૧૫. આયતનધાતુનિદ્દેસો

આયતનવિત્થારકથા

૫૧૦. આયતનાનીતિ દ્વાદસાયતનાનિ – ચક્ખાયતનં, રૂપાયતનં, સોતાયતનં, સદ્દાયતનં, ઘાનાયતનં, ગન્ધાયતનં, જિવ્હાયતનં, રસાયતનં, કાયાયતનં, ફોટ્ઠબ્બાયતનં, મનાયતનં, ધમ્માયતનન્તિ. તત્થ –

અત્થ લક્ખણ તાવત્વ, કમ સઙ્ખેપ વિત્થારા;

તથા દટ્ઠબ્બતો ચેવ, વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

તત્થ વિસેસતો તાવ ચક્ખતીતિ ચક્ખુ, રૂપં અસ્સાદેતિ વિભાવેતિ ચાતિ અત્થો. રૂપયતીતિ રૂપં, વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ અત્થો. સુણાતીતિ સોતં. સપ્પતીતિ સદ્દો, ઉદાહરિયતીતિ અત્થો. ઘાયતીતિ ઘાનં. ગન્ધયતીતિ ગન્ધો. અત્તનો વત્થું સૂચયતીતિ અત્થો. જીવિતં અવ્હયતીતિ જિવ્હા. રસન્તિ તં સત્તાતિ રસો, અસ્સાદેન્તીતિ અત્થો. કુચ્છિતાનં સાસવધમ્માનં આયોતિ કાયો. આયોતિ ઉપ્પત્તિદેસો. ફુસિયતીતિ ફોટ્ઠબ્બં. મુનાતીતિ મનો. અત્તનો લક્ખણં ધારેન્તીતિ ધમ્મા.

૫૧૧. અવિસેસતો પન આયતનતો, આયાનં તનનતો, આયતસ્સ ચ નયનતો આયતનન્તિ વેદિતબ્બં. ચક્ખુરૂપાદીસુ હિ તંતંદ્વારારમ્મણા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા સેન સેન અનુભવનાદિના કિચ્ચેન આયતન્તિ ઉટ્ઠહન્તિ ઘટન્તિ, વાયમન્તીતિ વુત્તં હોતિ. તે ચ આયભૂતે ધમ્મે એતાનિ તનોન્તિ, વિત્થારેન્તીતિ વુત્તં હોતિ, ઇદઞ્ચ અનમતગ્ગે સંસારે પવત્તં અતીવ આયતં સંસારદુક્ખં યાવ ન નિવત્તતિ, તાવ નયન્તેવ, પવત્તયન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ઇતિ સબ્બેપિમે ધમ્મા આયતનતો, આયાનં તનનતો, આયતસ્સ ચ નયનતો આયતનં આયતનન્તિ વુચ્ચન્તિ.

૫૧૨. અપિચ નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન આકરટ્ઠેન સમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેન સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન કારણટ્ઠેન ચ આયતનં વેદિતબ્બં. તથા હિ લોકે ‘‘ઇસ્સરાયતનં વાસુદેવાયતન’’ન્તિઆદીસુ નિવાસટ્ઠાનં આયતનન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘સુવણ્ણાયતનં રજતાયતન’’ન્તિઆદીસુ આકરો. સાસને પન ‘‘મનોરમ્મે આયતને સેવન્તિ નં વિહઙ્ગમા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૩૮) સમોસરણટ્ઠાનં. ‘‘દક્ખિણાપથો ગુન્નં આયતન’’ન્તિઆદીસુ સઞ્જાતિદેસો. ‘‘તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિઆયતને’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૧૦૨) કારણં.

ચક્ખુઆદીસુ ચાપિ તે તે ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા નિવસન્તિ તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ચક્ખાદયો ચ નેસં નિવાસટ્ઠાનં. ચક્ખાદીસુ ચ તે આકિણ્ણા તન્નિસ્સિતત્તા તદારમ્મણત્તા ચાતિ ચક્ખાદયો નેસં આકરો. ચક્ખાદયો ચ નેસં સમોસરણટ્ઠાનં, તત્થ તત્થ વત્થુદ્વારારમ્મણવસેન સમોસરણતો. ચક્ખાદયો ચ નેસં સઞ્જાતિદેસો, તન્નિસ્સયારમ્મણભાવેન તત્થેવ ઉપ્પત્તિતો. ચક્ખાદયો ચ નેસં કારણં, તેસં અભાવે અભાવતોતિ. ઇતિ નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન, આકરટ્ઠેન, સમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેન, સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન, કારણટ્ઠેનચાતિ ઇમેહિપિ કારણેહિ એતે ધમ્મા આયતનં આયતનન્તિ વુચ્ચન્તિ.

