૧૨. ઇદ્ધિવિધનિદ્દેસો

અભિઞ્ઞાકથા

૩૬૫. ઇદાનિ યાસં લોકિકાભિઞ્ઞાનં વસેન અયં સમાધિભાવના અભિઞ્ઞાનિસંસાતિ વુત્તા, તા અભિઞ્ઞા સમ્પાદેતું યસ્મા પથવીકસિણાદીસુ અધિગતચતુત્થજ્ઝાનેન યોગિના યોગો કાતબ્બો. એવઞ્હિસ્સ સા સમાધિભાવના અધિગતાનિસંસા ચેવ ભવિસ્સતિ થિરતરા ચ, સો અધિગતાનિસંસાય થિરતરાય સમાધિભાવનાય સમન્નાગતો સુખેનેવ પઞ્ઞાભાવનં સમ્પાદેસ્સતિ. તસ્મા અભિઞ્ઞાકથં તાવ આરભિસ્સામ.

ભગવતા હિ અધિગતચતુત્થજ્ઝાનસમાધીનં કુલપુત્તાનં સમાધિભાવનાનિસંસદસ્સનત્થઞ્ચેવ ઉત્તરુત્તરિ પણીતપણીતધમ્મદેસનત્થઞ્ચ ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે ઇદ્ધિવિધાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૩૮) નયેન ઇદ્ધિવિધં, દિબ્બસોતધાતુઞાણં, ચેતોપરિયઞાણં, પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં, સત્તાનં ચુતૂપપાતે ઞાણન્તિ પઞ્ચ લોકિકાભિઞ્ઞા વુત્તા.

તત્થ એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતીતિઆદિકં ઇદ્ધિવિકુબ્બનં કાતુકામેન આદિકમ્મિકેન યોગિના ઓદાતકસિણપરિયન્તેસુ અટ્ઠસુ કસિણેસુ અટ્ઠ અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા –

કસિણાનુલોમતો, કસિણપટિલોમતો, કસિણાનુલોમપટિલોમતો, ઝાનાનુલોમતો, ઝાનપટિલોમતો, ઝાનાનુલોમપટિલોમતો, ઝાનુક્કન્તિકતો, કસિણુક્કન્તિકતો, ઝાનકસિણુક્કન્તિકતો, અઙ્ગસઙ્કન્તિતો, આરમ્મણસઙ્કન્તિતો, અઙ્ગારમ્મણસઙ્કન્તિતો, અઙ્ગવવત્થાપનતો, આરમ્મણવવત્થાપનતોતિ.

ઇમેહિ ચુદ્દસહિ આકારેહિ ચિત્તં પરિદમેતબ્બં.

૩૬૬. કતમં પનેત્થ કસિણાનુલોમં…પે… કતમં આરમ્મણવવત્થાપનન્તિ. ઇધ ભિક્ખુ પથવીકસિણે ઝાનં સમાપજ્જતિ, તતો આપોકસિણેતિ એવં પટિપાટિયા અટ્ઠસુ કસિણેસુ સતક્ખત્તુમ્પિ સહસ્સક્ખત્તુમ્પિ સમાપજ્જતિ, ઇદં કસિણાનુલોમં નામ.

ઓદાતકસિણતો પન પટ્ઠાય તથેવ પટિલોમક્કમેન સમાપજ્જનં કસિણપટિલોમં નામ.

પથવીકસિણતો પટ્ઠાય યાવ ઓદાતકસિણં, ઓદાતકસિણતોપિ પટ્ઠાય યાવ પથવીકસિણન્તિ એવં અનુલોમપટિલોમવસેન પુનપ્પુનં સમાપજ્જનં કસિણાનુલોમપટિલોમં નામ.

પઠમજ્ઝાનતો પન પટ્ઠાય પટિપાટિયા યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં, તાવ પુનપ્પુનં સમાપજ્જનં ઝાનાનુલોમં નામ.

નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનતો પટ્ઠાય યાવ પઠમજ્ઝાનં, તાવ પુનપ્પુનં સમાપજ્જનં ઝાનપટિલોમં નામ.

પઠમજ્ઝાનતો પટ્ઠાય યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનતો પટ્ઠાય યાવ પઠમજ્ઝાનન્તિ એવં અનુલોમપટિલોમવસેન પુનપ્પુનં સમાપજ્જનં ઝાનાનુલોમપટિલોમં નામ.

પથવીકસિણે પન પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તત્થેવ તતિયં સમાપજ્જતિ, તતો તદેવ ઉગ્ઘાટેત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનં, તતો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ એવં કસિણં અનુક્કમિત્વા ઝાનસ્સેવ એકન્તરિકભાવેન ઉક્કમનં ઝાનુક્કન્તિકં નામ. એવં આપોકસિણાદિમૂલિકાપિ યોજના કાતબ્બા.

પથવીકસિણે પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા પુન તદેવ તેજોકસિણે, તતો નીલકસિણે, તતો લોહિતકસિણેતિ ઇમિના નયેન ઝાનં અનુક્કમિત્વા કસિણસ્સેવ એકન્તરિકભાવેન ઉક્કમનં કસિણુક્કન્તિકં નામ.

પથવીકસિણે પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તતો તેજોકસિણે તતિયં, નીલકસિણં ઉગ્ઘાટેત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનં, લોહિતકસિણતો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ ઇમિના નયેન ઝાનસ્સ ચેવ કસિણસ્સ ચ ઉક્કમનં ઝાનકસિણુક્કન્તિકં નામ.

પથવીકસિણે પન પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તત્થેવ ઇતરેસમ્પિ સમાપજ્જનં અઙ્ગસઙ્કન્તિકં નામ.

પથવીકસિણે પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તદેવ આપોકસિણે…પે… તદેવ ઓદાતકસિણેતિ એવં સબ્બકસિણેસુ એકસ્સેવ ઝાનસ્સ સમાપજ્જનં આરમ્મણસઙ્કન્તિકં નામ.

પથવીકસિણે પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા આપોકસિણે દુતિયં, તેજોકસિણે તતિયં, વાયોકસિણે ચતુત્થં, નીલકસિણં ઉગ્ઘાટેત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનં, પીતકસિણતો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં, લોહિતકસિણતો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં, ઓદાતકસિણતો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ એવં એકન્તરિકવસેન અઙ્ગાનઞ્ચ આરમ્મણાનઞ્ચ સઙ્કમનં અઙ્ગારમ્મણસઙ્કન્તિકં નામ.

પઠમં ઝાનં પન પઞ્ચઙ્ગિકન્તિ વવત્થપેત્વા દુતિયં તિવઙ્ગિકં, તતિયં દુવઙ્ગિકં, તથા ચતુત્થં આકાસાનઞ્ચાયતનં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ એવં ઝાનઙ્ગમત્તસ્સેવ વવત્થાપનં અઙ્ગવવત્થાપનં નામ.

તથા ઇદં પથવીકસિણન્તિ વવત્થપેત્વા ઇદં આપોકસિણં…પે… ઇદં ઓદાતકસિણન્તિ એવં આરમ્મણમત્તસ્સેવ વવત્થાપનં આરમ્મણવવત્થાપનં નામ. અઙ્ગારમ્મણવવત્થાપનમ્પિ એકે ઇચ્છન્તિ. અટ્ઠકથાસુ પન અનાગતત્તા અદ્ધા તં ભાવનામુખં ન હોતિ.

૩૬૭. ઇમેહિ પન ચુદ્દસહિ આકારેહિ ચિત્તં અપરિદમેત્વા પુબ્બે અભાવિતભાવનો આદિકમ્મિકો યોગાવચરો ઇદ્ધિવિકુબ્બનં સમ્પાદેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. આદિકમ્મિકસ્સ હિ કસિણપરિકમ્મમ્પિ ભારો, સતેસુ સહસ્સેસુ વા એકોવ સક્કોતિ. કતકસિણપરિકમ્મસ્સ નિમિત્તુપ્પાદનં ભારો, સતેસુ સહસ્સેસુ વા એકોવ સક્કોતિ. ઉપ્પન્ને નિમિત્તે તં વડ્ઢેત્વા અપ્પનાધિગમો ભારો, સતેસુ સહસ્સેસુ વા એકોવ સક્કોતિ. અધિગતપ્પનસ્સ ચુદ્દસહાકારેહિ ચિત્તપરિદમનં ભારો, સતેસુ સહસ્સેસુ વા એકોવ સક્કોતિ. ચુદ્દસહાકારેહિ પરિદમિતચિત્તસ્સાપિ ઇદ્ધિવિકુબ્બનં નામ ભારો, સતેસુ સહસ્સેસુ વા એકોવ સક્કોતિ. વિકુબ્બનપ્પત્તસ્સાપિ ખિપ્પનિસન્તિભાવો નામ ભારો, સતેસુ સહસ્સેસુ વા એકોવ ખિપ્પનિસન્તી હોતિ. થેરમ્બત્થલે મહારોહણગુત્તત્થેરસ્સ ગિલાનુપટ્ઠાનં આગતેસુ તિંસમત્તેસુ ઇદ્ધિમન્તસહસ્સેસુ ઉપસમ્પદાય અટ્ઠવસ્સિકો રક્ખિતત્થેરો વિય. તસ્સાનુભાવો પથવીકસિણનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૧.૭૮ આદયો) વુત્તોયેવ. તં પનસ્સાનુભાવં દિસ્વા થેરો આહ ‘‘આવુસો, સચે રક્ખિતો નાભવિસ્સ સબ્બે ગરહપ્પત્તા અસ્સામ ‘નાગરાજાનં રક્ખિતું નાસક્ખિંસૂ’તિ. તસ્મા અત્તના ગહેત્વા વિચરિતબ્બં આવુધં નામ મલં સોધેત્વાવ ગહેત્વા વિચરિતું વટ્ટતી’’તિ. તે થેરસ્સ ઓવાદે ઠત્વા તિંસસહસ્સાપિ ભિક્ખૂ ખિપ્પનિસન્તિનો અહેસું.

ખિપ્પનિસન્તિયાપિ ચ સતિ પરસ્સ પતિટ્ઠાભાવો ભારો, સતેસુ સહસ્સેસુ વા એકોવ હોતિ, ગિરિભણ્ડવાહનપૂજાય મારેન અઙ્ગારવસ્સે પવત્તિતે આકાસે પથવિં માપેત્વા અઙ્ગારવસ્સપરિત્તારકો થેરો વિય.

બલવપુબ્બયોગાનં પન બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધઅગ્ગસાવકાદીનં વિનાપિ ઇમિના વુત્તપ્પકારેન ભાવનાનુક્કમેન અરહત્તપટિલાભેનેવ ઇદઞ્ચ ઇદ્ધિવિકુબ્બનં અઞ્ઞે ચ પટિસમ્ભિદાદિભેદા ગુણા ઇજ્ઝન્તિ. તસ્મા યથા પિળન્ધનવિકતિં કત્તુકામો સુવણ્ણકારો અગ્ગિધમનાદીહિ સુવણ્ણં મુદું કમ્મઞ્ઞં કત્વાવ કરોતિ, યથા ચ ભાજનવિકતિં કત્તુકામો કુમ્ભકારો મત્તિકં સુપરિમદ્દિતં મુદું કત્વા કરોતિ, એવમેવ આદિકમ્મિકેન ઇમેહિ ચુદ્દસહાકારેહિ ચિત્તં પરિદમેત્વા છન્દસીસચિત્તસીસવીરિયસીસવીમંસાસીસસમાપજ્જનવસેન ચેવ આવજ્જનાદિવસીભાવવસેન ચ મુદું કમ્મઞ્ઞં કત્વા ઇદ્ધિવિધાય યોગો કરણીયો. પુબ્બહેતુસમ્પન્નેન પન કસિણેસુ ચતુત્થજ્ઝાનમત્તે ચિણ્ણવસિનાપિ કાતું વટ્ટતિ. યથા પનેત્થ યોગો કાતબ્બો, તં વિધિં દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે’’તિઆદિમાહ.

૩૬૮. તત્રાયં પાળિનયાનુસારેનેવ વિનિચ્છયકથા. તત્થ સોતિ સો અધિગતચતુત્થજ્ઝાનો યોગી. એવન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનક્કમનિદસ્સનમેતં. ઇમિના પઠમજ્ઝાનાધિગમાદિના કમેન ચતુત્થજ્ઝાનં પટિલભિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. સમાહિતેતિ ઇમિના ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિના સમાહિતે. ચિત્તેતિ રૂપાવચરચિત્તે. પરિસુદ્ધેતિઆદીસુ પન ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિભાવેન પરિસુદ્ધે. પરિસુદ્ધત્તાયેવ પરિયોદાતે, પભસ્સરેતિ વુત્તં હોતિ. સુખાદીનં પચ્ચયાનં ઘાતેન વિહતરાગાદિઅઙ્ગણત્તા અનઙ્ગણે. અનઙ્ગણત્તાયેવ વિગતૂપક્કિલેસે. અઙ્ગણેન હિ તં ચિત્તં ઉપક્કિલિસ્સતિ. સુભાવિતત્તા મુદુભૂતે, વસીભાવપ્પત્તેતિ વુત્તં હોતિ. વસે વત્તમાનં હિ ચિત્તં મુદુન્તિ વુચ્ચતિ. મુદુત્તાયેવ ચ કમ્મનિયે, કમ્મક્ખમે કમ્મયોગ્ગેતિ વુત્તં હોતિ. મુદું હિ ચિત્તં કમ્મનિયં હોતિ સુદન્તમિવ સુવણ્ણં, તઞ્ચ ઉભયમ્પિ સુભાવિતત્તાયેવાતિ. યથાહ ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં ભાવિતં બહુલીકતં મુદુઞ્ચ હોતિ કમ્મનિયઞ્ચ, યથયિદં, ભિક્ખવે, ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૨૨).

એતેસુ પરિસુદ્ધભાવાદીસુ ઠિતત્તા ઠિતે. ઠિતત્તાયેવ આનેઞ્જપ્પત્તે, અચલે નિરિઞ્જનેતિ વુત્તં હોતિ. મુદુકમ્મઞ્ઞભાવેન વા અત્તનો વસે ઠિતત્તા ઠિતે. સદ્ધાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા આનેઞ્જપ્પત્તે. સદ્ધાપરિગ્ગહિતં હિ ચિત્તં અસ્સદ્ધિયેન ન ઇઞ્જતિ. વીરિયપરિગ્ગહિતં કોસજ્જેન ન ઇઞ્જતિ. સતિપરિગ્ગહિતં પમાદેન ન ઇઞ્જતિ. સમાધિપરિગ્ગહિતં ઉદ્ધચ્ચેન ન ઇઞ્જતિ. પઞ્ઞાપરિગ્ગહિતં અવિજ્જાય ન ઇઞ્જતિ. ઓભાસગતં કિલેસન્ધકારેન ન ઇઞ્જતિ. ઇમેહિ છહિ ધમ્મેહિ પરિગ્ગહિતં આનેઞ્જપ્પત્તં હોતિ. એવં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ચિત્તં અભિનીહારક્ખમં હોતિ અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયાનં ધમ્માનં અભિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાય.

