૧૩. અભિઞ્ઞાનિદ્દેસો

દિબ્બસોતધાતુકથા

૪૦૦. ઇદાનિ દિબ્બસોતધાતુયા નિદ્દેસક્કમો અનુપ્પત્તો. તત્થ તતો પરાસુ ચ તીસુ અભિઞ્ઞાસુ સો એવં સમાહિતે ચિત્તેતિઆદીનં (દી. નિ. ૧.૨૪૦ આદયો) અત્થો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. સબ્બત્થ પન વિસેસમત્તમેવ વણ્ણયિસ્સામ. તત્ર દિબ્બાય સોતધાતુયાતિ એત્થ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બા. દેવાનં હિ સુચરિતકમ્મનિબ્બત્તા પિત્તસેમ્હરુહિરાદીહિ અપલિબુદ્ધા ઉપક્કિલેસવિમુત્તતાય દૂરેપિ આરમ્મણં સમ્પટિચ્છનસમત્થા દિબ્બપસાદસોતધાતુ હોતિ. અયઞ્ચાપિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો વીરિયભાવનાબલનિબ્બત્તા ઞાણસોતધાતુ તાદિસાયેવાતિ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બા. અપિચ દિબ્બવિહારવસેન પટિલદ્ધત્તા અત્તના ચ દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તાપિ દિબ્બા. સવનટ્ઠેન નિજ્જીવટ્ઠેન ચ સોતધાતુ. સોતધાતુકિચ્ચકરણેન ચ સોતધાતુ વિયાતિપિ સોતધાતુ. તાય દિબ્બાય સોતધાતુયા.

વિસુદ્ધાયાતિ પરિસુદ્ધાય નિરુપક્કિલેસાય. અતિક્કન્તમાનુસિકાયાતિ મનુસ્સૂપચારં અતિક્કમિત્વા સદ્દસવનેન માનુસિકં મંસસોતધાતું અતિક્કન્તાય વીતિવત્તિત્વા ઠિતાય. ઉભો સદ્દે સુણાતીતિ દ્વે સદ્દે સુણાતિ. કતમે દ્વે? દિબ્બે ચ માનુસે ચ, દેવાનઞ્ચ મનુસ્સાનઞ્ચ સદ્દેતિ વુત્તં હોતિ. એતેન પદેસપરિયાદાનં વેદિતબ્બં. યે દૂરે સન્તિકે ચાતિ યે સદ્દા દૂરે પરચક્કવાળેપિ યે ચ સન્તિકે અન્તમસો સદેહસન્નિસ્સિતપાણકસદ્દાપિ, તે સુણાતીતિ વુત્તં હોતિ. એતેન નિપ્પદેસપરિયાદાનં વેદિતબ્બં.

કથં પનાયં ઉપ્પાદેતબ્બાતિ? તેન ભિક્ખુના અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય પરિકમ્મસમાધિચિત્તેન પઠમતરં પકતિસોતપથે દૂરે ઓળારિકો અરઞ્ઞે સીહાદીનં સદ્દો આવજ્જિતબ્બો. વિહારે ઘણ્ડિસદ્દો, ભેરિસદ્દો, સઙ્ખસદ્દો, સામણેરદહરભિક્ખૂનં સબ્બથામેન સજ્ઝાયન્તાનં સજ્ઝાયનસદ્દો, પકતિકથં કથેન્તાનં ‘‘કિં ભન્તે, કિમાવુસો’’તિઆદિસદ્દો, સકુણસદ્દો, વાતસદ્દો, પદસદ્દો, પક્કુથિતઉદકસ્સ ચિચ્ચિટાયનસદ્દો, આતપે સુસ્સમાનતાલપણ્ણસદ્દો, કુન્થકિપિલ્લિકાદિસદ્દોતિ એવં સબ્બોળારિકતો પભુતિ યથાક્કમેન સુખુમસદ્દા આવજ્જિતબ્બા. તેન પુરત્થિમાય દિસાય સદ્દાનં સદ્દનિમિત્તં મનસિકાતબ્બં. પચ્છિમાય, ઉત્તરાય, દક્ખિણાય, હેટ્ઠિમાય, ઉપરિમાય દિસાય, પુરત્થિમાય અનુદિસાય, પચ્છિમાય, ઉત્તરાય, દક્ખિણાય અનુદિસાય સદ્દાનં સદ્દનિમિત્તં મનસિકાતબ્બં. ઓળારિકાનમ્પિ સુખુમાનમ્પિ સદ્દાનં સદ્દનિમિત્તં મનસિકાતબ્બં. તસ્સ તે સદ્દા પાકતિકચિત્તસ્સાપિ પાકટા હોન્તિ. પરિકમ્મસમાધિચિત્તસ્સ પન અતિવિય પાકટા.

તસ્સેવં સદ્દનિમિત્તં મનસિકરોતો ઇદાનિ દિબ્બસોતધાતુ ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ તેસુ સદ્દેસુ અઞ્ઞતરં આરમ્મણં કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મિં નિરુદ્ધે ચત્તારિ પઞ્ચ વા જવનાનિ જવન્તિ, યેસં પુરિમાનિ તીણિ ચત્તારિ વા પરિકમ્મઉપચારાનુલોમગોત્રભુનામકાનિ કામાવચરાનિ, ચતુત્થં પઞ્ચમં વા અપ્પનાચિત્તં રૂપાવચરં ચતુત્થજ્ઝાનિકં. તત્થ યં તેન અપ્પનાચિત્તેન સદ્ધિં ઉપ્પન્નં ઞાણં, અયં દિબ્બસોતધાતૂતિ વેદિતબ્બા. તતો પરં તસ્મિં સોતે પતિતો હોતિ. તં થામજાતં કરોન્તેન ‘‘એત્થન્તરે સદ્દં સુણામી’’તિ એકઙ્ગુલમત્તં પરિચ્છિન્દિત્વા વડ્ઢેતબ્બં. તતો દ્વઙ્ગુલચતુરઙ્ગુલઅટ્ઠઙ્ગુલવિદત્થિરતનઅન્તોગબ્ભપમુખપાસાદપરિવેણસઙ્ઘારામગોચરગામજનપદાદિવસેન યાવ ચક્કવાળં તતો વા ભિય્યોપિ પરિચ્છિન્દિત્વા પરિચ્છિન્દિત્વા વડ્ઢેતબ્બં.

એવં અધિગતાભિઞ્ઞો એસ પાદકજ્ઝાનારમ્મણેન ફુટ્ઠોકાસબ્ભન્તરગતેપિ સદ્દે પુન પાદકજ્ઝાનં અસમાપજ્જિત્વાપિ અભિઞ્ઞાઞાણેન સુણાતિયેવ. એવં સુણન્તો ચ સચેપિ યાવ બ્રહ્મલોકા સઙ્ખભેરિપણવાદિસદ્દેહિ એકકોલાહલં હોતિ, પાટિયેક્કં વવત્થપેતુકામતાય સતિ અયં સઙ્ખસદ્દો અયં ભેરિસદ્દોતિ વવત્થપેતું સક્કોતિયેવાતિ.

દિબ્બસોતધાતુકથા નિટ્ઠિતા.

ચેતોપરિયઞાણકથા

૪૦૧. ચેતોપરિયઞાણકથાય ચેતોપરિયઞાણાયાતિ એત્થ પરિયાતીતિ પરિયં, પરિચ્છિન્દતીતિ અત્થો. ચેતસો પરિયં ચેતોપરિયં. ચેતોપરિયઞ્ચ તં ઞાણઞ્ચાતિ ચેતોપરિયઞાણં. તદત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ. પરસત્તાનન્તિ અત્તાનં ઠપેત્વા સેસસત્તાનં. પરપુગ્ગલાનન્તિ ઇદમ્પિ ઇમિના એકત્થમેવ. વેનેય્યવસેન પન દેસનાવિલાસેન ચ બ્યઞ્જનનાનત્તં કતં. ચેતસા ચેતોતિ અત્તનો ચિત્તેન તેસં ચિત્તં. પરિચ્ચ પજાનાતીતિ પરિચ્છિન્દિત્વા સરાગાદિવસેન નાનપ્પકારતો જાનાતિ.

કથં પનેતં ઞાણં ઉપ્પાદેતબ્બન્તિ? એતઞ્હિ દિબ્બચક્ખુવસેન ઇજ્ઝતિ, તં એતસ્સ પરિકમ્મં. તસ્મા તેન ભિક્ખુના આલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બેન ચક્ખુના પરસ્સ હદયરૂપં નિસ્સાય વત્તમાનસ્સ લોહિતસ્સ વણ્ણં પસ્સિત્વા ચિત્તં પરિયેસિતબ્બં. યદા હિ સોમનસ્સચિત્તં વત્તતિ, તદા રત્તં નિગ્રોધપક્કસદિસં હોતિ. યદા દોમનસ્સચિત્તં વત્તતિ, તદા કાળકં જમ્બુપક્કસદિસં. યદા ઉપેક્ખાચિત્તં વત્તતિ, તદા પસન્નતિલતેલસદિસં. તસ્મા તેન ‘‘ઇદં રૂપં સોમનસ્સિન્દ્રિયસમુટ્ઠાનં, ઇદં દોમનસ્સિન્દ્રિયસમુટ્ઠાનં, ઇદં ઉપેક્ખિન્દ્રિયસમુટ્ઠાન’’ન્તિ પરસ્સ હદયલોહિતવણ્ણં પસ્સિત્વા ચિત્તં પરિયેસન્તેન ચેતોપરિયઞાણં થામગતં કાતબ્બં. એવં થામગતે હિ તસ્મિં અનુક્કમેન સબ્બમ્પિ કામાવચરચિત્તં રૂપાવચરારૂપાવચરચિત્તઞ્ચ પજાનાતિ ચિત્તા ચિત્તમેવ સઙ્કમન્તો વિનાપિ હદયરૂપદસ્સનેન. વુત્તમ્પિ ચેતં અટ્ઠકથાયં ‘‘આરુપ્પે પરસ્સ ચિત્તં જાનિતુકામો કસ્સ હદયરૂપં પસ્સતિ, કસ્સિન્દ્રિયવિકારં ઓલોકેતીતિ? ન કસ્સચિ. ઇદ્ધિમતો વિસયો એસ યદિદં યત્થ કત્થચિ ચિત્તં આવજ્જન્તો સોળસપ્પભેદં ચિત્તં જાનાતિ. અકતાભિનિવેસસ્સ પન વસેન અયં કથા’’તિ.

સરાગં વા ચિત્તન્તિઆદીસુ પન અટ્ઠવિધં લોભસહગતં ચિત્તં સરાગં ચિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અવસેસં ચતુભૂમકં કુસલાબ્યાકતં ચિત્તં વીતરાગં. દ્વે દોમનસ્સચિત્તાનિ દ્વે વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચચિત્તાનીતિ ઇમાનિ પન ચત્તારિ ચિત્તાનિ ઇમસ્મિં દુકે સઙ્ગહં ન ગચ્છન્તિ. કેચિ પન થેરા તાનિપિ સઙ્ગણ્હન્તિ. દુવિધં પન દોમનસ્સચિત્તં સદોસં ચિત્તં નામ. સબ્બમ્પિ ચતુભૂમકં કુસલાબ્યાકતં વીતદોસં. સેસાનિ દસાકુસલચિત્તાનિ ઇમસ્મિં દુકે સઙ્ગહં ન ગચ્છન્તિ. કેચિ પન થેરા તાનિપિ સઙ્ગણ્હન્તિ.

સમોહં વીતમોહન્તિ એત્થ પન પાટિપુગ્ગલિકનયેન વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતદ્વયમેવ સમોહં, મોહસ્સ પન સબ્બાકુસલેસુ સમ્ભવતો દ્વાદસવિધમ્પિ અકુસલચિત્તં સમોહં ચિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અવસેસં વીતમોહં. થિનમિદ્ધાનુગતં પન સંખિત્તં. ઉદ્ધચ્ચાનુગતં વિક્ખિત્તં. રૂપાવચરારૂપાવચરં મહગ્ગતં. અવસેસં અમહગ્ગતં. સબ્બમ્પિ તેભૂમકં સઉત્તરં. લોકુત્તરં અનુત્તરં. ઉપચારપ્પત્તં અપ્પનાપ્પત્તઞ્ચ સમાહિતં. ઉભયમપ્પત્તં અસમાહિતં. તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદપટિપસ્સદ્ધિનિસ્સરણવિમુત્તિપ્પત્તં વિમુત્તં. પઞ્ચવિધમ્પિ એતં વિમુત્તિમપ્પત્તં અવિમુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇતિ ચેતોપરિયઞાણલાભી ભિક્ખુ સબ્બપ્પકારમ્પિ ઇદં સરાગં વા ચિત્તં…પે… અવિમુત્તં વા ચિત્તં અવિમુત્તં ચિત્તન્તિ પજાનાતીતિ.

ચેતોપરિયઞાણકથા નિટ્ઠિતા.

પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણકથા

૪૦૨. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણકથાયં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાયાતિ (દી. નિ. ૧.૨૪૪) પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિમ્હિ યં ઞાણં, તદત્થાય. પુબ્બેનિવાસોતિ પુબ્બે અતીતજાતીસુ નિવુત્થક્ખન્ધા. નિવુત્થાતિ અજ્ઝાવુત્થા અનુભૂતા અત્તનો સન્તાને ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધા. નિવુત્થધમ્મા વા. નિવુત્થાતિ ગોચરનિવાસેન નિવુત્થા અત્તનો વિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતા પરિચ્છિન્ના, પરવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતાપિ વા છિન્નવટુમકાનુસ્સરણાદીસુ, તે બુદ્ધાનંયેવ લબ્ભન્તિ. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતીતિ યાય સતિયા પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સા પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ. ઞાણન્તિ તાય સતિયા સમ્પયુત્તઞાણં. એવમિમસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ અત્થાય પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય એતસ્સ ઞાણસ્સ અધિગમાય પત્તિયાતિ વુત્તં હોતિ.

અનેકવિહિતન્તિ અનેકવિધં, અનેકેહિ વા પકારેહિ પવત્તિતં, સંવણ્ણિતન્તિ અત્થો. પુબ્બેનિવાસન્તિ સમનન્તરાતીતભવં આદિં કત્વા તત્થ તત્થ નિવુત્થસન્તાનં. અનુસ્સરતીતિ ખન્ધપટિપાટિવસેન ચુતિપટિસન્ધિવસેન વા અનુગન્ત્વા અનુગન્ત્વા સરતિ. ઇમઞ્હિ પુબ્બેનિવાસં છ જના અનુસ્સરન્તિ – તિત્થિયા, પકતિસાવકા, મહાસાવકા, અગ્ગસાવકા, પચ્ચેકબુદ્ધા, બુદ્ધાતિ.

તત્થ તિત્થિયા ચત્તાલીસંયેવ કપ્પે અનુસ્સરન્તિ, ન તતો પરં. કસ્મા, દુબ્બલપઞ્ઞત્તા. તેસઞ્હિ નામરૂપપરિચ્છેદવિરહિતત્તા દુબ્બલા પઞ્ઞા હોતિ. પકતિસાવકા કપ્પસતમ્પિ કપ્પસહસ્સમ્પિ અનુસ્સરન્તિયેવ, બલવપઞ્ઞત્તા. અસીતિમહાસાવકા સતસહસ્સકપ્પે અનુસ્સરન્તિ. દ્વે અગ્ગસાવકા એકં અસઙ્ખ્યેય્યં સતસહસ્સઞ્ચ. પચ્ચેકબુદ્ધા દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ સતસહસ્સઞ્ચ. એત્તકો હિ એતેસં અભિનીહારો. બુદ્ધાનં પન પરિચ્છેદો નામ નત્થિ.

તિત્થિયા ચ ખન્ધપટિપાટિમેવ સરન્તિ, પટિપાટિં મુઞ્ચિત્વા ચુતિપટિસન્ધિવસેન સરિતું ન સક્કોન્તિ. તેસઞ્હિ અન્ધાનં વિય ઇચ્છિતપદેસોક્કમનં નત્થિ. યથા પન અન્ધા યટ્ઠિં અમુઞ્ચિત્વાવ ગચ્છન્તિ, એવં તે ખન્ધાનં પટિપાટિં અમુઞ્ચિત્વાવ સરન્તિ. પકતિસાવકા ખન્ધપટિપાટિયાપિ અનુસ્સરન્તિ ચુતિપટિસન્ધિવસેનપિ સઙ્કમન્તિ. તથા અસીતિમહાસાવકા. દ્વિન્નં પન અગ્ગસાવકાનં ખન્ધપટિપાટિકિચ્ચં નત્થિ. એકસ્સ અત્તભાવસ્સ ચુતિં દિસ્વા પટિસન્ધિં પસ્સન્તિ, પુન અપરસ્સ ચુતિં દિસ્વા પટિસન્ધિન્તિ એવં ચુતિપટિસન્ધિવસેનેવ સઙ્કમન્તા ગચ્છન્તિ. તથા પચ્ચેકબુદ્ધા.

બુદ્ધાનં પન નેવ ખન્ધપટિપાટિકિચ્ચં, ન ચુતિપટિસન્ધિવસેન સઙ્કમનકિચ્ચં અત્થિ. તેસઞ્હિ અનેકાસુ કપ્પકોટીસુ હેટ્ઠા વા ઉપરિ વા યં યં ઠાનં ઇચ્છન્તિ, તં તં પાકટમેવ હોતિ. તસ્મા અનેકાપિ કપ્પકોટિયો પેય્યાલપાળિં વિય સંખિપિત્વા યં યં ઇચ્છન્તિ, તત્ર તત્રેવ ઓક્કમન્તા સીહોક્કન્તવસેન ગચ્છન્તિ. એવં ગચ્છન્તાનઞ્ચ નેસં ઞાણં યથા નામ કતવાલવેધપરિચયસ્સ સરભઙ્ગસદિસસ્સ ધનુગ્ગહસ્સ ખિત્તો સરો અન્તરા રુક્ખલતાદીસુ અસજ્જમાનો લક્ખેયેવ પતતિ, ન સજ્જતિ, ન વિરજ્ઝતિ, એવં અન્તરન્તરાસુ જાતીસુ ન સજ્જતિ, ન વિરજ્ઝતિ, અસજ્જમાનં અવિરજ્ઝમાનં ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનંયેવ ગણ્હાતિ.

ઇમેસુ ચ પન પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરણસત્તેસુ તિત્થિયાનં પુબ્બેનિવાસદસ્સનં ખજ્જુપનકપભાસદિસં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. પકતિસાવકાનં દીપપ્પભાસદિસં. મહાસાવકાનં ઉક્કાપભાસદિસં. અગ્ગસાવકાનં ઓસધિતારકપ્પભાસદિસં. પચ્ચેકબુદ્ધાનં ચન્દપ્પભાસદિસં. બુદ્ધાનં રસ્મિસહસ્સપટિમણ્ડિતસરદસૂરિયમણ્ડલસદિસં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ.

તિત્થિયાનઞ્ચ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સરણં અન્ધાનં યટ્ઠિકોટિગમનં વિય હોતિ. પકતિસાવકાનં દણ્ડકસેતુગમનં વિય. મહાસાવકાનં જઙ્ઘસેતુગમનં વિય. અગ્ગસાવકાનં સકટસેતુગમનં વિય. પચ્ચેકબુદ્ધાનં મહાજઙ્ઘમગ્ગગમનં વિય. બુદ્ધાનં મહાસકટમગ્ગગમનં વિય.

ઇમસ્મિં પન અધિકારે સાવકાનં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સરણં અધિપ્પેતં. તેન વુત્તં ‘‘અનુસ્સરતીતિ ખન્ધપટિપાટિવસેન ચુતિપટિસન્ધિવસેન વા અનુગન્ત્વા અનુગન્ત્વા સરતી’’તિ.

૪૦૩. તસ્મા એવમનુસ્સરિતુકામેન આદિકમ્મિકેન ભિક્ખુના પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તેન રહોગતેન પટિસલ્લિનેન પટિપાટિયા ચત્તારિ ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા અભિઞ્ઞાપાદકચતુત્થજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય સબ્બપચ્છિમા નિસજ્જા આવજ્જિતબ્બા. તતો આસનપઞ્ઞાપનં, સેનાસનપ્પવેસનં, પત્તચીવરપટિસામનં, ભોજનકાલો, ગામતો આગમનકાલો, ગામે પિણ્ડાય ચરિતકાલો, ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠકાલો, વિહારતો નિક્ખમનકાલો, ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણવન્દનકાલો, પત્તધોવનકાલો, પત્તપટિગ્ગહણકાલો, પત્તપટિગ્ગહણતો યાવ મુખધોવના કતકિચ્ચં, પચ્ચૂસકાલે કતકિચ્ચં, મજ્ઝિમયામે કતકિચ્ચં, પઠમયામે કતકિચ્ચન્તિ એવં પટિલોમક્કમેન સકલં રત્તિન્દિવં કતકિચ્ચં આવજ્જિતબ્બં. એત્તકં પન પકતિચિત્તસ્સપિ પાકટં હોતિ. પરિકમ્મસમાધિચિત્તસ્સ પન અતિપાકટમેવ.

સચે પનેત્થ કિઞ્ચિ ન પાકટં હોતિ, પુન પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય આવજ્જિતબ્બં. એત્તકેન દીપે જલિતે વિય પાકટં હોતિ. એવં પટિલોમક્કમેનેવ દુતિયદિવસેપિ તતિયચતુત્થપઞ્ચમદિવસેપિ દસાહેપિ અડ્ઢમાસેપિ માસેપિ યાવ સંવચ્છરાપિ કતકિચ્ચં આવજ્જિતબ્બં. એતેનેવ ઉપાયેન દસવસ્સાનિ વીસતિવસ્સાનીતિ યાવ ઇમસ્મિં ભવે અત્તનો પટિસન્ધિ, તાવ આવજ્જન્તેન પુરિમભવે ચુતિક્ખણે પવત્તિતનામરૂપં આવજ્જિતબ્બં. પહોતિ હિ પણ્ડિતો ભિક્ખુ પઠમવારેનેવ પટિસન્ધિં ઉગ્ઘાટેત્વા ચુતિક્ખણે નામરૂપમારમ્મણં કાતું.

યસ્મા પન પુરિમભવે નામરૂપં અસેસં નિરુદ્ધં અઞ્ઞં ઉપ્પન્નં, તસ્મા તં ઠાનં આહુન્દરિકં અન્ધતમમિવ હોતિ દુદ્દસં દુપ્પઞ્ઞેન. તેનાપિ ‘‘ન સક્કોમહં પટિસન્ધિં ઉગ્ઘાટેત્વા ચુતિક્ખણે પવત્તિતનામરૂપમારમ્મણં કાતુ’’ન્તિ ધુરનિક્ખેપો ન કાતબ્બો. તદેવ પન પાદકજ્ઝાનં પુનપ્પુનં સમાપજ્જિતબ્બં. તતો ચ વુટ્ઠાય વુટ્ઠાય તં ઠાનં આવજ્જિતબ્બં.

એવં કરોન્તો હિ સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો કૂટાગારકણ્ણિકત્થાય મહારુક્ખં છિન્દન્તો સાખાપલાસચ્છેદનમત્તેનેવ ફરસુધારાય વિપન્નાય મહારુક્ખં છિન્દિતું અસક્કોન્તોપિ ધુરનિક્ખેપં અકત્વાવ કમ્મારસાલં ગન્ત્વા તિખિણં ફરસું કારાપેત્વા પુન આગન્ત્વા છિન્દેય્ય, પુન વિપન્નાય ચ પુનપિ તથેવ કારેત્વા છિન્દેય્ય. સો એવં છિન્દન્તો છિન્નસ્સ છિન્નસ્સ પુન છેતબ્બાભાવતો અચ્છિન્નસ્સ ચ છેદનતો નચિરસ્સેવ મહારુક્ખં પાતેય્ય, એવમેવં પાદકજ્ઝાના વુટ્ઠાય પુબ્બે આવજ્જિતં અનાવજ્જિત્વા પટિસન્ધિમેવ આવજ્જન્તો નચિરસ્સેવ પટિસન્ધિં ઉગ્ઘાટેત્વા ચુતિક્ખણે પવત્તિતનામરૂપં આરમ્મણં કરેય્યાતિ. કટ્ઠફાલકકેસોહારકાદીહિપિ અયમત્થો દીપેતબ્બો.

તત્થ પચ્છિમનિસજ્જતો પભુતિ યાવ પટિસન્ધિતો આરમ્મણં કત્વા પવત્તં ઞાણં પુબ્બેનિવાસઞાણં નામ ન હોતિ. તં પન પરિકમ્મસમાધિઞાણં નામ હોતિ. અતીતંસઞાણન્તિપિ એકે વદન્તિ. તં રૂપાવચરં સન્ધાય ન યુજ્જતિ. યદા પનસ્સ ભિક્ખુનો પટિસન્ધિં અતિક્કમ્મ ચુતિક્ખણે પવત્તિતનામરૂપં આરમ્મણં કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિઞ્ચ નિરુદ્ધે તદેવારમ્મણં કત્વા ચત્તારિ પઞ્ચ વા જવનાનિ જવન્તિ. સેસં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ પુરિમાનિ પરિકમ્માદિનામકાનિ કામાવચરાનિ હોન્તિ. પચ્છિમં રૂપાવચરં ચતુત્થજ્ઝાનિકં અપ્પનાચિત્તં. તદાસ્સ યં તેન ચિત્તેન સહ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, ઇદં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં નામ. તેન ઞાણેન સમ્પયુત્તાય સતિયા અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સેય્યથિદં, એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતીતિ (દી. નિ. ૧.૨૪૪).