તસ્મા યથાવુત્તેન અત્થેન ચક્ખુ ચ તં આયતનઞ્ચાતિ ચક્ખાયતનં…પે… ધમ્મા ચ તે આયતનઞ્ચાતિ ધમ્માયતનન્તિ એવં તાવેત્થ અત્થતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

૫૧૩. લક્ખણાતિ ચક્ખાદીનં લક્ખણતોપેત્થ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો. તાનિ ચ પન તેસં લક્ખણાનિ ખન્ધનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

તાવત્વતોતિ તાવભાવતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ચક્ખાદયોપિ હિ ધમ્મા એવ, એવં સતિ ધમ્માયતનમિચ્ચેવ અવત્વા કસ્મા દ્વાદસાયતનાનીતિ વુત્તાનીતિ ચે. છવિઞ્ઞાણકાયુપ્પત્તિદ્વારારમ્મણવવત્થાનતો ઇધ છન્નં વિઞ્ઞાણકાયાનં દ્વારભાવેન આરમ્મણભાવેન ચ વવત્થાનતો અયમેતેસં ભેદો હોતીતિ દ્વાદસ વુત્તાનિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિપરિયાપન્નસ્સ હિ વિઞ્ઞાણકાયસ્સ ચક્ખાયતનમેવ ઉપ્પત્તિદ્વારં, રૂપાયતનમેવ ચારમ્મણં, તથા ઇતરાનિ ઇતરેસં. છટ્ઠસ્સ પન ભવઙ્ગમનસઙ્ખાતો મનાયતનેકદેસોવ ઉપ્પત્તિદ્વારં, અસાધારણમેવ ચ ધમ્માયતનં આરમ્મણન્તિ. ઇતિ છન્નં વિઞ્ઞાણકાયાનં ઉપ્પત્તિદ્વારારમ્મણવવત્થાનતો દ્વાદસ વુત્તાનીતિ એવમેત્થ તાવત્વતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

૫૧૪. કમતોતિ ઇધાપિ પુબ્બે વુત્તેસુ ઉપ્પત્તિક્કમાદીસુ દેસનાક્કમોવ યુજ્જતિ. અજ્ઝત્તિકેસુ હિ આયતનેસુ સનિદસ્સનસપ્પટિઘવિસયત્તા ચક્ખાયતનં પાકટન્તિ પઠમં દેસિતં, તતો અનિદસ્સનસપ્પટિઘવિસયાનિ સોતાયતનાદીનિ. અથ વા દસ્સનાનુત્તરિયસવનાનુત્તરિયહેતુભાવેન બહૂપકારત્તા અજ્ઝત્તિકેસુ ચક્ખાયતનસોતાયતનાનિ પઠમં દેસિતાનિ, તતો ઘાનાયતનાદીનિ તીણિ, પઞ્ચન્નમ્પિ ગોચરવિસયત્તા અન્તે મનાયતનં, ચક્ખાયતનાદીનં પન ગોચરત્તા તસ્સ તસ્સ અન્તરન્તરાનિ બાહિરેસુ રૂપાયતનાદીનિ. અપિચ વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિકારણવવત્થાનતોપિ અયમેતેસં કમો વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૪૨૧; સં. નિ. ૨.૪૩). એવં કમતોપેત્થ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

