૧૪. ખન્ધનિદ્દેસો

પઞ્ઞાકથા

૪૨૧. ઇદાનિ યસ્મા એવં અભિઞ્ઞાવસેન અધિગતાનિસંસાય થિરતરાય સમાધિભાવનાય સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયન્તિ એત્થ ચિત્તસીસેન નિદ્દિટ્ઠો સમાધિ સબ્બાકારેન ભાવિતો હોતિ.

તદનન્તરા પન પઞ્ઞા ભાવેતબ્બા. સા ચ અતિસઙ્ખેપદેસિતત્તા વિઞ્ઞાતુમ્પિ તાવ ન સુકરા, પગેવ ભાવેતું. તસ્મા તસ્સા વિત્થારં ભાવનાનયઞ્ચ દસ્સેતું ઇદં પઞ્હાકમ્મં હોતિ.

કા પઞ્ઞા, કેનટ્ઠેન પઞ્ઞા, કાનસ્સા લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ, કતિવિધા પઞ્ઞા, કથં ભાવેતબ્બા, પઞ્ઞાભાવનાય કો આનિસંસોતિ?

૪૨૨. તત્રિદં વિસ્સજ્જનં, કા પઞ્ઞાતિ પઞ્ઞા બહુવિધા નાનપ્પકારા. તં સબ્બં વિભાવયિતું આરબ્ભમાનં વિસ્સજ્જનં અધિપ્પેતઞ્ચેવ અત્થં ન સાધેય્ય, ઉત્તરિ ચ વિક્ખેપાય સંવત્તેય્ય, તસ્મા ઇધ અધિપ્પેતમેવ સન્ધાય વદામ. કુસલચિત્તસમ્પયુત્તં વિપસ્સનાઞાણં પઞ્ઞા.

૪૨૩. કેનટ્ઠેન પઞ્ઞાતિ પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા. કિમિદં પજાનનં નામ? સઞ્જાનનવિજાનનાકારવિસિટ્ઠં નાનપ્પકારતો જાનનં. સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણપઞ્ઞાનં હિ સમાનેપિ જાનનભાવે, સઞ્ઞા ‘‘નીલં પીતક’’ન્તિ આરમ્મણસઞ્જાનનમત્તમેવ હોતિ. ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ લક્ખણપટિવેધં પાપેતું ન સક્કોતિ. વિઞ્ઞાણં ‘‘નીલં પીતક’’ન્તિ આરમ્મણઞ્ચ જાનાતિ, લક્ખણપટિવેધઞ્ચ પાપેતિ. ઉસ્સક્કિત્વા પન મગ્ગપાતુભાવં પાપેતું ન સક્કોતિ. પઞ્ઞા વુત્તનયવસેન આરમ્મણઞ્ચ જાનાતિ, લક્ખણપટિવેધઞ્ચ પાપેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા મગ્ગપાતુભાવઞ્ચ પાપેતિ.

યથા હિ હેરઞ્ઞિકફલકે ઠપિતં કહાપણરાસિં એકો અજાતબુદ્ધિદારકો, એકો ગામિકપુરિસો, એકો હેરઞ્ઞિકોતિ તીસુ જનેસુ પસ્સમાનેસુ અજાતબુદ્ધિદારકો કહાપણાનં ચિત્તવિચિત્તદીઘચતુરસ્સપરિમણ્ડલભાવમત્તમેવ જાનાતિ, ‘‘ઇદં મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં રતનસમ્મત’’ન્તિ ન જાનાતિ. ગામિકપુરિસો ચિત્તવિચિત્તાદિભાવં જાનાતિ, ‘‘ઇદં મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં રતનસમ્મત’’ન્તિ ચ. ‘‘અયં છેકો, અયં કૂટો, અયં અદ્ધસારો’’તિ ઇમં પન વિભાગં ન જાનાતિ. હેરઞ્ઞિકો સબ્બેપિ તે પકારે જાનાતિ, જાનન્તો ચ કહાપણં ઓલોકેત્વાપિ જાનાતિ, આકોટિતસ્સ સદ્દં સુત્વાપિ, ગન્ધં ઘાયિત્વાપિ, રસં સાયિત્વાપિ, હત્થેન ધારયિત્વાપિ, અસુકસ્મિં નામ ગામે વા નિગમે વા નગરે વા પબ્બતે વા નદીતીરે વા કતોતિપિ, અસુકાચરિયેન કતોતિપિ જાનાતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

સઞ્ઞા હિ અજાતબુદ્ધિનો દારકસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય હોતિ, નીલાદિવસેન આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનાકારમત્તગહણતો. વિઞ્ઞાણં ગામિકસ્સ પુરિસસ્સ કહાપણદસ્સનમિવ હોતિ, નીલાદિવસેન આરમ્મણાકારગહણતો, ઉદ્ધંપિ ચ લક્ખણપટિવેધસમ્પાપનતો. પઞ્ઞા હેરઞ્ઞિકસ્સ કહાપણદસ્સનમિવ હોતિ, નીલાદિવસેન આરમ્મણાકારં ગહેત્વા, લક્ખણપટિવેધઞ્ચ પાપેત્વા, તતો ઉદ્ધમ્પિ મગ્ગપાતુભાવપાપનતો. તસ્મા યદેતં સઞ્જાનનવિજાનનાકારવિસિટ્ઠં નાનપ્પકારતો જાનનં. ઇદં પજાનનન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદં સન્ધાય હિ એતં વુત્તં ‘‘પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા’’તિ.

સા પનેસા યત્થ સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણાનિ, ન તત્થ એકંસેન હોતિ. યદા પન હોતિ, તદા અવિનિબ્ભુત્તા તેહિ ધમ્મેહિ ‘‘અયં સઞ્ઞા, ઇદં વિઞ્ઞાણં, અયં પઞ્ઞા’’તિ વિનિબ્ભુજ્જિત્વા અલબ્ભનેય્યનાનત્તા સુખુમા દુદ્દસા. તેનાહ આયસ્મા નાગસેનો ‘‘દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કત’’ન્તિ. કિં, ભન્તે, નાગસેન ભગવતા દુક્કરં કતન્તિ? ‘દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કતં યં અરૂપીનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં એકારમ્મણે પવત્તમાનાનં વવત્થાનં અક્ખાતં અયં ફસ્સો, અયં વેદના, અયં સઞ્ઞા, અયં ચેતના, ઇદં ચિત્ત’’’ન્તિ (મિ. પ. ૨.૭.૧૬).

૪૨૪. કાનસ્સા લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનીતિ એત્થ પન ધમ્મસભાવપટિવેધલક્ખણા પઞ્ઞા, ધમ્માનં સભાવપટિચ્છાદકમોહન્ધકારવિદ્ધંસનરસા, અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના. ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં જાનાતિ પસ્સતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૨) વચનતો પન સમાધિ તસ્સા પદટ્ઠાનં.

પઞ્ઞાપભેદકથા

૪૨૫. કતિવિધા પઞ્ઞાતિ ધમ્મસભાવપટિવેધલક્ખણેન તાવ એકવિધા. લોકિયલોકુત્તરવસેન દુવિધા. તથા સાસવાનાસવાદિવસેન, નામરૂપવવત્થાપનવસેન, સોમનસ્સુપેક્ખાસહગતવસેન, દસ્સનભાવનાભૂમિવસેન ચ. તિવિધા ચિન્તાસુતભાવનામયવસેન. તથા પરિત્તમહગ્ગતઅપ્પમાણારમ્મણવસેન, આયાપાયઉપાયકોસલ્લવસેન, અજ્ઝત્તાભિનિવેસાદિવસેન ચ. ચતુબ્બિધા ચતૂસુ સચ્ચેસુ ઞાણવસેન ચતુપટિસમ્ભિદાવસેન ચાતિ.

૪૨૬. તત્થ એકવિધકોટ્ઠાસો ઉત્તાનત્થોયેવ. દુવિધકોટ્ઠાસે લોકિયમગ્ગસમ્પયુત્તા લોકિયા. લોકુત્તરમગ્ગસમ્પયુત્તા લોકુત્તરાતિ એવં લોકિયલોકુત્તરવસેન દુવિધા.

દુતિયદુકે આસવાનં આરમ્મણભૂતા સાસવા. તેસં અનારમ્મણા અનાસવા. અત્થતો પનેસા લોકિયલોકુત્તરાવ હોતિ. આસવસમ્પયુત્તા સાસવા. આસવવિપ્પયુત્તા અનાસવાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એવં સાસવાનાસવાદિવસેન દુવિધા.

તતિયદુકે યા વિપસ્સનં આરભિતુકામસ્સ ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનં વવત્થાપને પઞ્ઞા, અયં નામવવત્થાપનપઞ્ઞા. યા રૂપક્ખન્ધસ્સ વવત્થાપને પઞ્ઞા, અયં રૂપવવત્થાપનપઞ્ઞાતિ એવં નામરૂપવવત્થાપનવસેન દુવિધા.

ચતુત્થદુકે દ્વીસુ કામાવચરકુસલચિત્તેસુ સોળસસુ ચ પઞ્ચકનયેન ચતુક્કજ્ઝાનિકેસુ મગ્ગચિત્તેસુ પઞ્ઞા સોમનસ્સસહગતા. દ્વીસુ કામાવચરકુસલચિત્તેસુ ચતૂસુ ચ પઞ્ચમજ્ઝાનિકેસુ મગ્ગચિત્તેસુ પઞ્ઞા ઉપેક્ખાસહગતાતિ એવં સોમનસ્સુપેક્ખાસહગતવસેન દુવિધા.

પઞ્ચમદુકે પઠમમગ્ગપઞ્ઞા દસ્સનભૂમિ. અવસેસમગ્ગત્તયપઞ્ઞા ભાવનાભૂમીતિ એવં દસ્સનભાવનાભૂમિવસેન દુવિધા.

૪૨૭. તિકેસુ પઠમત્તિકે પરતો અસ્સુત્વા પટિલદ્ધપઞ્ઞા અત્તનો ચિન્તાવસેન નિપ્ફન્નત્તા ચિન્તામયા. પરતો સુત્વા પટિલદ્ધપઞ્ઞા સુતવસેન નિપ્ફન્નત્તા સુતમયા. યથા તથા વા ભાવનાવસેન નિપ્ફન્ના અપ્પનાપ્પત્તા પઞ્ઞા ભાવનામયા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘તત્થ કતમા ચિન્તામયા પઞ્ઞા? યોગવિહિતેસુ વા કમ્માયતનેસુ યોગવિહિતેસુ વા સિપ્પાયતનેસુ યોગવિહિતેસુ વા વિજ્જાટ્ઠાનેસુ કમ્મસ્સકતં વા સચ્ચાનુલોમિકં વા રૂપં અનિચ્ચન્તિ વા વેદના…પે… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચન્તિ વા, યં એવરૂપિં અનુલોમિકં ખન્તિં દિટ્ઠિં રુચિં મુતિં પેક્ખં ધમ્મનિજ્ઝાનખન્તિં પરતો અસ્સુત્વા પટિલભતિ, અયં વુચ્ચતિ ચિન્તામયા પઞ્ઞા…પે… સુત્વા પટિલભતિ, અયં વુચ્ચતિ સુતમયા પઞ્ઞા. સબ્બાપિ સમાપન્નસ્સ પઞ્ઞા ભાવનામયા પઞ્ઞા’’તિ (વિભ. ૭૬૮).