અપરો નયો, ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિના સમાહિતે. નીવરણદૂરભાવેન પરિસુદ્ધે. વિતક્કાદિસમતિક્કમેન પરિયોદાતે. ઝાનપટિલાભપચ્ચયાનં ઇચ્છાવચરાનં અભાવેન અનઙ્ગણે. અભિજ્ઝાદીનં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસાનં વિગમેન વિગતૂપક્કિલેસે. ઉભયમ્પિ ચેતં અનઙ્ગણસુત્તવત્થસુત્તાનુસારેન (મ. નિ. ૧.૫૭ આદયો) વેદિતબ્બં. વસિપ્પત્તિયા મુદુભૂતે. ઇદ્ધિપાદભાવૂપગમેન કમ્મનિયે. ભાવનાપારિપૂરિયા પણીતભાવૂપગમેન ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે. યથા આનેઞ્જપ્પત્તં હોતિ, એવં ઠિતેતિ અત્થો. એવમ્પિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ચિત્તં અભિનીહારક્ખમં હોતિ અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયાનં ધમ્માનં અભિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાય પાદકં પદટ્ઠાનભૂતન્તિ.

દસઇદ્ધિકથા

૩૬૯. ઇદ્ધિવિધાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતીતિ એત્થ ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ, નિપ્ફત્તિઅત્થેન પટિલાભટ્ઠેન ચાતિ વુત્તં હોતિ. યઞ્હિ નિપ્ફજ્જતિ પટિલબ્ભતિ ચ, તં ઇજ્ઝતીતિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘કામં કામયમાનસ્સ, તસ્સ ચેતં સમિજ્ઝતી’’તિ (સુ. નિ. ૭૭૨). તથા ‘‘નેક્ખમ્મં ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, પટિહરતીતિ પાટિહારિયં. અરહત્તમગ્ગો ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, પટિહરતીતિ પાટિહારિય’’ન્તિ (પટિ. મ. ૩.૩૨).

અપરો નયો, ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ. ઉપાયસમ્પદાયેતમધિવચનં. ઉપાયસમ્પદા હિ ઇજ્ઝતિ અધિપ્પેતફલપ્પસવનતો. યથાહ – ‘‘અયં ખો ચિત્તો ગહપતિ સીલવા કલ્યાણધમ્મો, સચે પણિદહિસ્સતિ ‘અનાગતમદ્ધાનં રાજા અસ્સં ચક્કવત્તી’તિ, તસ્સ ખો અયં ઇજ્ઝિસ્સતિ સીલવતો ચેતોપણિધિ વિસુદ્ધત્તા’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૫૨).

અપરો નયો, એતાય સત્તા ઇજ્ઝન્તીતિ ઇદ્ધિ. ઇજ્ઝન્તીતિ ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ. સા દસવિધા. યથાહ ‘‘કતિ ઇદ્ધિયોતિ દસ ઇદ્ધિયો’’. પુન ચપરં આહ ‘‘કતમા દસ ઇદ્ધિયો? અધિટ્ઠાના ઇદ્ધિ, વિકુબ્બના ઇદ્ધિ, મનોમયા ઇદ્ધિ, ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, અરિયા ઇદ્ધિ, કમ્મવિપાકજા ઇદ્ધિ, પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ, વિજ્જામયા ઇદ્ધિ, તત્થ તત્થ સમ્માપયોગપચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૯).

૩૭૦. તત્થ ‘‘પકતિયા એકો બહુકં આવજ્જતિ. સતં વા સહસ્સં વા સતસહસ્સં વા આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ ‘બહુકો હોમી’’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૦) એવં વિભજિત્વા દસ્સિતા ઇદ્ધિ અધિટ્ઠાનવસેન નિપ્ફન્નત્તા અધિટ્ઠાના ઇદ્ધિ નામ.

૩૭૧. ‘‘સો પકતિવણ્ણં વિજહિત્વા કુમારકવણ્ણં વા દસ્સેતિ નાગવણ્ણં વા…પે… વિવિધમ્પિ સેનાબ્યૂહં દસ્સેતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૩) એવં આગતા ઇદ્ધિ પકતિવણ્ણવિજહનવિકારવસેન પવત્તત્તા વિકુબ્બના ઇદ્ધિ નામ.

૩૭૨. ‘‘ઇધ ભિક્ખુ ઇમમ્હા કાયા અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતિ રૂપિં મનોમય’’ન્તિ (પટિ. મ. ૩.૧૪) ઇમિના નયેન આગતા ઇદ્ધિ સરીરબ્ભન્તરે અઞ્ઞસ્સેવ મનોમયસ્સ સરીરસ્સ નિપ્ફત્તિવસેન પવત્તત્તા મનોમયા ઇદ્ધિ નામ.

૩૭૩. ઞાણુપ્પત્તિતો પન પુબ્બે વા પચ્છા વા તંખણે વા ઞાણાનુભાવનિબ્બત્તો વિસેસો ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ નામ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞાય પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ…પે… અરહત્તમગ્ગેન સબ્બકિલેસાનં પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. આયસ્મતો બાક્કુલસ્સ ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. આયસ્મતો સંકિચ્ચસ્સ ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. આયસ્મતો ભૂતપાલસ્સ ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૫).

તત્થ આયસ્મા બાક્કુલો દહરોવ મઙ્ગલદિવસે નદિયા ન્હાપિયમાનો ધાતિયા પમાદેન સોતે પતિતો. તમેનં મચ્છો ગિલિત્વા બારાણસીતિત્થં અગમાસિ. તત્ર તં મચ્છબન્ધો ગહેત્વા સેટ્ઠિભરિયાય વિક્કિણિ. સા મચ્છે સિનેહં ઉપ્પાદેત્વા અહમેવ નં પચિસ્સામીતિ ફાલેન્તી મચ્છકુચ્છિયં સુવણ્ણબિમ્બં વિય દારકં દિસ્વા પુત્તો મે લદ્ધોતિ સોમનસ્સજાતા અહોસિ. ઇતિ મચ્છકુચ્છિયં અરોગભાવો આયસ્મતો બાક્કુલસ્સ પચ્છિમભવિકસ્સ તેન અત્તભાવેન પટિલભિતબ્બઅરહત્તમગ્ગઞાણાનુભાવેન નિબ્બત્તત્તા ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ નામ. વત્થુ પન વિત્થારેન કથેતબ્બં.

સંકિચ્ચત્થેરસ્સ પન ગબ્ભગતસ્સેવ માતા કાલમકાસિ. તસ્સા ચિતકં આરોપેત્વા સૂલેહિ વિજ્ઝિત્વા ઝાપિયમાનાય દારકો સૂલકોટિયા અક્ખિકૂટે પહારં લભિત્વા સદ્દં અકાસિ. તતો દારકો જીવતીતિ ઓતારેત્વા કુચ્છિં ફાલેત્વા દારકં અય્યિકાય અદંસુ. સો તાય પટિજગ્ગિતો વુદ્ધિમન્વાય પબ્બજિત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. ઇતિ વુત્તનયેનેવ દારુચિતકાય અરોગભાવો આયસ્મતો સંકિચ્ચસ્સ ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ નામ.

ભૂતપાલદારકસ્સ પન પિતા રાજગહે દલિદ્દમનુસ્સો. સો દારૂનં અત્થાય સકટેન અટવિં ગન્ત્વા દારુભારં કત્વા સાયં નગરદ્વારસમીપં પત્તો. અથસ્સ ગોણા યુગં ઓસ્સજ્જિત્વા નગરં પવિસિંસુ. સો સકટમૂલે પુત્તકં નિસીદાપેત્વા ગોણાનં અનુપદં ગચ્છન્તો નગરમેવ પાવિસિ. તસ્સ અનિક્ખન્તસ્સેવ દ્વારં પિહિતં. દારકસ્સ વાળયક્ખાનુચરિતેપિ બહિનગરે તિયામરત્તિં અરોગભાવો વુત્તનયેનેવ ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ નામ. વત્થુ પન વિત્થારેતબ્બં.

૩૭૪. સમાધિતો પુબ્બે વા પચ્છા વા તંખણે વા સમથાનુભાવનિબ્બત્તો વિસેસો સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘પઠમજ્ઝાનેન નીવરણાનં પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, આયસ્મતો સઞ્જીવસ્સ, આયસ્મતો ખાણુકોણ્ડઞ્ઞસ્સ, ઉત્તરાય ઉપાસિકાય, સામાવતિયા ઉપાસિકાય સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૬).

તત્થ યદા આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરેન સદ્ધિં કપોતકન્દરાયં વિહરતો જુણ્હાય રત્તિયા નવોરોપિતેહિ કેસેહિ અજ્ઝોકાસે નિસિન્નસ્સ એકો દુટ્ઠયક્ખો સહાયકેન યક્ખેન વારિયમાનોપિ સીસે પહારમદાસિ. યસ્સ મેઘસ્સ વિય ગજ્જતો સદ્દો અહોસિ. તદા થેરો તસ્સ પહરણસમયે સમાપત્તિં અપ્પેસિ. અથસ્સ તેન પહારેન ન કોચિ આબાધો અહોસિ. અયં તસ્સાયસ્મતો સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. વત્થુ પન ઉદાને (ઉદા. ૩૪) આગતમેવ.

સઞ્જીવત્થેરં પન નિરોધસમાપન્નં કાલકતોતિ સલ્લક્ખેત્વા ગોપાલકાદયો તિણકટ્ઠગોમયાનિ સઙ્કડ્ઢેત્વા અગ્ગિં અદંસુ. થેરસ્સ ચીવરે અંસુમત્તમ્પિ નજ્ઝાયિત્થ. અયમસ્સ અનુપુબ્બસમાપત્તિવસેન પવત્તસમથાનુભાવનિબ્બત્તત્તા સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. વત્થુ પન સુત્તે (મ. નિ. ૧.૫૦૭) આગતમેવ.

ખાણુકોણ્ડઞ્ઞત્થેરો પન પકતિયાવ સમાપત્તિબહુલો. સો અઞ્ઞતરસ્મિં અરઞ્ઞે રત્તિં સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદિ. પઞ્ચસતા ચોરા ભણ્ડકં થેનેત્વા ગચ્છન્તા ‘‘ઇદાનિ અમ્હાકં અનુપથં આગચ્છન્તા નત્થી’’તિ વિસ્સમિતુકામા ભણ્ડકં ઓરોપયમાના ‘‘ખાણુકો અય’’ન્તિ મઞ્ઞમાના થેરસ્સેવ ઉપરિ સબ્બભણ્ડકાનિ ઠપેસું. તેસં વિસ્સમિત્વા ગચ્છન્તાનં પઠમં ઠપિતભણ્ડકસ્સ ગહણકાલે કાલપરિચ્છેદવસેન થેરો વુટ્ઠાસિ. તે થેરસ્સ ચલનાકારં દિસ્વા ભીતા વિરવિંસુ. થેરો ‘‘મા ભાયિત્થ ઉપાસકા, ભિક્ખુ અહ’’ન્તિ આહ. તે આગન્ત્વા વન્દિત્વા થેરગતેન પસાદેન પબ્બજિત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસુ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૧). અયમેત્થ પઞ્ચહિ ભણ્ડકસતેહિ અજ્ઝોત્થટસ્સ થેરસ્સ આબાધાભાવો સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ.

ઉત્તરા પન ઉપાસિકા પુણ્ણસેટ્ઠિસ્સ ધીતા. તસ્સા સિરિમા નામ ગણિકા ઇસ્સાપકતા તત્તતેલકટાહં સીસે આસિઞ્ચિ. ઉત્તરા તંખણઞ્ઞેવ મેત્તં સમાપજ્જિ. તેલં પોક્ખરપત્તતો ઉદકબિન્દુ વિય વિવટ્ટમાનં અગમાસિ. અયમસ્સા સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ. વત્થુ પન વિત્થારેતબ્બં.

સામાવતી નામ ઉદેનસ્સ રઞ્ઞો અગ્ગમહેસી. માગણ્ડિયબ્રાહ્મણો અત્તનો ધીતાય અગ્ગમહેસિટ્ઠાનં પત્થયમાનો તસ્સા વીણાય આસીવિસં પક્ખિપાપેત્વા રાજાનં આહ ‘‘મહારાજ, સામાવતી તં મારેતુકામા વીણાય આસીવિસં ગહેત્વા પરિહરતી’’તિ. રાજા તં દિસ્વા કુપિતો સામાવતિં વધિસ્સામીતિ ધનું આરોપેત્વા વિસપીતં ખુરપ્પં સન્નય્હિ. સામાવતી સપરિવારા રાજાનં મેત્તાય ફરિ. રાજા નેવ સરં ખિપિતું ન ઓરોપેતું સક્કોન્તો વેધમાનો અટ્ઠાસિ. તતો નં દેવી આહ ‘‘કિં, મહારાજ, કિલમસી’’તિ? ‘‘આમ કિલમામી’’તિ. ‘‘તેન હિ ધનું ઓરોપેહી’’તિ. સરો રઞ્ઞો પાદમૂલેયેવ પતિ. તતો નં દેવી ‘‘મહારાજ, અપ્પદુટ્ઠસ્સ નપ્પદુસ્સિતબ્બ’’ન્તિ ઓવદિ. ઇતિ રઞ્ઞો સરં મુઞ્ચિતું અવિસહનભાવો સામાવતિયા ઉપાસિકાય સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધીતિ.

૩૭૫. પટિક્કૂલાદીસુ અપ્પટિક્કૂલસઞ્ઞિવિહારાદિકા પન અરિયા ઇદ્ધિ નામ. યથાહ – ‘‘કતમા અરિયા ઇદ્ધિ? ઇધ – ભિક્ખુ સચે આકઙ્ખતિ ‘પટિક્કૂલે અપ્પટિક્કૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય’ન્તિ, અપ્પટિક્કૂલસઞ્ઞી તત્થ વિહરતિ…પે… ઉપેક્ખકો તત્થ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૭). અયઞ્હિ ચેતોવસિપ્પત્તાનં અરિયાનંયેવ સમ્ભવતો અરિયા ઇદ્ધીતિ વુચ્ચતિ.