૪૦૪. તત્થ એકમ્પિ જાતિન્તિ એકમ્પિ પટિસન્ધિમૂલં ચુતિપરિયોસાનં એકભવપરિયાપન્નં ખન્ધસન્તાનં. એસ નયો દ્વેપિ જાતિયોતિઆદીસુપિ. અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પેતિઆદીસુ પન પરિહાયમાનો કપ્પો સંવટ્ટકપ્પો, વડ્ઢમાનો વિવટ્ટકપ્પોતિ વેદિતબ્બો. તત્થ સંવટ્ટેન સંવટ્ટટ્ઠાયી ગહિતો હોતિ, તંમૂલકત્તા. વિવટ્ટેન ચ વિવટ્ટટ્ઠાયી, એવઞ્હિ સતિ યાનિ તાનિ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, કપ્પસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? સંવટ્ટો, સંવટ્ટટ્ઠાયી, વિવટ્ટો, વિવટ્ટટ્ઠાયીતિ (અ. નિ. ૪.૧૫૬ થોકં વિસદિસં) વુત્તાનિ, તાનિ પરિગ્ગહિતાનિ હોન્તિ.

તત્થ તયો સંવટ્ટા – આપોસંવટ્ટો, તેજોસંવટ્ટો, વાયોસંવટ્ટોતિ. તિસ્સો સંવટ્ટસીમા – આભસ્સરા, સુભકિણ્હા, વેહપ્ફલાતિ.

યદા કપ્પો તેજેન સંવટ્ટતિ, આભસ્સરતો હેટ્ઠા અગ્ગિના ડય્હતિ. યદા આપેન સંવટ્ટતિ, સુભકિણ્હતો હેટ્ઠા ઉદકેન વિલીયતિ. યદા વાયુના સંવટ્ટતિ, વેહપ્ફલતો હેટ્ઠા વાતેન વિદ્ધંસતિ. વિત્થારતો પન સદાપિ એકં બુદ્ધખેત્તં વિનસ્સતિ.

બુદ્ધખેત્તં નામ તિવિધં હોતિ – જાતિખેત્તં, આણાખેત્તં, વિસયખેત્તઞ્ચ. તત્થ જાતિખેત્તં દસસહસ્સચક્કવાળપરિયન્તં હોતિ. યં તથાગતસ્સ પટિસન્ધિગહણાદીસુ કમ્પતિ. આણાખેત્તં કોટિસતસહસ્સચક્કવાળપરિયન્તં, યત્થ રતનસુત્તં (ખુ. પા. ૬.૧ આદયો) ખન્ધપરિત્તં (ચૂળવ. ૨૫૧; અ. નિ. ૪.૬૭) ધજગ્ગપરિત્તં (સં. નિ. ૧.૨૪૯) આટાનાટિયપરિત્તં (દી. નિ. ૩.૨૭૫ આદયો) મોરપરિત્તન્તિ (જા. ૧.૨.૧૭-૧૮) ઇમેસં પરિત્તાનં આનુભાવો વત્તતિ. વિસયખેત્તં અનન્તમપરિમાણં. યં ‘‘યાવતા વા પન આકઙ્ખેય્યા’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૧) વુત્તં, યત્થ યં યં તથાગતો આકઙ્ખતિ, તં તં જાનાતિ. એવમેતેસુ તીસુ બુદ્ધખેત્તેસુ એકં આણાખેત્તં વિનસ્સતિ. તસ્મિં પન વિનસ્સન્તે જાતિખેત્તમ્પિ વિનટ્ઠમેવ હોતિ. વિનસ્સન્તઞ્ચ એકતોવ વિનસ્સતિ, સણ્ઠહન્તમ્પિ એકતો સણ્ઠહતિ. તસ્સેવં વિનાસો ચ સણ્ઠહનઞ્ચ વેદિતબ્બં.

૪૦૫. યસ્મિં હિ સમયે કપ્પો અગ્ગિના નસ્સતિ, આદિતોવ કપ્પવિનાસકમહામેઘો વુટ્ઠહિત્વા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળે એકં મહાવસ્સં વસ્સતિ. મનુસ્સા તુટ્ઠહટ્ઠા સબ્બબીજાનિ નીહરિત્વા વપન્તિ. સસ્સેસુ પન ગોખાયિતકમત્તેસુ જાતેસુ ગદ્રભરવં રવન્તો એકબિન્દુમ્પિ ન વસ્સતિ, તદા પચ્છિન્નં પચ્છિન્નમેવ વસ્સં હોતિ. ઇદં સન્ધાય હિ ભગવતા ‘‘હોતિ ખો સો, ભિક્ખવે, સમયો યં બહૂનિ વસ્સાનિ બહૂનિ વસ્સસતાનિ બહૂનિ વસ્સસહસ્સાનિ બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ દેવો ન વસ્સતી’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૬) વુત્તં. વસ્સૂપજીવિનો સત્તા કાલઙ્કત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તન્તિ, પુપ્ફફલૂપજીવિનિયો ચ દેવતા. એવં દીઘે અદ્ધાને વીતિવત્તે તત્થ તત્થ ઉદકં પરિક્ખયં ગચ્છતિ, અથાનુપુબ્બેન મચ્છકચ્છપાપિ કાલઙ્કત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તન્તિ, નેરયિકસત્તાપિ. તત્થ નેરયિકા સત્તમસૂરિયપાતુભાવે વિનસ્સન્તીતિ એકે.

ઝાનં વિના નત્થિ બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ, એતેસઞ્ચ કેચિ દુબ્ભિક્ખપીળિતા કેચિ અભબ્બા ઝાનાધિગમાય, તે કથં તત્થ નિબ્બત્તન્તીતિ. દેવલોકે પટિલદ્ધજ્ઝાનવસેન. તદા હિ ‘‘વસ્સસતસહસ્સસ્સચ્ચયેન કપ્પુટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ લોકબ્યૂહા નામ કામાવચરદેવા મુત્તસિરા વિકિણ્ણકેસા રુદમુખા અસ્સૂનિ હત્થેહિ પુઞ્છમાના રત્તવત્થનિવત્થા અતિવિય વિરૂપવેસધારિનો હુત્વા મનુસ્સપથે વિચરન્તા એવં આરોચેન્તિ ‘‘મારિસા ઇતો વસ્સસતસહસ્સસ્સચ્ચયેન કપ્પવુટ્ઠાનં ભવિસ્સતિ, અયં લોકો વિનસ્સિસ્સતિ, મહાસમુદ્દોપિ ઉસ્સુસ્સિસ્સતિ, અયઞ્ચ મહાપથવી સિનેરુ ચ પબ્બતરાજા ઉદ્દય્હિસ્સન્તિ વિનસ્સિસ્સન્તિ. યાવ બ્રહ્મલોકા લોકવિનાસો ભવિસ્સતિ. મેત્તં મારિસા ભાવેથ, કરુણં, મુદિતં, ઉપેક્ખં મારિસા ભાવેથ, માતરં ઉપટ્ઠહથ, પિતરં ઉપટ્ઠહથ, કુલે જેટ્ઠાપચાયિનો હોથા’’તિ.

તેસં વચનં સુત્વા યેભુય્યેન મનુસ્સા ચ ભુમ્મદેવતા ચ સંવેગજાતા અઞ્ઞમઞ્ઞં મુદુચિત્તા હુત્વા મેત્તાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરિત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તન્તિ. તત્થ દિબ્બસુધાભોજનં ભુઞ્જિત્વા વાયોકસિણે પરિકમ્મં કત્વા ઝાનં પટિલભન્તિ. તદઞ્ઞે પન અપરાપરિયવેદનીયેન કમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તન્તિ. અપરાપરિયવેદનીયકમ્મરહિતો હિ સંસારે સંસરમાનો સત્તો નામ નત્થિ. તેપિ તત્થ તથેવ ઝાનં પટિલભન્તિ. એવં દેવલોકે પટિલદ્ધજ્ઝાનવસેન સબ્બેપિ બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તન્તીતિ.

વસ્સૂપચ્છેદતો પન ઉદ્ધં દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન દુતિયો સૂરિયો પાતુભવતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા ‘‘હોતિ ખો સો, ભિક્ખવે, સમયો’’તિ સત્તસૂરિયં (અ. નિ. ૭.૬૬) વિત્થારેતબ્બં. પાતુભૂતે ચ પન તસ્મિં નેવ રત્તિપરિચ્છેદો, ન દિવાપરિચ્છેદો પઞ્ઞાયતિ. એકો સૂરિયો ઉટ્ઠેતિ, એકો અત્થં ગચ્છતિ. અવિચ્છિન્નસૂરિયસન્તાપોવ લોકો હોતિ. યથા ચ પકતિસૂરિયે સૂરિયદેવપુત્તો હોતિ, એવં કપ્પવિનાસકસૂરિયે નત્થિ. તત્થ પકતિસૂરિયે વત્તમાને આકાસે વલાહકાપિ ધૂમસિખાપિ ચરન્તિ. કપ્પવિનાસકસૂરિયે વત્તમાને વિગતધૂમવલાહકં આદાસમણ્ડલં વિય નિમ્મલં નભં હોતિ. ઠપેત્વા પઞ્ચ મહાનદિયો સેસકુન્નદીઆદીસુ ઉદકં સુસ્સતિ.

તતોપિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન તતિયો સૂરિયો પાતુભવતિ. યસ્સ પાતુભાવા મહાનદિયોપિ સુસ્સન્તિ.

તતોપિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન ચતુત્થો સૂરિયો પાતુભવતિ. યસ્સ પાતુભાવા હિમવતિ મહાનદીનં પભવા ‘‘સીહપપાતો હંસપાતનો કણ્ણમુણ્ડકો રથકારદહો અનોતત્તદહો છદ્દન્તદહો કુણાલદહો’’તિ ઇમે સત્ત મહાસરા સુસ્સન્તિ.

તતોપિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન પઞ્ચમો સૂરિયો પાતુભવતિ. યસ્સ પાતુભાવા અનુપુબ્બેન મહાસમુદ્દે અઙ્ગુલિપબ્બતેમનમત્તમ્પિ ઉદકં ન સણ્ઠાતિ.

તતોપિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન છટ્ઠો સૂરિયો પાતુભવતિ. યસ્સ પાતુભાવા સકલચક્કવાળં એકધૂમં હોતિ. પરિયાદિણ્ણસિનેહં ધૂમેન. યથા ચિદં, એવં કોટિસતસહસ્સચક્કવાળાનિપિ.

તતોપિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન સત્તમો સૂરિયો પાતુભવતિ. યસ્સ પાતુભાવા સકલચક્કવાળં એકજાલં હોતિ સદ્ધિં કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેહિ. યોજનસતિકાદિભેદાનિ સિનેરુકૂટાનિપિ પલુજ્જિત્વા આકાસેયેવ અન્તરધાયન્તિ. સા અગ્ગિજાલા ઉટ્ઠહિત્વા ચાતુમહારાજિકે ગણ્હાતિ. તત્થ કનકવિમાનરતનવિમાનમણિવિમાનાનિ ઝાપેત્વા તાવતિંસભવનં ગણ્હાતિ. એતેનેવ ઉપાયેન યાવ પઠમજ્ઝાનભૂમિં ગણ્હાતિ. તત્થ તયોપિ બ્રહ્મલોકે ઝાપેત્વા આભસ્સરે આહચ્ચ તિટ્ઠતિ. સા યાવ અણુમત્તમ્પિ સઙ્ખારગતં અત્થિ, તાવ ન નિબ્બાયતિ. સબ્બસઙ્ખારપરિક્ખયા પન સપ્પિતેલઝાપનગ્ગિસિખા વિય છારિકમ્પિ અનવસેસેત્વા નિબ્બાયતિ. હેટ્ઠાઆકાસેન સહ ઉપરિઆકાસો એકો હોતિ મહન્ધકારો.

૪૦૬. અથ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન મહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા પઠમં સુખુમં સુખુમં વસ્સતિ. અનુપુબ્બેન કુમુદનાળયટ્ઠિમુસલતાલક્ખન્ધાદિપ્પમાણાહિ ધારાહિ વસ્સન્તો કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ સબ્બં દડ્ઢટ્ઠાનં પૂરેત્વા અન્તરધાયતિ. તં ઉદકં હેટ્ઠા ચ તિરિયઞ્ચ વાતો સમુટ્ઠહિત્વા ઘનં કરોતિ પરિવટુમં પદુમિનિપત્તે ઉદકબિન્દુસદિસં. કથં તાવ મહન્તં ઉદકરાસિં ઘનં કરોતીતિ ચે? વિવરસમ્પદાનતો. તઞ્હિસ્સ તમ્હિ તમ્હિ વિવરં દેતિ. તં એવં વાતેન સમ્પિણ્ડિયમાનં ઘનં કરિયમાનં પરિક્ખયમાનં અનુપુબ્બેન હેટ્ઠા ઓતરતિ. ઓતિણ્ણે ઓતિણ્ણે ઉદકે બ્રહ્મલોકટ્ઠાને બ્રહ્મલોકા, ઉપરિ ચતુકામાવચરદેવલોકટ્ઠાને ચ દેવલોકા પાતુભવન્તિ.

પુરિમપથવિટ્ઠાનં ઓતિણ્ણે પન બલવવાતા ઉપ્પજ્જન્તિ. તે તં પિહિતદ્વારે ધમકરણે ઠિતઉદકમિવ નિરસ્સાસં કત્વા રુન્ધન્તિ. મધુરોદકં પરિક્ખયં ગચ્છમાનં ઉપરિ રસપથવિં સમુટ્ઠાપેતિ. સા વણ્ણસમ્પન્ના ચેવ હોતિ ગન્ધરસસમ્પન્ના ચ નિરુદકપાયાસસ્સ ઉપરિ પટલં વિય.