એવં ચિન્તાસુતભાવનામયવસેન તિવિધા.

દુતિયત્તિકે કામાવચરધમ્મે આરબ્ભ પવત્તા પઞ્ઞા પરિત્તારમ્મણા. રૂપાવચરારૂપાવચરે આરબ્ભ પવત્તા મહગ્ગતારમ્મણા. સા લોકિયવિપસ્સના. નિબ્બાનં આરબ્ભ પવત્તા અપ્પમાણારમ્મણા. સા લોકુત્તરવિપસ્સનાતિ એવં પરિત્તમહગ્ગતાપ્પમાણારમ્મણવસેન તિવિધા.

તતિયત્તિકે આયો નામ વુદ્ધિ, સા દુવિધા અનત્થહાનિતો અત્થુપ્પત્તિતો ચ. તત્થ કોસલ્લં આયકોસલ્લં. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમં આયકોસલ્લં? ઇમે મે ધમ્મે મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ અકુસલા ધમ્મા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ અકુસલા ધમ્મા પહીયન્તિ, ઇમે વા પનિમે ધમ્મે મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. ઉપ્પન્ના ચ કુસલા ધમ્મા ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તન્તીતિ, યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ, ઇદં વુચ્ચતિ આયકોસલ્લ’’ન્તિ (વિભ. ૭૭૧).

અપાયોતિ પન અવુદ્ધિ, સાપિ દુવિધા અત્થહાનિતો ચ અનત્થુપ્પત્તિતો ચ. તત્થ કોસલ્લં અપાયકોસલ્લં. યથાહ ‘‘તત્થ કતમં અપાયકોસલ્લં? ઇમે ધમ્મે મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ કુસલા ધમ્મા ન ઉપ્પજ્જન્તી’’તિઆદિ (વિભ. ૭૭૧).

સબ્બત્થ પન તેસં તેસં ધમ્માનં ઉપાયેસુ નિબ્બત્તિકારણેસુ તંખણપ્પવત્તં ઠાનુપ્પત્તિકં કોસલ્લં ઉપાયકોસલ્લં નામ. યથાહ – ‘‘સબ્બાપિ તત્રુપાયા પઞ્ઞા ઉપાયકોસલ્લ’’ન્તિ (વિભ. ૭૭૧). એવં આયાપાયઉપાયકોસલ્લવસેન તિવિધા.

ચતુત્થત્તિકે અત્તનો ખન્ધે ગહેત્વા આરદ્ધા વિપસ્સના પઞ્ઞા અજ્ઝત્તાભિનિવેસા. પરસ્સ ખન્ધે બાહિરં વા અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપં ગહેત્વા આરદ્ધા બહિદ્ધાભિનિવેસા. ઉભયં ગહેત્વા આરદ્ધા અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભિનિવેસાતિ એવં અજ્ઝત્તાભિનિવેસાદિવસેન તિવિધા.

૪૨૮. ચતુક્કેસુ પઠમચતુક્કે દુક્ખસચ્ચં આરબ્ભ પવત્તં ઞાણં દુક્ખે ઞાણં. દુક્ખસમુદયં આરબ્ભ પવત્તં ઞાણં દુક્ખસમુદયે ઞાણં. દુક્ખનિરોધં આરબ્ભ પવત્તં ઞાણં દુક્ખનિરોધે ઞાણં. દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદં આરબ્ભ પવત્તં ઞાણં દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણન્તિ એવં ચતૂસુ સચ્ચેસુ ઞાણવસેન ચતુબ્બિધા.

દુતિયચતુક્કે ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા નામ અત્થાદીસુ પભેદગતાનિ ચત્તારિ ઞાણાનિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અત્થે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. ધમ્મે ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. તત્રધમ્મનિરુત્તાભિલાપે ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા. ઞાણેસુ ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૧૮).

તત્થ અત્થોતિ સઙ્ખેપતો હેતુફલસ્સેતં અધિવચનં. હેતુફલં હિ યસ્મા હેતુઅનુસારેન અરિયતિ અધિગમિયતિ સમ્પાપુણિયતિ, તસ્મા અત્થોતિ વુચ્ચતિ. પભેદતો પન યં કિઞ્ચિ પચ્ચયસમ્ભૂતં, નિબ્બાનં, ભાસિતત્થો, વિપાકો, કિરિયાતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા અત્થોતિ વેદિતબ્બા. તં અત્થં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં અત્થે પભેદગતં ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. ધમ્મોતિપિ સઙ્ખેપતો પચ્ચયસ્સેતં અધિવચનં. પચ્ચયો હિ યસ્મા તં તં દહતિ પવત્તેતિ વા સમ્પાપુણિતું વા દેતિ, તસ્મા ધમ્મોતિ વુચ્ચતિ. પભેદતો પન યો કોચિ ફલનિબ્બત્તકો હેતુ, અરિયમગ્ગો, ભાસિતં, કુસલં, અકુસલન્તિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા ધમ્મોતિ વેદિતબ્બા. તં ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં ધમ્મે પભેદગતં ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા.

અયમેવ હિ અત્થો અભિધમ્મે –

‘‘દુક્ખે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. દુક્ખસમુદયે ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. હેતુફલે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. યે ધમ્મા જાતા ભૂતા સઞ્જાતા નિબ્બત્તા અભિનિબ્બત્તા પાતુભૂતા. ઇમેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. યમ્હા ધમ્મા તે ધમ્મા જાતા ભૂતા સઞ્જાતા નિબ્બત્તા અભિનિબ્બત્તા પાતુભૂતા, તેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. જરામરણે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. જરામરણસમુદયે ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા…પે… સઙ્ખારનિરોધે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. સઙ્ખારનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. ઇધ ભિક્ખુ ધમ્મં જાનાતિ સુત્તં ગેય્યં…પે… વેદલ્લં. અયં વુચ્ચતિ ધમ્મપટિસમ્ભિદા. સો તસ્સ તસ્સેવ ભાસિતસ્સ અત્થં જાનાતિ ‘અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો, અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો’તિ. અયં વુચ્ચતિ અત્થપટિસમ્ભિદા. કતમે ધમ્મા કુસલા? યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ…પે… ઇમે ધમ્મા કુસલા. ઇમેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. તેસં વિપાકે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિઆદિના (વિભ. ૭૧૯ આદયો) નયેન વિભજિત્વા દસ્સિતો.

તત્રધમ્મનિરુત્તાભિલાપે ઞાણન્તિ તસ્મિં અત્થે ચ ધમ્મે ચ યા સભાવનિરુત્તિ અબ્યભિચારી વોહારો. તદભિલાપે તસ્સ ભાસને ઉદીરણે તં ભાસિતં લપિતં ઉદીરિતં સુત્વાવ અયં સભાવનિરુત્તિ, અયં ન સભાવનિરુત્તીતિ એવં તસ્સા ધમ્મનિરુત્તિસઞ્ઞિતાય સભાવનિરુત્તિયા માગધિકાય સબ્બસત્તાનં મૂલભાસાય પભેદગતં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા. નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાપ્પત્તો હિ ફસ્સો વેદનાતિ એવમાદિવચનં સુત્વાવ અયં સભાવનિરુત્તીતિ જાનાતિ. ફસ્સા વેદનોતિ એવમાદિકં પન અયં ન સભાવનિરુત્તીતિ.

ઞાણેસુ ઞાણન્તિ સબ્બત્થ ઞાણમારમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઞાણારમ્મણં ઞાણં, યથાવુત્તેસુ વા તેસુ ઞાણેસુ સગોચરકિચ્ચાદિવસેન વિત્થારતો ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદાતિ અત્થો.

૪૨૯. ચતસ્સોપિ ચેતા પટિસમ્ભિદા દ્વીસુ ઠાનેસુ પભેદં ગચ્છન્તિ સેક્ખભૂમિયઞ્ચ અસેક્ખભૂમિયઞ્ચ.

તત્થ અગ્ગસાવકાનં મહાસાવકાનઞ્ચ અસેક્ખભૂમિયં પભેદગતા. આનન્દત્થેરચિત્તગહપતિધમ્મિકઉપાસકઉપાલિગહપતિખુજ્જુત્તરાઉપાસિકાદીનં સેક્ખભૂમિયં. એવં દ્વીસુ ભૂમીસુ પભેદં ગચ્છન્તિયોપિ ચેતા અધિગમેન પરિયત્તિયા સવનેન પરિપુચ્છાય પુબ્બયોગેન ચાતિ ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ વિસદા હોન્તિ.

તત્થ અધિગમો નામ અરહત્તપ્પત્તિ. પરિયત્તિ નામ બુદ્ધવચનસ્સ પરિયાપુણનં. સવનં નામ સક્કચ્ચં અત્થિં કત્વા ધમ્મસ્સવનં. પરિપુચ્છા નામ પાળિઅટ્ઠકથાદીસુ ગણ્ઠિપદઅત્થપદવિનિચ્છયકથા, પુબ્બયોગો નામ પુબ્બબુદ્ધાનં સાસને ગતપચ્ચાગતિકભાવેન યાવ અનુલોમં ગોત્રભુસમીપં, તાવ વિપસ્સનાનુયોગો.

અપરે આહુ –

‘‘પુબ્બયોગો બાહુસચ્ચં, દેસભાસા ચ આગમો;

પરિપુચ્છા અધિગમો, ગરુસન્નિસ્સયો તથા;

મિત્તસમ્પત્તિ ચેવાતિ, પટિસમ્ભિદપચ્ચયા’’તિ.

તત્થ પુબ્બયોગો વુત્તનયોવ. બાહુસચ્ચં નામ તેસુ તેસુ સત્થેસુ ચ સિપ્પાયતનેસુ ચ કુસલતા. દેસભાસા નામ એકસતવોહારકુસલતા. વિસેસેન પન માગધિકે કોસલ્લં. આગમો નામ અન્તમસો ઓપમ્મવગ્ગમત્તસ્સપિ બુદ્ધવચનસ્સ પરિયાપુણનં. પરિપુચ્છા નામ એકગાથાયપિ અત્થવિનિચ્છયપુચ્છનં. અધિગમો નામ સોતાપન્નતા વા…પે… અરહત્તં વા. ગરુસન્નિસ્સયો નામ સુતપટિભાનબહુલાનં ગરૂનં સન્તિકે વાસો. મિત્તસમ્પત્તિ નામ તથારૂપાનંયેવ મિત્તાનં પટિલાભોતિ.

