલક્ખણં વાયોધાતૂતિ વવત્થપેતબ્બં. તત્થેવ થદ્ધલક્ખણં પથવીધાતૂતિ. આબન્ધનલક્ખણં આપોધાતૂતિ. પરિપાચનલક્ખણં તેજોધાતૂતિ. તસ્સેવં વવત્થાપયતો ધાતુયો પાકટા હોન્તિ. તા પુનપ્પુનં આવજ્જતો મનસિકરોતો વુત્તનયેનેવ ઉપચારસમાધિ ઉપ્પજ્જતિ.

૩૪૬. યસ્સ પન એવમ્પિ ભાવયતો કમ્મટ્ઠાનં ન ઇજ્ઝતિ, તેન સલક્ખણવિભત્તિતો ભાવેતબ્બં. કથં? પુબ્બે વુત્તનયેનેવ કેસાદયો પરિગ્ગહેત્વા કેસમ્હિ થદ્ધલક્ખણં પથવીધાતૂતિ વવત્થપેતબ્બં. તત્થેવ આબન્ધનલક્ખણં આપોધાતૂતિ. પરિપાચનલક્ખણં તેજોધાતૂતિ. વિત્થમ્ભનલક્ખણં વાયોધાતૂતિ. એવં સબ્બકોટ્ઠાસેસુ એકેકસ્મિં કોટ્ઠાસે ચતસ્સો ચતસ્સો ધાતુયો વવત્થપેતબ્બા. તસ્સેવં વવત્થાપયતો ધાતુયો પાકટા હોન્તિ. તા પુનપ્પુનં આવજ્જતો મનસિકરોતો વુત્તનયેનેવ ઉપચારસમાધિ ઉપ્પજ્જતિ.

અપિચ ખો પન વચનત્થતો, કલાપતો, ચુણ્ણતો, લક્ખણાદિતો, સમુટ્ઠાનતો, નાનત્તેકત્તતો, વિનિબ્ભોગાવિનિબ્ભોગતો, સભાગવિસભાગતો, અજ્ઝત્તિકબાહિરવિસેસતો, સઙ્ગહતો, પચ્ચયતો, અસમન્નાહારતો, પચ્ચયવિભાગતોતિ ઇમેહિપિ આકારેહિ ધાતુયો મનસિકાતબ્બા.

૩૪૭. તત્થ વચનત્થતો મનસિકરોન્તેન પત્થટત્તા પથવી. અપ્પોતિ આપિયતિ અપ્પાયતીતિ વા આપો. તેજતીતિ તેજો. વાયતીતિ વાયો. અવિસેસેન પન સલક્ખણધારણતો દુક્ખાદાનતો દુક્ખાધાનતો ચ ધાતૂતિ. એવં વિસેસસામઞ્ઞવસેન વચનત્થતો મનસિકાતબ્બા.

૩૪૮. કલાપતોતિ યા અયં કેસા લોમાતિઆદિના નયેન વીસતિયા આકારેહિ પથવીધાતુ, પિત્તં સેમ્હન્તિ ચ આદિના નયેન દ્વાદસહાકારેહિ આપોધાતુ નિદ્દિટ્ઠા, તત્થ યસ્મા –

વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા, ચતસ્સો ચાપિ ધાતુયો;

અટ્ઠધમ્મસમોધાના, હોતિ કેસાતિ સમ્મુતિ;

તેસંયેવ વિનિબ્ભોગા, નત્થિ કેસાતિ સમ્મુતિ.

તસ્મા કેસાપિ અટ્ઠધમ્મકલાપમત્તમેવ. તથા લોમાદયોતિ. યો પનેત્થ કમ્મસમુટ્ઠાનો કોટ્ઠાસો, સો જીવિતિન્દ્રિયેન ચ ભાવેન ચ સદ્ધિં દસધમ્મકલાપોપિ હોતિ. ઉસ્સદવસેન પન પથવીધાતુ આપોધાતૂતિ સઙ્ખં ગતો. એવં કલાપતો મનસિકાતબ્બા.