તદા ચ આભસ્સરબ્રહ્મલોકે પઠમતરાભિનિબ્બત્તા સત્તા આયુક્ખયા વા પુઞ્ઞક્ખયા વા તતો ચવિત્વા ઇધૂપપજ્જન્તિ. તે હોન્તિ સયંપભા અન્તલિક્ખચરા. તે અગ્ગઞ્ઞસુત્તે (દી. નિ. ૩.૧૧૯) વુત્તનયેન તં રસપથવિં સાયિત્વા તણ્હાભિભૂતા આલુપ્પકારકં પરિભુઞ્જિતું ઉપક્કમન્તિ. અથ નેસં સયંપભા અન્તરધાયતિ, અન્ધકારો હોતિ. તે અન્ધકારં દિસ્વા ભાયન્તિ.

તતો નેસં ભયં નાસેત્વા સૂરભાવં જનયન્તં પરિપુણ્ણપણ્ણાસયોજનં સૂરિયમણ્ડલં પાતુભવતિ, તે તં દિસ્વા ‘‘આલોકં પટિલભિમ્હા’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠા હુત્વા ‘‘અમ્હાકં ભીતાનં ભયં નાસેત્વા સૂરભાવં જનયન્તો ઉટ્ઠિતો, તસ્મા ‘‘સૂરિયો હોતૂ’’તિ સૂરિયોત્વેવસ્સ નામં કરોન્તિ.

અથ સૂરિયે દિવસં આલોકં કત્વા અત્થઙ્ગતે યમ્પિ આલોકં લભિમ્હા, સોપિ નો નટ્ઠોતિ પુન ભીતા હોન્તિ. તેસં એવં હોતિ ‘‘સાધુ વતસ્સ સચે અઞ્ઞં આલોકં લભેય્યામા’’તિ. તેસં ચિત્તં ઞત્વા વિય એકૂનપણ્ણાસયોજનં ચન્દમણ્ડલં પાતુભવતિ. તે તં દિસ્વા ભિય્યોસો મત્તાય હટ્ઠતુટ્ઠા હુત્વા ‘‘અમ્હાકં છન્દં ઞત્વા વિય ઉટ્ઠિતો, તસ્મા ચન્દો હોતૂ’’તિ ચન્દોત્વેવસ્સ નામં કરોન્તિ. એવં ચન્દિમસૂરિયેસુ પાતુભૂતેસુ નક્ખત્તાનિ તારકરૂપાનિ પાતુભવન્તિ.

તતો પભુતિ રત્તિન્દિવા પઞ્ઞાયન્તિ, અનુક્કમેન ચ માસદ્ધમાસઉતુસંવચ્છરા. ચન્દિમસૂરિયાનં પન પાતુભૂતદિવસેયેવ સિનેરુચક્કવાળહિમવન્તપબ્બતા પાતુભવન્તિ. તે ચ ખો અપુબ્બં અચરિમં ફગ્ગુણપુણ્ણમદિવસેયેવ પાતુભવન્તિ. કથં? યથા નામ કઙ્ગુભત્તે પચ્ચમાને એકપ્પહારેનેવ પુપ્ફુળકાનિ ઉટ્ઠહન્તિ. એકે પદેસા થૂપથૂપા હોન્તિ, એકે નિન્નનિન્ના, એકે સમસમા. એવમેવં થૂપથૂપટ્ઠાને પબ્બતા હોન્તિ, નિન્નનિન્નટ્ઠાને સમુદ્દા, સમસમટ્ઠાને દીપાતિ.

અથ તેસં સત્તાનં રસપથવિં પરિભુઞ્જન્તાનં કમેન એકચ્ચે વણ્ણવન્તો, એકચ્ચે દુબ્બણ્ણા હોન્તિ. તત્થ વણ્ણવન્તો દુબ્બણ્ણે અતિમઞ્ઞન્તિ. તેસં અતિમાનપચ્ચયા સાપિ રસપથવી અન્તરધાયતિ. ભૂમિપપ્પટકો પાતુભવતિ. અથ નેસં તેનેવ નયેન સોપિ અન્તરધાયતિ. પદાલતા પાતુભવતિ. તેનેવ નયેન સાપિ અન્તરધાયતિ. અકટ્ઠપાકો સાલિ પાતુભવતિ અકણો અથુસો સુદ્ધો સુગન્ધો તણ્ડુલપ્ફલો.

તતો નેસં ભાજનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તે સાલિં ભાજને ઠપેત્વા પાસાણપિટ્ઠિયા ઠપેન્તિ, સયમેવ જાલસિખા ઉટ્ઠહિત્વા તં પચતિ. સો હોતિ ઓદનો સુમનજાતિપુપ્ફસદિસો, ન તસ્સ સૂપેન વા બ્યઞ્જનેન વા કરણીયં અત્થિ. યં યં રસં ભુઞ્જિતુકામા હોન્તિ, તં તં રસોવ હોતિ. તેસં તં ઓળારિકં આહારં આહરયતં તતો પભુતિ મુત્તકરીસં સઞ્જાયતિ. અથ નેસં તસ્સ નિક્ખમનત્થાય વણમુખાનિ પભિજ્જન્તિ, પુરિસસ્સ પુરિસભાવો, ઇત્થિયાપિ ઇત્થિભાવો પાતુભવતિ.

તત્ર સુદં ઇત્થી પુરિસં, પુરિસો ચ ઇત્થિં અતિવેલં ઉપનિજ્ઝાયતિ. તેસં અતિવેલં ઉપનિજ્ઝાયનપચ્ચયા કામપરિળાહો ઉપ્પજ્જતિ. તતો મેથુનધમ્મં પટિસેવન્તિ. તે અસદ્ધમ્મપટિસેવનપચ્ચયા વિઞ્ઞૂહિ ગરહિયમાના વિહેઠિયમાના તસ્સ અસદ્ધમ્મસ્સ પટિચ્છાદનહેતુ અગારાનિ કરોન્તિ. તે અગારં અજ્ઝાવસમાના અનુક્કમેન અઞ્ઞતરસ્સ અલસજાતિકસ્સ સત્તસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જન્તા સન્નિધિં કરોન્તિ. તતો પભુતિ કણોપિ થુસોપિ તણ્ડુલં પરિયોનન્ધતિ, લાયિતટ્ઠાનમ્પિ ન પટિવિરૂહતિ.

તે સન્નિપતિત્વા અનુત્થુનન્તિ ‘‘પાપકા વત ભો ધમ્મા સત્તેસુ પાતુભૂતા, મયં હિ પુબ્બે મનોમયા અહુમ્હા’’તિ અગ્ગઞ્ઞસુત્તે (દી. નિ. ૩.૧૨૮) વુત્તનયેન વિત્થારેતબ્બં. તતો મરિયાદં ઠપેન્તિ. અથ અઞ્ઞતરો સત્તો અઞ્ઞસ્સ ભાગં અદિન્નં આદિયતિ. તં દ્વિક્ખત્તું પરિભાસેત્વા તતિયવારે પાણિલેટ્ટુદણ્ડેહિ પહરન્તિ. તે એવં અદિન્નાદાનગરહમુસાવાદદણ્ડાદાનેસુ ઉપ્પન્નેસુ સન્નિપતિત્વા ચિન્તયન્તિ ‘‘યંનૂન મયં એકં સત્તં સમ્મન્નેય્યામ, યો નો સમ્મા ખીયિતબ્બં ખીયેય્ય, ગરહિતબ્બં ગરહેય્ય, પબ્બાજેતબ્બં પબ્બાજેય્ય, મયં પનસ્સ સાલીનં ભાગં અનુપ્પદસ્સામા’’તિ.

એવં કતસન્નિટ્ઠાનેસુ પન સત્તેસુ ઇમસ્મિં તાવ કપ્પે અયમેવ ભગવા બોધિસત્તભૂતો તેન સમયેન તેસુ સત્તેસુ અભિરૂપતરો ચ દસ્સનીયતરો ચ મહેસક્ખતરો ચ બુદ્ધિસમ્પન્નો પટિબલો નિગ્ગહપગ્ગહં કાતું. તે તં ઉપસઙ્કમિત્વા યાચિત્વા સમ્મન્નિંસુ. સો તેન મહાજનેન સમ્મતોતિ મહાસમ્મતો, ખેત્તાનં અધિપતીતિ ખત્તિયો, ધમ્મેન સમેન પરે રઞ્જેતીતિ રાજાતિ તીહિ નામેહિ પઞ્ઞાયિત્થ. યઞ્હિ લોકે અચ્છરિયટ્ઠાનં, બોધિસત્તોવ તત્થ આદિપુરિસોતિ એવં બોધિસત્તં આદિં કત્વા ખત્તિયમણ્ડલે સણ્ઠિતે અનુપુબ્બેન બ્રાહ્મણાદયોપિ વણ્ણા સણ્ઠહિંસુ.

તત્થ કપ્પવિનાસકમહામેઘતો યાવ જાલુપચ્છેદો, ઇદમેકં અસઙ્ખ્યેય્યં સંવટ્ટોતિ વુચ્ચતિ.

કપ્પવિનાસકજાલુપચ્છેદતો યાવ કોટિસતસહસ્સચક્કવાળપરિપૂરકો સમ્પત્તિમહામેઘો, ઇદં દુતિયં અસઙ્ખ્યેય્યં સંવટ્ટટ્ઠાયીતિ વુચ્ચતિ.

સમ્પત્તિમહામેઘતો યાવ ચન્દિમસૂરિયપાતુભાવો, ઇદં તતિયં અસઙ્ખ્યેય્યં વિવટ્ટોતિ વુચ્ચતિ.

ચન્દિમસૂરિયપાતુભાવતો યાવ પુન કપ્પવિનાસકમહામેઘો, ઇદં ચતુત્થં અસઙ્ખ્યેય્યં વિવટ્ટટ્ઠાયીતિ વુચ્ચતિ. ઇમાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ એકો મહાકપ્પો હોતિ. એવં તાવ અગ્ગિના વિનાસો ચ સણ્ઠહનઞ્ચ વેદિતબ્બં.

૪૦૭. યસ્મિં પન સમયે કપ્પો ઉદકેન નસ્સતિ, આદિતોવ કપ્પવિનાસકમહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વાતિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં. અયં પન વિસેસો, યથા તત્થ દુતિયસૂરિયો, એવમિધ કપ્પવિનાસકો ખારુદકમહામેઘો વુટ્ઠાતિ. સો આદિતો સુખુમં સુખુમં વસ્સન્તો અનુક્કમેન મહાધારાહિ કોટિસતસહસ્સચક્કવાળાનં પૂરેન્તો વસ્સતિ. ખારુદકેન ફુટ્ઠફુટ્ઠા પથવીપબ્બતાદયો વિલીયન્તિ, ઉદકં સમન્તતો વાતેહિ ધારિયતિ. પથવિતો યાવ દુતિયજ્ઝાનભૂમિં ઉદકં ગણ્હાતિ. તત્થ તયોપિ બ્રહ્મલોકે વિલીયાપેત્વા સુભકિણ્હે આહચ્ચ તિટ્ઠતિ. તં યાવ અણુમત્તમ્પિ સઙ્ખારગતં અત્થિ, તાવ ન વૂપસમ્મતિ. ઉદકાનુગતં પન સબ્બસઙ્ખારગતં અભિભવિત્વા સહસા વૂપસમ્મતિ અન્તરધાનં ગચ્છતિ. હેટ્ઠાઆકાસેન સહ ઉપરિઆકાસો એકો હોતિ મહન્ધકારોતિ સબ્બં વુત્તસદિસં. કેવલં પનિધ આભસ્સરબ્રહ્મલોકં આદિં કત્વા લોકો પાતુભવતિ. સુભકિણ્હતો ચ ચવિત્વા આભસ્સરટ્ઠાનાદીસુ સત્તા નિબ્બત્તન્તિ.

તત્થ કપ્પવિનાસકમહામેઘતો યાવ કપ્પવિનાસકુદકૂપચ્છેદો, ઇદમેકં અસઙ્ખ્યેય્યં. ઉદકૂપચ્છેદતો યાવ સમ્પત્તિમહામેઘો, ઇદં દુતિયં અસઙ્ખ્યેય્યં. સમ્પત્તિમહામેઘતો…પે… ઇમાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ એકો મહાકપ્પો હોતિ. એવં ઉદકેન વિનાસો ચ સણ્ઠહનઞ્ચ વેદિતબ્બં.

૪૦૮. યસ્મિં સમયે કપ્પો વાતેન વિનસ્સતિ, આદિતોવ કપ્પવિનાસકમહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વાતિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં. અયં પન વિસેસો, યથા તત્થ દુતિયસૂરિયો, એવમિધ કપ્પવિનાસનત્થં વાતો સમુટ્ઠાતિ. સો પઠમં થૂલરજં ઉટ્ઠાપેતિ. તતો સણ્હરજં સુખુમવાલિકં થૂલવાલિકં સક્ખરપાસાણાદયોતિ યાવ કૂટાગારમત્તે પાસાણે વિસમટ્ઠાને ઠિતમહારુક્ખે ચ ઉટ્ઠાપેતિ. તે પથવિતો નભમુગ્ગતા ન ચ પુન પતન્તિ. તત્થેવ ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા અભાવં ગચ્છન્તિ.