તત્થ બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ પુબ્બયોગઞ્ચેવ અધિગમઞ્ચ નિસ્સાય પટિસમ્ભિદા પાપુણન્તિ. સાવકા સબ્બાનિપિ એતાનિ કારણાનિ. પટિસમ્ભિદાપ્પત્તિયા ચ પાટિયેક્કો કમ્મટ્ઠાનભાવનાનુયોગો નામ નત્થિ. સેક્ખાનં પન સેક્ખફલવિમોક્ખન્તિકા. અસેક્ખાનં અસેક્ખફલવિમોક્ખન્તિકાવ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તિ હોતિ. તથાગતાનં હિ દસબલાનિ વિય અરિયાનં અરિયફલેનેવ પટિસમ્ભિદા ઇજ્ઝન્તીતિ ઇમા પટિસમ્ભિદા સન્ધાય વુત્તં ચતુપટિસમ્ભિદાવસેન ચતુબ્બિધાતિ.

પઞ્ઞાભૂમિ-મૂલ-સરીરવવત્થાનં

૪૩૦. કથં ભાવેતબ્બાતિ એત્થ પન યસ્મા ઇમાય પઞ્ઞાય ખન્ધાયતનધાતુઇન્દ્રિયસચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિભેદા ધમ્મા ભૂમિ. સીલવિસુદ્ધિ ચેવ ચિત્તવિસુદ્ધિ ચાતિ ઇમા દ્વે વિસુદ્ધિયો મૂલં. દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ, કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ, મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ ઇમા પઞ્ચ વિસુદ્ધિયો સરીરં. તસ્મા તેસુ ભૂમિભૂતેસુ ધમ્મેસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન ઞાણપરિચયં કત્વા મૂલભૂતા દ્વે વિસુદ્ધિયો સમ્પાદેત્વા સરીરભૂતા પઞ્ચ વિસુદ્ધિયો સમ્પાદેન્તેન ભાવેતબ્બા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો.

૪૩૧. અયં પન વિત્થારો, યં તાવ વુત્તં ‘‘ખન્ધાયતનધાતુઇન્દ્રિયસચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિભેદા ધમ્મા ભૂમી’’તિ, એત્થ ખન્ધાતિ પઞ્ચ ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઙ્ખારક્ખન્ધો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ.

રૂપક્ખન્ધકથા

૪૩૨. તત્થ યં કિઞ્ચિ સીતાદીહિ રુપ્પનલક્ખણં ધમ્મજાતં, સબ્બં તં એકતો કત્વા રૂપક્ખન્ધોતિ વેદિતબ્બં.

તદેતં રુપ્પનલક્ખણેન એકવિધમ્પિ ભૂતોપાદાયભેદતો દુવિધં.

તત્થ ભૂતરૂપં ચતુબ્બિધં – પથવીધાતુ આપોધાતુ તેજોધાતુ વાયોધાતૂતિ. તાસં લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનાનિ ચતુધાતુવવત્થાને વુત્તાનિ. પદટ્ઠાનતો પન તા સબ્બાપિ અવસેસધાતુત્તયપદટ્ઠાના.

ઉપાદારૂપં ચતુવીસતિવિધં – ચક્ખુ, સોતં, ઘાનં, જિવ્હા, કાયો, રૂપં, સદ્દો, ગન્ધો, રસો, ઇત્થિન્દ્રિયં, પુરિસિન્દ્રિયં, જીવિતિન્દ્રિયં, હદયવત્થુ, કાયવિઞ્ઞત્તિ, વચીવિઞ્ઞત્તિ, આકાસધાતુ, રૂપસ્સ લહુતા, રૂપસ્સ મુદુતા, રૂપસ્સ કમ્મઞ્ઞતા, રૂપસ્સ ઉપચયો, રૂપસ્સ સન્તતિ, રૂપસ્સ જરતા, રૂપસ્સ અનિચ્ચતા, કબળીકારો આહારોતિ.

૪૩૩. તત્થ રૂપાભિઘાતારહતપ્પસાદલક્ખણં દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપ્પસાદલક્ખણં વા ચક્ખુ, રૂપેસુ આવિઞ્છનરસં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાનં.

સદ્દાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદલક્ખણં, સોતુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપ્પસાદલક્ખણં વા સોતં, સદ્દેસુ આવિઞ્છનરસં, સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, સોતુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાનં.

ગન્ધાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદલક્ખણં, ઘાયિતુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપ્પસાદલક્ખણં વા ઘાનં, ગન્ધેસુ આવિઞ્છનરસં, ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, ઘાયિતુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાનં.

રસાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદલક્ખણા, સાયિતુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપ્પસાદલક્ખણા વા જિવ્હા, રસેસુ આવિઞ્છનરસા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, સાયિતુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાના.

ફોટ્ઠબ્બાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદલક્ખણો, ફુસિતુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપ્પસાદલક્ખણો વા કાયો, ફોટ્ઠબ્બેસુ આવિઞ્છનરસો, કાયવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો, ફુસિતુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાનો.

૪૩૪. કેચિ પન ‘‘તેજાધિકાનં ભૂતાનં પસાદો ચક્ખુ, વાયુપથવીઆપાધિકાનં ભૂતાનં પસાદા સોતઘાનજિવ્હા, કાયો સબ્બેસમ્પી’’તિ વદન્તિ. અપરે ‘‘તેજાધિકાનં પસાદો ચક્ખુ, વિવરવાયુઆપપથવાધિકાનં સોતઘાનજિવ્હાકાયા’’તિ વદન્તિ. તે વત્તબ્બા ‘‘સુત્તં આહરથા’’તિ. અદ્ધા સુત્તમેવ ન દક્ખિસ્સન્તિ. કેચિ પનેત્થ ‘‘તેજાદીનં ગુણેહિ રૂપાદીહિ અનુગય્હભાવતો’’તિ કારણં દસ્સેન્તિ. તે વત્તબ્બા ‘‘કો પનેવમાહરૂપાદયો તેજાદીનં ગુણા’તિ. અવિનિબ્ભોગવુત્તીસુ હિ ભૂતેસુ અયં ઇમસ્સ ગુણો અયં ઇમસ્સ ગુણોતિ ન લબ્ભા વત્તુ’’ન્તિ. અથાપિ વદેય્યું ‘‘યથા તેસુ તેસુ સમ્ભારેસુ તસ્સ તસ્સ ભૂતસ્સ અધિકતાય પથવીઆદીનં સન્ધારણાદીનિ કિચ્ચાનિ ઇચ્છથ, એવં તેજાદિઅધિકેસુ સમ્ભારેસુ રૂપાદીનં અધિકભાવદસ્સનતો ઇચ્છિતબ્બમેતં રૂપાદયો તેસં ગુણા’’તિ. તે વત્તબ્બા ‘‘ઇચ્છેય્યામ, યદિ આપાધિકસ્સ આસવસ્સ ગન્ધતો પથવીઅધિકે કપ્પાસે ગન્ધો અધિકતરો સિયા, તેજાધિકસ્સ ચ ઉણ્હોદકસ્સ વણ્ણતો સીતુદકસ્સ વણ્ણો પરિહાયેથ’’. યસ્મા પનેતં ઉભયમ્પિ નત્થિ, તસ્મા પહાયેતં એતેસં નિસ્સયભૂતાનં વિસેસકપ્પનં, ‘‘યથા અવિસેસેપિ એકકલાપે ભૂતાનં રૂપરસાદયો અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસદિસા હોન્તિ, એવં ચક્ખુપસાદાદયો અવિજ્જમાનેપિ અઞ્ઞસ્મિં વિસેસકારણે’’તિ ગહેતબ્બમેતં.

કિં પન તં યં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અસાધારણં? કમ્મમેવ નેસં વિસેસકારણં. તસ્મા કમ્મવિસેસતો એતેસં વિસેસો, ન ભૂતવિસેસતો. ભૂતવિસેસે હિ સતિ પસાદોવ ન ઉપ્પજ્જતિ. સમાનાનઞ્હિ પસાદો, ન વિસમાનાનન્તિ પોરાણા.

૪૩૫. એવં કમ્મવિસેસતો વિસેસવન્તેસુ ચ એતેસુ ચક્ખુસોતાનિ અસમ્પત્તવિસયગાહકાનિ, અત્તનો નિસ્સયં અનલ્લીનનિસ્સયે એવ વિસયે વિઞ્ઞાણહેતુત્તા. ઘાનજિવ્હાકાયા સમ્પત્તવિસયગાહકા, નિસ્સયવસેન ચેવ, સયઞ્ચ, અત્તનો નિસ્સયં અલ્લીનેયેવ વિસયે વિઞ્ઞાણહેતુત્તા.

૪૩૬. ચક્ખુ ચેત્થ યદેતં લોકે નીલપખુમસમાકિણ્ણકણ્હસુક્કમણ્ડલવિચિત્તં નીલુપ્પલદલસન્નિભં ચક્ખૂતિ વુચ્ચતિ. તસ્સ સસમ્ભારચક્ખુનો સેતમણ્ડલપરિક્ખિત્તસ્સ કણ્હમણ્ડલસ્સ મજ્ઝે અભિમુખે ઠિતાનં સરીરસણ્ઠાનુપ્પત્તિપદેસે સત્તસુ પિચુપટલેસુ આસિત્તતેલં પિચુપટલાનિ વિય સત્ત અક્ખિપટલાનિબ્યાપેત્વા ધારણન્હાપનમણ્ડનબીજનકિચ્ચાહિ ચતૂહિ ધાતીહિ ખત્તિયકુમારો વિય સન્ધારણબન્ધનપરિપાચનસમુદીરણકિચ્ચાહિ ચતૂહિ ધાતૂહિ કતૂપકારં ઉતુચિત્તાહારેહિ ઉપત્થમ્ભિયમાનં આયુના અનુપાલિયમાનં વણ્ણગન્ધરસાદીહિ પરિવુતં પમાણતો ઊકાસિરમત્તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘યેન ચક્ખુપસાદેન, રૂપાનિ મનુપસ્સતિ;

પરિત્તં સુખુમં એતં, ઊકાસિરસમૂપમ’’ન્તિ.

સસમ્ભારસોતબિલસ્સ અન્તો તનુતમ્બલોમાચિતે અઙ્ગુલિવેધકસણ્ઠાને પદેસે સોતં વુત્તપ્પકારાહિ ધાતૂહિ કતૂપકારં ઉતુચિત્તાહારેહિ ઉપત્થમ્ભિયમાનં આયુના અનુપાલિયમાનં વણ્ણાદીહિ પરિવુતં સોતવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ.

સસમ્ભારઘાનબિલસ્સ અન્તો અજપદસણ્ઠાને પદેસે ઘાનં યથાવુત્તપ્પકારુપકારુપત્થમ્ભનાનુપાલનપરિવારં ઘાનવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ.

સસમ્ભારજિવ્હામજ્ઝસ્સ ઉપરિ ઉપ્પલદલગ્ગસણ્ઠાને પદેસે જિવ્હા યથાવુત્તપ્પકારુપકારુપત્થમ્ભનાનુપાલનપરિવારા જિવ્હાવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાના તિટ્ઠતિ.

યાવતા પન ઇમસ્મિં કાયે ઉપાદિણ્ણરૂપં નામ અત્થિ. સબ્બત્થ કાયો કપ્પાસપટલે સ્નેહો વિય વુત્તપ્પકારુપકારુપત્થમ્ભનાનુપાલનપરિવારોવ હુત્વા કાયવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનો તિટ્ઠતિ.