૩૪૯. ચુણ્ણતોતિ ઇમસ્મિં હિ સરીરે મજ્ઝિમેન પમાણેન પરિગ્ગય્હમાના પરમાણુભેદસઞ્ચુણ્ણા સુખુમરજભૂતા પથવીધાતુ દોણમત્તા સિયા. સા તતો ઉપડ્ઢપ્પમાણાય આપોધાતુયા સઙ્ગહિતા, તેજોધાતુયા અનુપાલિતા વાયોધાતુયા વિત્થમ્ભિતા ન વિકિરિયતિ ન વિદ્ધંસિયતિ, અવિકિરિયમાના અવિદ્ધંસિયમાના અનેકવિધં ઇત્થિપુરિસલિઙ્ગાદિભાવવિકપ્પં ઉપગચ્છતિ, અણુથૂલદીઘરસ્સથિરકથિનાદિભાવઞ્ચ પકાસેતિ.

યૂસગતા આબન્ધનાકારભૂતા પનેત્થ આપોધાતુ પથવીપતિટ્ઠિતા તેજાનુપાલિતા વાયોવિત્થમ્ભિતા ન પગ્ઘરતિ ન પરિસ્સવતિ, અપગ્ઘરમાના અપરિસ્સવમાના પીણિતપીણિતભાવં દસ્સેતિ.

અસિતપીતાદિપાચકા ચેત્થ ઉસુમાકારભૂતા ઉણ્હત્તલક્ખણા તેજોધાતુ પથવીપતિટ્ઠિતા આપોસઙ્ગહિતા વાયોવિત્થમ્ભિતા ઇમં કાયં પરિપાચેતિ, વણ્ણસમ્પત્તિઞ્ચસ્સ આવહતિ. તાય ચ પન પરિપાચિતો અયં કાયો ન પૂતિભાવં દસ્સેતિ.

અઙ્ગમઙ્ગાનુસટા ચેત્થ સમુદીરણવિત્થમ્ભનલક્ખણા વાયોધાતુ પથવીપતિટ્ઠિતા આપોસઙ્ગહિતા તેજાનુપાલિતા ઇમં કાયં વિત્થમ્ભેતિ. તાય ચ પન વિત્થમ્ભિતો અયં કાયો ન પરિપતતિ, ઉજુકં સણ્ઠાતિ. અપરાય વાયોધાતુયા સમબ્ભાહતો ગમનટ્ઠાનનિસજ્જાસયનઇરિયાપથેસુ વિઞ્ઞત્તિં દસ્સેતિ, સમિઞ્જેતિ, સમ્પસારેતિ, હત્થપાદં લાળેતિ. એવમેતં ઇત્થિપુરિસાદિભાવેન બાલજનવઞ્ચનં માયારૂપસદિસં ધાતુયન્તં પવત્તતીતિ એવં ચુણ્ણતો મનસિકાતબ્બા.

૩૫૦. લક્ખણાદિતોતિ પથવીધાતુ કિં લક્ખણા, કિં રસા, કિં પચ્ચુપટ્ઠાનાતિ એવં ચતસ્સોપિ ધાતુયો આવજ્જેત્વા પથવીધાતુ કક્ખળત્તલક્ખણા, પતિટ્ઠાનરસા, સમ્પટિચ્છનપચ્ચુપટ્ઠાના. આપોધાતુ પગ્ઘરણલક્ખણા, બ્રૂહનરસા, સઙ્ગહપચ્ચુપટ્ઠાના. તેજોધાતુ ઉણ્હત્તલક્ખણા, પરિપાચનરસા, મદ્દવાનુપ્પદાનપચ્ચુપટ્ઠાના. વાયોધાતુ વિત્થમ્ભનલક્ખણા, સમુદીરણરસા. અભિનીહારપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ એવં લક્ખણાદિતો મનસિકાતબ્બા.