એતાય હિ સમન્નાગતો ખીણાસવો ભિક્ખુ પટિક્કૂલે અનિટ્ઠે વત્થુસ્મિં મેત્તાફરણં વા ધાતુમનસિકારં વા કરોન્તો અપ્પટિક્કૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. અપ્પટિક્કૂલે ઇટ્ઠે વત્થુસ્મિં અસુભફરણં વા અનિચ્ચન્તિ મનસિકારં વા કરોન્તો પટિક્કૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. તથા પટિક્કૂલાપટિક્કૂલેસુ તદેવ મેત્તાફરણં વા ધાતુમનસિકારં વા કરોન્તો અપ્પટિક્કૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. અપ્પટિક્કૂલપટિક્કૂલેસુ ચ તદેવ અસુભફરણં વા અનિચ્ચન્તિ મનસિકારં વા કરોન્તો પટિક્કૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નેવ સુમનો હોતીતિઆદિના નયેન વુત્તં પન છળઙ્ગુપેક્ખં પવત્તયમાનો પટિક્કૂલે ચ અપ્પટિક્કૂલે ચ તદુભયં અભિનિવજ્જિત્વા ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. પટિસમ્ભિદાયઞ્હિ ‘‘કથં પટિક્કૂલે અપ્પટિક્કૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? અનિટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં મેત્તાય વા ફરતિ ધાતુસો વા ઉપસંહરતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૧૭) નયેન અયમેવ અત્થો વિભત્તો. અયં ચેતોવસિપ્પત્તાનં અરિયાનંયેવ સમ્ભવતો અરિયા ઇદ્ધીતિ વુચ્ચતિ.

૩૭૬. પક્ખીઆદીનં પન વેહાસગમનાદિકા કમ્મવિપાકજા ઇદ્ધિ નામ. યથાહ – ‘‘કતમા કમ્મવિપાકજા ઇદ્ધિ? સબ્બેસં પક્ખીનં સબ્બેસં દેવાનં એકચ્ચાનં મનુસ્સાનં એકચ્ચાનઞ્ચ વિનિપાતિકાનં અયં કમ્મવિપાકજા ઇદ્ધી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૮). એત્થ હિ સબ્બેસં પક્ખીનં ઝાનં વા વિપસ્સનં વા વિનાયેવ આકાસેન ગમનં. તથા સબ્બેસં દેવાનં પઠમકપ્પિકાનઞ્ચ એકચ્ચાનં મનુસ્સાનં. તથા પિયઙ્કરમાતા (સં. નિ. ૧.૨૪૦) યક્ખિની ઉત્તરમાતા ફુસ્સમિત્તા ધમ્મગુત્તાતિ એવમાદીનં એકચ્ચાનં વિનિપાતિકાનં આકાસેન ગમનં કમ્મવિપાકજા ઇદ્ધીતિ.

૩૭૭. ચક્કવત્તિઆદીનં વેહાસગમનાદિકા પન પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ નામ. યથાહ ‘‘કતમા પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ? રાજા ચક્કવત્તી વેહાસં ગચ્છતિ સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય અન્તમસો અસ્સબન્ધગોબન્ધપુરિસે ઉપાદાય. જોતિકસ્સ ગહપતિસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ. જટિલકસ્સ ગહપતિસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ. ઘોસિતસ્સ ગહપતિસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ. મેણ્ડકસ્સ ગહપતિસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ. પઞ્ચન્નં મહાપુઞ્ઞાનં પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધી’’તિ. સઙ્ખેપતો પન પરિપાકં ગતે પુઞ્ઞસમ્ભારે ઇજ્ઝનકવિસેસો પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ.

એત્થ ચ જોતિકસ્સ ગહપતિસ્સ પથવિં ભિન્દિત્વા મણિપાસાદો ઉટ્ઠહિ. ચતુસટ્ઠિ ચ કપ્પરુક્ખાતિ અયમસ્સ પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ. જટિલકસ્સ અસીતિહત્થો સુવણ્ણપબ્બતો નિબ્બત્તિ. ઘોસિતસ્સ સત્તસુ ઠાનેસુ મારણત્થાય ઉપક્કમે કતેપિ અરોગભાવો પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ. મેણ્ડકસ્સ એકકરીસમત્તે પદેસે સત્તરતનમયાનં મેણ્ડકાનં પાતુભાવો પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ. પઞ્ચ મહાપુઞ્ઞા નામ મેણ્ડકસેટ્ઠિ, તસ્સ ભરિયા ચન્દપદુમસિરી, પુત્તો ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ, સુણિસા સુમનદેવી, દાસો પુણ્ણો નામાતિ. તેસુ સેટ્ઠિસ્સ સીસં ન્હાતસ્સ આકાસં ઉલ્લોકનકાલે અડ્ઢતેળસકોટ્ઠસહસ્સાનિ આકાસતો રત્તસાલીનં પૂરેન્તિ. ભરિયાય નાળિકોદનમત્તમ્પિ ગહેત્વા સકલજમ્બુદીપવાસિકે પરિવિસમાનાય ભત્તં ન ખીયતિ. પુત્તસ્સ સહસ્સત્થવિકં ગહેત્વા સકલજમ્બુદીપવાસિકાનમ્પિ દેન્તસ્સ કહાપણા ન ખીયન્તિ. સુણિસાય એકં વીહિતુમ્બં ગહેત્વા સકલજમ્બુદીપવાસિકાનમ્પિ ભાજયમાનાય ધઞ્ઞં ન ખીયતિ. દાસસ્સ એકેન નઙ્ગલેન કસતો ઇતો સત્ત ઇતો સત્તાતિ ચુદ્દસ મગ્ગા હોન્તિ. અયં નેસં પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ.

૩૭૮. વિજ્જાધરાદીનં વેહાસગમનાદિકા પન વિજ્જામયા ઇદ્ધિ. યથાહ ‘‘કતમા વિજ્જામયા ઇદ્ધિ? વિજ્જાધરા વિજ્જં પરિજપિત્વા વેહાસં ગચ્છન્તિ. આકાસે અન્તલિક્ખે હત્થિમ્પિ દસ્સેન્તિ…પે… વિવિધમ્પિ સેનાબ્યૂહં દસ્સેન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૮).

૩૭૯. તેન તેન પન સમ્માપયોગેન તસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ ઇજ્ઝનં તત્થ તત્થ સમ્માપયોગપચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ. યથાહ – ‘‘નેક્ખમ્મેન કામચ્છન્દસ્સ પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ તત્થ તત્થ સમ્માપયોગપચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ…પે… અરહત્તમગ્ગેન સબ્બકિલેસાનં પહાનટ્ઠો ઇજ્ઝતીતિ તત્થ તત્થ સમ્માપયોગપચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૮). એત્થ ચ પટિપત્તિસઙ્ખાતસ્સેવ સમ્માપયોગસ્સ દીપનવસેન પુરિમપાળિસદિસાવ પાળિ આગતા. અટ્ઠકથાયં પન સકટબ્યૂહાદિકરણવસેન યંકિઞ્ચિ સિપ્પકમ્મં યંકિઞ્ચિ વેજ્જકમ્મં તિણ્ણં બેદાનં ઉગ્ગહણં તિણ્ણં પિટકાનં ઉગ્ગહણં અન્તમસો કસનવપનાદીનિ ઉપાદાય તં તં કમ્મં કત્વા નિબ્બત્તવિસેસો તત્થ તત્થ સમ્માપયોગપચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધીતિ આગતા. (૧૦)

ઇતિ ઇમાસુ દસસુ ઇદ્ધીસુ ઇદ્ધિવિધાયાતિ ઇમસ્મિં પદે અધિટ્ઠાના ઇદ્ધિયેવ આગતા. ઇમસ્મિં પનત્થે વિકુબ્બનામનોમયાઇદ્ધિયોપિ ઇચ્છિતબ્બા એવ.

૩૮૦. ઇદ્ધિવિધાયાતિ ઇદ્ધિકોટ્ઠાસાય, ઇદ્ધિવિકપ્પાય વા. ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતીતિ સો ભિક્ખુ વુત્તપ્પકારવસેન તસ્મિં ચિત્તે અભિઞ્ઞાપાદકે જાતે ઇદ્ધિવિધાધિગમત્થાય પરિકમ્મચિત્તં અભિનીહરતિ કસિણારમ્મણતો અપનેત્વા ઇદ્ધિવિધાભિમુખં પેસેતિ. અભિનિન્નામેતીતિ અધિગન્તબ્બઇદ્ધિપોણં ઇદ્ધિપબ્ભારં કરોતિ. સોતિ સો એવં કતચિત્તાભિનીહારો ભિક્ખુ. અનેકવિહિતન્તિ અનેકવિધં નાનપ્પકારકં. ઇદ્ધિવિધન્તિ ઇદ્ધિકોટ્ઠાસં. પચ્ચનુભોતીતિ પચ્ચનુભવતિ, ફુસતિ સચ્છિકરોતિ પાપુણાતીતિ અત્થો. ઇદાનિસ્સ અનેકવિહિતભાવં દસ્સેન્તો ‘‘એકોપિ હુત્વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ એકોપિ હુત્વાતિ ઇદ્ધિકરણતો પુબ્બે પકતિયા એકોપિ હુત્વા. બહુધા હોતીતિ બહૂનં સન્તિકે ચઙ્કમિતુકામો વા સજ્ઝાયં વા કત્તુકામો પઞ્હં વા પુચ્છિતુકામો હુત્વા સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ હોતિ. કથં પનાયમેવં હોતિ? ઇદ્ધિયા ચતસ્સો ભૂમિયો ચત્તારો પાદા અટ્ઠ પદાનિ સોળસ ચ મૂલાનિ સમ્પાદેત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠહન્તો.

૩૮૧. તત્થ ચતસ્સો ભૂમિયોતિ ચત્તારિ ઝાનાનિ વેદિતબ્બાનિ. વુત્તઞ્હેતં ધમ્મસેનાપતિના ‘‘ઇદ્ધિયા કતમા ચતસ્સો ભૂમિયો? વિવેકજભૂમિ પઠમં ઝાનં, પીતિસુખભૂમિ દુતિયં ઝાનં, ઉપેક્ખાસુખભૂમિ તતિયં ઝાનં, અદુક્ખમસુખભૂમિ ચતુત્થં ઝાનં. ઇદ્ધિયા ઇમા ચતસ્સો ભૂમિયો ઇદ્ધિલાભાય ઇદ્ધિપટિલાભાય ઇદ્ધિવિકુબ્બનતાય ઇદ્ધિવિસવિતાય ઇદ્ધિવસિતાય ઇદ્ધિવેસારજ્જાય સંવત્તન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૯). એત્થ ચ પુરિમાનિ તીણિ ઝાનાનિ યસ્મા પીતિફરણેન ચ સુખફરણેન ચ સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમિત્વા લહુમુદુકમ્મઞ્ઞકાયો ઇદ્ધિં પાપુણાતિ, તસ્મા ઇમિના પરિયાયેન ઇદ્ધિલાભાય સંવત્તનતો સમ્ભારભૂમિયોતિ વેદિતબ્બાનિ. ચતુત્થજ્ઝાનં પન ઇદ્ધિલાભાય પકતિભૂમિયેવ.

૩૮૨. ચત્તારો પાદાતિ ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ઇદ્ધિયા કતમે ચત્તારો પાદા? ઇધ ભિક્ખુ છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. વીરિય… ચિત્ત… વીમંસાસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. ઇદ્ધિયા ઇમે ચત્તારો પાદા ઇદ્ધિલાભાય…પે… ઇદ્ધિવેસારજ્જાય સંવત્તન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૯). એત્થ ચ છન્દહેતુકો છન્દાધિકો વા સમાધિ છન્દસમાધિ. કત્તુકમ્યતાછન્દં અધિપતિં કરિત્વા પટિલદ્ધસમાધિસ્સેતં અધિવચનં. પધાનભૂતા સઙ્ખારા પધાનસઙ્ખારા. ચતુકિચ્ચસાધકસ્સ સમ્મપ્પધાનવીરિયસ્સેતં અધિવચનં. સમન્નાગતન્તિ છન્દસમાધિના ચ પધાનસઙ્ખારેહિ ચ ઉપેતં. ઇદ્ધિપાદન્તિ નિપ્ફત્તિપરિયાયેન વા ઇજ્ઝનટ્ઠેન, ઇજ્ઝન્તિ એતાય સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇમિના વા પરિયાયેન ઇદ્ધીતિ સઙ્ખં ગતાનં અભિઞ્ઞાચિત્તસમ્પયુત્તાનં છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારાનં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન પાદભૂતં સેસચિત્તચેતસિકરાસિન્તિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ઇદ્ધિપાદોતિ તથાભૂતસ્સ વેદનાક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ (વિભ. ૪૩૪).

અથ વા પજ્જતે અનેનાતિ પાદો. પાપુણીયતીતિ અત્થો. ઇદ્ધિયા પાદો ઇદ્ધિપાદો. છન્દાદીનમેતં અધિવચનં. યથાહ – ‘‘છન્દઞ્ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિસ્સાય લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સેકગ્ગતં, અયં વુચ્ચતિ છન્દસમાધિ. સો અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં…પે… પદહતિ, ઇમે વુચ્ચન્તિ પધાનસઙ્ખારા. ઇતિ અયઞ્ચ છન્દો અયઞ્ચ છન્દસમાધિ ઇમે ચ પધાનસઙ્ખારા, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતો ઇદ્ધિપાદો’’તિ (સં. નિ. ૫.૮૨૫). એવં સેસિદ્ધિપાદેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

૩૮૩. અટ્ઠ પદાનીતિ છન્દાદીનિ અટ્ઠ વેદિતબ્બાનિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ઇદ્ધિયા કતમાનિ અટ્ઠ પદાનિ? છન્દઞ્ચે ભિક્ખુ નિસ્સાય લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સેકગ્ગતં. છન્દો ન સમાધિ, સમાધિ ન છન્દો. અઞ્ઞો છન્દો, અઞ્ઞો સમાધિ. વીરિયઞ્ચે ભિક્ખુ… ચિત્તઞ્ચે ભિક્ખુ… વીમંસઞ્ચે ભિક્ખુ નિસ્સાય લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સેકગ્ગતં. વીમંસા ન સમાધિ, સમાધિ ન વીમંસા. અઞ્ઞા વીમંસા, અઞ્ઞો સમાધિ. ઇદ્ધિયા ઇમાનિ અટ્ઠ પદાનિ ઇદ્ધિલાભાય…પે… ઇદ્ધિવેસારજ્જાય સંવત્તન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૯). એત્થ હિ ઇદ્ધિમુપ્પાદેતુકામતાછન્દો સમાધિના એકતો નિયુત્તોવ ઇદ્ધિલાભાય સંવત્તતિ; તથા વીરિયાદયો. તસ્મા ઇમાનિ અટ્ઠ પદાનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

૩૮૪. સોળસ મૂલાનીતિ સોળસહિ આકારેહિ આનેઞ્જતા ચિત્તસ્સ વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ઇદ્ધિયા કતિ મૂલાનિ? સોળસ મૂલાનિ – અનોનતં ચિત્તં કોસજ્જે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, અનુન્નતં ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, અનભિનતં ચિત્તં રાગે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, અનપનતં ચિત્તં બ્યાપાદે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, અનિસ્સિતં ચિત્તં દિટ્ઠિયા ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, અપ્પટિબદ્ધં ચિત્તં છન્દરાગે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, વિપ્પમુત્તં ચિત્તં કામરાગે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, વિસંયુત્તં ચિત્તં કિલેસે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, વિમરિયાદિકતં ચિત્તં કિલેસમરિયાદે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, એકત્તગતં ચિત્તં નાનત્તકિલેસે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, સદ્ધાય પરિગ્ગહિતં ચિત્તં અસ્સદ્ધિયે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, વીરિયેન પરિગ્ગહિતં ચિત્તં કોસજ્જે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, સતિયા પરિગ્ગહિતં ચિત્તં પમાદે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, સમાધિના પરિગ્ગહિતં ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, પઞ્ઞાય પરિગ્ગહિતં ચિત્તં અવિજ્જાય ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં, ઓભાસગતં ચિત્તં અવિજ્જન્ધકારે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. ઇદ્ધિયા ઇમાનિ સોળસ મૂલાનિ ઇદ્ધિલાભાય…પે… ઇદ્ધિવેસારજ્જાય સંવત્તન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૯).