વમ્મિકઉદકાકાસગામસિવથિકસઙ્ખાતસગોચરનિન્ના વિય ચ અહિસુસુમારપક્ખીકુક્કુરસિઙ્ગાલારૂપાદિસગોચરનિન્નાવ એતે ચક્ખાદયોતિ દટ્ઠબ્બા.

૪૩૭. તતો પરેસુ પન રૂપાદીસુ ચક્ખુપટિહનનલક્ખણં રૂપં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવરસં, તસ્સેવ ગોચરપચ્ચુપટ્ઠાનં, ચતુમહાભૂતપદટ્ઠાનં. યથા ચેતં તથા સબ્બાનિપિ ઉપાદારૂપાનિ. યત્થ પન વિસેસો અત્થિ, તત્થ વક્ખામ. તયિદં નીલં પીતકન્તિઆદિવસેન અનેકવિધં.

સોતપટિહનનલક્ખણો સદ્દો, સોતવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવરસો, તસ્સેવ ગોચરપચ્ચુપટ્ઠાનો. ભેરિસદ્દો મુદિઙ્ગસદ્દોતિઆદિના નયેન અનેકવિધો.

ઘાનપટિહનનલક્ખણો ગન્ધો, ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવરસો, તસ્સેવ ગોચરપચ્ચુપટ્ઠાનો. મૂલગન્ધો સારગન્ધોતિઆદિના નયેન અનેકવિધો.

જિવ્હાપટિહનનલક્ખણો રસો, જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવરસો, તસ્સેવ ગોચરપચ્ચુપટ્ઠાનો. મૂલરસો ખન્ધરસોતિઆદિના નયેન અનેકવિધો.

૪૩૮. ઇત્થિભાવલક્ખણં ઇત્થિન્દ્રિયં, ઇત્થીતિ પકાસનરસં, ઇત્થિલિઙ્ગનિમિત્તકુત્તાકપ્પાનં કારણભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં. પુરિસભાવલક્ખણં પુરિસિન્દ્રિયં, પુરિસોતિ પકાસનરસં, પુરિસલિઙ્ગનિમિત્તકુત્તાકપ્પાનં કારણભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં. તદુભયમ્પિ કાયપ્પસાદો વિય સકલસરીરં બ્યાપકમેવ, ન ચ કાયપસાદેન ઠિતોકાસે ઠિતન્તિ વા અટ્ઠિતોકાસે ઠિતન્તિ વાતિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ, રૂપરસાદયો વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્કરો નત્થિ.

૪૩૯. સહજરૂપાનુપાલનલક્ખણં જીવિતિન્દ્રિયં, તેસં પવત્તનરસં, તેસઞ્ઞેવ ઠપનપચ્ચુપટ્ઠાનં, યાપયિતબ્બભૂતપદટ્ઠાનં. સન્તેપિ ચ અનુપાલનલક્ખણાદિમ્હિ વિધાને અત્થિક્ખણેયેવ તં સહજરૂપાનિ અનુપાલેતિ ઉદકં વિય ઉપ્પલાદીનિ. યથાસકં પચ્ચયુપ્પન્નેપિ ચ ધમ્મે પાલેતિ ધાતિ વિય કુમારં. સયં પવત્તિતધમ્મસમ્બન્ધેનેવ ચ પવત્તતિ નિયામકો વિય. ન ભઙ્ગતો ઉદ્ધં પવત્તતિ, અત્તનો ચ પવત્તયિતબ્બાનઞ્ચ અભાવા. ન ભઙ્ગક્ખણે ઠપેતિ, સયં ભિજ્જમાનત્તા. ખીયમાનો વિય વટ્ટિસ્નેહો દીપસિખં. ન ચ અનુપાલનપવત્તનટ્ઠપનાનુભાવવિરહિતં, યથાવુત્તક્ખણે તસ્સ તસ્સ સાધનતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૪૪૦. મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં નિસ્સયલક્ખણં હદયવત્થુ, તાસઞ્ઞેવ ધાતૂનં આધારણરસં, ઉબ્બહનપચ્ચુપટ્ઠાનં. હદયસ્સ અન્તો કાયગતાસતિકથાયં વુત્તપ્પકારં લોહિતં નિસ્સાય સન્ધારણાદિકિચ્ચેહિ ભૂતેહિ કતૂપકારં ઉતુચિત્તાહારેહિ ઉપત્થમ્ભિયમાનં આયુના અનુપાલિયમાનં મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનઞ્ચેવ તંસમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચ વત્થુભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ.

૪૪૧. અભિક્કમાદિપવત્તકચિત્તસમુટ્ઠાનવાયોધાતુયા સહજરૂપકાયથમ્ભનસન્ધારણચલનસ્સ પચ્ચયો આકારવિકારો કાયવિઞ્ઞત્તિ, અધિપ્પાયપકાસનરસા, કાયવિપ્ફન્દનહેતુભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, ચિત્તસમુટ્ઠાનવાયોધાતુપદટ્ઠાના. સા પનેસા કાયવિપ્ફન્દનેન અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનહેતુત્તા, સયઞ્ચ તેન કાયવિપ્ફન્દનસઙ્ખાતેન કાયેન વિઞ્ઞેય્યત્તા ‘‘કાયવિઞ્ઞત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. તાય ચ પન ચલિતેહિ ચિત્તજરૂપેહિ અભિસમ્બન્ધાનં ઉતુજાદીનમ્પિ ચલનતો અભિક્કમાદયો પવત્તન્તીતિ વેદિતબ્બા.

વચીભેદપવત્તકચિત્તસમુટ્ઠાનપથવીધાતુયા ઉપાદિણ્ણઘટ્ટનસ્સ પચ્ચયો આકારવિકારો વચીવિઞ્ઞત્તિ, અધિપ્પાયપ્પકાસનરસા, વચીઘોસહેતુભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, ચિત્તસમુટ્ઠાનપથવીધાતુપદટ્ઠાના. સા પનેસા વચીઘોસેન અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનહેતુત્તા, સયઞ્ચ તાય વચીઘોસસઙ્ખાતાય વાચાય વિઞ્ઞેય્યત્તા ‘‘વચીવિઞ્ઞત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. યથા હિ અરઞ્ઞે ઉસ્સાપેત્વા બન્ધગોસીસાદિઉદકનિમિત્તં દિસ્વા ઉદકમેત્થ અત્થીતિ વિઞ્ઞાયતિ, એવં કાયવિપ્ફન્દનઞ્ચેવ વચીઘોસઞ્ચ ગહેત્વા કાયવચીવિઞ્ઞત્તિયોપિ વિઞ્ઞાયન્તિ.

૪૪૨. રૂપપરિચ્છેદલક્ખણા આકાસધાતુ, રૂપપરિયન્તપ્પકાસનરસા, રૂપમરિયાદાપચ્ચુપટ્ઠાના, અસમ્ફુટ્ઠભાવચ્છિદ્દવિવરભાવપચ્ચુપટ્ઠાના વા, પરિચ્છિન્નરૂપપદટ્ઠાના. યાય પરિચ્છિન્નેસુ રૂપેસુ ઇદમિતો ઉદ્ધમધો તિરિયન્તિ ચ હોતિ.

૪૪૩. અદન્ધતાલક્ખણા રૂપસ્સ લહુતા, રૂપાનં ગરુભાવવિનોદનરસા, લહુપરિવત્તિતાપચ્ચુપટ્ઠાના, લહુરૂપપદટ્ઠાના. અથદ્ધતાલક્ખણા રૂપસ્સ મુદુતા, રૂપાનં થદ્ધભાવવિનોદનરસા, સબ્બકિરિયાસુ અવિરોધિતાપચ્ચુપટ્ઠાના, મુદુરૂપપદટ્ઠાના. સરીરકિરિયાનુકૂલકમ્મઞ્ઞભાવલક્ખણા રૂપસ્સ કમ્મઞ્ઞતા, અકમ્મઞ્ઞતાવિનોદનરસા, અદુબ્બલભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, કમ્મઞ્ઞરૂપપદટ્ઠાના.

એતા પન તિસ્સો ન અઞ્ઞમઞ્ઞં વિજહન્તિ, એવં સન્તેપિ યો અરોગિનો વિય રૂપાનં લહુભાવો અદન્ધતા લહુપરિવત્તિપ્પકારો રૂપદન્ધત્તકરધાતુક્ખોભપટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાનો, સો રૂપવિકારો રૂપસ્સ લહુતા. યો પન સુપરિમદ્દિતચમ્મસ્સેવ રૂપાનં મુદુભાવો સબ્બકિરિયાવિસેસેસુ વસવત્તનભાવમદ્દવપ્પકારો રૂપત્થદ્ધત્તકરધાતુક્ખોભપટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાનો, સો રૂપવિકારો રૂપસ્સ મુદુતા. યો પન સુદન્તસુવણ્ણસ્સેવ રૂપાનં કમ્મઞ્ઞભાવો સરીરકિરિયાનુકૂલભાવપ્પકારો સરીરકિરિયાનં અનનુકૂલકરધાતુક્ખોભપટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાનો, સો રૂપવિકારો રૂપસ્સ કમ્મઞ્ઞતાતિ એવમેતાસં વિસેસો વેદિતબ્બો.

૪૪૪. આચયલક્ખણો રૂપસ્સ ઉપચયો, પુબ્બન્તતો રૂપાનં ઉમ્મુજ્જાપનરસો, નિય્યાતનપચ્ચુપટ્ઠાનો, પરિપુણ્ણભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો વા, ઉપચિતરૂપપદટ્ઠાનો. પવત્તિલક્ખણા રૂપસ્સ સન્તતિ, અનુપ્પબન્ધનરસા, અનુપચ્છેદપચ્ચુપટ્ઠાના, અનુપ્પબન્ધકરૂપપદટ્ઠાના. ઉભયમ્પેતં જાતિરૂપસ્સેવાધિવચનં, આકારનાનત્તતો પન વેનેય્યવસેન ચ ‘‘ઉપચયો સન્તતી’’તિ ઉદ્દેસદેસના કતા. યસ્મા પનેત્થ અત્થતો નાનત્તં નત્થિ, તસ્મા ઇમેસં પદાનં નિદ્દેસે ‘‘યો આયતનાનં આચયો, સો રૂપસ્સ ઉપચયો. યો રૂપસ્સ ઉપચયો, સા રૂપસ્સ સન્તતી’’તિ (ધ. સ. ૬૪૧-૬૪૨) વુત્તં. અટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘આચયો નામ નિબ્બત્તિ, ઉપચયો નામ વડ્ઢિ, સન્તતિ નામ પવત્તી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૬૪૧) વત્વા ‘‘નદીતીરે ખતકૂપકમ્હિ ઉદકુગ્ગમનકાલો વિય આચયો નિબ્બત્તિ, પરિપુણ્ણકાલો વિય ઉપચયો વડ્ઢિ, અજ્ઝોત્થરિત્વા ગમનકાલો વિય સન્તતિ પવત્તી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૬૪૧) ઉપમા કતા.