૩૫૧. સમુટ્ઠાનતોતિ યે ઇમે પથવીધાતુઆદીનં વિત્થારતો દસ્સનવસેન કેસાદયો દ્વાચત્તાલીસ કોટ્ઠાસા દસ્સિતા. તેસુ ઉદરિયં કરીસં પુબ્બો મુત્તન્તિ ઇમે ચત્તારો કોટ્ઠાસા ઉતુસમુટ્ઠાનાવ. અસ્સુ સેદો ખેળો સિઙ્ઘાણિકાતિ ઇમે ચત્તારો ઉતુચિત્તસમુટ્ઠાના. અસિતાદિપરિપાચકો તેજો કમ્મસમુટ્ઠાનોવ. અસ્સાસપસ્સાસા ચિત્તસમુટ્ઠાનાવ. અવસેસા સબ્બેપિ ચતુસમુટ્ઠાનાતિ એવં સમુટ્ઠાનતો મનસિકાતબ્બા.

૩૫૨. નાનત્તેકત્તતોતિ સબ્બાસમ્પિ ધાતૂનં સલક્ખણાદિતો નાનત્તં. અઞ્ઞાનેવ હિ પથવીધાતુયા લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનાનિ. અઞ્ઞાનિ આપોધાતુઆદીનં. એવં લક્ખણાદિવસેન પન કમ્મસમુટ્ઠાનાદિવસેન ચ નાનત્તભૂતાનમ્પિ એતાસં રૂપમહાભૂતધાતુધમ્મઅનિચ્ચાદિવસેન એકત્તં હોતિ. સબ્બાપિ હિ ધાતુયો રુપ્પનલક્ખણં અનતીતત્તા રૂપાનિ. મહન્તપાતુભાવાદીહિ કારણેહિ મહાભૂતાનિ.

મહન્તપાતુભાવાદીહીતિ એતા હિ ધાતુયો મહન્તપાતુભાવતો, મહાભૂતસામઞ્ઞતો, મહાપરિહારતો, મહાવિકારતો, મહત્તા ભૂતત્તા ચાતિ ઇમેહિ કારણેહિ મહાભૂતાનીતિ વુચ્ચન્તિ.

તત્થ મહન્તપાતુભાવતોતિ એતાનિ હિ અનુપાદિન્નસન્તાનેપિ ઉપાદિન્નસન્તાનેપિ મહન્તાનિ પાતુભૂતાનિ. તેસં અનુપાદિન્નસન્તાને –

દુવે સતસહસ્સાનિ, ચત્તારિ નહુતાનિ ચ;

એત્તકં બહલત્તેન, સઙ્ખાતાયં વસુન્ધરાતિ. –

આદિના નયેન મહન્તપાતુભાવતા બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વુત્તાવ.

ઉપાદિન્નસન્તાનેપિ મચ્છકચ્છપદેવદાનવાદિસરીરવસેન મહન્તાનેવ પાતુભૂતાનિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે યોજનસતિકાપિ અત્તભાવા’’તિઆદિ.

મહાભૂતસામઞ્ઞતોતિ એતાનિ હિ યથા માયાકારો અમણિંયેવ ઉદકં મણિં કત્વા દસ્સેતિ, અસુવણ્ણંયેવ લેડ્ડું સુવણ્ણં કત્વા દસ્સેતિ.

યથા ચ સયં નેવ યક્ખો ન યક્ખી સમાનો યક્ખભાવમ્પિ યક્ખિભાવમ્પિ દસ્સેતિ, એવમેવ સયં અનીલાનેવ હુત્વા નીલં ઉપાદારૂપં દસ્સેન્તિ, અપીતાનિ અલોહિતાનિ અનોદાતાનેવ હુત્વા ઓદાતં ઉપાદારૂપં દસ્સેન્તીતિ માયાકારમહાભૂતસામઞ્ઞતો મહાભૂતાનિ.