કામઞ્ચ એસ અત્થો એવં સમાહિતે ચિત્તેતિઆદિનાપિ સિદ્ધોયેવ, પઠમજ્ઝાનાદીનં પન ઇદ્ધિયા ભૂમિપાદપદમૂલભાવદસ્સનત્થં પુન વુત્તો. પુરિમો ચ સુત્તેસુ આગતનયો. અયં પટિસમ્ભિદાયં. ઇતિ ઉભયત્થ અસમ્મોહત્થમ્પિ પુન વુત્તો.

૩૮૫. ઞાણેન અધિટ્ઠહન્તોતિ સ્વાયમેતે ઇદ્ધિયા ભૂમિપાદપદભૂતે ધમ્મે સમ્પાદેત્વા અભિઞ્ઞાપાદકં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય સચે સતં ઇચ્છતિ ‘‘સતં હોમિ સતં હોમી’’તિ પરિકમ્મં કત્વા પુન અભિઞ્ઞાપાદકં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠાતિ, અધિટ્ઠાનચિત્તેન સહેવ સતં હોતિ. સહસ્સાદીસુપિ એસેવ નયો. સચે એવં ન ઇજ્ઝતિ પુન પરિકમ્મં કત્વા દુતિયમ્પિ સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠાતબ્બં. સંયુત્તટ્ઠકથાયં હિ એકવારં દ્વેવારં સમાપજ્જિતું વટ્ટતીતિ વુત્તં. તત્થ પાદકજ્ઝાનચિત્તં નિમિત્તારમ્મણં. પરિકમ્મચિત્તાનિ સતારમ્મણાનિ વા સહસ્સારમ્મણાનિ વા, તાનિ ચ ખો વણ્ણવસેન, નો પણ્ણત્તિવસેન. અધિટ્ઠાનચિત્તમ્પિ તથેવ સતારમ્મણં વા સહસ્સારમ્મણં વા. તં પુબ્બે વુત્તં અપ્પનાચિત્તમિવ ગોત્રભુઅનન્તરં એકમેવ ઉપ્પજ્જતિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનિકં.

૩૮૬. યમ્પિ પટિસમ્ભિદાયં વુત્તં ‘‘પકતિયા એકો બહુકં આવજ્જતિ સતં વા સહસ્સં વા સતસહસ્સં વા, આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ ‘બહુકો હોમી’તિ, બહુકો હોતિ, યથા આયસ્મા ચૂળપન્થકો’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૦). તત્રાપિ આવજ્જતીતિ પરિકમ્મવસેનેવ વુત્તં. આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતીતિ અભિઞ્ઞાઞાણવસેન વુત્તં. તસ્મા બહુકં આવજ્જતિ, તતો તેસમ્પિ પરિકમ્મચિત્તાનં અવસાને સમાપજ્જતિ, સમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા પુન બહુકો હોમીતિ આવજ્જિત્વા તતો પરં પવત્તાનં તિણ્ણં ચતુન્નં વા પુબ્બભાગચિત્તાનં અનન્તરા ઉપ્પન્નેન સન્નિટ્ઠાપનવસેન અધિટ્ઠાનન્તિ લદ્ધનામેન એકેનેવ અભિઞ્ઞાઞાણેન અધિટ્ઠાતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

યં પન વુત્તં ‘‘યથા આયસ્મા ચૂળપન્થકો’’તિ, તં બહુધાભાવસ્સ કાયસક્ખિદસ્સનત્થં વુત્તં. તં પન વત્થુના દીપેતબ્બં. તે કિર દ્વેભાતરો પન્થે જાતત્તા પન્થકાતિ નામં લભિંસુ. તેસં જેટ્ઠો મહાપન્થકો, સો પબ્બજિત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. અરહા હુત્વા ચૂળપન્થકં પબ્બાજેત્વા –

પદુમં યથા કોકનદં સુગન્ધં, પાતો સિયા ફુલ્લમવીતગન્ધં;

અઙ્ગીરસં પસ્સ વિરોચમાનં, તપન્તમાદિચ્ચમિવન્તલિક્ખેતિ. (અ. નિ. ૫.૧૯૫) –

ઇમં ગાથં અદાસિ. સો તં ચતૂહિ માસેહિ પગુણં કાતું નાસક્ખિ. અથ નં થેરો અભબ્બો ત્વં સાસનેતિ વિહારતો નીહરિ. તસ્મિઞ્ચ કાલે થેરો ભત્તુદ્દેસકો હોતિ. જીવકો થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સ્વે, ભન્તે, ભગવતા સદ્ધિં પઞ્ચભિક્ખુસતાનિ ગહેત્વા અમ્હાકં ગેહે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહ. થેરોપિ ઠપેત્વા ચૂળપન્થકં સેસાનં અધિવાસેમીતિ અધિવાસેસિ.

ચૂળપન્થકો દ્વારકોટ્ઠકે ઠત્વા રોદતિ. ભગવા દિબ્બચક્ખુના દિસ્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા કસ્મા રોદસીતિ આહ. સો તં પવત્તિમાચિક્ખિ. ભગવા ન સજ્ઝાયં કાતું અસક્કોન્તો મમ સાસને અભબ્બો નામ હોતિ, મા સોચિ ભિક્ખૂતિ તં બાહાયં ગહેત્વા વિહારં પવિસિત્વા ઇદ્ધિયા પિલોતિકખણ્ડં અભિનિમ્મિનિત્વા અદાસિ, હન્દ ભિક્ખુ ઇમં પરિમજ્જન્તો રજોહરણં રજોહરણન્તિ પુનપ્પુનં સજ્ઝાયં કરોહીતિ. તસ્સ તથા કરોતો તં કાળવણ્ણં અહોસિ. સો પરિસુદ્ધં વત્થં, નત્થેત્થ દોસો, અત્તભાવસ્સ પનાયં દોસોતિ સઞ્ઞં પટિલભિત્વા પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અનુલોમતો ગોત્રભુસમીપં પાપેસિ. અથસ્સ ભગવા ઓભાસગાથા અભાસિ –

‘‘રાગો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ,

રાગસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વા પણ્ડિતા,

વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસને.

‘‘દોસો …પે….

‘‘મોહો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ,

મોહસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વા પણ્ડિતા,

વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસને’’તિ. (મહાનિ. ૨૦૯);

તસ્સ ગાથાપરિયોસાને ચતુપટિસમ્ભિદાછળભિઞ્ઞાપરિવારા નવ લોકુત્તરધમ્મા હત્થગતાવ અહેસું.

સત્થા દુતિયદિવસે જીવકસ્સ ગેહં અગમાસિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ દક્ખિણોદકાવસાને યાગુયા દિય્યમાનાય હત્થેન પત્તં પિદહિ. જીવકો કિં ભન્તેતિ પુચ્છિ. વિહારે એકો ભિક્ખુ અત્થીતિ. સો પુરિસં પેસેસિ ‘‘ગચ્છ, અય્યં ગહેત્વા સીઘં એહી’’તિ. વિહારતો નિક્ખન્તે પન ભગવતિ,

સહસ્સક્ખત્તુમત્તાનં, નિમ્મિનિત્વાન પન્થકો;

નિસીદમ્બવને રમ્મે, યાવ કાલપ્પવેદનાતિ. (થેરગા. ૫૬૩);

અથ સો પુરિસો ગન્ત્વા કાસાવેહિ એકપજ્જોતં આરામં દિસ્વા આગન્ત્વા ભિક્ખૂહિ ભરિતો ભન્તે આરામો, નાહં જાનામિ કતમો સો અય્યોતિ આહ. તતો નં ભગવા આહ ‘‘ગચ્છ યં પઠમં પસ્સસિ, તં ચીવરકણ્ણે ગહેત્વા ‘સત્થા તં આમન્તેતી’તિ વત્વા આનેહી’’તિ. સો તં ગન્ત્વા થેરસ્સેવ ચીવરકણ્ણે અગ્ગહેસિ. તાવદેવ સબ્બેપિ નિમ્મિતા અન્તરધાયિંસુ. થેરો ‘‘ગચ્છ ત્વ’’ન્તિ તં ઉય્યોજેત્વા મુખધોવનાદિસરીરકિચ્ચં નિટ્ઠપેત્વા પઠમતરં ગન્ત્વા પત્તાસને નિસીદિ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘યથા આયસ્મા ચૂળપન્થકો’’તિ.

તત્ર યે તે બહૂ નિમ્મિતા તે અનિયમેત્વા નિમ્મિતત્તા ઇદ્ધિમતા સદિસાવ હોન્તિ. ઠાનનિસજ્જાદીસુ વા ભાસિતતુણ્હીભાવાદીસુ વા યં યં ઇદ્ધિમા કરોતિ, તં તદેવ કરોન્તિ. સચે પન નાનાવણ્ણે કાતુકામો હોતિ, કેચિ પઠમવયે, કેચિ મજ્ઝિમવયે, કેચિ પચ્છિમવયે, તથા દીઘકેસે, ઉપડ્ઢમુણ્ડે, મુણ્ડે, મિસ્સકેસે, ઉપડ્ઢરત્તચીવરે, પણ્ડુકચીવરે, પદભાણધમ્મકથાસરભઞ્ઞપઞ્હપુચ્છનપઞ્હવિસ્સજ્જનરજનપચનચીવરસિબ્બનધોવનાદીનિ કરોન્તે અપરેપિ વા નાનપ્પકારકે કાતુકામો હોતિ, તેન પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય એત્તકા ભિક્ખૂ પઠમવયા હોન્તૂતિઆદિના નયેન પરિકમ્મં કત્વા પુન સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠાતબ્બં. અધિટ્ઠાનચિત્તેન સદ્ધિં ઇચ્છિતિચ્છિતપ્પકારાયેવ હોન્તીતિ. એસ નયો બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતીતિઆદીસુ.

અયં પન વિસેસો, ઇમિના ભિક્ખુના એવં બહુભાવં નિમ્મિનિત્વા પુન ‘‘એકોવ હુત્વા ચઙ્કમિસ્સામિ, સજ્ઝાયં કરિસ્સામિ, પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા વા, ‘‘અયં વિહારો અપ્પભિક્ખુકો, સચે કેચિ આગમિસ્સન્તિ ‘કુતો ઇમે એત્તકા એકસદિસા ભિક્ખૂ, અદ્ધા થેરસ્સ એસ આનુભાવો’તિ મં જાનિસ્સન્તી’’તિ અપ્પિચ્છતાય વા અન્તરાવ ‘‘એકો હોમી’’તિ ઇચ્છન્તેન પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘એકો હોમી’’તિ પરિકમ્મં કત્વા પુન સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘એકો હોમી’’તિ અધિટ્ઠાતબ્બં. અધિટ્ઠાનચિત્તેન સદ્ધિંયેવ એકો હોતિ. એવં અકરોન્તો પન યથા પરિચ્છિન્નકાલવસેન સયમેવ એકો હોતિ.

૩૮૭. આવિભાવં તિરોભાવન્તિ એત્થ આવિભાવં કરોતિ તિરોભાવં કરોતીતિ અયમત્થો. ઇદમેવ હિ સન્ધાય પટિસમ્ભિદાયં વુત્તં ‘‘આવિભાવન્તિ કેનચિ અનાવટં હોતિ અપ્પટિચ્છન્નં વિવટં પાકટં. તિરોભાવન્તિ કેનચિ આવટં હોતિ પટિચ્છન્નં પિહિતં પટિકુજ્જિત’’ન્તિ (પટિ. મ. ૩.૧૧). તત્રાયં ઇદ્ધિમા આવિભાવં કાતુકામો અન્ધકારં વા આલોકં કરોતિ, પટિચ્છન્નં વા વિવટં, અનાપાથં વા આપાથં કરોતિ. કથં? અયઞ્હિ યથા પટિચ્છન્નોપિ દૂરે ઠિતોપિ વા દિસ્સતિ, એવં અત્તાનં વા પરં વા કાતુકામો પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય ઇદં અન્ધકારટ્ઠાનં આલોકજાતં હોતૂતિ વા, ઇદં પટિચ્છન્નં વિવટં હોતૂતિ વા, ઇદં અનાપાથં આપાથં હોતૂતિ વા આવજ્જિત્વા પરિકમ્મં કત્વા વુત્તનયેનેવ અધિટ્ઠાતિ, સહ અધિટ્ઠાનચિત્તેન યથાધિટ્ઠિતમેવ હોતિ. પરે દૂરે ઠિતાપિ પસ્સન્તિ. સયમ્પિ પસ્સિતુકામો પસ્સતિ.

૩૮૮. એતં પન પાટિહારિયં કેન કતપુબ્બન્તિ? ભગવતા. ભગવા હિ ચૂળસુભદ્દાય નિમન્તિતો વિસ્સકમ્મુના નિમ્મિતેહિ પઞ્ચહિ કૂટાગારસતેહિ સાવત્થિતો સત્તયોજનબ્ભન્તરં સાકેતં ગચ્છન્તો યથા સાકેતનગરવાસિનો સાવત્થિવાસિકે, સાવત્થિવાસિનો ચ સાકેતવાસિકે પસ્સન્તિ, એવં અધિટ્ઠાસિ. નગરમજ્ઝે ચ ઓતરિત્વા પથવિં દ્વિધા ભિન્દિત્વા યાવ અવીચિં આકાસઞ્ચ દ્વિધા વિયૂહિત્વા યાવ બ્રહ્મલોકં દસ્સેસિ.