ઉપમાવસાને ચ ‘‘એવં કિં કથિતં હોતિ? આયતનેન આચયો કથિતો, આચયેન આયતનં કથિત’’ન્તિ વુત્તં. તસ્મા યા રૂપાનં પઠમાભિનિબ્બત્તિ, સા આચયો. યા તેસં ઉપરિ અઞ્ઞેસમ્પિ નિબ્બત્તમાનાનં નિબ્બત્તિ, સા વડ્ઢિઆકારેન ઉપટ્ઠાનતો ઉપચયો. યા તેસમ્પિ ઉપરિ પુનપ્પુનં અઞ્ઞેસં નિબ્બત્તમાનાનં નિબ્બત્તિ, સા અનુપબન્ધાકારેન ઉપટ્ઠાનતો સન્તતીતિ ચ પવુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બા.

રૂપપરિપાકલક્ખણા જરતા, ઉપનયનરસા, સભાવાનપગમેપિ નવભાવાપગમપચ્ચુપટ્ઠાના વીહિપુરાણભાવો વિય, પરિપચ્ચમાનરૂપપદટ્ઠાના. ખણ્ડિચ્ચાદિભાવેન દન્તાદીસુ વિકારદસ્સનતો ઇદં પાકટજરં સન્ધાય વુત્તં. અરૂપધમ્માનં પન પટિચ્છન્નજરા નામ હોતિ, તસ્સા એસ વિકારો નત્થિ, યા ચ પથવી ઉદકપબ્બતચન્દિમસૂરિયાદીસુ અવીચિજરા નામ.

પરિભેદલક્ખણા રૂપસ્સ અનિચ્ચતા, સંસીદનરસા, ખયવયપચ્ચુપટ્ઠાના, પરિભિજ્જમાનરૂપપદટ્ઠાના.

૪૪૫. ઓજાલક્ખણો કબળીકારો આહારો, રૂપાહરણરસો, ઉપત્થમ્ભનપચ્ચુપટ્ઠાનો, કબળં કત્વા આહરિતબ્બવત્થુપદટ્ઠાનો. યાય ઓજાય સત્તા યાપેન્તિ, તસ્સા એતં અધિવચનં.

૪૪૬. ઇમાનિ તાવ પાળિયં આગતરૂપાનેવ. અટ્ઠકથાયં પન બલરૂપં સમ્ભવરૂપં જાતિરૂપં રોગરૂપં એકચ્ચાનં મતેન મિદ્ધરૂપન્તિ એવં અઞ્ઞાનિપિ રૂપાનિ આહરિત્વા ‘‘અદ્ધા મુનીસિ સમ્બુદ્ધો, નત્થિ નીવરણા તવા’’તિઆદીનિ (સુ. નિ. ૫૪૬) વત્વા મિદ્ધરૂપં તાવ નત્થિયેવાતિ પટિક્ખિત્તં. ઇતરેસુ રોગરૂપં જરતાઅનિચ્ચતાગ્ગહણેન ગહિતમેવ, જાતિરૂપં ઉપચયસન્તતિગ્ગહણેન, સમ્ભવરૂપં આપોધાતુગ્ગહણેન, બલરૂપં વાયોધાતુગ્ગહણેન ગહિતમેવ. તસ્મા તેસુ એકમ્પિ વિસું નત્થીતિ સન્નિટ્ઠાનં કતં.

ઇતિ ઇદં ચતુવીસતિવિધં ઉપાદારૂપં પુબ્બે વુત્તં ચતુબ્બિધં ભૂતરૂપઞ્ચાતિ અટ્ઠવીસતિવિધં રૂપં હોતિ અનૂનમનધિકં.

૪૪૭. તં સબ્બમ્પિ ન હેતુ અહેતુકં હેતુવિપ્પયુત્તં સપ્પચ્ચયં લોકિયં સાસવમેવાતિઆદિના નયેન એકવિધં.

અજ્ઝત્તિકં બાહિરં, ઓળારિકં સુખુમં, દૂરે સન્તિકે, નિપ્ફન્નં અનિપ્ફન્નં, પસાદરૂપં નપસાદરૂપં, ઇન્દ્રિયં અનિન્દ્રિયં, ઉપાદિણ્ણં અનુપાદિણ્ણન્તિઆદિવસેન દુવિધં.

તત્થ ચક્ખાદિપઞ્ચવિધં અત્તભાવં અધિકિચ્ચ પવત્તત્તા અજ્ઝત્તિકં, સેસં તતો બાહિરત્તા બાહિરં. ચક્ખાદીનિ નવ આપોધાતુવજ્જિતા તિસ્સો ધાતુયો ચાતિ દ્વાદસવિધં ઘટ્ટનવસેન ગહેતબ્બતો ઓળારિકં, સેસં તતો વિપરીતત્તા સુખુમં. યં સુખુમં તદેવ દુપ્પટિવિજ્ઝસભાવત્તા દૂરે, ઇતરં સુપ્પટિવિજ્ઝસભાવત્તા સન્તિકે. ચતસ્સો ધાતુયો, ચક્ખાદીનિ તેરસ, કબળીકારાહારો ચાતિ અટ્ઠારસવિધં રૂપં પરિચ્છેદવિકારલક્ખણભાવં અતિક્કમિત્વા સભાવેનેવ પરિગ્ગહેતબ્બતો નિપ્ફન્નં, સેસં તબ્બિપરીતતાય અનિપ્ફન્નં. ચક્ખાદિપઞ્ચવિધં રૂપાદીનં ગહણપચ્ચયભાવેન આદાસતલં વિય વિપ્પસન્નત્તા પસાદરૂપં, ઇતરં તતો વિપરીતત્તા નપસાદરૂપં. પસાદરૂપમેવ ઇત્થિન્દ્રિયાદિત્તયેન સદ્ધિં અધિપતિયટ્ઠેન ઇન્દ્રિયં, સેસં તતો વિપરીતત્તા અનિન્દ્રિયં. યં કમ્મજન્તિ પરતો વક્ખામ, તં કમ્મેન ઉપાદિણ્ણત્તા ઉપાદિણ્ણં, સેસં તતો વિપરીતત્તા અનુપાદિણ્ણં.

૪૪૮. પુન સબ્બમેવ રૂપં સનિદસ્સનકમ્મજાદીનં તિકાનં વસેન તિવિધં હોતિ. તત્થ ઓળારિકે રૂપં સનિદસ્સનસપ્પટિઘં, સેસં અનિદસ્સનસપ્પટિઘં. સબ્બમ્પિ સુખુમં અનિદસ્સનઅપ્પટિઘં. એવં તાવ સનિદસ્સનત્તિકવસેન તિવિધં. કમ્મજાદિત્તિકવસેન પન કમ્મતો જાતં કમ્મજં, તદઞ્ઞપચ્ચયજાતં અકમ્મજં, નકુતોચિજાતં નેવ કમ્મજં નાકમ્મજં. ચિત્તતો જાતં ચિત્તજં, તદઞ્ઞપચ્ચયજાતં અચિત્તજં, નકુતોચિજાતં નેવ ચિત્તજં નાચિત્તજં, આહારતો જાતં આહારજં, તદઞ્ઞપચ્ચયજાતં અનાહારજં, નકુતોચિજાતં નેવ આહારજં નઅનાહારજં. ઉતુતો જાતં ઉતુજં, તદઞ્ઞપચ્ચયજાતં અનુતુજં, નકુતોચિજાતં નેવ ઉતુજં નઅનુતુજન્તિ એવં કમ્મજાદિત્તિકવસેન તિવિધં.

૪૪૯. પુન દિટ્ઠાદિરૂપરૂપાદિવત્થાદિચતુક્કવસેન ચતુબ્બિધં. તત્થ રૂપાયતનં દિટ્ઠં નામ દસ્સનવિસયત્તા, સદ્દાયતનં સુતં નામ સવનવિસયત્તા, ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બત્તયં મુતં નામ સમ્પત્તગાહકઇન્દ્રિયવિસયત્તા, સેસં વિઞ્ઞાતં નામ વિઞ્ઞાણસ્સેવ વિસયત્તાતિ એવં તાવ દિટ્ઠાદિચતુક્કવસેન ચતુબ્બિધં.

નિપ્ફન્નરૂપં પનેત્થ રૂપરૂપં નામ, આકાસધાતુ પરિચ્છેદરૂપં નામ, કાયવિઞ્ઞત્તિઆદિ કમ્મઞ્ઞતાપરિયન્તં વિકારરૂપં નામ, જાતિજરાભઙ્ગં લક્ખણરૂપં નામાતિ એવં રૂપરૂપાદિચતુક્કવસેન ચતુબ્બિધં.

યં પનેત્થ હદયરૂપં નામ, તં વત્થુ ન દ્વારં. વિઞ્ઞત્તિદ્વયં દ્વારં ન વત્થુ. પસાદરૂપં વત્થુ ચેવ દ્વારઞ્ચ. સેસં નેવ વત્થુ ન દ્વારન્તિ એવં વત્થાદિચતુક્કવસેન ચતુબ્બિધં.

૪૫૦. પુન એકજં, દ્વિજં, તિજં, ચતુજં, નકુતોચિજાતન્તિ ઇમેસં વસેન પઞ્ચવિધં. તત્થ કમ્મજમેવ ચિત્તજમેવ ચ એકજં નામ. તેસુ સદ્ધિં હદયવત્થુના ઇન્દ્રિયરૂપં કમ્મજમેવ. વિઞ્ઞત્તિદ્વયં ચિત્તજમેવ. યં પન ચિત્તતો ચ ઉતુતો ચ જાતં, તં દ્વિજં નામ, તં સદ્દાયતનમેવ. યં ઉતુચિત્તાહારેહિ જાતં, તં તિજં નામ, તં પન લહુતાદિત્તયમેવ. યં ચતૂહિપિ કમ્માદીહિ જાતં, તં ચતુજં નામ, તં લક્ખણરૂપવજ્જં અવસેસં હોતિ. લક્ખણરૂપં પન નકુતોચિજાતં. કસ્મા? ન હિ ઉપ્પાદસ્સ ઉપ્પાદો અત્થિ, ઉપ્પન્નસ્સ ચ પરિપાકભેદમત્તં ઇતરદ્વયં. યમ્પિ ‘‘રૂપાયતનં સદ્દાયતનં ગન્ધાયતનં રસાયતનં ફોટ્ઠબ્બાયતનં આકાસધાતુ આપોધાતુ રૂપસ્સ લહુતા, રૂપસ્સ મુદુતા, રૂપસ્સ કમ્મઞ્ઞતા, રૂપસ્સ ઉપચયો, રૂપસ્સ સન્તતિ, કબળીકારો આહારો, ઇમે ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાના’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૨૦૧) જાતિયા કુતોચિજાતત્તં અનુઞ્ઞાતં, તં પન રૂપજનકપચ્ચયાનં કિચ્ચાનુભાવક્ખણે દિટ્ઠત્તાતિ વેદિતબ્બં.

ઇદં તાવ રૂપક્ખન્ધે વિત્થારકથામુખં.