યથા ચ યક્ખાદીનિ મહાભૂતાનિ યં ગણ્હન્તિ, નેવ નેસં તસ્સ અન્તો ન બહિ ઠાનં ઉપલબ્ભતિ, ન ચ તં નિસ્સાય ન તિટ્ઠન્તિ, એવમેવ તાનિપિ નેવ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અન્તો ન બહિ ઠિતાનિ હુત્વા ઉપલબ્ભન્તિ, ન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય ન તિટ્ઠન્તીતિ અચિન્તેય્યટ્ઠાનતાય યક્ખાદિમહાભૂતસામઞ્ઞતોપિ મહાભૂતાનિ. યથા ચ યક્ખિનીસઙ્ખાતાનિ મહાભૂતાનિ મનાપેહિ વણ્ણસણ્ઠાનવિક્ખેપેહિ અત્તનો ભયાનકભાવં પટિચ્છાદેત્વા સત્તે વઞ્ચેન્તિ, એવમેવ એતાનિપિ ઇત્થિપુરિસસરીરાદીસુ મનાપેન છવિવણ્ણેન મનાપેન અત્તનો અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસણ્ઠાનેન મનાપેન ચ હત્થપાદઙ્ગુલિભમુકવિક્ખેપેન અત્તનો કક્ખળત્તાદિભેદં સરસલક્ખણં પટિચ્છાદેત્વા બાલજનં વઞ્ચેન્તિ, અત્તનો સભાવં દટ્ઠું ન દેન્તીતિ વઞ્ચકત્તેન યક્ખિનીમહાભૂતસામઞ્ઞતોપિ મહાભૂતાનિ.

મહાપરિહારતોતિ મહન્તેહિ પચ્ચયેહિ પરિહરિતબ્બતો. એતાનિ હિ દિવસે દિવસે ઉપનેતબ્બત્તા મહન્તેહિ ઘાસચ્છાદનાદીહિ ભૂતાનિ પવત્તાનીતિ મહાભૂતાનિ. મહાપરિહારાનિ વા ભૂતાનીતિપિ મહાભૂતાનિ.

મહાવિકારતોતિ એતાનિ હિ અનુપાદિન્નાનિપિ ઉપાદિન્નાનિપિ મહાવિકારાનિ હોન્તિ. તત્થ અનુપાદિન્નાનં કપ્પવુટ્ઠાને વિકારમહત્તં પાકટં હોતિ. ઉપાદિન્નાનં ધાતુક્ખોભકાલે. તથા હિ –

ભૂમિતો વુટ્ઠિતા યાવ, બ્રહ્મલોકા વિધાવતિ;

અચ્ચિ અચ્ચિમતો લોકે, ડય્હમાનમ્હિ તેજસા.

કોટિસતસહસ્સેકં, ચક્કવાળં વિલીયતિ;

કુપિતેન યદા લોકો, સલિલેન વિનસ્સતિ.

કોટિસતસહસ્સેકં, ચક્કવાળં વિકીરતિ;

વાયોધાતુપ્પકોપેન, યદા લોકો વિનસ્સતિ.

પત્થદ્ધો ભવતિ કાયો, દટ્ઠો કટ્ઠમુખેન વા;

પથવીધાતુપ્પકોપેન, હોતિ કટ્ઠમુખેવ સો.

પૂતિયો ભવતિ કાયો, દટ્ઠો પૂતિમુખેન વા;

આપોધાતુપ્પકોપેન, હોતિ પૂતિમુખેવ સો.

સન્તત્તો ભવતિ કાયો, દટ્ઠો અગ્ગિમુખેન વા;

તેજોધાતુપ્પકોપેન, હોતિ અગ્ગિમુખેવ સો.

સઞ્છિન્નો ભવતિ કાયો, દટ્ઠો સત્થમુખેન વા;

વાયોધાતુપ્પકોપેન, હોતિ સત્થમુખેવ સો.

ઇતિ મહાવિકારાનિ ભૂતાનીતિ મહાભૂતાનિ.

મહત્તા ભૂતત્તા ચાતિ એતાનિ હિ મહન્તાનિ મહતા વાયામેન પરિગ્ગહેતબ્બત્તા ભૂતાનિ વિજ્જમાનત્તાતિ મહત્તા ભૂતત્તા ચ મહાભૂતાનિ.