અથાનુક્કમેન હેટ્ઠા મહાપથવિયા વાતો સમુટ્ઠહિત્વા પથવિં પરિવત્તેત્વા ઉદ્ધંમૂલં કત્વા આકાસે ખિપતિ. યોજનસતપ્પમાણાપિ પથવિપ્પદેસા દ્વિયોજનતિયોજનચતુયોજનપઞ્ચયોજનસતપ્પમાણાપિ ભિજ્જિત્વા વાતવેગેન ખિત્તા આકાસેયેવ ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા અભાવં ગચ્છન્તિ. ચક્કવાળપબ્બતમ્પિ સિનેરુપબ્બતમ્પિ વાતો ઉક્ખિપિત્વા આકાસે ખિપતિ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં અભિહન્ત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા વિનસ્સન્તિ. એતેનેવ ઉપાયેન ભુમ્મટ્ઠકવિમાનાનિ ચ આકાસટ્ઠકવિમાનાનિ ચ વિનાસેન્તો છકામાવચરદેવલોકે વિનાસેત્વા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળાનિ વિનાસેતિ. તત્થ ચક્કવાળા ચક્કવાળેહિ હિમવન્તા હિમવન્તેહિ સિનેરૂ સિનેરૂહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાગન્ત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા વિનસ્સન્તિ. પથવિતો યાવ તતિયજ્ઝાનભૂમિં વાતો ગણ્હાતિ. તત્થ તયોપિ બ્રહ્મલોકે વિનાસેત્વા વેહપ્ફલં આહચ્ચ તિટ્ઠતિ. એવં સબ્બસઙ્ખારગતં વિનાસેત્વા સયમ્પિ વિનસ્સતિ. હેટ્ઠાઆકાસેન સહ ઉપરિઆકાસો એકો હોતિ મહન્ધકારોતિ સબ્બં વુત્તસદિસં. ઇધ પન સુભકિણ્હબ્રહ્મલોકં આદિં કત્વા લોકો પાતુભવતિ. વેહપ્ફલતો ચ ચવિત્વા સુભકિણ્હટ્ઠાનાદીસુ સત્તા નિબ્બત્તન્તિ.

તત્થ કપ્પવિનાસકમહામેઘતો યાવ કપ્પવિનાસકવાતૂપચ્છેદો, ઇદમેકં અસઙ્ખ્યેય્યં. વાતૂપચ્છેદતો યાવ સમ્પત્તિમહામેઘો, ઇદં દુતિયં અસઙ્ખ્યેય્યં…પે… ઇમાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ એકો મહાકપ્પો હોતિ. એવં વાતેન વિનાસો ચ સણ્ઠહનઞ્ચ વેદિતબ્બં.

૪૦૯. કિંકારણા એવં લોકો વિનસ્સતિ? અકુસલમૂલકારણા. અકુસલમૂલેસુ હિ ઉસ્સન્નેસુ એવં લોકો વિનસ્સતિ. સો ચ ખો રાગે ઉસ્સન્નતરે અગ્ગિના વિનસ્સતિ. દોસે ઉસ્સન્નતરે ઉદકેન વિનસ્સતિ. કેચિ પન દોસે ઉસ્સન્નતરે અગ્ગિના. રાગે ઉસ્સન્નતરે ઉદકેનાતિ વદન્તિ. મોહે ઉસ્સન્નતરે વાતેન વિનસ્સતિ. એવં વિનસ્સન્તોપિ ચ નિરન્તરમેવ સત્તવારે અગ્ગિના વિનસ્સતિ. અટ્ઠમે વારે ઉદકેન. પુન સત્તવારે અગ્ગિના. અટ્ઠમે વારે ઉદકેનાતિ એવં અટ્ઠમે અટ્ઠમે વારે વિનસ્સન્તો સત્તક્ખત્તું ઉદકેન વિનસ્સિત્વા પુન સત્તવારે અગ્ગિના નસ્સતિ. એત્તાવતા તેસટ્ઠિ કપ્પા અતીતા હોન્તિ. એત્થન્તરે ઉદકેન નસ્સનવારં સમ્પત્તમ્પિ પટિબાહિત્વા લદ્ધોકાસો વાતો પરિપુણ્ણચતુસટ્ઠિકપ્પાયુકે સુભકિણ્હે વિદ્ધંસેન્તો લોકં વિનાસેતિ.

૪૧૦. પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તોપિ ચ કપ્પાનુસ્સરણકો ભિક્ખુ એતેસુ કપ્પેસુ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે અનુસ્સરતિ. કથં? ‘‘અમુત્રાસિ’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૪૪) નયેન.

તત્થ અમુત્રાસિન્તિ અમુમ્હિ સંવટ્ટકપ્પે અહં અમુમ્હિ ભવે વા યોનિયા વા ગતિયા વા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા વા સત્તાવાસે વા સત્તનિકાયે વા આસિં. એવંનામોતિ તિસ્સો વા ફુસ્સો વા. એવંગોત્તોતિ કચ્ચાનો વા કસ્સપો વા. ઇદમસ્સ અતીતભવે અત્તનો નામગોત્તાનુસ્સરણવસેન વુત્તં. સચે પન તસ્મિં કાલે અત્તનો વણ્ણસમ્પત્તિં વા લૂખપણીતજીવિકભાવં વા સુખદુક્ખબહુલતં વા અપ્પાયુકદીઘાયુકભાવં વા અનુસ્સરિતુકામો હોતિ, તમ્પિ અનુસ્સરતિયેવ. તેનાહ ‘‘એવંવણ્ણો…પે… એવમાયુપરિયન્તો’’તિ.

તત્થ એવંવણ્ણોતિ ઓદાતો વા સામો વા. એવમાહારોતિ સાલિમંસોદનાહારો વા પવત્તફલભોજનો વા. એવં સુખદુક્ખપટિસંવેદીતિ અનેકપ્પકારેન કાયિકચેતસિકાનં સામિસનિરામિસાદિપ્પભેદાનં વા સુખદુક્ખાનં પટિસંવેદી. એવમાયુપરિયન્તોતિ એવં વસ્સસતપરિમાણાયુપરિયન્તો વા ચતુરાસીતિકપ્પસતસહસ્સાયુપરિયન્તો વા. સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિન્તિ સોહં તતો ભવતો યોનિતો ગતિતો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિતો સત્તાવાસતો સત્તનિકાયતો વા ચુતો પુન અમુકસ્મિં નામ ભવે યોનિયા ગતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા સત્તાવાસે સત્તનિકાયે વા ઉદપાદિં. તત્રાપાસિન્તિ અથ તત્રાપિ ભવે યોનિયા ગતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા સત્તાવાસે સત્તનિકાયે વા પુન અહોસિં. એવંનામોતિઆદિ વુત્તનયમેવ.

અપિચ યસ્મા અમુત્રાસિન્તિ ઇદં અનુપુબ્બેન આરોહન્તસ્સ યાવદિચ્છકં અનુસ્સરણં. સો તતો ચુતોતિ પટિનિવત્તન્તસ્સ પચ્ચવેક્ખણં, તસ્મા ‘‘ઇધૂપપન્નો’’તિ ઇમિસ્સા ઇધૂપપત્તિયા અનન્તરમેવસ્સ ઉપપત્તિટ્ઠાનં સન્ધાય ‘‘અમુત્ર ઉદપાદિ’’ન્તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્રાપાસિન્તિ એવમાદિ પનસ્સ તત્ર ઇમિસ્સા ઉપપત્તિયા અનન્તરે ઉપપત્તિટ્ઠાને નામગોત્તાદીનં અનુસ્સરણદસ્સનત્થં વુત્તં. સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નોતિ સ્વાહં તતો અનન્તરૂપપત્તિટ્ઠાનતો ચુતો ઇધ અસુકસ્મિં નામ ખત્તિયકુલે વા બ્રાહ્મણકુલે વા નિબ્બત્તોતિ. ઇતીતિ એવં. સાકારં સઉદ્દેસન્તિ નામગોત્તવસેન સઉદ્દેસં, વણ્ણાદિવસેન સાકારં. નામગોત્તેન હિ સત્તો તિસ્સો કસ્સપોતિ ઉદ્દિસીયતિ. વણ્ણાદીહિ સામો ઓદાતોતિ નાનત્તતો પઞ્ઞાયતિ. તસ્મા નામગોત્તં ઉદ્દેસો, ઇતરે આકારા. અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસમનુસ્સરતીતિ ઇદં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણકથા નિટ્ઠિતા.

ચુતૂપપાતઞાણકથા

૪૧૧. સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણકથાય ચુતૂપપાતઞાણાયાતિ (દી. નિ. ૧.૨૪૭) ચુતિયા ચ ઉપપાતે ચ ઞાણાય. યેન ઞાણેન સત્તાનં ચુતિ ચ ઉપપાતો ચ ઞાયતિ, તદત્થં દિબ્બચક્ખુઞાણત્થન્તિ વુત્તં હોતિ. ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતીતિ પરિકમ્મચિત્તં અભિનીહરતિ ચેવ અભિનિન્નામેતિ ચ. સોતિ સો કતચિત્તાભિનીહારો ભિક્ખુ. દિબ્બેનાતિઆદીસુ પન દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બં. દેવતાનઞ્હિ સુચરિતકમ્મનિબ્બત્તં પિત્તસેમ્હરુહિરાદીહિ અપલિબુદ્ધં ઉપક્કિલેસવિમુત્તતાય દૂરેપિ આરમ્મણં સમ્પટિચ્છનસમત્થં દિબ્બં પસાદચક્ખુ હોતિ. ઇદઞ્ચાપિ વીરિયભાવનાબલનિબ્બત્તં ઞાણચક્ખુ તાદિસમેવાતિ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બં. દિબ્બવિહારવસેન પટિલદ્ધત્તા અત્તના ચ દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તાપિ દિબ્બં. આલોકપરિગ્ગહેન મહાજુતિકત્તાપિ દિબ્બં. તિરોકુટ્ટાદિગતરૂપદસ્સનેન મહાગતિકત્તાપિ દિબ્બં. તં સબ્બં સદ્દસત્થાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં.

દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખુ. ચક્ખુકિચ્ચકરણેન ચક્ખુમિવાતિપિ ચક્ખુ. ચુતૂપપાતદસ્સનેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુત્તા વિસુદ્ધં. યો હિ ચુતિમત્તમેવ પસ્સતિ, ન ઉપપાતં. સો ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. યો ઉપપાતમત્તમેવ પસ્સતિ, ન ચુતિં, સો નવસત્તપાતુભાવદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. યો પન તદુભયં પસ્સતિ, સો યસ્મા દુવિધમ્પિ તં દિટ્ઠિગતં અતિવત્તતિ. તસ્માસ્સ તંદસ્સનં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુ હોતિ. ઉભયમ્પિ ચેતં બુદ્ધપુત્તા પસ્સન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘ચુતૂપપાતદસ્સનેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુત્તા વિસુદ્ધ’’ન્તિ.

મનુસ્સૂપચારં અતિક્કમિત્વા રૂપદસ્સનેન અતિક્કન્તમાનુસકં, માનુસકં વા મંસચક્ખું અતિક્કન્તત્તા અતિક્કન્તમાનુસકન્તિ વેદિતબ્બં. તેન દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન. સત્તે પસ્સતીતિ મનુસ્સાનં મંસચક્ખુના વિય સત્તે ઓલોકેતિ.

ચવમાને ઉપપજ્જમાનેતિ એત્થ ચુતિક્ખણે ઉપપત્તિક્ખણે વા દિબ્બચક્ખુના દટ્ઠું ન સક્કા. યે પન આસન્નચુતિકા ઇદાનિ ચવિસ્સન્તિ, તે ચવમાના. યે ચ ગહિતપટિસન્ધિકા સમ્પતિનિબ્બત્તાવ, તે ઉપપજ્જમાનાતિ અધિપ્પેતા. તે એવરૂપે ચવમાને ચ ઉપપજ્જમાને ચ પસ્સતીતિ દસ્સેતિ.

હીનેતિ મોહનિસ્સન્દયુત્તત્તા હીનાનં જાતિકુલભોગાદીનં વસેન હીળિતે ઓહીળિતે ઓઞ્ઞાતે અવઞ્ઞાતે. પણીતેતિ અમોહનિસ્સન્દયુત્તત્તા તબ્બિપરીતે. સુવણ્ણેતિ અદોસનિસ્સન્દયુત્તત્તા ઇટ્ઠકન્તમનાપવણ્ણયુત્તે. દુબ્બણ્ણેતિ દોસનિસ્સન્દયુત્તત્તા અનિટ્ઠાકન્તઅમનાપવણ્ણયુત્તે. અનભિરૂપે વિરૂપેતિપિ અત્થો. સુગતેતિ સુગતિગતે. અલોભનિસ્સન્દયુત્તત્તા વા અડ્ઢે મહદ્ધને. દુગ્ગતેતિ દુગ્ગતિગતે. લોભનિસ્સન્દયુત્તત્તા વા દલિદ્દે અપ્પન્નપાને.