વિઞ્ઞાણક્ખન્ધકથા

૪૫૧. ઇતરેસુ પન યંકિઞ્ચિ વેદયિતલક્ખણં, સબ્બં તં એકતો કત્વા વેદનાક્ખન્ધો; યંકિઞ્ચિ સઞ્જાનનલક્ખણં, સબ્બં તં એકતો કત્વા સઞ્ઞાક્ખન્ધો; યંકિઞ્ચિ અભિસઙ્ખરણલક્ખણં, સબ્બં તં એકતો કત્વા સઙ્ખારક્ખન્ધો; યંકિઞ્ચિ વિજાનનલક્ખણં, સબ્બં તં એકતો કત્વા વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો વેદિતબ્બો. તત્થ યસ્મા વિઞ્ઞાણક્ખન્ધે વિઞ્ઞાતે ઇતરે સુવિઞ્ઞેય્યા હોન્તિ, તસ્મા વિઞ્ઞાણક્ખન્ધં આદિં કત્વા વણ્ણનં કરિસ્સામ.

યંકિઞ્ચિ વિજાનનલક્ખણં, સબ્બં તં એકતો કત્વા વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો વેદિતબ્બોતિ હિ વુત્તં. કિઞ્ચ વિજાનનલક્ખણં વિઞ્ઞાણં? યથાહ ‘‘વિજાનાતિ વિજાનાતીતિ ખો, આવુસો, તસ્મા વિઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૪૯). વિઞ્ઞાણં ચિત્તં મનોતિ અત્થતો એકં. તદેતં વિજાનનલક્ખણેન સભાવતો એકવિધમ્પિ જાતિવસેન તિવિધં કુસલં, અકુસલં, અબ્યાકતઞ્ચ.

૪૫૨. તત્થ કુસલં ભૂમિભેદતો ચતુબ્બિધં કામાવચરં રૂપાવચરં અરૂપાવચરં લોકુત્તરઞ્ચ. તત્થ કામાવચરં સોમનસ્સુપેક્ખાઞાણસઙ્ખારભેદતો અટ્ઠવિધં. સેય્યથિદં – સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારં સસઙ્ખારઞ્ચ, તથા ઞાણવિપ્પયુત્તં. ઉપેક્ખાસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારં સસઙ્ખારઞ્ચ, તથા ઞાણવિપ્પયુત્તં.

યદા હિ દેય્યધમ્મપટિગ્ગાહકાદિસમ્પત્તિં અઞ્ઞં વા સોમનસ્સહેતું આગમ્મ હટ્ઠપહટ્ઠો ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તં (મ. નિ. ૧.૪૪૧) સમ્માદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા અસંસીદન્તો અનુસ્સાહિતો પરેહિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, તદાસ્સ સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં ચિત્તં અસઙ્ખારં હોતિ. યદા પન વુત્તનયેન હટ્ઠતુટ્ઠો સમ્માદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા અમુત્તચાગતાદિવસેન સંસીદમાનો વા પરેહિ વા ઉસ્સાહિતો કરોતિ, તદાસ્સ તદેવ ચિત્તં સસઙ્ખારં હોતિ. ઇમસ્મિઞ્હિ અત્થે સઙ્ખારોતિ એતં અત્તનો વા પરેસં વા વસેન પવત્તસ્સ પુબ્બપયોગસ્સાધિવચનં. યદા પન ઞાતિજનસ્સ પટિપત્તિદસ્સનેન જાતપરિચયા બાલદારકા ભિક્ખૂ દિસ્વા સોમનસ્સજાતા સહસા કિઞ્ચિદેવ હત્થગતં દદન્તિ વા વન્દન્તિ વા, તદા તતિયં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પન ‘‘દેથ વન્દથાતિ’’ ઞાતીહિ ઉસ્સાહિતા એવં પટિપજ્જન્તિ, તદા ચતુત્થં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પન દેય્યધમ્મપટિગ્ગાહકાદીનં અસમ્પત્તિં અઞ્ઞેસં વા સોમનસ્સહેતૂનં અભાવં આગમ્મ ચતૂસુપિ વિકપ્પેસુ સોમનસ્સરહિતા હોન્તિ, તદા સેસાનિ ચત્તારિ ઉપેક્ખાસહગતાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ. એવં સોમનસ્સુપેક્ખાઞાણસઙ્ખારભેદતો અટ્ઠવિધં કામાવચરકુસલં વેદિતબ્બં.

રૂપાવચરં પન ઝાનઙ્ગયોગભેદતો પઞ્ચવિધં હોતિ. સેય્યથિદં, વિતક્કવિચારપીતિસુખસમાધિયુત્તં પઠમં, અતિક્કન્તવિતક્કં દુતિયં, તતો અતિક્કન્તવિચારં તતિયં, તતો વિરત્તપીતિકં ચતુત્થં, અત્થઙ્ગતસુખં ઉપેક્ખાસમાધિયુત્તં પઞ્ચમન્તિ.

અરૂપાવચરં ચતુન્નં આરુપ્પાનં યોગવસેન ચતુબ્બિધં. વુત્તપ્પકારેન હિ આકાસાનઞ્ચાયતનજ્ઝાનેન સમ્પયુત્તં પઠમં, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનાદીહિ દુતિયતતિયચતુત્થાનિ. લોકુત્તરં ચતુમગ્ગસમ્પયોગતો ચતુબ્બિધન્તિ એવં તાવ કુસલવિઞ્ઞાણમેવ એકવીસતિવિધં હોતિ.

૪૫૩. અકુસલં પન ભૂમિતો એકવિધં કામાવચરમેવ, મૂલતો તિવિધં લોભમૂલં દોસમૂલં મોહમૂલઞ્ચ.

તત્થ લોભમૂલં સોમનસ્સુપેક્ખાદિટ્ઠિગતસઙ્ખારભેદતો અટ્ઠવિધં. સેય્યથિદં, સોમનસ્સસહગતં દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારં સસઙ્ખારઞ્ચ, તથા દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તં. ઉપેક્ખાસહગતં દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારં સસઙ્ખારઞ્ચ, તથા દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તં.

યદા હિ ‘‘નત્થિ કામેસુ આદીનવો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૯) આદિના નયેન મિચ્છાદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા હટ્ઠતુટ્ઠો કામે વા પરિભુઞ્જતિ, દિટ્ઠમઙ્ગલાદીનિ વા સારતો પચ્ચેતિ સભાવતિક્ખેનેવ અનુસ્સાહિતેન ચિત્તેન, તદા પઠમં અકુસલચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા મન્દેન સમુસ્સાહિતેન ચિત્તેન, તદા દુતિયં. યદા મિચ્છાદિટ્ઠિં અપુરક્ખત્વા કેવલં હટ્ઠતુટ્ઠો મેથુનં વા સેવતિ, પરસમ્પત્તિં વા અભિજ્ઝાયતિ, પરભણ્ડં વા હરતિ સભાવતિક્ખેનેવ અનુસ્સાહિતેન ચિત્તેન, તદા તતિયં. યદા મન્દેન સમુસ્સાહિતેન ચિત્તેન, તદા ચતુત્થં. યદા પન કામાનં વા અસમ્પત્તિં આગમ્મ અઞ્ઞેસં વા સોમનસ્સહેતૂનં અભાવેન ચતૂસુપિ વિકપ્પેસુ સોમનસ્સરહિતા હોન્તિ, તદા સેસાનિ ચત્તારિ ઉપેક્ખાસહગતાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ એવં સોમનસ્સુપેક્ખાદિટ્ઠિગતસઙ્ખારભેદતો અટ્ઠવિધં લોભમૂલં વેદિતબ્બં.

દોસમૂલં પન દોમનસ્સસહગતં પટિઘસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારં સસઙ્ખારન્તિ દુવિધમેવ હોતિ, તસ્સ પાણાતિપાતાદીસુ તિક્ખમન્દપ્પવત્તિકાલે પવત્તિ વેદિતબ્બા.

મોહમૂલં ઉપેક્ખાસહગતં વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તં ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તઞ્ચાતિ દુવિધં. તસ્સ સન્નિટ્ઠાનવિક્ખેપકાલે પવત્તિ વેદિતબ્બાતિ એવં અકુસલવિઞ્ઞાણં દ્વાદસવિધં હોતિ.

૪૫૪. અબ્યાકતં જાતિભેદતો દુવિધં વિપાકં કિરિયઞ્ચ. તત્થ વિપાકં ભૂમિતો ચતુબ્બિધં કામાવચરં રૂપાવચરં અરૂપાવચરં લોકુત્તરઞ્ચ. તત્થ કામાવચરં દુવિધં કુસલવિપાકં અકુસલવિપાકઞ્ચ. કુસલવિપાકમ્પિ દુવિધં અહેતુકં સહેતુકઞ્ચ.

તત્થ અલોભાદિવિપાકહેતુવિરહિતં અહેતુકં, તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણં, સમ્પટિચ્છનકિચ્ચા મનોધાતુ, સન્તીરણાદિકિચ્ચા દ્વે મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો ચાતિ અટ્ઠવિધં.

તત્થ ચક્ખુસન્નિસ્સિતરૂપવિજાનનલક્ખણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, રૂપમત્તારમ્મણરસં, રૂપાભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, રૂપારમ્મણાય કિરિયમનોધાતુયા અપગમપદટ્ઠાનં. સોતાદિસન્નિસ્સિતસદ્દાદિવિજાનનલક્ખણાનિ સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ, સદ્દાદિમત્તારમ્મણરસાનિ, સદ્દાદિઅભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાનાનિ, સદ્દારમ્મણાદીનં કિરિયમનોધાતૂનં અપગમપદટ્ઠાનાનિ.

ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અનન્તરં રૂપાદિવિજાનનલક્ખણા મનોધાતુ, રૂપાદિસમ્પટિચ્છનરસા, તથાભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિઅપગમપદટ્ઠાના.

અહેતુકવિપાકા સળારમ્મણવિજાનનલક્ખણા દુવિધાપિ સન્તીરણાદિકિચ્ચા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, સન્તીરણાદિરસા, તથાભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, હદયવત્થુપદટ્ઠાના. સોમનસ્સુપેક્ખાયોગતો પન દ્વિપઞ્ચટ્ઠાનભેદતો ચ તસ્સા ભેદો. એતાસુ હિ એકા એકન્તમિટ્ઠારમ્મણે પવત્તિસબ્ભાવતો સોમનસ્સસમ્પયુત્તા હુત્વા સન્તીરણતદારમ્મણવસેન પઞ્ચદ્વારે ચેવ જવનાવસાને ચ પવત્તનતો દ્વિટ્ઠાના હોતિ. એકા ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે પવત્તિસબ્ભાવતો ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તા હુત્વા સન્તીરણતદારમ્મણપટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિવસેન પવત્તનતો પઞ્ચટ્ઠાના હોતિ.