એવં સબ્બાપેતા ધાતુયો મહન્તપાતુભાવાદીહિ કારણેહિ મહાભૂતાનિ.

સલક્ખણધારણતો પન દુક્ખાદાનતો ચ દુક્ખાધાનતો ચ સબ્બાપિ ધાતુલક્ખણં અનતીતત્તા ધાતુયો. સલક્ખણધારણેન ચ અત્તનો ખણાનુરૂપધારણેન ચ ધમ્મા. ખયટ્ઠેન અનિચ્ચા. ભયટ્ઠેન દુક્ખા. અસારકટ્ઠેન અનત્તા.

ઇતિ સબ્બાસમ્પિ રૂપમહાભૂતધાતુધમ્મઅનિચ્ચાદિવસેન એકત્તન્તિ એવં નાનત્તેકત્તતો મનસિકાતબ્બા.

૩૫૩. વિનિબ્ભોગાવિનિબ્ભોગતોતિ સહુપ્પન્નાવ એતા એકેકસ્મિં સબ્બપરિયન્તિમે સુદ્ધટ્ઠકાદિકલાપેપિ પદેસેન અવિનિબ્ભુત્તા. લક્ખણેન પન વિનિબ્ભુત્તાતિ એવં વિનિબ્ભોગાવિનિબ્ભોગતો મનસિકાતબ્બા.

૩૫૪. સભાગવિસભાગતોતિ એવં અવિનિબ્ભુત્તાસુ ચાપિ એતાસુ પુરિમા દ્વે ગરુકત્તા સભાગા. તથા પચ્છિમા લહુકત્તા. પુરિમા પન પચ્છિમાહિ પચ્છિમા ચ પુરિમાહિ વિસભાગાતિ એવં સભાગવિસભાગતો મનસિકાતબ્બા.

૩૫૫. અજ્ઝત્તિકબાહિરવિસેસતોતિ અજ્ઝત્તિકા ધાતુયો વિઞ્ઞાણવત્થુવિઞ્ઞત્તિઇન્દ્રિયાનં નિસ્સયા હોન્તિ, સઇરિયાપથા, ચતુસમુટ્ઠાના. બાહિરા વુત્તવિપરીતપ્પકારાતિ એવં અજ્ઝત્તિકબાહિરવિસેસતો મનસિકાતબ્બા.

૩૫૬. સઙ્ગહતોતિ કમ્મસમુટ્ઠાના પથવીધાતુ કમ્મસમુટ્ઠાનાહિ ઇતરાહિ એકસઙ્ગહા હોતિ સમુટ્ઠાનનાનત્તાભાવતો. તથા ચિત્તાદિસમુટ્ઠાના ચિત્તાદિસમુટ્ઠાનાહીતિ એવં સઙ્ગહતો મનસિકાતબ્બા.

૩૫૭. પચ્ચયતોતિ પથવીધાતુ આપોસઙ્ગહિતા તેજોઅનુપાલિતા વાયોવિત્થમ્ભિતા તિણ્ણં મહાભૂતાનં પતિટ્ઠા હુત્વા પચ્ચયો હોતિ. આપોધાતુ પથવીપતિટ્ઠિતા તેજોઅનુપાલિતા વાયોવિત્થમ્ભિતા તિણ્ણં મહાભૂતાનં આબન્ધનં હુત્વા પચ્ચયો હોતિ. તેજોધાતુ પથવીપતિટ્ઠિતા આપોસઙ્ગહિતા વાયોવિત્થમ્ભિતા તિણ્ણં મહાભૂતાનં પરિપાચનં હુત્વા પચ્ચયો હોતિ. વાયોધાતુ પથવીપતિટ્ઠિતા આપોસઙ્ગહિતા તેજોપરિપાચિતા તિણ્ણં મહાભૂતાનં વિત્થમ્ભનં હુત્વા પચ્ચયો હોતીતિ એવં પચ્ચયતો મનસિકાતબ્બા.