દેવોરોહણેનપિ ચ અયમત્થો વિભાવેતબ્બો. ભગવા કિર યમકપાટિહારિયં કત્વા ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિ બન્ધના પમોચેત્વા અતીતા બુદ્ધા યમકપાટિહારિયાવસાને કુહિં ગતાતિ આવજ્જિત્વા તાવતિંસભવનં ગતાતિ અદ્દસ. અથેકેન પાદેન પથવીતલં અક્કમિત્વા દુતિયં યુગન્ધરપબ્બતે પતિટ્ઠપેત્વા પુન પુરિમપાદં ઉદ્ધરિત્વા સિનેરુમત્થકં અક્કમિત્વા તત્થ પણ્ડુકમ્બલસિલાતલે વસ્સં ઉપગન્ત્વા સન્નિપતિતાનં દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં આદિતો પટ્ઠાય અભિધમ્મકથં આરભિ. ભિક્ખાચારવેલાય નિમ્મિતબુદ્ધં માપેસિ. સો ધમ્મં દેસેતિ. ભગવા નાગલતાદન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા અનોતત્તદહે મુખં ધોવિત્વા ઉત્તરકુરૂસુ પિણ્ડપાતં ગહેત્વા અનોતત્તદહતીરે પરિભુઞ્જતિ. સારિપુત્તત્થેરો તત્થ ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દતિ. ભગવા અજ્જ એત્તકં ધમ્મં દેસેસિન્તિ થેરસ્સ નયં દેતિ. એવં તયો માસે અબ્બોચ્છિન્નં અભિધમ્મકથં કથેસિ. તં સુત્વા અસીતિકોટિદેવતાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ.

યમકપાટિહારિયે સન્નિપતિતાપિ દ્વાદસયોજના પરિસા ભગવન્તં પસ્સિત્વાવ ગમિસ્સામાતિ ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા અટ્ઠાસિ. તં ચૂળઅનાથપિણ્ડિકસેટ્ઠિયેવ સબ્બપચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠાસિ. મનુસ્સા કુહિં ભગવાતિ જાનનત્થાય અનુરુદ્ધત્થેરં યાચિંસુ. થેરો આલોકં વડ્ઢેત્વા અદ્દસ દિબ્બેન ચક્ખુના તત્થ વસ્સૂપગતં ભગવન્તં દિસ્વા આરોચેસિ.

તે ભગવતો વન્દનત્થાય મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં યાચિંસુ. થેરો પરિસમજ્ઝેયેવ મહાપથવિયં નિમુજ્જિત્વા સિનેરુપબ્બતં નિબ્બિજ્ઝિત્વા તથાગતપાદમૂલે ભગવતો પાદે વન્દમાનોવ ઉમ્મુજ્જિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ ‘‘જમ્બુદીપવાસિનો, ભન્તે, ભગવતો પાદે વન્દિત્વા પસ્સિત્વાવ ગમિસ્સામાતિ વદન્તી’’તિ. ભગવા આહ ‘‘કુહિં પન તે, મોગ્ગલ્લાન, એતરહિ જેટ્ઠભાતા ધમ્મસેનાપતી’’તિ? ‘‘સઙ્કસ્સનગરે ભન્તે’’તિ. ‘‘મોગ્ગલ્લાન, મં દટ્ઠુકામા સ્વે સઙ્કસ્સનગરં આગચ્છન્તુ, અહં સ્વે મહાપવારણપુણ્ણમાસીઉપોસથદિવસે સઙ્કસ્સનગરે ઓતરિસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ થેરો દસબલં વન્દિત્વા આગતમગ્ગેનેવ ઓરુય્હ મનુસ્સાનં સન્તિકં સમ્પાપુણિ. ગમનાગમનકાલે ચ યથા નં મનુસ્સા પસ્સન્તિ, એવં અધિટ્ઠાસિ. ઇદં તાવેત્થ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો આવિભાવપાટિહારિયં અકાસિ.

સો એવં આગતો તં પવત્તિં આરોચેત્વા ‘‘દૂરન્તિ સઞ્ઞં અકત્વા કતપાતરાસાવ નિક્ખમથા’’તિ આહ. ભગવા સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો આરોચેસિ ‘‘મહારાજ, સ્વે મનુસ્સલોકં ગચ્છામી’’તિ. દેવરાજા વિસ્સકમ્મં આણાપેસિ ‘‘તાત, સ્વે ભગવા મનુસ્સલોકં ગન્તુકામો, તિસ્સો સોપાનપન્તિયો માપેહિ એકં કનકમયં, એકં રજતમયં, એકં મણિમય’’ન્તિ. સો તથા અકાસિ. ભગવા દુતિયદિવસે સિનેરુમુદ્ધનિ ઠત્વા પુરત્થિમલોકધાતું ઓલોકેસિ, અનેકાનિ ચક્કવાળસહસ્સાનિ વિવટાનિ હુત્વા એકઙ્ગણં વિય પકાસિંસુ. યથા ચ પુરત્થિમેન, એવં પચ્છિમેનપિ ઉત્તરેનપિ દક્ખિણેનપિ સબ્બં વિવટમદ્દસ. હેટ્ઠાપિ યાવ અવીચિ, ઉપરિ યાવ અકનિટ્ઠભવનં, તાવ અદ્દસ.

તં દિવસં કિર લોકવિવરણં નામ અહોસિ. મનુસ્સાપિ દેવે પસ્સન્તિ, દેવાપિ મનુસ્સે. તત્થ નેવ મનુસ્સા ઉદ્ધં ઉલ્લોકેન્તિ, ન દેવા અધો ઓલોકેન્તિ, સબ્બે સમ્મુખાવ અઞ્ઞમઞ્ઞં પસ્સન્તિ. ભગવા મજ્ઝે મણિમયેન સોપાનેન ઓતરતિ, છકામાવચરદેવા વામપસ્સે કનકમયેન, સુદ્ધાવાસા ચ મહાબ્રહ્મા ચ દક્ખિણપસ્સે રજતમયેન. દેવરાજા પત્તચીવરં અગ્ગહેસિ, મહાબ્રહ્મા તિયોજનિકં સેતચ્છત્તં, સુયામો વાળબીજનિં, પઞ્ચસિખો ગન્ધબ્બપુત્તો તિગાવુતમત્તં બેળુવપણ્ડુવીણં ગહેત્વા તથાગતસ્સ પૂજં કરોન્તો ઓતરતિ. તંદિવસં ભગવન્તં દિસ્વા બુદ્ધભાવાય પિહં અનુપ્પાદેત્વા ઠિતસત્તો નામ નત્થિ. ઇદમેત્થ ભગવા આવિભાવપાટિહારિયં અકાસિ.

અપિચ તમ્બપણ્ણિદીપે તલઙ્ગરવાસી ધમ્મદિન્નત્થેરોપિ તિસ્સમહાવિહારે ચેતિયઙ્ગણસ્મિં નિસીદિત્વા ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અપણ્ણકપટિપદં પટિપન્નો હોતી’’તિ અપણ્ણકસુત્તં (અ. નિ. ૩.૧૬) કથેન્તો હેટ્ઠામુખં બીજનિં અકાસિ, યાવ અવીચિતો એકઙ્ગણં અહોસિ. તતો ઉપરિમુખં અકાસિ, યાવ બ્રહ્મલોકા એકઙ્ગણં અહોસિ. થેરો નિરયભયેન તજ્જેત્વા સગ્ગસુખેન ચ પલોભેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. કેચિ સોતાપન્ના અહેસું, કેચિ સકદાગામી અનાગામી અરહન્તોતિ.

૩૮૯. તિરોભાવં કાતુકામો પન આલોકં વા અન્ધકારં કરોતિ, અપ્પટિચ્છન્નં વા પટિચ્છન્નં, આપાથં વા અનાપાથં કરોતિ. કથં? અયઞ્હિ યથા અપ્પટિચ્છન્નોપિ સમીપે ઠિતોપિ વા ન દિસ્સતિ, એવં અત્તાનં વા પરં વા કાતુકામો પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય ‘‘ઇદં આલોકટ્ઠાનં અન્ધકારં હોતૂ’’તિ વા, ‘‘ઇદં અપ્પટિચ્છન્નં પટિચ્છન્નં હોતૂ’’તિ વા, ‘‘ઇદં આપાથં અનાપાથં હોતૂ’’તિ વા આવજ્જિત્વા પરિકમ્મં કત્વા વુત્તનયેનેવ અધિટ્ઠાતિ. સહ અધિટ્ઠાનચિત્તેન યથાધિટ્ઠિતમેવ હોતિ. પરે સમીપે ઠિતાપિ ન પસ્સન્તિ. સયમ્પિ અપસ્સિતુકામો ન પસ્સતિ.

૩૯૦. એતં પન પાટિહારિયં કેન કતપુબ્બન્તિ? ભગવતા. ભગવા હિ યસં કુલપુત્તં સમીપે નિસિન્નંયેવ યથા નં પિતા ન પસ્સતિ, એવમકાસિ. તથા વીસયોજનસતં મહાકપ્પિનસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા તં અનાગામિફલે, અમચ્ચસહસ્સઞ્ચસ્સ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેત્વા, તસ્સ અનુમગ્ગં આગતા સહસ્સિત્થિપરિવારા અનોજાદેવી આગન્ત્વા સમીપે નિસિન્નાપિ યથા સપરિસં રાજાનં ન પસ્સતિ, તથા કત્વા ‘‘અપિ, ભન્તે, રાજાનં પસ્સથા’’તિ વુત્તે ‘‘કિં પન તે રાજાનં ગવેસિતું વરં, ઉદાહુ અત્તાન’’ન્તિ? ‘‘અત્તાનં, ભન્તે’’તિ વત્વા નિસિન્નાય તસ્સા તથા ધમ્મં દેસેસિ, યથા સા સદ્ધિં ઇત્થિસહસ્સેન સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ, અમચ્ચા અનાગામિફલે, રાજા અરહત્તેતિ. અપિચ તમ્બપણ્ણિદીપં આગતદિવસે યથા અત્તના સદ્ધિં આગતે અવસેસે રાજા ન પસ્સતિ, એવં કરોન્તેન મહિન્દત્થેરેનાપિ ઇદં કતમેવ (પારા. અટ્ઠ. ૧.તતિયસઙ્ગીતિકથા).

૩૯૧. અપિચ સબ્બમ્પિ પાકટં પાટિહારિયં આવિભાવં નામ. અપાકટપાટિહારિયં તિરોભાવં નામ. તત્થ પાકટપાટિહારિયે ઇદ્ધિપિ પઞ્ઞાયતિ ઇદ્ધિમાપિ. તં યમકપાટિહારિયેન દીપેતબ્બં. તત્ર હિ ‘‘ઇધ તથાગતો યમકપાટિહારિયં કરોતિ અસાધારણં સાવકેહિ. ઉપરિમકાયતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, હેટ્ઠિમકાયતો ઉદકધારા પવત્તતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૬) એવં ઉભયં પઞ્ઞાયિત્થ. અપાકટપાટિહારિયે ઇદ્ધિયેવ પઞ્ઞાયતિ, ન ઇદ્ધિમા. તં મહકસુત્તેન (સં. નિ. ૪.૩૪૬) ચ બ્રહ્મનિમન્તનિકસુત્તેન (મ. નિ. ૧.૫૦૧ આદયો) ચ દીપેતબ્બં. તત્ર હિ આયસ્મતો ચ મહકસ્સ, ભગવતો ચ ઇદ્ધિયેવ પઞ્ઞાયિત્થ, ન ઇદ્ધિમા.

યથાહ –

‘‘એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મન્તં મહકં એતદવોચ ‘સાધુ મે, ભન્તે, અય્યો મહકો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેતૂ’તિ. તેન હિ ત્વં ગહપતિ આળિન્દે ઉત્તરાસઙ્ગં પઞ્ઞાપેત્વા તિણકલાપં ઓકાસેહીતિ. ‘એવં, ભન્તે’તિ ખો ચિત્તો ગહપતિ આયસ્મતો મહકસ્સ પટિસ્સુત્વા આળિન્દે ઉત્તરાસઙ્ગં પઞ્ઞાપેત્વા તિણકલાપં ઓકાસેસિ. અથ ખો આયસ્મા મહકો વિહારં પવિસિત્વા તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખાસિ, યથા તાલચ્છિગ્ગળેન ચ અગ્ગળન્તરિકાય ચ અચ્ચિ નિક્ખમિત્વા તિણાનિ ઝાપેસિ, ઉત્તરાસઙ્ગં ન ઝાપેસી’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૬).

યથા ચાહ –

‘‘અથ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખાસિં ‘એત્તાવતા બ્રહ્મા ચ બ્રહ્મપરિસા ચ બ્રહ્મપારિસજ્જા ચ સદ્દઞ્ચ મે સોસ્સન્તિ, ન ચ મં દક્ખિસ્સન્તી’તિ અન્તરહિતો ઇમં ગાથં અભાસિં –

‘ભવે વાહં ભયં દિસ્વા, ભવઞ્ચ વિભવેસિનં;

ભવં નાભિવદિં કિઞ્ચિ, નન્દિઞ્ચ ન ઉપાદિયિ’’’ન્તિ. (મ. નિ. ૧.૫૦૪);

૩૯૨. તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ સેય્યથાપિ આકાસેતિ એત્થ તિરોકુટ્ટન્તિ પરકુટ્ટં, કુટ્ટસ્સ પરભાગન્તિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો ઇતરેસુ. કુટ્ટોતિ ચ ગેહભિત્તિયા એતમધિવચનં. પાકારોતિ ગેહવિહારગામાદીનં પરિક્ખેપપાકારો. પબ્બતોતિ પંસુપબ્બતો વા પાસાણપબ્બતો વા. અસજ્જમાનોતિ અલગ્ગમાનો. સેય્યથાપિ આકાસેતિ આકાસે વિય. એવં ગન્તુકામેન પન આકાસકસિણં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય કુટ્ટં વા પાકારં વા સિનેરુચક્કવાળેસુપિ અઞ્ઞતરં પબ્બતં વા આવજ્જિત્વા કતપરિકમ્મેન આકાસો હોતૂતિ અધિટ્ઠાતબ્બો. આકાસોયેવ હોતિ. અધો ઓતરિતુકામસ્સ, ઉદ્ધં વા આરોહિતુકામસ્સ સુસિરો હોતિ, વિનિવિજ્ઝિત્વા ગન્તુકામસ્સ છિદ્દો. સો તત્થ અસજ્જમાનો ગચ્છતિ.