યથાકમ્મુપગેતિ યં યં કમ્મં ઉપચિતં, તેન તેન ઉપગતે. તત્થ પુરિમેહિ ચવમાનેતિઆદીહિ દિબ્બચક્ખુકિચ્ચં વુત્તં. ઇમિના પન પદેન યથાકમ્મુપગઞાણકિચ્ચં. તસ્સ ચ ઞાણસ્સ અયમુપ્પત્તિક્કમો, ઇધ ભિક્ખુ હેટ્ઠા નિરયાભિમુખં આલોકં વડ્ઢેત્વા નેરયિકે સત્તે પસ્સતિ મહાદુક્ખમનુભવમાને. તં દસ્સનં દિબ્બચક્ખુકિચ્ચમેવ. સો એવં મનસિકરોતિ ‘‘કિં નુ ખો કમ્મં કત્વા ઇમે સત્તા એતં દુક્ખં અનુભવન્તી’’તિ. અથસ્સ ઇદં નામ કત્વાતિ તંકમ્મારમ્મણં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. તથા ઉપરિદેવલોકાભિમુખં આલોકં વડ્ઢેત્વા નન્દનવનમિસ્સકવનફારુસકવનાદીસુ સત્તે પસ્સતિ મહાસમ્પત્તિં અનુભવમાને. તમ્પિ દસ્સનં દિબ્બચક્ખુકિચ્ચમેવ. સો એવં મનસિકરોતિ ‘‘કિં નુ ખો કમ્મં કત્વા ઇમે સત્તા એતં સમ્પત્તિં અનુભવન્તી’’તિ. અથસ્સ ઇદં નામ કત્વાતિ તંકમ્મારમ્મણં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. ઇદં યથાકમ્મુપગઞાણં નામ. ઇમસ્સ વિસું પરિકમ્મં નામ નત્થિ, યથા ચિમસ્સ, એવં અનાગતંસઞાણસ્સાપિ. દિબ્બચક્ખુપાદકાનેવ હિ ઇમાનિ દિબ્બચક્ખુના સહેવ ઇજ્ઝન્તિ.

કાયદુચ્ચરિતેનાતિઆદીસુ દુટ્ઠુ ચરિતં, દુટ્ઠં વા ચરિતં કિલેસપૂતિકત્તાતિ દુચ્ચરિતં. કાયેન દુચ્ચરિતં, કાયતો વા ઉપ્પન્નં દુચ્ચરિતન્તિ કાયદુચ્ચરિતં, ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. સમન્નાગતાતિ સમઙ્ગીભૂતા. અરિયાનં ઉપવાદકાતિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકાનં અરિયાનં અન્તમસો ગિહિસોતાપન્નાનમ્પિ અનત્થકામા હુત્વા અન્તિમવત્થુના વા ગુણપરિધંસનેન વા ઉપવાદકા અક્કોસકા ગરહકાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ નત્થિ ઇમેસં સમણધમ્મો, અસ્સમણા એતેતિ વદન્તો અન્તિમવત્થુના ઉપવદતિ. નત્થિ ઇમેસં ઝાનં વા વિમોક્ખો વા મગ્ગો વા ફલં વાતિઆદીનિ વદન્તો ગુણપરિધંસનવસેન ઉપવદતીતિ વેદિતબ્બો. સો ચ જાનં વા ઉપવદેય્ય અજાનં વા, ઉભયથાપિ અરિયૂપવાદોવ હોતિ. ભારિયં કમ્મં આનન્તરિયસદિસં સગ્ગાવરણઞ્ચ મગ્ગાવરણઞ્ચ, સતેકિચ્છં પન હોતિ. તસ્સ આવિભાવત્થં ઇદં વત્થુ વેદિતબ્બં.

અઞ્ઞતરસ્મિં કિર ગામે એકો થેરો ચ દહરભિક્ખુ ચ પિણ્ડાય ચરન્તિ. તે પઠમઘરેયેવ ઉળુઙ્કમત્તં ઉણ્હયાગું લભિંસુ. થેરસ્સ ચ કુચ્છિવાતો રુજ્ઝતિ. સો ચિન્તેસિ ‘‘અયં યાગુ મય્હં સપ્પાયા, યાવ ન સીતલા હોતિ, તાવ નં પિવામી’’તિ. સો મનુસ્સેહિ ઉમ્મારત્થાય આહટે દારુખણ્ડે નિસીદિત્વા પિવિ. ઇતરો તં જિગુચ્છન્તો ‘‘અતિખુદ્દાભિભૂતો મહલ્લકો, અમ્હાકં લજ્જિતબ્બકં અકાસી’’તિ આહ. થેરો ગામે ચરિત્વા વિહારં ગન્ત્વા દહરભિક્ખું આહ ‘‘અત્થિ તે, આવુસો, ઇમસ્મિં સાસને પતિટ્ઠા’’તિ? આમ, ભન્તે, સોતાપન્નો અહન્તિ. તેન હાવુસો, ઉપરિમગ્ગત્થાય વાયામં મા અકાસિ. ખીણાસવો તયા ઉપવદિતોતિ. સો તં ખમાપેસિ. તેનસ્સ તં કમ્મં પાકતિકં અહોસિ.

તસ્મા યો અઞ્ઞોપિ અરિયં ઉપવદતિ, તેન ગન્ત્વા સચે અત્તના વુડ્ઢતરો હોતિ, ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા ‘‘અહં આયસ્મન્તં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ અવચં, તં મે ખમાહી’’તિ ખમાપેતબ્બો. સચે નવકતરો હોતિ, વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, તુમ્હે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ અવચં, તં મે ખમથા’’તિ ખમાપેતબ્બો. સચે દિસાપક્કન્તો હોતિ, સયં વા ગન્ત્વા સદ્ધિવિહારિકાદિકે વા પેસેત્વા ખમાપેતબ્બો.

સચે ચ નાપિ ગન્તું, ન પેસેતું સક્કા હોતિ, યે તસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂ વસન્તિ, તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા સચે નવકતરા હોન્તિ, ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા, સચે વુડ્ઢતરા, વુડ્ઢે વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, અસુકં નામ આયસ્મન્તં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ અવચં, ખમતુ મે સો આયસ્મા’’તિ વત્વા ખમાપેતબ્બં. સમ્મુખા અખમન્તેપિ એતદેવ કત્તબ્બં.

સચે એકચારિકભિક્ખુ હોતિ, નેવસ્સ વસનટ્ઠાનં, ન ગતટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ, એકસ્સ પણ્ડિતસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, અસુકં નામ આયસ્મન્તં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ અવચં, તં મે અનુસ્સરતો વિપ્પટિસારો હોતિ, કિં કરોમી’’તિ વત્તબ્બં. સો વક્ખતિ ‘‘તુમ્હે મા ચિન્તયિત્થ, થેરો તુમ્હાકં ખમતિ, ચિત્તં વૂપસમેથા’’તિ. તેનાપિ અરિયસ્સ ગતદિસાભિમુખેન અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ખમતૂતિ વત્તબ્બં. સચે સો પરિનિબ્બુતો હોતિ, પરિનિબ્બુતમઞ્ચટ્ઠાનં ગન્ત્વા યાવસિવથિકં ગન્ત્વાપિ ખમાપેતબ્બં. એવં કતે નેવ સગ્ગાવરણં, ન મગ્ગાવરણં હોતિ, પાકતિકમેવ હોતીતિ.

મિચ્છાદિટ્ઠિકાતિ વિપરીતદસ્સના. મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિવસેન સમાદિન્નનાનાવિધકમ્મા, યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિમૂલકેસુ કાયકમ્માદીસુ અઞ્ઞેપિ સમાદપેન્તિ. એત્થ ચ વચીદુચ્ચરિતગ્ગહણેનેવ અરિયૂપવાદે મનોદુચ્ચરિતગ્ગહણેન ચ મિચ્છાદિટ્ઠિયા સઙ્ગહિતાયપિ ઇમેસં દ્વિન્નં પુન વચનં મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થન્તિ વેદિતબ્બં. મહાસાવજ્જો હિ અરિયૂપવાદો, આનન્તરિયસદિસત્તા. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘સેય્યથાપિ, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો સમાધિસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પન્નો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અઞ્ઞં આરાધેય્ય, એવંસમ્પદમિદં, સારિપુત્ત, વદામિ તં વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો, એવં નિરયે’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૪૯). મિચ્છાદિટ્ઠિતો ચ મહાસાવજ્જતરં નામ અઞ્ઞં નત્થિ. યથાહ ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં મહાસાવજ્જં, યથયિદં, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાનિ, ભિક્ખવે, વજ્જાની’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦).

કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિણ્ણક્ખન્ધપરિચ્ચાગા. પરમ્મરણાતિ તદનન્તરં અભિનિબ્બત્તિક્ખન્ધગ્ગહણે. અથ વા કાયસ્સ ભેદાતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદા. પરમ્મરણાતિ ચુતિચિત્તતો ઉદ્ધં. અપાયન્તિ એવમાદિ સબ્બં નિરયવેવચનમેવ.

નિરયો હિ સગ્ગમોક્ખહેતુભૂતા પુઞ્ઞસમ્મતા અયા અપેતત્તા, સુખાનં વા આયસ્સ અભાવા અપાયો. દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિ, દોસબહુલતાય વા દુટ્ઠેન કમ્મુના નિબ્બત્તા ગતીતિ દુગ્ગતિ. વિવસા નિપતન્તિ એત્થ દુક્કટકારિનોતિ વિનિપાતો. વિનસ્સન્તા વા એત્થ પતન્તિ સંભિજ્જમાનઙ્ગપચ્ચઙ્ગાતિપિ વિનિપાતો. નત્થિ એત્થ અસ્સાદસઞ્ઞિતો અયોતિ નિરયો.

અથ વા અપાયગ્ગહણેન તિરચ્છાનયોનિં દીપેતિ. તિરચ્છાનયોનિ હિ અપાયો સુગતિતો અપેતત્તા, ન દુગ્ગતિ મહેસક્ખાનં નાગરાજાદીનં સમ્ભવતો. દુગ્ગતિગ્ગહણેન પેત્તિવિસયં. સો હિ અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ, સુગતિતો અપેતત્તા દુક્ખસ્સ ચ ગતિભૂતત્તા. ન તુ વિનિપાતો અસુરસદિસં અવિનિપતિતત્તા. વિનિપાતગ્ગહણેન અસુરકાયં. સો હિ યથાવુત્તેન અત્થેન અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ સબ્બસમુસ્સયેહિ ચ વિનિપતિતત્તા વિનિપાતોતિ વુચ્ચતિ. નિરયગ્ગહણેન અવીચિઆદિઅનેકપ્પકારં નિરયમેવાતિ. ઉપપન્નાતિ ઉપગતા, તત્થ અભિનિબ્બત્તાતિ અધિપ્પાયો. વુત્તવિપરિયાયેન સુક્કપક્ખો વેદિતબ્બો.

અયં પન વિસેસો, તત્થ સુગતિગ્ગહણેન મનુસ્સગતિપિ સઙ્ગય્હતિ. સગ્ગગ્ગહણેન દેવગતિયેવ. તત્થ સુન્દરા ગતીતિ સુગતિ. રૂપાદીહિ વિસયેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગોતિ સગ્ગો. સો સબ્બોપિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ અયં વચનત્થો.

‘‘ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના’’તિઆદિ સબ્બં નિગમનવચનં. એવં દિબ્બેન ચક્ખુના…પે… પસ્સતીતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો.

૪૧૨. એવં પસ્સિતુકામેન પન આદિકમ્મિકેન કુલપુત્તેન કસિણારમ્મણં અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સબ્બાકારેન અભિનીહારક્ખમં કત્વા ‘‘તેજોકસિણં, ઓદાતકસિણં, આલોકકસિણ’’ન્તિ ઇમેસુ તીસુ કસિણેસુ અઞ્ઞતરં આસન્નં કાતબ્બં. ઉપચારજ્ઝાનગોચરં કત્વા વડ્ઢેત્વા ઠપેતબ્બં. ન તત્થ અપ્પના ઉપ્પાદેતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. સચે હિ ઉપ્પાદેતિ, પાદકજ્ઝાનનિસ્સયં હોતિ, ન પરિકમ્મનિસ્સયં. ઇમેસુ ચ પન તીસુ આલોકકસિણંયેવ સેટ્ઠતરં. તસ્મા તં વા ઇતરેસં વા અઞ્ઞતરં કસિણનિદ્દેસે વુત્તનયેન ઉપ્પાદેત્વા ઉપચારભૂમિયંયેવ ઠત્વા વડ્ઢેતબ્બં. વડ્ઢનાનયોપિ ચસ્સ તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

વડ્ઢિતટ્ઠાનસ્સ અન્તોયેવ રૂપગતં પસ્સિતબ્બં. રૂપગતં પસ્સતો પનસ્સ પરિકમ્મસ્સ વારો અતિક્કમતિ. તતો આલોકો અન્તરધાયતિ. તસ્મિં અન્તરહિતે રૂપગતમ્પિ ન દિસ્સતિ. અથાનેન પુનપ્પુનં પાદકજ્ઝાનમેવ પવિસિત્વા તતો વુટ્ઠાય આલોકો ફરિતબ્બો. એવં અનુક્કમેન આલોકો થામગતો હોતીતિ એત્થ આલોકો હોતૂતિ યત્તકં ઠાનં પરિચ્છિન્દતિ, તત્થ આલોકો તિટ્ઠતિયેવ. દિવસમ્પિ નિસીદિત્વા પસ્સતો રૂપદસ્સનં હોતિ. રત્તિં તિણુક્કાય મગ્ગપટિપન્નો ચેત્થ પુરિસો ઓપમ્મં.