૩૫૮. અસમન્નાહારતોતિ પથવીધાતુ ચેત્થ ‘‘અહં પથવીધાતૂ’’તિ વા, ‘‘તિણ્ણં મહાભૂતાનં પતિટ્ઠા હુત્વા પચ્ચયો હોમી’’તિ વા ન જાનાતિ. ઇતરાનિપિ તીણિ ‘‘અમ્હાકં પથવીધાતુ પતિટ્ઠા હુત્વા પચ્ચયો હોતી’’તિ ન જાનન્તિ. એસ નયો સબ્બત્થાતિ એવં અસમન્નાહારતો મનસિકાતબ્બા.

૩૫૯. પચ્ચયવિભાગતોતિ ધાતૂનં હિ કમ્મં, ચિત્તં, આહારો, ઉતૂતિ ચત્તારો પચ્ચયા. તત્થ કમ્મસમુટ્ઠાનાનં કમ્મમેવ પચ્ચયો હોતિ, ન ચિત્તાદયો. ચિત્તાદિસમુટ્ઠાનાનમ્પિ ચિત્તાદયોવ પચ્ચયા હોન્તિ, ન ઇતરે. કમ્મસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ કમ્મં જનકપચ્ચયો હોતિ, સેસાનં પરિયાયતો ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતિ. ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ચિત્તં જનકપચ્ચયો હોતિ, સેસાનં પચ્છાજાતપચ્ચયો અત્થિપચ્ચયો અવિગતપચ્ચયો ચ. આહારસમુટ્ઠાનાનં આહારો જનકપચ્ચયો હોતિ, સેસાનં આહારપચ્ચયો અત્થિપચ્ચયો અવિગતપચ્ચયો ચ. ઉતુસમુટ્ઠાનાનં ઉતુ જનકપચ્ચયો હોતિ, સેસાનં અત્થિપચ્ચયો અવિગતપચ્ચયો ચ. કમ્મસમુટ્ઠાનં મહાભૂતં કમ્મસમુટ્ઠાનાનમ્પિ મહાભૂતાનં પચ્ચયો હોતિ ચિત્તાદિસમુટ્ઠાનાનમ્પિ. તથા ચિત્તસમુટ્ઠાનં, આહારસમુટ્ઠાનં. ઉતુસમુટ્ઠાનં મહાભૂતં ઉતુસમુટ્ઠાનાનમ્પિ મહાભૂતાનં પચ્ચયો હોતિ કમ્માદિસમુટ્ઠાનાનમ્પિ.

તત્થ કમ્મસમુટ્ઠાના પથવીધાતુ કમ્મસમુટ્ઠાનાનં ઇતરાસં સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન ચેવ પતિટ્ઠાવસેન ચ પચ્ચયો હોતિ, ન જનકવસેન. ઇતરેસં તિસન્તતિમહાભૂતાનં નિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેન પચ્ચયો હોતિ, ન પતિટ્ઠાવસેન ન જનકવસેન. આપોધાતુ ચેત્થ ઇતરાસં તિણ્ણં સહજાતાદિવસેન ચેવ આબન્ધનવસેન ચ પચ્ચયો હોતિ, ન જનકવસેન. ઇતરેસં તિસન્તતિકાનં નિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયવસેનેવ, ન આબન્ધનવસેન ન જનકવસેન. તેજોધાતુપેત્થ ઇતરાસં તિણ્ણં સહજાતાદિવસેન ચેવ પરિપાચનવસેન ચ પચ્ચયો હોતિ, ન જનકવસેન. ઇતરેસં તિસન્તતિકાનં નિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયવસેનેવ, ન પરિપાચનવસેન, ન જનકવસેન. વાયોધાતુપેત્થ ઇતરાસં તિણ્ણં સહજાતાદિવસેન ચેવ વિત્થમ્ભનવસેન ચ પચ્ચયો હોતિ, ન જનકવસેન. ઇતરેસં તિસન્તતિકાનં નિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયવસેનેવ, ન વિત્થમ્ભનવસેન, ન જનકવસેન. ચિત્તઆહારઉતુસમુટ્ઠાનપથવીધાતુઆદીસુપિ એસેવ નયો.