તિપિટકચૂળાભયત્થેરો પનેત્થાહ – ‘‘આકાસકસિણસમાપજ્જનં, આવુસો, કિમત્થિયં, કિં હત્થિઅસ્સાદીનિ અભિનિમ્મિનિતુકામો હત્થિઅસ્સાદિ કસિણાનિ સમાપજ્જતિ, નનુ યત્થ કત્થચિ કસિણે પરિકમ્મં કત્વા અટ્ઠસમાપત્તિવસીભાવોયેવ પમાણં. યં યં ઇચ્છતિ, તં તદેવ હોતી’’તિ. ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘પાળિયા, ભન્તે, આકાસકસિણંયેવ આગતં, તસ્મા અવસ્સમેતં વત્તબ્બ’’ન્તિ. તત્રાયં પાળિ –

‘‘પકતિયા આકાસકસિણસમાપત્તિયા લાભી હોતિ. તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં આવજ્જતિ. આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ – ‘આકાસો હોતૂ’તિ. આકાસો હોતિ. તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ. યથા મનુસ્સા પકતિયા અનિદ્ધિમન્તો કેનચિ અનાવટે અપરિક્ખિત્તે અસજ્જમાના ગચ્છન્તિ, એવમેવ સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ આકાસે’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૧).

સચે પનસ્સ ભિક્ખુનો અધિટ્ઠહિત્વા ગચ્છન્તસ્સ અન્તરા પબ્બતો વા રુક્ખો વા ઉટ્ઠેતિ, કિં પુન સમાપજ્જિત્વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ? દોસો નત્થિ. પુન સમાપજ્જિત્વા અધિટ્ઠાનં હિ ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકે નિસ્સયગ્ગહણસદિસં હોતિ. ઇમિના ચ પન ભિક્ખુના આકાસો હોતૂતિ અધિટ્ઠિતત્તા આકાસો હોતિયેવ. પુરિમાધિટ્ઠાનબલેનેવ ચસ્સ અન્તરા અઞ્ઞો પબ્બતો વા રુક્ખો વા ઉતુમયો ઉટ્ઠહિસ્સતીતિ અટ્ઠાનમેવેતં. અઞ્ઞેન ઇદ્ધિમતા નિમ્મિતે પન પઠમનિમ્માનં બલવં હોતિ. ઇતરેન તસ્સ ઉદ્ધં વા અધો વા ગન્તબ્બં.

૩૯૩. પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જન્તિ એત્થ ઉમ્મુજ્જન્તિ ઉટ્ઠાનં વુચ્ચતિ. નિમુજ્જન્તિ સંસીદનં. ઉમ્મુજ્જઞ્ચ નિમુજ્જઞ્ચ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં. એવં કાતુકામેન આપોકસિણં સમાપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય એત્તકે ઠાને પથવી ઉદકં હોતૂતિ પરિચ્છિન્દિત્વા પરિકમ્મં કત્વા વુત્તનયેનેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. સહ અધિટ્ઠાનેન યથા પરિચ્છિન્ને ઠાને પથવી ઉદકમેવ હોતિ. સો તત્થ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ. તત્રાયં પાળિ –

‘‘પકતિયા આપોકસિણસમાપત્તિયા લાભી હોતિ. પથવિં આવજ્જતિ. આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ – ‘ઉદકં હોતૂ’તિ. ઉદકં હોતિ. સો પથવિયા ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ. યથા મનુસ્સા પકતિયા અનિદ્ધિમન્તો ઉદકે ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોન્તિ, એવમેવ સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો પથવિયા ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ, સેય્યથાપિ ઉદકે’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૧).

ન કેવલઞ્ચ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જમેવ, ન્હાનપાનમુખધોવનભણ્ડકધોવનાદીસુ યં યં ઇચ્છતિ, તં તં કરોતિ. ન કેવલઞ્ચ ઉદકમેવ, સપ્પિતેલમધુફાણિતાદીસુપિ યં યં ઇચ્છતિ, તં તં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ એત્તકં હોતૂતિ આવજ્જિત્વા પરિકમ્મં કત્વા અધિટ્ઠહન્તસ્સ યથાધિટ્ઠિતમેવ હોતિ. ઉદ્ધરિત્વા ભાજનગતં કરોન્તસ્સ સપ્પિ સપ્પિમેવ હોતિ. તેલાદીનિ તેલાદીનિયેવ. ઉદકં ઉદકમેવ. સો તત્થ તેમિતુકામોવ તેમેતિ, ન તેમિતુકામો ન તેમેતિ. તસ્સેવ ચ સા પથવી ઉદકં હોતિ સેસજનસ્સ પથવીયેવ. તત્થ મનુસ્સા પત્તિકાપિ ગચ્છન્તિ, યાનાદીહિપિ ગચ્છન્તિ, કસિકમ્માદીનિપિ કરોન્તિયેવ. સચે પનાયં તેસમ્પિ ઉદકં હોતૂતિ ઇચ્છતિ, હોતિયેવ. પરિચ્છિન્નકાલં પન અતિક્કમિત્વા યં પકતિયા ઘટતળાકાદીસુ ઉદકં, તં ઠપેત્વા અવસેસં પરિચ્છિન્નટ્ઠાનં પથવીયેવ હોતિ.

૩૯૪. ઉદકેપિ અભિજ્જમાનેતિ એત્થ યં ઉદકં અક્કમિત્વા સંસીદતિ, તં ભિજ્જમાનન્તિ વુચ્ચતિ. વિપરીતં અભિજ્જમાનં. એવં ગન્તુકામેન પન પથવીકસિણં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય એત્તકે ઠાને ઉદકં પથવી હોતૂતિ પરિચ્છિન્દિત્વા પરિકમ્મં કત્વા વુત્તનયેનેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. સહ અધિટ્ઠાનેન યથા પરિચ્છિન્નટ્ઠાને ઉદકં પથવીયેવ હોતિ. સો તત્થ ગચ્છતિ, તત્રાયં પાળિ –

‘‘પકતિયા પથવીકસિણસમાપત્તિયા લાભી હોતિ. ઉદકં આવજ્જતિ. આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ – ‘પથવી હોતૂ’તિ. પથવી હોતિ. સો અભિજ્જમાને ઉદકે ગચ્છતિ. યથા મનુસ્સા પકતિયા અનિદ્ધિમન્તો અભિજ્જમાનાય પથવિયા ગચ્છન્તિ, એવમેવ સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો અભિજ્જમાને ઉદકે ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ પથવિય’’ન્તિ (પટિ. મ. ૩.૧૧).

ન કેવલઞ્ચ ગચ્છતિ, યં યં ઇરિયાપથં ઇચ્છતિ, તં તં કરોતિ. ન કેવલઞ્ચ પથવિમેવ કરોતિ, મણિસુવણ્ણપબ્બતરુક્ખાદીસુપિ યં યં ઇચ્છતિ, તં તં વુત્તનયેનેવ આવજ્જિત્વા અધિટ્ઠાતિ, યથાધિટ્ઠિતમેવ હોતિ. તસ્સેવ ચ તં ઉદકં પથવી હોતિ, સેસજનસ્સ ઉદકમેવ, મચ્છકચ્છપા ચ ઉદકકાકાદયો ચ યથારુચિ વિચરન્તિ. સચે પનાયં અઞ્ઞેસમ્પિ મનુસ્સાનં તં પથવિં કાતું ઇચ્છતિ, કરોતિયેવ. પરિચ્છિન્નકાલાતિક્કમેન પન ઉદકમેવ હોતિ.

૩૯૫. પલ્લઙ્કેન કમતીતિ પલ્લઙ્કેન ગચ્છતિ. પક્ખી સકુણોતિ પક્ખેહિ યુત્તસકુણો. એવં કાતુકામેન પન પથવીકસિણં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય સચે નિસિન્નો ગન્તુમિચ્છતિ, પલ્લઙ્કપ્પમાણં ઠાનં પરિચ્છિન્દિત્વા પરિકમ્મં કત્વા વુત્તનયેનેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. સચે નિપન્નો ગન્તુકામો હોતિ મઞ્ચપ્પમાણં, સચે પદસા ગન્તુકામો હોતિ મગ્ગપ્પમાણન્તિ એવં યથાનુરૂપં ઠાનં પરિચ્છિન્દિત્વા વુત્તનયેનેવ પથવી હોતૂતિ અધિટ્ઠાતબ્બં, સહ અધિટ્ઠાનેન પથવીયેવ હોતિ. તત્રાયં પાળિ –

‘‘આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમતિ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણોતિ. પકતિયા પથવીકસિણસમાપત્તિયા લાભી હોતિ, આકાસં આવજ્જતિ. આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ – ‘પથવી હોતૂ’તિ. પથવી હોતિ. સો આકાસે અન્તલિક્ખે ચઙ્કમતિપિ તિટ્ઠતિપિ નિસીદતિપિ સેય્યમ્પિ કપ્પેતિ. યથા મનુસ્સા પકતિયા અનિદ્ધિમન્તો પથવિયં ચઙ્કમન્તિપિ…પે… સેય્યમ્પિ કપ્પેન્તિ, એવમેવ સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો આકાસે અન્તલિક્ખે ચઙ્કમતિપિ…પે… સેય્યમ્પિ કપ્પેતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૧).

આકાસે ગન્તુકામેન ચ ભિક્ખુના દિબ્બચક્ખુલાભિનાપિ ભવિતબ્બં. કસ્મા? અન્તરે ઉતુસમુટ્ઠાના વા પબ્બતરુક્ખાદયો હોન્તિ, નાગસુપણ્ણાદયો વા ઉસૂયન્તા માપેન્તિ, નેસં દસ્સનત્થં. તે પન દિસ્વા કિં કાતબ્બન્તિ? પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય આકાસો હોતૂતિ પરિકમ્મં કત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં. થેરો પનાહ ‘‘સમાપત્તિસમાપજ્જનં, આવુસો, કિમત્થિયં, નનુ સમાહિતમેવસ્સ ચિત્તં, તેન યં યં ઠાનં આકાસો હોતૂતિ અધિટ્ઠાતિ, આકાસોયેવ હોતી’’તિ. કિઞ્ચાપિ એવમાહ, અથ ખો તિરોકુટ્ટપારિહારિયે વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં.

અપિચ ઓકાસે ઓરોહણત્થમ્પિ ઇમિના દિબ્બચક્ખુલાભિના ભવિતબ્બં, અયઞ્હિ સચે અનોકાસે ન્હાનતિત્થે વા ગામદ્વારે વા ઓરોહતિ. મહાજનસ્સ પાકટો હોતિ. તસ્મા દિબ્બચક્ખુના પસ્સિત્વા અનોકાસં વજ્જેત્વા ઓકાસે ઓતરતીતિ.

૩૯૬. ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરામસતિ પરિમજ્જતીતિ એત્થ ચન્દિમસૂરિયાનં દ્વાચત્તાલીસયોજનસહસ્સસ્સ ઉપરિ ચરણેન મહિદ્ધિકતા, તીસુ દીપેસુ એકક્ખણે આલોકકરણેન મહાનુભાવતા વેદિતબ્બા. એવં ઉપરિ ચરણઆલોકકરણેહિ વા મહિદ્ધિકે તેનેવ મહાનુભાવે. પરામસતીતિ પરિગ્ગણ્હતિ એકદેસે વા છુપતિ. પરિમજ્જતીતિ સમન્તતો આદાસતલં વિય પરિમજ્જતિ. અયં પનસ્સ ઇદ્ધિ અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનવસેનેવ ઇજ્ઝતિ, નત્થેત્થ કસિણસમાપત્તિનિયમો. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં –

‘‘ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે…પે… પરિમજ્જતીતિ ઇધ સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો ચન્દિમસૂરિયે આવજ્જતિ, આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ – ‘હત્થપાસે હોતૂ’તિ. હત્થપાસે હોતિ. સો નિસિન્નકો વા નિપન્નકો વા ચન્દિમસૂરિયે પાણિના આમસતિ પરામસતિ પરિમજ્જતિ. યથા મનુસ્સા પકતિયા અનિદ્ધિમન્તો કિઞ્ચિદેવ રૂપગતં હત્થપાસે આમસન્તિ પરામસન્તિ પરિમજ્જન્તિ, એવમેવ સો ઇદ્ધિમા…પે… પરિમજ્જતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૨).

સ્વાયં યદિ ઇચ્છતિ ગન્ત્વા પરામસિતું, ગન્ત્વા પરામસતિ, યદિ પન ઇધેવ નિસિન્નકો વા નિપન્નકો વા પરામસિતુકામો હોતિ, હત્થપાસે હોતૂતિ અધિટ્ઠાતિ, અધિટ્ઠાનબલેન વણ્ટા મુત્તતાલફલં વિય આગન્ત્વા હત્થપાસે ઠિતે વા પરામસતિ, હત્થં વા વડ્ઢેત્વા. વડ્ઢેન્તસ્સ પન કિં ઉપાદિણ્ણકં વડ્ઢતિ, અનુપાદિણ્ણકન્તિ? ઉપાદિણ્ણકં નિસ્સાય અનુપાદિણ્ણકં વડ્ઢતિ.

તત્થ તિપિટકચૂળનાગત્થેરો આહ ‘‘કિં પનાવુસો, ઉપાદિણ્ણકં ખુદ્દકમ્પિ મહન્તમ્પિ ન હોતિ, નનુ યદા ભિક્ખુ તાલચ્છિદ્દાદીહિ નિક્ખમતિ, તદા ઉપાદિણ્ણકં ખુદ્દકં હોતિ. યદા મહન્તં અત્તભાવં કરોતિ, તદા મહન્તં હોતિ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ વિયા’’તિ.

નન્દોપનન્દનાગદમનકથા

એકસ્મિં કિર સમયે અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા ‘‘સ્વે, ભન્તે, પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં અમ્હાકં ગેહે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેત્વા પક્કમિ. ભગવા અધિવાસેત્વા તંદિવસાવસેસં રત્તિભાગઞ્ચ વીતિનામેત્વા પચ્ચૂસસમયે દસસહસ્સિલોકધાતું ઓલોકેસિ. અથસ્સ નન્દોપનન્દો નામ નાગરાજા ઞાણમુખે આપાથમાગચ્છિ. ભગવા ‘‘અયં નાગરાજા મય્હં ઞાણમુખે આપાથમાગચ્છિ, અત્થિ નુ ખો અસ્સ ઉપનિસ્સયો’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘અયં મિચ્છાદિટ્ઠિકો તીસુ રતનેસુ અપ્પસન્નોતિ દિસ્વા કો નુ ખો ઇમં મિચ્છાદિટ્ઠિતો વિવેચેય્યા’’તિ આવજ્જેન્તો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં અદ્દસ.

તતો પભાતાય રત્તિયા સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘આનન્દ, પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં આરોચેહિ તથાગતો દેવચારિકં ગચ્છતી’’તિ. તં દિવસઞ્ચ નન્દોપનન્દસ્સ આપાનભૂમિં સજ્જયિંસુ. સો દિબ્બરતનપલ્લઙ્કે દિબ્બેન સેતચ્છત્તેન ધારિયમાનેન તિવિધનાટકેહિ ચેવ નાગપરિસાય ચ પરિવુતો દિબ્બભાજનેસુ ઉપટ્ઠાપિતં અન્નપાનવિધિં ઓલોકયમાનો નિસિન્નો હોતિ. અથ ભગવા યથા નાગરાજા પસ્સતિ, તથા કત્વા તસ્સ વિતાનમત્થકેનેવ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં તાવતિંસદેવલોકાભિમુખો પાયાસિ.