એકો કિર રત્તિં તિણુક્કાય મગ્ગં પટિપજ્જિ. તસ્સ સા તિણુક્કા વિજ્ઝાયિ. અથસ્સ સમવિસમાનિ ન પઞ્ઞાયિંસુ. સો તં તિણુક્કં ભૂમિયં ઘંસિત્વા તિણુક્કા પુન ઉજ્જાલેસિ. સા પજ્જલિત્વા પુરિમાલોકતો મહન્તતરં આલોકં અકાસિ. એવં પુનપ્પુનં વિજ્ઝાતં ઉજ્જાલયતો કમેન સૂરિયો ઉટ્ઠાસિ. સૂરિયે ઉટ્ઠિતે ઉક્કાય કમ્મં નત્થીતિ તં છડ્ડેત્વા દિવસમ્પિ અગમાસિ. તત્થ ઉક્કાલોકો વિય પરિકમ્મકાલે કસિણાલોકો. ઉક્કાય વિજ્ઝાતાય સમવિસમાનં અદસ્સનં વિય રૂપગતં પસ્સતો પરિકમ્મસ્સ વારાતિક્કમેન આલોકે અન્તરહિતે રૂપગતાનં અદસ્સનં. ઉક્કાય ઘંસનં વિય પુનપ્પુનં પવેસનં. ઉક્કાય પુરિમાલોકતો મહન્તતરાલોકકરણં વિય પુન પરિકમ્મં કરોતો બલવતરાલોકફરણં. સૂરિયુટ્ઠાનં વિય થામગતાલોકસ્સ યથાપરિચ્છેદેન ઠાનં. તિણુક્કં છડ્ડેત્વા દિવસમ્પિ ગમનં વિય પરિત્તાલોકં છડ્ડેત્વા થામગતેનાલોકેન દિવસમ્પિ રૂપદસ્સનં.

તત્થ યદા તસ્સ ભિક્ખુનો મંસચક્ખુસ્સ અનાપાથગતં અન્તોકુચ્છિગતં હદયવત્થુનિસ્સિતં હેટ્ઠાપથવીતલનિસ્સિતં તિરોકુટ્ટપબ્બતપાકારગતં પરચક્કવાળગતન્તિ ઇદં રૂપં ઞાણચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, મંસચક્ખુના દિસ્સમાનં વિય હોતિ, તદા દિબ્બચક્ખુ ઉપ્પન્નં હોતીતિ વેદિતબ્બં. તદેવ ચેત્થ રૂપદસ્સનસમત્થં, ન પુબ્બભાગચિત્તાનિ.

તં પનેતં પુથુજ્જનસ્સ પરિબન્ધો હોતિ. કસ્મા? સો હિ યસ્મા યત્થ યત્થ આલોકો હોતૂતિ અધિટ્ઠાતિ, તં તં પથવીસમુદ્દપબ્બતે વિનિવિજ્ઝિત્વાપિ એકાલોકં હોતિ, અથસ્સ તત્થ ભયાનકાનિ યક્ખરક્ખસાદિરૂપાનિ પસ્સતો ભયં ઉપ્પજ્જતિ. યેન ચિત્તવિક્ખેપં પત્વા ઝાનવિબ્ભન્તકો હોતિ, તસ્મા રૂપદસ્સને અપ્પમત્તેન ભવિતબ્બં.

તત્રાયં દિબ્બચક્ખુનો ઉપ્પત્તિક્કમો. વુત્તપ્પકારમેતં રૂપમારમ્મણં કત્વા મનોદ્વારાવજ્જને ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધે તદેવ રૂપં આરમ્મણં કત્વા ચત્તારિ પઞ્ચ વા જવનાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ સબ્બં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇધાપિ પુબ્બભાગચિત્તાનિ સવિતક્કસવિચારાનિ કામાવચરાનિ. પરિયોસાને અત્થસાધકચિત્તં ચતુત્થજ્ઝાનિકં રૂપાવચરં. તેન સહજાતં ઞાણં સત્તાનં ચુતૂપપાતે ઞાણન્તિપિ દિબ્બચક્ખુઞાણન્તિપિ વુચ્ચતીતિ.

ચુતૂપપાતઞાણકથા નિટ્ઠિતા.

પકિણ્ણકકથા

૪૧૩. ઇતિ પઞ્ચક્ખન્ધવિદૂ, પઞ્ચ અભિઞ્ઞા અવોચ યા નાથો;

તા ઞત્વા તાસુ અયં, પકિણ્ણકકથાપિ વિઞ્ઞેય્યા.

એતાસુ હિ યદેતં ચુતૂપપાતઞાણસઙ્ખાતં દિબ્બચક્ખુ, તસ્સ અનાગતંસઞાણઞ્ચ યથાકમ્મુપગઞાણઞ્ચાતિ દ્વેપિ પરિભણ્ડઞાણાનિ હોન્તિ. ઇતિ ઇમાનિ ચ દ્વે ઇદ્ધિવિધાદીનિ ચ પઞ્ચાતિ સત્ત અભિઞ્ઞાઞાણાનિ ઇધાગતાનિ. ઇદાનિ તેસં આરમ્મણવિભાગે અસમ્મોહત્થં –

આરમ્મણત્તિકા વુત્તા, યે ચત્તારો મહેસિના;

સત્તન્નમપિ ઞાણાનં, પવત્તિં તેસુ દીપયે.

તત્રાયં દીપના. ચત્તારો હિ આરમ્મણત્તિકા મહેસિના વુત્તા. કતમે ચત્તારો? પરિત્તારમ્મણત્તિકો, મગ્ગારમ્મણત્તિકો, અતીતારમ્મણત્તિકો, અજ્ઝત્તારમ્મણત્તિકોતિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૩, ૧૬, ૧૯, ૨૧).

૪૧૪. તત્થ ઇદ્ધિવિધઞાણં પરિત્તમહગ્ગતઅતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નઅજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણવસેન સત્તસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ. કથં? તઞ્હિ યદા કાયં ચિત્તસન્નિસ્સિતં કત્વા અદિસ્સમાનેન કાયેન ગન્તુકામો ચિત્તવસેન કાયં પરિણામેતિ, મહગ્ગતચિત્તે સમોદહતિ સમારોપેતિ, તદા ઉપયોગલદ્ધં આરમ્મણં હોતીતિ કત્વા રૂપકાયારમ્મણતો પરિત્તારમ્મણં હોતિ. યદા ચિત્તં કાયસન્નિસ્સિતં કત્વા દિસ્સમાનેન કાયેન ગન્તુકામો કાયવસેન ચિત્તં પરિણામેતિ, પાદકજ્ઝાનચિત્તં રૂપકાયે સમોદહતિ સમારોપેતિ, તદા ઉપયોગલદ્ધં આરમ્મણં હોતીતિ કત્વા મહગ્ગતચિત્તારમ્મણતો મહગ્ગતારમ્મણં હોતિ.

યસ્મા પન તદેવ ચિત્તં અતીતં નિરુદ્ધં આરમ્મણં કરોતિ, તસ્મા અતીતારમ્મણં હોતિ. મહાધાતુનિધાને મહાકસ્સપત્થેરાદીનં વિય અનાગતં અધિટ્ઠહન્તાનં અનાગતારમ્મણં હોતિ. મહાકસ્સપત્થેરો કિર મહાધાતુનિધાનં કરોન્તો ‘‘અનાગતે અટ્ઠારસવસ્સાધિકાનિ દ્વેવસ્સસતાનિ ઇમે ગન્ધા મા સુસ્સિંસુ, પુપ્ફાનિ મા મિલાયિંસુ, દીપા મા નિબ્બાયિંસૂ’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪૩૪) અધિટ્ઠહિ. સબ્બં તથેવ અહોસિ. અસ્સગુત્તત્થેરો વત્તનિયસેનાસને ભિક્ખુસઙ્ઘં સુક્ખભત્તં ભુઞ્જમાનં દિસ્વા ઉદકસોણ્ડિં દિવસે દિવસે પુરેભત્તે દધિરસં હોતૂતિ અધિટ્ઠાસિ. પુરેભત્તે ગહિતં દધિરસં હોતિ. પચ્છાભત્તે પાકતિકઉદકમેવ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪૩૪). કાયં પન ચિત્તસન્નિસ્સિતં કત્વા અદિસ્સમાનેન કાયેન ગમનકાલે પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં હોતિ.

કાયવસેન ચિત્તં, ચિત્તવસેન વા કાયં પરિણામનકાલે અત્તનો કુમારકવણ્ણાદિનિમ્માનકાલે ચ સકાયચિત્તાનં આરમ્મણકરણતો અજ્ઝત્તારમ્મણં હોતિ. બહિદ્ધા હત્થિઅસ્સાદિદસ્સનકાલે પન બહિદ્ધારમ્મણન્તિ એવં તાવ ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ સત્તસુ આરમ્મણેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

૪૧૫. દિબ્બસોતધાતુઞાણં પરિત્તપચ્ચુપ્પન્નઅજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણવસેન ચતૂસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ. કથં? તઞ્હિ યસ્મા સદ્દં આરમ્મણં કરોતિ, સદ્દો ચ પરિત્તો, તસ્મા પરિત્તારમ્મણં હોતિ. વિજ્જમાનંયેવ પન સદ્દં આરમ્મણં કત્વા પવત્તનતો પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં હોતિ. તં અત્તનો કુચ્છિસદ્દસવનકાલે અજ્ઝત્તારમ્મણં. પરેસં સદ્દસવનકાલે બહિદ્ધારમ્મણન્તિ એવં દિબ્બસોતધાતુઞાણસ્સ ચતૂસુ આરમ્મણેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

૪૧૬. ચેતોપરિયઞાણં પરિત્તમહગ્ગતઅપ્પમાણમગ્ગઅતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નબહિદ્ધારમ્મણવસેન અટ્ઠસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ. કથં? તઞ્હિ પરેસં કામાવચરચિત્તજાનનકાલે પરિત્તારમ્મણં હોતિ. રૂપાવચરઅરૂપાવચરચિત્તજાનનકાલે મહગ્ગતારમ્મણં હોતિ. મગ્ગફલજાનનકાલે અપ્પમાણારમ્મણં હોતિ.

એત્થ ચ પુથુજ્જનો સોતાપન્નસ્સ ચિત્તં ન જાનાતિ. સોતાપન્નો વા સકદાગામિસ્સાતિ એવં યાવ અરહતો નેતબ્બં. અરહા પન સબ્બેસં ચિત્તં જાનાતિ. અઞ્ઞોપિ ચ ઉપરિમો હેટ્ઠિમસ્સાતિ અયં વિસેસો વેદિતબ્બો. મગ્ગચિત્તારમ્મણકાલે મગ્ગારમ્મણં હોતિ. યદા પન અતીતે સત્તદિવસબ્ભન્તરે ચ અનાગતે સત્તદિવસબ્ભન્તરે ચ પરેસં ચિત્તં જાનાતિ, તદા અતીતારમ્મણં અનાગતારમ્મણઞ્ચ હોતિ.

કથં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં હોતિ. પચ્ચુપ્પન્નં નામ તિવિધં – ખણપચ્ચુપ્પન્નં, સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં, અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ. તત્થ ઉપ્પાદટ્ઠિતિભઙ્ગપ્પત્તં ખણપચ્ચુપ્પન્નં. એકદ્વેસન્તતિવારપરિયાપન્નં સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં. તત્થ અન્ધકારે નિસીદિત્વા આલોકટ્ઠાનં ગતસ્સ ન તાવ આરમ્મણં પાકટં હોતિ, યાવ પન તં પાકટં હોતિ, એત્થન્તરે એકદ્વેસન્તતિવારા વેદિતબ્બા. આલોકટ્ઠાને વિચરિત્વા ઓવરકં પવિટ્ઠસ્સાપિ ન તાવ સહસા રૂપં પાકટં હોતિ, યાવ પન તં પાકટં હોતિ, એત્થન્તરે એકદ્વેસન્તતિવારા વેદિતબ્બા. દૂરે ઠત્વા પન રજકાનં હત્થવિકારં, ઘણ્ડિભેરીઆકોટનવિકારઞ્ચ દિસ્વાપિ ન તાવ સદ્દં સુણાતિ, યાવ પન તં સુણાતિ, એતસ્મિમ્પિ અન્તરે એકદ્વેસન્તતિવારા વેદિતબ્બા. એવં તાવ મજ્ઝિમભાણકા.