અટ્ઠવિધમ્પિ ચેતં અહેતુકવિપાકવિઞ્ઞાણં નિયતાનિયતારમ્મણત્તા દુવિધં. ઉપેક્ખાસુખસોમનસ્સભેદતો તિવિધં. વિઞ્ઞાણપઞ્ચકં હેત્થ નિયતારમ્મણં યથાક્કમં રૂપાદીસુયેવ પવત્તિતો, સેસં અનિયતારમ્મણં. તત્ર હિ મનોધાતુ પઞ્ચસુપિ રૂપાદીસુ પવત્તતિ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુદ્વયં છસૂતિ. કાયવિઞ્ઞાણં પનેત્થ સુખયુત્તં, દ્વિટ્ઠાના મનોવિઞ્ઞાણધાતુ સોમનસ્સયુત્તા, સેસં ઉપેક્ખાયુત્તન્તિ. એવં તાવ કુસલવિપાકાહેતુકં અટ્ઠવિધં વેદિતબ્બં.

અલોભાદિવિપાકહેતુસમ્પયુત્તં પન સહેતુકં, તં કામાવચરકુસલં વિય સોમનસ્સાદિ ભેદતો અટ્ઠવિધં. યથા પન કુસલં દાનાદિવસેન છસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ, ન ઇદં તથા. ઇદઞ્હિ પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિતદારમ્મણવસેન પરિત્તધમ્મપરિયાપન્નેસુયેવ છસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ. સઙ્ખારાસઙ્ખારભાવો પનેત્થ આગમનાદિવસેન વેદિતબ્બો. સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચ વિસેસે અસતિપિ આદાસતલાદીસુ મુખનિમિત્તં વિય નિરુસ્સાહં વિપાકં, મુખં વિય સઉસ્સાહં કુસલન્તિ વેદિતબ્બં.

કેવલં હિ અકુસલવિપાકં અહેતુકમેવ, તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણં, સમ્પટિચ્છનકિચ્ચા મનોધાતુ, સન્તીરણાદિકિચ્ચા પઞ્ચટ્ઠાના મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ સત્તવિધં. તં લક્ખણાદિતો કુસલાહેતુકવિપાકે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

કેવલઞ્હિ કુસલવિપાકાનિ ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણાનિ, ઇમાનિ અનિટ્ઠઅનિટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણાનિ. તાનિ ચ ઉપેક્ખાસુખસોમનસ્સભેદતો તિવિધાનિ, ઇમાનિ દુક્ખઉપેક્ખાવસેન દુવિધાનિ. એત્થ હિ કાયવિઞ્ઞાણં દુક્ખસહગતમેવ, સેસાનિ ઉપેક્ખાસહગતાનિ. સા ચ તેસુ ઉપેક્ખા હીના દુક્ખં વિય નાતિતિખિણા, ઇતરેસુ ઉપેક્ખા પણીતા સુખં વિય નાતિતિખિણા. ઇતિ ઇમેસં સત્તન્નં અકુસલવિપાકાનં પુરિમાનઞ્ચ સોળસન્નં કુસલવિપાકાનં વસેન કામાવચરં વિપાકવિઞ્ઞાણં તેવીસતિવિધં.

રૂપાવચરં પન કુસલં વિય પઞ્ચવિધં. કુસલં પન સમાપત્તિવસેન જવનવીથિયં પવત્તતિ. ઇદં ઉપપત્તિયં પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિવસેન. યથા ચ રૂપાવચરં, એવં અરૂપાવચરમ્પિ કુસલં વિય ચતુબ્બિધં. પવત્તિભેદોપિસ્સ રૂપાવચરે વુત્તનયો એવ. લોકુત્તરવિપાકં ચતુમગ્ગયુત્તચિત્તફલત્તા ચતુબ્બિધં, તં મગ્ગવીથિવસેન ચેવ સમાપત્તિવસેન ચ દ્વિધા પવત્તતિ. એવં સબ્બમ્પિ ચતૂસુ ભૂમીસુ છત્તિંસવિધં વિપાકવિઞ્ઞાણં હોતિ.

કિરિયં પન ભૂમિભેદતો તિવિધં કામાવચરં રૂપાવચરં અરૂપાવચરઞ્ચ. તત્થ કામાવચરં દુવિધં અહેતુકં સહેતુકઞ્ચ. તત્થ અલોભાદિકિરિયહેતુવિરહિતં અહેતુકં, તં મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુભેદતો દુવિધં.

તત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિપુરેચરરૂપાદિવિજાનનલક્ખણા મનોધાતુ, આવજ્જનરસા, રૂપાદિઅભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, ભવઙ્ગવિચ્છેદપદટ્ઠાના, સા ઉપેક્ખાયુત્તાવ હોતિ.

મનોવિઞ્ઞાણધાતુ પન દુવિધા સાધારણા અસાધારણા ચ. તત્થ સાધારણા ઉપેક્ખાસહગતાહેતુકકિરિયા સળારમ્મણવિજાનનલક્ખણા, કિચ્ચવસેન પઞ્ચદ્વારમનોદ્વારેસુ વોટ્ઠબ્બનાવજ્જનરસા, તથાભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, અહેતુકવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ ભવઙ્ગાનં અઞ્ઞતરાપગમપદટ્ઠાના.

અસાધારણા સોમનસ્સસહગતાહેતુકકિરિયા સળારમ્મણવિજાનનલક્ખણા, કિચ્ચવસેન અરહતં અનુળારેસુ વત્થૂસુ હસિતુપ્પાદનરસા, તથાભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, એકન્તતો હદયવત્થુપદટ્ઠાનાતિ. ઇતિ કામાવચરકિરિયં અહેતુકં તિવિધં.

સહેતુકં પન સોમનસ્સાદિભેદતો કુસલં વિય અટ્ઠવિધં. કેવલઞ્હિ કુસલં સેક્ખપુથુજ્જનાનં ઉપ્પજ્જતિ, ઇદં અરહતંયેવાતિ અયમેત્થ વિસેસો. એવં તાવ કામાવચરં એકાદસવિધં.

રૂપાવચરં પન અરૂપાવચરઞ્ચ કુસલં વિય પઞ્ચવિધં ચતુબ્બિધઞ્ચ હોતિ. અરહતં ઉપ્પત્તિવસેનેવ ચસ્સ કુસલતો વિસેસો વેદિતબ્બોતિ. એવં સબ્બમ્પિ તીસુ ભૂમીસુ વીસતિવિધં કિરિયવિઞ્ઞાણં હોતિ.

૪૫૫. ઇતિ એકવીસતિ કુસલાનિ દ્વાદસાકુસલાનિ છત્તિંસ વિપાકાનિ વીસતિ કિરિયાનીતિ સબ્બાનિપિ એકૂનનવુતિ વિઞ્ઞાણાનિ હોન્તિ. યાનિ પટિસન્ધિભવઙ્ગાવજ્જનદસ્સનસવનઘાયનસાયનફુસનસમ્પટિચ્છનસન્તીરણવોટ્ઠબ્બનજવનતદારમ્મણચુતિવસેન ચુદ્દસહિ આકારેહિ પવત્તન્તિ.

કથં? યદા હિ અટ્ઠન્નં કામાવચરકુસલાનં આનુભાવેન દેવમનુસ્સેસુ સત્તા નિબ્બત્તન્તિ, તદા નેસં મરણકાલે પચ્ચુપટ્ઠિતં કમ્મકમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તાનં અઞ્ઞતરં આરમ્મણં કત્વા અટ્ઠ સહેતુકકામાવચરવિપાકાનિ, મનુસ્સેસુ પણ્ડકાદિભાવં આપજ્જમાનાનં દુબ્બલદ્વિહેતુકકુસલવિપાકઉપેક્ખાસહગતાહેતુકવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચાતિ પટિસન્ધિવસેન નવ વિપાકચિત્તાનિ પવત્તન્તિ. યદા રૂપાવચરારૂપાવચરકુસલાનુભાવેન રૂપારૂપભવેસુ નિબ્બત્તન્તિ, તદા નેસં મરણકાલે પચ્ચુપટ્ઠિતં કમ્મનિમિત્તમેવ આરમ્મણં કત્વા નવ રૂપારૂપાવચરવિપાકાનિ પટિસન્ધિવસેન પવત્તન્તિ.

યદા પન અકુસલાનુભાવેન અપાયે નિબ્બત્તન્તિ, તદા નેસં મરણકાલે પચ્ચુપટ્ઠિતં કમ્મકમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તાનં અઞ્ઞતરં આરમ્મણં કત્વા એકા અકુસલવિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ પટિસન્ધિવસેન પવત્તતીતિ એવં તાવેત્થ એકૂનવીસતિયા વિપાકવિઞ્ઞાણાનં પટિસન્ધિવસેન પવત્તિ વેદિતબ્બા.

પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણે પન નિરુદ્ધે તં તં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમનુબન્ધમાનં તસ્સ તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકભૂતં તસ્મિઞ્ઞેવ આરમ્મણે તાદિસમેવ ભવઙ્ગવિઞ્ઞાણં નામ પવત્તતિ, પુનપિ તાદિસન્તિ એવં અસતિ સન્તાનવિનિવત્તકે અઞ્ઞસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે નદીસોતં વિય સુપિનં અપસ્સતો નિદ્દોક્કમનકાલાદીસુ અપરિમાણસઙ્ખ્યમ્પિ પવત્તતિયેવાતિ એવં તેસઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણાનં ભવઙ્ગવસેનાપિ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

એવં પવત્તે પન ભવઙ્ગસન્તાને યદા સત્તાનં ઇન્દ્રિયાનિ આરમ્મણગહણક્ખમાનિ હોન્તિ, તદા ચક્ખુસ્સાપાથગતે રૂપે રૂપં પટિચ્ચ ચક્ખુપસાદસ્સ ઘટ્ટના હોતિ, તતો ઘટ્ટનાનુભાવેન ભવઙ્ગચલનં હોતિ, અથ નિરુદ્ધે ભવઙ્ગે તદેવ રૂપં આરમ્મણં કત્વા ભવઙ્ગં વિચ્છિન્દમાના વિય આવજ્જનકિચ્ચં સાધયમાના કિરિયમનોધાતુ ઉપ્પજ્જતિ. સોતદ્વારાદીસુપિ એસેવ નયો. મનોદ્વારે પન છબ્બિધેપિ આરમ્મણે આપાથગતે ભવઙ્ગચલનાનન્તરં ભવઙ્ગં વિચ્છિન્દમાના વિય આવજ્જનકિચ્ચં સાધયમાના અહેતુકકિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખાસહગતાતિ એવં દ્વિન્નં કિરિયવિઞ્ઞાણાનં આવજ્જનવસેન પવત્તિ વેદિતબ્બા.

આવજ્જનાનન્તરં પન ચક્ખુદ્વારે તાવ દસ્સનકિચ્ચં સાધયમાનં ચક્ખુપસાદવત્થુકં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતદ્વારાદીસુ સવનાદિકિચ્ચં સાધયમાનાનિ સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ પવત્તન્તિ. તાનિ ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તેસુ વિસયેસુ કુસલવિપાકાનિ, અનિટ્ઠઅનિટ્ઠમજ્ઝત્તેસુ વિસયેસુ અકુસલવિપાકાનીતિ એવં દસન્નં વિપાકવિઞ્ઞાણાનં દસ્સનસવનઘાયનસાયનફુસનવસેન પવત્તિ વેદિતબ્બા.

‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં તજ્જા મનોધાતૂ’’તિઆદિવચનતો (વિભ. ૧૮૪) પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અનન્તરા તેસઞ્ઞેવ વિસયં સમ્પટિચ્છમાના કુસલવિપાકાનન્તરં કુસલવિપાકા, અકુસલવિપાકાનન્તરં અકુસલવિપાકા મનોધાતુ ઉપ્પજ્જતિ. એવં દ્વિન્નં વિપાકવિઞ્ઞાણાનં સમ્પટિચ્છનવસેન પવત્તિ વેદિતબ્બા.

‘‘મનોધાતુયાપિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૪) વચનતો પન મનોધાતુયા સમ્પટિચ્છિતમેવ વિસયં સન્તીરયમાના અકુસલવિપાકમનોધાતુયા અનન્તરા અકુસલવિપાકા, કુસલવિપાકાય અનન્તરા ઇટ્ઠારમ્મણે સોમનસ્સસહગતા, ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે ઉપેક્ખાસહગતા ઉપ્પજ્જતિ વિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ એવં તિણ્ણં વિપાકવિઞ્ઞાણાનં સન્તીરણવસેન પવત્તિ વેદિતબ્બા.

સન્તીરણાનન્તરં પન તમેવ વિસયં વવત્થાપયમાના ઉપ્પજ્જતિ કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપેક્ખાસહગતાતિ એવં એકસ્સેવ કિરિયવિઞ્ઞાણસ્સ વોટ્ઠબ્બનવસેન પવત્તિ વેદિતબ્બા.

વોટ્ઠબ્બનાનન્તરં પન સચે મહન્તં હોતિ રૂપાદિઆરમ્મણં, અથ યથાવવત્થાપિતે વિસયે અટ્ઠન્નં વા કામાવચરકુસલાનં દ્વાદસન્નં વા અકુસલાનં નવન્નં વા અવસેસકામાવચરકિરિયાનં અઞ્ઞતરવસેન છ સત્ત વા જવનાનિ જવન્તિ, એસો તાવ પઞ્ચદ્વારે નયો.

મનોદ્વારે પન મનોદ્વારાવજ્જનાનન્તરં તાનિયેવ. ગોત્રભુતો ઉદ્ધં રૂપાવચરતો પઞ્ચ કુસલાનિ પઞ્ચ કિરિયાનિ, અરૂપાવચરતો ચત્તારિ કુસલાનિ ચત્તારિ કિરિયાનિ, લોકુત્તરતો ચત્તારિ મગ્ગચિત્તાનિ ચત્તારિ ફલચિત્તાનીતિ ઇમેસુ યં યં લદ્ધપચ્ચયં હોતિ, તં તં જવતીતિ એવં પઞ્ચપઞ્ઞાસાય કુસલાકુસલકિરિયવિપાકવિઞ્ઞાણાનં જવનવસેન પવત્તિ વેદિતબ્બા.

જવનાવસાને પન સચે પઞ્ચદ્વારે અતિમહન્તં, મનોદ્વારે ચ વિભૂતમારમ્મણં હોતિ, અથ કામાવચરસત્તાનં કામાવચરજવનાવસાને ઇટ્ઠારમ્મણાદીનં પુરિમકમ્મજવનચિત્તાદીનઞ્ચ વસેન યો યો પચ્ચયો લદ્ધો હોતિ, તસ્સ તસ્સ વસેન અટ્ઠસુ સહેતુકકામાવચરવિપાકેસુ તીસુ વિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂસુ ચ અઞ્ઞતરં પટિસોતગતં નાવં અનુબન્ધમાનં કિઞ્ચિ અન્તરં ઉદકમિવ ભવઙ્ગસ્સારમ્મણતો અઞ્ઞસ્મિં આરમ્મણે જવિતં જવનમનુબન્ધં દ્વિક્ખત્તું સકિં વા વિપાકવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. તદેતં જવનાવસાને ભવઙ્ગસ્સ આરમ્મણે પવત્તનારહં સમાનં તસ્સ જવનસ્સ આરમ્મણં આરમ્મણં કત્વા પવત્તત્તા તદારમ્મણન્તિ વુચ્ચતિ. એવં એકાદસન્નં વિપાકવિઞ્ઞાણાનં તદારમ્મણવસેન પવત્તિ વેદિતબ્બા.

તદારમ્મણાવસાને પન પુન ભવઙ્ગમેવ પવત્તતિ, ભવઙ્ગે વિચ્છિન્ને પુન આવજ્જનાદીનીતિ એવં લદ્ધપચ્ચયચિત્તસન્તાનં ભવઙ્ગાનન્તરં આવજ્જનં આવજ્જનાનન્તરં દસ્સનાદીનીતિ ચિત્તનિયમવસેનેવ પુનપ્પુનં તાવ પવત્તતિ, યાવ એકસ્મિં ભવે ભવઙ્ગસ્સ પરિક્ખયો. એકસ્મિં હિ ભવે યં સબ્બપચ્છિમં ભવઙ્ગચિત્તં, તં તતો ચવનત્તા ચુતીતિ વુચ્ચતિ. તસ્મા તમ્પિ એકૂનવીસતિવિધમેવ હોતિ. એવં એકૂનવીસતિયા વિપાકવિઞ્ઞાણાનં ચુતિવસેન પવત્તિ વેદિતબ્બા.

ચુતિતો પન પુન પટિસન્ધિ, પટિસન્ધિતો પુન ભવઙ્ગન્તિ એવં ભવગતિઠિતિનિવાસેસુ સંસરમાનાનં સત્તાનં અવિચ્છિન્નં ચિત્તસન્તાનં પવત્તતિયેવ. યો પનેત્થ અરહત્તં પાપુણાતિ, તસ્સ ચુતિચિત્તે નિરુદ્ધે નિરુદ્ધમેવ હોતીતિ.

ઇદં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધે વિત્થારકથામુખં.

વેદનાક્ખન્ધકથા

૪૫૬. ઇદાનિ યં વુત્તં ‘‘યંકિઞ્ચિ વેદયિતલક્ખણં, સબ્બં તં એકતો કત્વા વેદનાક્ખન્ધો વેદિતબ્બો’’તિ, એત્થાપિ વેદયિતલક્ખણં નામ વેદનાવ. યથાહ – ‘‘વેદયતિ વેદયતીતિ ખો આવુસો, તસ્મા વેદનાતિ વુચ્ચતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૦). સા પન વેદયિતલક્ખણેન સભાવતો એકવિધાપિ જાતિવસેન તિવિધા હોતિ કુસલા, અકુસલા, અબ્યાકતા ચાતિ.

તત્થ કામાવચરં સોમનસ્સુપેક્ખાઞાણસઙ્ખારભેદતો અટ્ઠવિધન્તિઆદિના નયેન વુત્તેન કુસલવિઞ્ઞાણેન સમ્પયુત્તા કુસલા, અકુસલેન સમ્પયુત્તા અકુસલા, અબ્યાકતેન સમ્પયુત્તા અબ્યાકતાતિ વેદિતબ્બા. સા સભાવભેદતો પઞ્ચવિધા હોતિ – સુખં દુક્ખં સોમનસ્સં દોમનસ્સં ઉપેક્ખાતિ.

તત્થ કુસલવિપાકેન કાયવિઞ્ઞાણેન સમ્પયુત્તં સુખં. અકુસલવિપાકેન દુક્ખં. કામાવચરતો ચતૂહિ કુસલેહિ, ચતૂહિ સહેતુકવિપાકેહિ, એકેન અહેતુકવિપાકેન, ચતૂહિ સહેતુકકિરિયેહિ, એકેન અહેતુકકિરિયેન, ચતૂહિ અકુસલેહિ, રૂપાવચરતો ઠપેત્વા પઞ્ચમજ્ઝાનવિઞ્ઞાણં ચતૂહિ કુસલેહિ, ચતૂહિ વિપાકેહિ, ચતૂહિ કિરિયેહિ, લોકુત્તરં પન યસ્મા અઝાનિકં નામ નત્થિ, તસ્મા અટ્ઠ લોકુત્તરાનિ પઞ્ચન્નં ઝાનાનં વસેન ચત્તાલીસં હોન્તિ. તેસુ ઠપેત્વા અટ્ઠ પઞ્ચમજ્ઝાનિકાનિ સેસેહિ દ્વત્તિંસાય કુસલવિપાકેહીતિ એવં સોમનસ્સં દ્વાસટ્ઠિયા વિઞ્ઞાણેહિ સમ્પયુત્તં. દોમનસ્સં દ્વીહિ અકુસલેહિ. ઉપેક્ખા અવસેસપઞ્ચપઞ્ઞાસાય વિઞ્ઞાણેહિ સમ્પયુત્તા.

તત્થ ઇટ્ઠફોટ્ઠબ્બાનુભવનલક્ખણં સુખં, સમ્પયુત્તાનં ઉપબ્રૂહનરસં, કાયિકઅસ્સાદપચ્ચુપટ્ઠાનં, કાયિન્દ્રિયપદટ્ઠાનં.

અનિટ્ઠફોટ્ઠબ્બાનુભવનલક્ખણં દુક્ખં, સમ્પયુત્તાનં મિલાપનરસં, કાયિકાબાધપચ્ચુપટ્ઠાનં, કાયિન્દ્રિયપદટ્ઠાનં.

ઇટ્ઠારમ્મણાનુભવનલક્ખણં સોમનસ્સં, યથા તથા વા ઇટ્ઠાકારસમ્ભોગરસં, ચેતસિકઅસ્સાદપચ્ચુપટ્ઠાનં, પસ્સદ્ધિપદટ્ઠાનં.

અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનલક્ખણં દોમનસ્સં, યથા તથા વા અનિટ્ઠાકારસમ્ભોગરસં, ચેતસિકાબાધપચ્ચુપટ્ઠાનં, એકન્તેનેવ હદયવત્થુપદટ્ઠાનં.

મજ્ઝત્તવેદયિતલક્ખણા ઉપેક્ખા, સમ્પયુત્તાનં નાતિઉપબ્રૂહનમિલાપનરસા, સન્તભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, નિપ્પીતિકચિત્તપદટ્ઠાનાતિ.

ઇદં વેદનાક્ખન્ધે વિત્થારકથામુખં.

સઞ્ઞાક્ખન્ધકથા

૪૫૭. ઇદાનિ યં વુત્તં ‘‘યંકિઞ્ચિ સઞ્જાનનલક્ખણં, સબ્બં તં એકતો કત્વા સઞ્ઞાક્ખન્ધો વેદિતબ્બો’’તિ, એત્થાપિ સઞ્જાનનલક્ખણં નામ સઞ્ઞાવ. યથાહ – ‘‘સઞ્જાનાતિ સઞ્જાનાતીતિ ખો, આવુસો, તસ્મા સઞ્ઞાતિ વુચ્ચતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૦). સા પનેસા સઞ્જાનનલક્ખણેન સભાવતો એકવિધાપિ જાતિવસેન તિવિધા હોતિ કુસલા, અકુસલા, અબ્યાકતા ચ.