તેન ખો પન સમયેન નન્દોપનન્દસ્સ નાગરાજસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતિ – ‘‘ઇમે હિ નામ મુણ્ડકા સમણકા અમ્હાકં ઉપરૂપરિભવનેન દેવાનં તાવતિંસાનં ભવનં પવિસન્તિપિ નિક્ખમન્તિપિ, ન દાનિ ઇતો પટ્ઠાય ઇમેસં અમ્હાકં મત્થકે પાદપંસું ઓકિરન્તાનં ગન્તું દસ્સામી’’તિ ઉટ્ઠાય સિનેરુપાદં ગન્ત્વા તં અત્તભાવં વિજહિત્વા સિનેરું સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વા ઉપરિ ફણં કત્વા તાવતિંસભવનં અવકુજ્જેન ફણેન ગહેત્વા અદસ્સનં ગમેસિ.

અથ ખો આયસ્મા રટ્ઠપાલો ભગવન્તં એતદવોચ ‘‘પુબ્બે, ભન્તે, ઇમસ્મિં પદેસે ઠિતો સિનેરું પસ્સામિ, સિનેરુપરિભણ્ડં પસ્સામિ, તાવતિંસં પસ્સામિ, વેજયન્તં પસ્સામિ, વેજયન્તસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિ ધજં પસ્સામિ. કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો, યં એતરહિ નેવ સિનેરું પસ્સામિ…પે… ન વેજયન્તસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિ ધજં પસ્સામી’’તિ. ‘‘અયં, રટ્ઠપાલ, નન્દોપનન્દો નામ નાગરાજા તુમ્હાકં કુપિતો સિનેરું સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વા ઉપરિ ફણેન પટિચ્છાદેત્વા અન્ધકારં કત્વા ઠિતો’’તિ. ‘‘દમેમિ નં, ભન્તે’’તિ. ન ભગવા અનુજાનિ. અથ ખો આયસ્મા ભદ્દિયો આયસ્મા રાહુલોતિ અનુક્કમેન સબ્બેપિ ભિક્ખૂ ઉટ્ઠહિંસુ. ન ભગવા અનુજાનિ.

અવસાને મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો ‘‘અહં, ભન્તે, દમેમિ ન’’ન્તિ આહ. ‘‘દમેહિ મોગ્ગલ્લાના’’તિ ભગવા અનુજાનિ. થેરો અત્તભાવં વિજહિત્વા મહન્તં નાગરાજવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા નન્દોપનન્દં ચુદ્દસક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વા તસ્સ ફણમત્થકે અત્તનો ફણં ઠપેત્વા સિનેરુના સદ્ધિં અભિનિપ્પીળેસિ. નાગરાજા પધૂમાયિ. થેરોપિ ન તુય્હંયેવ સરીરે ધૂમો અત્થિ, મય્હમ્પિ અત્થીતિ પધૂમાયિ. નાગરાજસ્સ ધૂમો થેરં ન બાધતિ. થેરસ્સ પન ધૂમો નાગરાજાનં બાધતિ. તતો નાગરાજા પજ્જલિ. થેરોપિ ન તુય્હંયેવ સરીરે અગ્ગિ અત્થિ, મય્હમ્પિ અત્થીતિ પજ્જલિ. નાગરાજસ્સ તેજો થેરં ન બાધતિ. થેરસ્સ પન તેજો નાગરાજાનં બાધતિ. નાગરાજા અયં મં સિનેરુના અભિનિપ્પીળેત્વા ધૂમાયતિ ચેવ પજ્જલતિ ચાતિ ચિન્તેત્વા ‘‘ભો ત્વં કોસી’’તિ પટિપુચ્છિ. ‘‘અહં ખો, નન્દ, મોગ્ગલ્લાનો’’તિ. ‘‘ભન્તે, અત્તનો ભિક્ખુભાવેન તિટ્ઠાહી’’તિ.

થેરો તં અત્તભાવં વિજહિત્વા તસ્સ દક્ખિણકણ્ણસોતેન પવિસિત્વા વામકણ્ણસોતેન નિક્ખમિ, વામકણ્ણસોતેન પવિસિત્વા દક્ખિણકણ્ણસોતેન નિક્ખમિ, તથા દક્ખિણનાસસોતેન પવિસિત્વા વામનાસસોતેન નિક્ખમિ, વામનાસસોતેન પવિસિત્વા દક્ખિણનાસસોતેન નિક્ખમિ. તતો નાગરાજા મુખં વિવરિ. થેરો મુખેન પવિસિત્વા અન્તોકુચ્છિયં પાચીનેન ચ પચ્છિમેન ચ ચઙ્કમતિ. ભગવા ‘‘મોગ્ગલ્લાન, મનસિકરોહિ મહિદ્ધિકો એસ નાગો’’તિ આહ. થેરો ‘‘મય્હં ખો, ભન્તે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા, તિટ્ઠતુ, ભન્તે, નન્દોપનન્દો, અહં નન્દોપનન્દસદિસાનં નાગરાજાનં સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ સતસહસ્સમ્પિ દમેય્ય’’ન્તિ આહ.

નાગરાજા ચિન્તેસિ ‘‘પવિસન્તો તાવ મે ન દિટ્ઠો, નિક્ખમનકાલે દાનિ નં દાઠન્તરે પક્ખિપિત્વા સઙ્ખાદિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા નિક્ખમ ભન્તે, મા મં અન્તોકુચ્છિયં અપરાપરં ચઙ્કમન્તો બાધયિત્થાતિ આહ. થેરો નિક્ખમિત્વા બહિ અટ્ઠાસિ. નાગરાજા અયં સોતિ દિસ્વા નાસવાતં વિસ્સજ્જિ. થેરો ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જિ. લોમકૂપમ્પિસ્સ વાતો ચાલેતું નાસક્ખિ. અવસેસા ભિક્ખૂ કિર આદિતો પટ્ઠાય સબ્બપાટિહારિયાનિ કાતું સક્કુણેય્યું, ઇમં પન ઠાનં પત્વા એવં ખિપ્પનિસન્તિનો હુત્વા સમાપજ્જિતું ન સક્ખિસ્સન્તીતિ તેસં ભગવા નાગરાજદમનં નાનુજાનિ.

નાગરાજા ‘‘અહં ઇમસ્સ સમણસ્સ નાસવાતેન લોમકૂપમ્પિ ચાલેતું નાસક્ખિં, મહિદ્ધિકો સમણો’’તિ ચિન્તેસિ. થેરો અત્તભાવં વિજહિત્વા સુપણ્ણરૂપં અભિનિમ્મિનિત્વા સુપણ્ણવાતં દસ્સેન્તો નાગરાજાનં અનુબન્ધિ. નાગરાજા તં અત્તભાવં વિજહિત્વા માણવકવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં સરણં ગચ્છામી’’તિ વદન્તો થેરસ્સ પાદે વન્દિ. થેરો ‘‘સત્થા, નન્દ, આગતો, એહિ ગમિસ્સામા’’તિ નાગરાજાનં દમયિત્વા નિબ્બિસં કત્વા ગહેત્વા ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. નાગરાજા ભગવન્તં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં સરણં ગચ્છામી’’તિ આહ. ભગવા ‘‘સુખી હોહિ, નાગરાજા’’તિ વત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો અનાથપિણ્ડિકસ્સ નિવેસનં અગમાસિ.

અનાથપિણ્ડિકો ‘‘કિં, ભન્તે, અતિદિવા આગતત્થા’’તિ આહ. મોગ્ગલ્લાનસ્સ ચ નન્દોપનન્દસ્સ ચ સઙ્ગામો અહોસીતિ. કસ્સ, ભન્તે, જયો, કસ્સ પરાજયોતિ. મોગ્ગલ્લાનસ્સ જયો, નન્દસ્સ પરાજયોતિ. અનાથપિણ્ડિકો ‘‘અધિવાસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સત્તાહં એકપટિપાટિયા ભત્તં, સત્તાહં થેરસ્સ સક્કારં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા સત્તાહં બુદ્ધપમુખાનં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં મહાસક્કારં અકાસિ. ઇતિ ઇમં ઇમસ્મિં નન્દોપનન્દદમને કતં મહન્તં અત્તભાવં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘યદા મહન્તં અત્તભાવં કરોતિ, તદા મહન્તં હોતિ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ વિયા’’તિ. એવં વુત્તેપિ ભિક્ખૂ ઉપાદિણ્ણકં નિસ્સાય અનુપાદિણ્ણકમેવ વડ્ઢતીતિ આહંસુ. અયમેવ ચેત્થ યુત્તિ.

સો એવં કત્વા ન કેવલં ચન્દિમસૂરિયે પરામસતિ. સચે ઇચ્છતિ પાદકથલિકં કત્વા પાદે ઠપેતિ, પીઠં કત્વા નિસીદતિ, મઞ્ચં કત્વા નિપજ્જતિ, અપસ્સેનફલકં કત્વા અપસ્સયતિ. યથા ચ એકો, એવં અપરોપિ. અનેકેસુપિ હિ ભિક્ખુસતસહસ્સેસુ એવં કરોન્તેસુ તેસઞ્ચ એકમેકસ્સ તથેવ ઇજ્ઝતિ. ચન્દિમસૂરિયાનઞ્ચ ગમનમ્પિ આલોકકરણમ્પિ તથેવ હોતિ. યથા હિ પાતિસહસ્સેસુ ઉદકપૂરેસુ સબ્બપાતીસુ ચ ચન્દમણ્ડલાનિ દિસ્સન્તિ. પાકતિકમેવ ચ ચન્દસ્સ ગમનં આલોકકરણઞ્ચ હોતિ. તથૂપમમેતં પાટિહારિયં.

૩૯૭. યાવ બ્રહ્મલોકાપીતિ બ્રહ્મલોકમ્પિ પરિચ્છેદં કત્વા. કાયેન વસં વત્તેતીતિ તત્થ બ્રહ્મલોકે કાયેન અત્તનો વસં વત્તેતિ. તસ્સત્થો પાળિં અનુગન્ત્વા વેદિતબ્બો. અયઞ્હેત્થ પાળિ –

‘‘યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતીતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો બ્રહ્મલોકં ગન્તુકામો હોતિ, દૂરેપિ સન્તિકે અધિટ્ઠાતિ સન્તિકે હોતૂતિ, સન્તિકે હોતિ. સન્તિકેપિ દૂરે અધિટ્ઠાતિ દૂરે હોતૂતિ, દૂરે હોતિ. બહુકમ્પિ થોકન્તિ અધિટ્ઠાતિ થોકં હોતૂતિ, થોકં હોતિ. થોકમ્પિ બહુકન્તિ અધિટ્ઠાતિ બહુકં હોતૂતિ, બહુકં હોતિ. દિબ્બેન ચક્ખુના તસ્સ બ્રહ્મુનો રૂપં પસ્સતિ. દિબ્બાય સોતધાતુયા તસ્સ બ્રહ્મુનો સદ્દં સુણાતિ. ચેતોપરિયઞાણેન તસ્સ બ્રહ્મુનો ચિત્તં પજાનાતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો દિસ્સમાનેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ગન્તુકામો હોતિ, કાયવસેન ચિત્તં પરિણામેતિ, કાયવસેન ચિત્તં અધિટ્ઠાતિ, કાયવસેન ચિત્તં પરિણામેત્વા કાયવસેન ચિત્તં અધિટ્ઠહિત્વા સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમિત્વા દિસ્સમાનેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો અદિસ્સમાનેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ગન્તુકામો હોતિ, ચિત્તવસેન કાયં પરિણામેતિ, ચિત્તવસેન કાયં અધિટ્ઠાતિ. ચિત્તવસેન કાયં પરિણામેત્વા ચિત્તવસેન કાયં અધિટ્ઠહિત્વા સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમિત્વા અદિસ્સમાનેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિ. સો તસ્સ બ્રહ્મુનો પુરતો રૂપં અભિનિમ્મિનાતિ મનોમયં સબ્બઙ્ગપઞ્ચઙ્ગિં અહીનિન્દ્રિયં. સચે સો ઇદ્ધિમા ચઙ્કમતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ ચઙ્કમતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા તિટ્ઠતિ, નિસીદતિ, સેય્યં કપ્પેતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ સેય્યં કપ્પેતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા ધૂમાયતિ, પજ્જલતિ, ધમ્મં ભાસતિ, પઞ્હં પુચ્છતિ, પઞ્હં પુટ્ઠો વિસ્સજ્જેતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ પઞ્હં પુટ્ઠો વિસ્સજ્જેતિ. સચે સો ઇદ્ધિમા તેન બ્રહ્મુના સદ્ધિં સન્તિટ્ઠતિ, સલ્લપતિ, સાકચ્છં સમાપજ્જતિ, નિમ્મિતોપિ તત્થ તેન બ્રહ્મુના સદ્ધિં સન્તિટ્ઠતિ, સલ્લપતિ, સાકચ્છં સમાપજ્જતિ. યં યદેવ હિ સો ઇદ્ધિમા કરોતિ, તં તદેવ નિમ્મિતો કરોતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૨).

તત્થ દૂરેપિ સન્તિકે અધિટ્ઠાતીતિ પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય દૂરે દેવલોકં વા બ્રહ્મલોકં વા આવજ્જતિ સન્તિકે હોતૂતિ. આવજ્જિત્વા પરિકમ્મં કત્વા પુન સમાપજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ સન્તિકે હોતૂતિ, સન્તિકે હોતિ. એસ નયો સેસપદેસુપિ.

તત્થ કો દૂરં ગહેત્વા સન્તિકં અકાસીતિ? ભગવા. ભગવા હિ યમકપાટિહારિયાવસાને દેવલોકં ગચ્છન્તો યુગન્ધરઞ્ચ સિનેરુઞ્ચ સન્તિકે કત્વા પથવીતલતો એકપાદં યુગન્ધરે પતિટ્ઠપેત્વા દુતિયં સિનેરુમત્થકે ઠપેસિ. અઞ્ઞો કો અકાસિ? મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો. થેરો હિ સાવત્થિતો ભત્તકિચ્ચં કત્વા નિક્ખન્તં દ્વાદસયોજનિકં પરિસં તિંસયોજનં સઙ્કસ્સનગરમગ્ગં સઙ્ખિપિત્વા તઙ્ખણઞ્ઞેવ સમ્પાપેસિ.