સંયુત્તભાણકા પન રૂપસન્તતિ અરૂપસન્તતીતિ દ્વે સન્તતિયો વત્વા ઉદકં અક્કમિત્વા ગતસ્સ યાવ તીરે અક્કન્તઉદકલેખા ન વિપ્પસીદતિ, અદ્ધાનતો આગતસ્સ યાવ કાયે ઉસુમભાવો ન વૂપસમ્મતિ, આતપા આગન્ત્વા ગબ્ભં પવિટ્ઠસ્સ યાવ અન્ધકારભાવો ન વિગચ્છતિ, અન્તોગબ્ભે કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરિત્વા દિવા વાતપાનં વિવરિત્વા ઓલોકેન્તસ્સ યાવ અક્ખીનં ફન્દનભાવો ન વૂપસમ્મતિ, અયં રૂપસન્તતિ નામ. દ્વે તયો જવનવારા અરૂપસન્તતિ નામાતિ વત્વા તદુભયમ્પિ સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં નામાતિ વદન્તિ.

એકભવપરિચ્છિન્નં પન અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં નામ. યં સન્ધાય ભદ્દેકરત્તસુત્તે ‘‘યો ચાવુસો, મનો યે ચ ધમ્મા ઉભયમેતં પચ્ચુપ્પન્નં, તસ્મિં ચે પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૮૪) વુત્તં. સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નઞ્ચેત્થ અટ્ઠકથાસુ આગતં. અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં સુત્તે.

તત્થ કેચિ ખણપચ્ચુપ્પન્નં ચિત્તં ચેતોપરિયઞાણસ્સ આરમ્મણં હોતીતિ વદન્તિ. કિં કારણા? યસ્મા ઇદ્ધિમતો ચ પરસ્સ ચ એકક્ખણે ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ. ઇદઞ્ચ નેસં ઓપમ્મં, યથા આકાસે ખિત્તે પુપ્ફમુટ્ઠિમ્હિ અવસ્સં એકં પુપ્ફં એકસ્સ વણ્ટેન વણ્ટં પટિવિજ્ઝતિ, એવં પરસ્સ ચિત્તં જાનિસ્સામીતિ રાસિવસેન મહાજનસ્સ ચિત્તે આવજ્જિતે અવસ્સં એકસ્સ ચિત્તં એકેન ચિત્તેન ઉપ્પાદક્ખણે વા ઠિતિક્ખણે વા ભઙ્ગક્ખણે વા પટિવિજ્ઝતીતિ. તં પન વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ આવજ્જન્તો યેન ચ ચિત્તેન આવજ્જતિ, યેન ચ જાનાતિ. તેસં દ્વિન્નં સહઠાનાભાવતો આવજ્જનજવનાનઞ્ચ અનિટ્ઠટ્ઠાને નાનારમ્મણભાવપ્પત્તિદોસતો અયુત્તન્તિ અટ્ઠકથાસુ પટિક્ખિત્તં.

સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં પન અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ આરમ્મણં હોતીતિ વેદિતબ્બં. તત્થ યં વત્તમાનજવનવીથિતો અતીતાનાગતવસેન દ્વિત્તિજવનવીથિપરિમાણે કાલે પરસ્સ ચિત્તં, તં સબ્બમ્પિ સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં નામ. ‘‘અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં પન જવનવારેન દીપેતબ્બ’’ન્તિ સંયુત્તટ્ઠકથાયં વુત્તં. તં સુટ્ઠુ વુત્તં.

તત્રાયં દીપના, ઇદ્ધિમા પરસ્સ ચિત્તં જાનિતુકામો આવજ્જતિ, આવજ્જનં ખણપચ્ચુપ્પન્નં આરમ્મણં કત્વા તેનેવ સહ નિરુજ્ઝતિ. તતો ચત્તારિ પઞ્ચ વા જવનાનિ. યેસં પચ્છિમં ઇદ્ધિચિત્તં, સેસાનિ કામાવચરાનિ, તેસં સબ્બેસમ્પિ તદેવ નિરુદ્ધં ચિત્તમારમ્મણં હોતિ, ન ચ તાનિ નાનારમ્મણાનિ હોન્તિ, અદ્ધાવસેન પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણત્તા. એકારમ્મણત્તેપિ ચ ઇદ્ધિચિત્તમેવ પરસ્સ ચિત્તં જાનાતિ, ન ઇતરાનિ. યથા ચક્ખુદ્વારે ચક્ખુવિઞ્ઞાણમેવ રૂપં પસ્સતિ, ન ઇતરાનીતિ. ઇતિ ઇદં સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નસ્સ ચેવ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નસ્સ ચ વસેન પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં હોતિ. યસ્મા વા સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નમ્પિ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નેયેવ પતતિ, તસ્મા અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નવસેનેવેતં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણન્તિ વેદિતબ્બં. પરસ્સ ચિત્તારમ્મણત્તાયેવ પન બહિદ્ધારમ્મણં હોતીતિ એવં ચેતોપરિયઞાણસ્સ અટ્ઠસુ આરમ્મણેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

૪૧૭. પુબ્બેનિવાસઞાણં પરિત્તમહગ્ગતઅપ્પમાણમગ્ગઅતીતઅજ્ઝત્તબહિદ્ધાનવત્તબ્બારમ્મણવસેન અટ્ઠસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ. કથં? તઞ્હિ કામાવચરક્ખન્ધાનુસ્સરણકાલે પરિત્તારમ્મણં હોતિ. રૂપાવચરારૂપાવચરક્ખન્ધાનુસ્સરણકાલે મહગ્ગતારમ્મણં. અતીતે અત્તના પરેહિ વા ભાવિતમગ્ગં સચ્છિકતફલઞ્ચ અનુસ્સરણકાલે અપ્પમાણારમ્મણં. ભાવિતમગ્ગમેવ અનુસ્સરણકાલે મગ્ગારમ્મણં. નિયમતો પનેતં અતીતારમ્મણમેવ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ ચેતોપરિયઞાણયથાકમ્મુપગઞાણાનિપિ અતીતારમ્મણાનિ હોન્તિ, અથ ખો તેસં ચેતોપરિયઞાણસ્સ સત્તદિવસબ્ભન્તરાતીતં ચિત્તમેવ આરમ્મણં. તઞ્હિ અઞ્ઞં ખન્ધં વા ખન્ધપટિબદ્ધં વા ન જાનાતિ. મગ્ગસમ્પયુત્તચિત્તારમ્મણત્તા પન પરિયાયતો મગ્ગારમ્મણન્તિ વુત્તં. યથાકમ્મુપગઞાણસ્સ ચ અતીતં ચેતનામત્તમેવ આરમ્મણં. પુબ્બેનિવાસઞાણસ્સ પન અતીતા ખન્ધા ખન્ધપટિબદ્ધઞ્ચ કિઞ્ચિ અનારમ્મણં નામ નત્થિ. તઞ્હિ અતીતક્ખન્ધખન્ધપટિબદ્ધેસુ ધમ્મેસુ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિકં હોતીતિ અયં વિસેસો વેદિતબ્બો. અયમેત્થ અટ્ઠકથાનયો. યસ્મા પન ‘‘કુસલા ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ ચેતોપરિયઞાણસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ યથાકમ્મુપગઞાણસ્સ અનાગતંસઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૪) પટ્ઠાને વુત્તં. તસ્મા ચત્તારોપિ ખન્ધા ચેતોપરિયઞાણયથાકમ્મુપગઞાણાનં આરમ્મણા હોન્તિ. તત્રાપિ યથાકમ્મુપગઞાણસ્સ કુસલાકુસલા એવાતિ.

અત્તનો ખન્ધાનુસ્સરણકાલે પનેતં અજ્ઝત્તારમ્મણં. પરસ્સ ખન્ધાનુસ્સરણકાલે બહિદ્ધારમ્મણં. ‘‘અતીતે વિપસ્સી ભગવા અહોસિ. તસ્સ માતા બન્ધુમતી, પિતા બન્ધુમા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૧૨) નયેન નામગોત્તપથવીનિમિત્તાદિઅનુસ્સરણકાલે નવત્તબ્બારમ્મણં હોતિ. નામગોત્તન્તિ ચેત્થ ખન્ધૂપનિબન્ધો સમ્મુતિસિદ્ધો બ્યઞ્જનત્થો દટ્ઠબ્બો, ન બ્યઞ્જનં. બ્યઞ્જનઞ્હિ સદ્દાયતનસઙ્ગહિતત્તા પરિત્તં હોતિ. યથાહ ‘‘નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પરિત્તારમ્મણા’’તિ (વિભ. ૭૪૯). અયમેત્થ અમ્હાકં ખન્તિ. એવં પુબ્બેનિવાસઞાણસ્સ અટ્ઠસુ આરમ્મણેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

૪૧૮. દિબ્બચક્ખુઞાણં પરિત્તપચ્ચુપ્પન્નઅજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણવસેન ચતૂસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ. કથં? તઞ્હિ યસ્મા રૂપં આરમ્મણં કરોતિ, રૂપઞ્ચ પરિત્તં, તસ્મા પરિત્તારમ્મણં હોતિ. વિજ્જમાનેયેવ ચ રૂપે પવત્તત્તા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં. અત્તનો કુચ્છિગતાદિરૂપદસ્સનકાલે અજ્ઝત્તારમ્મણં. પરસ્સ રૂપદસ્સનકાલે બહિદ્ધારમ્મણન્તિ એવં દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ ચતૂસુ આરમ્મણેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

૪૧૯. અનાગતંસઞાણં પરિત્તમહગ્ગતઅપ્પમાણમગ્ગઅનાગતઅજ્ઝત્તબહિદ્ધાનવત્તબ્બારમ્મણવસેન અટ્ઠસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ. કથં? તઞ્હિ ‘‘અયં અનાગતે કામાવચરે નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ જાનનકાલે પરિત્તારમ્મણં હોતિ. ‘‘રૂપાવચરે અરૂપાવચરે વા નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ જાનનકાલે મહગ્ગતારમ્મણં. ‘‘મગ્ગં ભાવેસ્સતિ, ફલં સચ્છિકરિસ્સતી’’તિ જાનનકાલે અપ્પમાણારમ્મણં. ‘‘મગ્ગં ભાવેસ્સતિ’’ચ્ચેવ જાનનકાલે મગ્ગારમ્મણં. નિયમતો પન તં અનાગતારમ્મણમેવ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ ચેતોપરિયઞાણમ્પિ અનાગતારમ્મણં હોતિ, અથ ખો તસ્સ સત્તદિવસબ્ભન્તરાનાગતં ચિત્તમેવ આરમ્મણં. તઞ્હિ અઞ્ઞં ખન્ધં વા ખન્ધપટિબદ્ધં વા ન જાનાતિ. અનાગતંસઞાણસ્સ પુબ્બેનિવાસઞાણે વુત્તનયેન અનાગતે અનારમ્મણં નામ નત્થિ. ‘‘અહં અમુત્ર નિબ્બત્તિસ્સામી’’તિ જાનનકાલે અજ્ઝત્તારમ્મણં. ‘‘અસુકો અમુત્ર નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ જાનનકાલે બહિદ્ધારમ્મણં. ‘‘અનાગતે મેત્તેય્યો ભગવા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ (દી. નિ. ૩.૧૦૭). સુબ્રહ્મા નામસ્સ બ્રાહ્મણો પિતા ભવિસ્સતિ. બ્રહ્મવતી નામ બ્રાહ્મણી માતા’’તિઆદિના પન નયેન નામગોત્તજાનનકાલે પુબ્બેનિવાસઞાણે વુત્તનયેનેવ ન વત્તબ્બારમ્મણં હોતીતિ એવં અનાગતંસઞાણસ્સ અટ્ઠસુ આરમ્મણેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

૪૨૦. યથાકમ્મુપગઞાણં પરિત્તમહગ્ગતઅતીતઅજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણવસેન પઞ્ચસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ. કથં? તઞ્હિ કામાવચરકમ્મજાનનકાલે પરિત્તારમ્મણં હોતિ. રૂપાવચરારૂપાવચરકમ્મજાનનકાલે મહગ્ગતારમ્મણં. અતીતમેવ જાનાતીતિ અતીતારમ્મણં. અત્તનો કમ્મં જાનનકાલે અજ્ઝત્તારમ્મણં. પરસ્સ કમ્મં જાનનકાલે બહિદ્ધારમ્મણં હોતિ. એવં યથાકમ્મુપગઞાણસ્સ પઞ્ચસુ આરમ્મણેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા. યઞ્ચેત્થ અજ્ઝત્તારમ્મણઞ્ચેવ બહિદ્ધારમ્મણઞ્ચાતિ વુત્તં, તં કાલેન અજ્ઝત્તં કાલેન બહિદ્ધા જાનનકાલે અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણમ્પિ હોતિયેવાતિ.

ઇતિ સાધુજનપામોજ્જત્થાય કતે વિસુદ્ધિમગ્ગે

અભિઞ્ઞાનિદ્દેસો નામ

તેરસમો પરિચ્છેદો.