અપિચ તમ્બપણ્ણિદીપે ચૂળસમુદ્દત્થેરોપિ અકાસિ. દુબ્ભિક્ખસમયે કિર થેરસ્સ સન્તિકં પાતોવ સત્ત ભિક્ખુસતાનિ આગમંસુ. થેરો ‘‘મહા ભિક્ખુસઙ્ઘો કુહિં ભિક્ખાચારો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેન્તો સકલતમ્બપણ્ણિદીપે અદિસ્વા ‘‘પરતીરે પાટલિપુત્તે ભવિસ્સતી’’તિ દિસ્વા ભિક્ખૂ પત્તચીવરં ગાહાપેત્વા ‘‘એથાવુસો, ભિક્ખાચારં ગમિસ્સામા’’તિ પથવિં સઙ્ખિપિત્વા પાટલિપુત્તં ગતો. ભિક્ખૂ ‘‘કતરં, ભન્તે, ઇમં નગર’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. પાટલિપુત્તં, આવુસોતિ. પાટલિપુત્તં નામ દૂરે ભન્તેતિ. આવુસો, મહલ્લકત્થેરા નામ દૂરેપિ ગહેત્વા સન્તિકે કરોન્તીતિ. મહાસમુદ્દો કુહિં, ભન્તેતિ? નનુ, આવુસો, અન્તરા એકં નીલમાતિકં અતિક્કમિત્વા આગતત્થાતિ? આમ, ભન્તે. મહાસમુદ્દો પન મહન્તોતિ. આવુસો, મહલ્લકત્થેરા નામ મહન્તમ્પિ ખુદ્દકં કરોન્તીતિ.

યથા ચાયં, એવં તિસ્સદત્તત્થેરોપિ સાયન્હસમયે ન્હાયિત્વા કતુત્તરાસઙ્ગો મહાબોધિં વન્દિસ્સામીતિ ચિત્તે ઉપ્પન્ને સન્તિકે અકાસિ.

સન્તિકં પન ગહેત્વા કો દૂરમકાસીતિ? ભગવા. ભગવા હિ અત્તનો ચ અઙ્ગુલિમાલસ્સ (મ. નિ. ૨.૩૪૮) ચ અન્તરં સન્તિકમ્પિ દૂરમકાસીતિ.

અથ કો બહુકં થોકં અકાસીતિ? મહાકસ્સપત્થેરો. રાજગહે કિર નક્ખત્તદિવસે પઞ્ચસતા કુમારિયો ચન્દપૂવે ગહેત્વા નક્ખત્તકીળનત્થાય ગચ્છન્તિયો ભગવન્તં દિસ્વા કિઞ્ચિ નાદંસુ. પચ્છતો આગચ્છન્તં પન થેરં દિસ્વા અમ્હાકં થેરો એતિ પૂવં દસ્સામાતિ સબ્બા પૂવે ગહેત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિંસુ. થેરો પત્તં નીહરિત્વા સબ્બં એકપત્તપૂરમત્તમકાસિ. ભગવા થેરં આગમયમાનો પુરતો નિસીદિ. થેરો આહરિત્વા ભગવતો અદાસિ.

ઇલ્લિસસેટ્ઠિવત્થુસ્મિં પન મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો થોકં બહુકમકાસિ, કાકવલિયવત્થુસ્મિઞ્ચ ભગવા. મહાકસ્સપત્થેરો કિર સત્તાહં સમાપત્તિયા વીતિનામેત્વા દલિદ્દસઙ્ગહં કરોન્તો કાકવલિયસ્સ નામ દુગ્ગતમનુસ્સસ્સ ઘરદ્વારે અટ્ઠાસિ. તસ્સ જાયા થેરં દિસ્વા પતિનો પક્કં અલોણમ્બિલયાગું પત્તે આકિરિ. થેરો તં ગહેત્વા ભગવતો હત્થે ઠપેસિ. ભગવા મહાભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પહોનકં કત્વા અધિટ્ઠાસિ. એકપત્તેન આભતા સબ્બેસં પહોસિ. કાકવલિયોપિ સત્તમે દિવસે સેટ્ઠિટ્ઠાનં અલત્થાતિ.

ન કેવલઞ્ચ થોકસ્સ બહુકરણં, મધુરં અમધુરં, અમધુરં મધુરન્તિઆદીસુપિ યં યં ઇચ્છતિ, સબ્બં ઇદ્ધિમતો ઇજ્ઝતિ. તથા હિ મહાઅનુળત્થેરો નામ સમ્બહુલે ભિક્ખૂ પિણ્ડાય ચરિત્વા સુક્ખભત્તમેવ લભિત્વા ગઙ્ગાતીરે નિસીદિત્વા પરિભુઞ્જમાને દિસ્વા ગઙ્ગાય ઉદકં સપ્પિમણ્ડન્તિ અધિટ્ઠહિત્વા સામણેરાનં સઞ્ઞં અદાસિ. તે થાલકેહિ આહરિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અદંસુ. સબ્બે મધુરેન સપ્પિમણ્ડેન ભુઞ્જિંસૂતિ.

દિબ્બેન ચક્ખુનાતિ ઇધેવ ઠિતો આલોકં વડ્ઢેત્વા તસ્સ બ્રહ્મુનો રૂપં પસ્સતિ. ઇધેવ ચ ઠિતો સબ્બં તસ્સ ભાસતો સદ્દં સુણાતિ. ચિત્તં પજાનાતિ. કાયવસેન ચિત્તં પરિણામેતીતિ કરજકાયસ્સ વસેન ચિત્તં પરિણામેતિ. પાદકજ્ઝાનચિત્તં ગહેત્વા કાયે આરોપેતિ. કાયાનુગતિકં કરોતિ દન્ધગમનં. કાયગમનં હિ દન્ધં હોતિ. સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમતીતિ પાદકજ્ઝાનારમ્મણેન ઇદ્ધિચિત્તેન સહજાતં સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમતિ પવિસતિ ફસ્સેતિ સમ્પાપુણાતિ. સુખસઞ્ઞા નામ ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તસઞ્ઞા. ઉપેક્ખા હિ સન્તં સુખન્તિ વુત્તા. સાયેવ ચ સઞ્ઞા નીવરણેહિ ચેવ વિતક્કાદીહિ પચ્ચનીકેહિ ચ વિમુત્તત્તા લહુસઞ્ઞાતિપિ વેદિતબ્બા. તં ઓક્કન્તસ્સ પનસ્સ કરજકાયોપિ તૂલપિચુ વિય સલ્લહુકો હોતિ. સો એવં વાયુક્ખિત્તતૂલપિચુના વિય સલ્લહુકેન દિસ્સમાનેન કાયેન બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિ. એવં ગચ્છન્તો ચ સચે ઇચ્છતિ પથવીકસિણવસેન આકાસે મગ્ગં નિમ્મિનિત્વા પદસા ગચ્છતિ. સચે ઇચ્છતિ વાયોકસિણવસેન વાયું અધિટ્ઠહિત્વા તૂલપિચુ વિય વાયુના ગચ્છતિ. અપિચ ગન્તુકામતા એવ એત્થ પમાણં. ‘‘સતિ હિ ગન્તુકામતાય’’ એવં કતચિત્તાધિટ્ઠાનો અધિટ્ઠાનવેગુક્ખિત્તોવ સો ઇસ્સાસખિત્તસરો વિય દિસ્સમાનો ગચ્છતિ.

ચિત્તવસેન કાયં પરિણામેતીતિ કાયં ગહેત્વા ચિત્તે આરોપેતિ. ચિત્તાનુગતિકં કરોતિ સીઘગમનં. ચિત્તગમનં હિ સીઘં હોતિ. સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમતીતિ રૂપકાયારમ્મણેન ઇદ્ધિચિત્તેન સહજાતં સુખસઞ્ઞઞ્ચ લહુસઞ્ઞઞ્ચ ઓક્કમતીતિ. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇદં પન ચિત્તગમનમેવ હોતિ. એવં અદિસ્સમાનેન કાયેન ગચ્છન્તો પનાયં કિં તસ્સ અધિટ્ઠાનચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ગચ્છતિ, ઉદાહુ ઠિતિક્ખણે ભઙ્ગક્ખણે વાતિ વુત્તે તીસુપિ ખણેસુ ગચ્છતીતિ થેરો આહ. કિં પન સો સયં ગચ્છતિ નિમ્મિતં પેસેતીતિ. યથારુચિ કરોતિ. ઇધ પનસ્સ સયં ગમનમેવ આગતં.

મનોમયન્તિ અધિટ્ઠાનમનેન નિમ્મિતત્તા મનોમયં. અહીનિન્દ્રિયન્તિ ઇદં ચક્ખુસોતાદીનં સણ્ઠાનવસેન વુત્તં. નિમ્મિતરૂપે પન પસાદો નામ નત્થિ. સચે ઇદ્ધિમા ચઙ્કમતિ નિમ્મિતોપિ તત્થ ચઙ્કમતીતિઆદિ સબ્બં સાવકનિમ્મિતં સન્ધાય વુત્તં. બુદ્ધનિમ્મિતો પન યં યં ભગવા કરોતિ, તં તમ્પિ કરોતિ. ભગવતો રુચિવસેન અઞ્ઞમ્પિ કરોતીતિ. એત્થ ચ યં સો ઇદ્ધિમા ઇધેવ ઠિતો દિબ્બેન ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ, દિબ્બાય સોતધાતુયા સદ્દં સુણાતિ, ચેતોપરિયઞાણેન ચિત્તં પજાનાતિ, ન એત્તાવતા કાયેન વસં વત્તેતિ. યમ્પિ સો ઇધેવ ઠિતો તેન બ્રહ્મુના સદ્ધિં સન્તિટ્ઠતિ સલ્લપતિ સાકચ્છં સમાપજ્જતિ, એત્તાવતાપિ ન કાયેન વસં વત્તેતિ. યમ્પિસ્સ દૂરેપિ સન્તિકે અધિટ્ઠાતીતિઆદિકં અધિટ્ઠાનં, એત્તાવતાપિ ન કાયેન વસં વત્તેતિ. યમ્પિ સો દિસ્સમાનેન વા અદિસ્સમાનેન વા કાયેન બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિ, એત્તાવતાપિ ન કાયેન વસં વત્તેતિ. યઞ્ચ ખો સો તસ્સ બ્રહ્મુનો પુરતો રૂપં અભિનિમ્મિનાતીતિઆદિના નયેન વુત્તવિધાનં આપજ્જતિ, એત્તાવતા કાયેન વસં વત્તેતિ નામં. સેસં પનેત્થ કાયેન વસં વત્તનાય પુબ્બભાગદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ અયં તાવ અધિટ્ઠાના ઇદ્ધિ.

૩૯૮. વિકુબ્બનાય પન મનોમયાય ચ ઇદં નાનાકરણં. વિકુબ્બનં તાવ કરોન્તેન ‘‘સો પકતિવણ્ણં વિજહિત્વા કુમારકવણ્ણં વા દસ્સેતિ, નાગવણ્ણં વા દસ્સેતિ, સુપણ્ણવણ્ણં વા દસ્સેતિ, અસુરવણ્ણં વા દસ્સેતિ, ઇન્દવણ્ણં વા દસ્સેતિ, દેવવણ્ણં વા દસ્સેતિ, બ્રહ્મવણ્ણં વા દસ્સેતિ, સમુદ્દવણ્ણં વા દસ્સેતિ, પબ્બતવણ્ણં વા દસ્સેતિ, સીહવણ્ણં વા દસ્સેતિ, બ્યગ્ઘવણ્ણં વા દસ્સેતિ, દીપિવણ્ણં વા દસ્સેતિ, હત્થિમ્પિ દસ્સેતિ, અસ્સમ્પિ દસ્સેતિ, રથમ્પિ દસ્સેતિ, પત્તિમ્પિ દસ્સેતિ, વિવિધમ્પિ સેનાબ્યૂહં દસ્સેતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૩) એવં વુત્તેસુ કુમારકવણ્ણાદીસુ યં યં આકઙ્ખતિ, તં તં અધિટ્ઠાતબ્બં. અધિટ્ઠહન્તેન ચ પથવીકસિણાદીસુ અઞ્ઞતરારમ્મણતો અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય અત્તનો કુમારકવણ્ણો આવજ્જિતબ્બો. આવજ્જિત્વા પરિકમ્માવસાને પુન સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય એવરૂપો નામ કુમારકો હોમીતિ અધિટ્ઠાતબ્બં. સહ અધિટ્ઠાનચિત્તેન કુમારકો હોતિ દેવદત્તો વિય (ચૂળવ. ૩૩૩). એસ નયો સબ્બત્થ.

હત્થિમ્પિ દસ્સેતીતિઆદિ પનેત્થ બહિદ્ધાપિ હત્થિઆદિદસ્સનવસેન વુત્તં. તત્થ હત્થી હોમીતિ અનધિટ્ઠહિત્વા હત્થી હોતૂતિ અધિટ્ઠાતબ્બં, અસ્સાદીસુપિ એસેવ નયોતિ. અયં વિકુબ્બના ઇદ્ધિ.

૩૯૯. મનોમયં કાતુકામો પન પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય કાયં તાવ આવજ્જિત્વા વુત્તનયેનેવ સુસિરો હોતૂતિ અધિટ્ઠાતિ, સુસિરો હોતિ. અથસ્સ અબ્ભન્તરે અઞ્ઞં કાયં આવજ્જિત્વા પરિકમ્મં કત્વા વુત્તનયેનેવ અધિટ્ઠાતિ, તસ્સ અબ્ભન્તરે અઞ્ઞો કાયો હોતૂતિ. સો તં મુઞ્જમ્હા ઈસિકં વિય કોસિયા અસિં વિય કરણ્ડાય અહિં વિય ચ અબ્બાહતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇધ ભિક્ખુ ઇમમ્હા કાયા અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતિ રૂપિં મનોમયં સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગિં અહીનિન્દ્રિયં. સેય્યથાપિ પુરિસો મુઞ્જમ્હા ઈસિકં પવાહેય્ય, તસ્સ એવમસ્સ અયં મુઞ્જો અયં ઈસિકા, અઞ્ઞો મુઞ્જો અઞ્ઞા ઈસિકા, મુઞ્જમ્હાત્વેવ ઈસિકા પવાળ્હા’’તિઆદિ (પટિ. મ. ૩.૧૪). એત્થ ચ યથા ઈસિકાદયો મુઞ્જાદીહિ સદિસા હોન્તિ, એવં મનોમયરૂપં ઇદ્ધિમતાસદિસમેવ હોતીતિ દસ્સનત્થં એતા ઉપમા વુત્તાતિ. અયં મનોમયા ઇદ્ધિ.

ઇતિ સાધુજનપામોજ્જત્થાય કતે વિસુદ્ધિમગ્ગે

ઇદ્ધિવિધનિદ્દેસો નામ

દ્વાદસમો પરિચ્છેદો.