૫૧૫. સઙ્ખેપવિત્થારાતિ સઙ્ખેપતો હિ મનાયતનસ્સ ચેવ ધમ્માયતનેકદેસસ્સ ચ નામેન તદવસેસાનઞ્ચ આયતનાનં રૂપેન સઙ્ગહિતત્તા દ્વાદસાપિ આયતનાનિ નામરૂપમત્તમેવ હોન્તિ. વિત્થારતો પન અજ્ઝત્તિકેસુ તાવ ચક્ખાયતનં જાતિવસેન ચક્ખુપસાદમત્તમેવ, પચ્ચયગતિનિકાયપુગ્ગલભેદતો પન અનન્તપ્પભેદં. તથા સોતાયતનાદીનિ ચત્તારિ. મનાયતનં કુસલાકુસલવિપાકકિરિયવિઞ્ઞાણભેદેન એકૂનનવુતિપ્પભેદં એકવીસુત્તરસતપ્પભેદઞ્ચ. વત્થુપટિપદાદિભેદતો પન અનન્તપ્પભેદં. રૂપસદ્દગન્ધરસાયતનાનિ વિસભાગપચ્ચયાદિભેદતો અનન્તપ્પભેદાનિ. ફોટ્ઠબ્બાયતનં પથવીધાતુતેજોધાતુવાયોધાતુવસેન તિપ્પભેદં. પચ્ચયાદિભેદતો અનેકપ્પભેદં. ધમ્માયતનં વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધસુખુમરૂપનિબ્બાનાનં સભાવનાનત્તભેદતો અનેકપ્પભેદન્તિ. એવં સઙ્ખેપવિત્થારા વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

૫૧૬. દટ્ઠબ્બતોતિ એત્થ પન સબ્બાનેવ સઙ્ખતાનિ આયતનાનિ અનાગમનતો અનિગ્ગમનતો ચ દટ્ઠબ્બાનિ. ન હિ તાનિ પુબ્બે ઉદયા કુતોચિ આગચ્છન્તિ, નપિ ઉદ્ધં વયા કુહિઞ્ચિ ગચ્છન્તિ, અથ ખો પુબ્બે ઉદયા અપ્પટિલદ્ધસભાવાનિ, ઉદ્ધં વયા પરિભિન્નસભાવાનિ, પુબ્બન્તાપરન્તવેમજ્ઝે પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય અવસાનિ પવત્તન્તિ. તસ્મા અનાગમનતો અનિગ્ગમનતો ચ દટ્ઠબ્બાનિ. તથા નિરીહકતો અબ્યાપારતો ચ. ન હિ ચક્ખુરૂપાદીનં એવં હોતિ ‘‘અહો વત અમ્હાકં સામગ્ગિયં વિઞ્ઞાણં નામ ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ, ન ચ તાનિ વિઞ્ઞાણુપ્પાદનત્થં દ્વારભાવેન વત્થુભાવેન આરમ્મણભાવેન વા ઈહન્તિ, ન બ્યાપારમાપજ્જન્તિ, અથ ખો ધમ્મતાવેસા, યં ચક્ખુરૂપાદિસામગ્ગિયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ સમ્ભવન્તીતિ. તસ્મા નિરીહકતો અબ્યાપારતો ચ દટ્ઠબ્બાનિ. અપિચ અજ્ઝત્તિકાનિ સુઞ્ઞગામો વિય દટ્ઠબ્બાનિ, ધુવસુભસુખત્તભાવવિરહિતત્તા. બાહિરાનિ ગામઘાતકચોરા વિય, અજ્ઝત્તિકાનં અભિઘાતકત્તા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ચક્ખુ, ભિક્ખવે, હઞ્ઞતિ મનાપામનાપેહિ રૂપેહી’’તિ વિત્થારો. અપિચ અજ્ઝત્તિકાનિ છ પાણકા વિય દટ્ઠબ્બાનિ, બાહિરાનિ તેસં ગોચરા વિયાતિ. એવમેત્થ દટ્ઠબ્બતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

ઇદં તાવ આયતનાનં વિત્થારકથામુખં.

ધાતુવિત્થારકથા

૫૧૭. તદનન્તરા પન ધાતુયોતિ અટ્ઠારસ ધાતુયો – ચક્ખુધાતુ, રૂપધાતુ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ, સોતધાતુ, સદ્દધાતુ, સોતવિઞ્ઞાણધાતુ, ઘાનધાતુ, ગન્ધધાતુ, ઘાનવિઞ્ઞાણધાતુ, જિવ્હાધાતુ, રસધાતુ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતુ, કાયધાતુ, ફોટ્ઠબ્બધાતુ, કાયવિઞ્ઞાણધાતુ, મનોધાતુ, ધમ્મધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ. તત્થ –

અત્થતો લક્ખણાદીહિ, કમ તાવત્વસઙ્ખતો;

પચ્ચયા અથ દટ્ઠબ્બા, વેદિતબ્બો વિનિચ્છયો.

તત્થ અત્થતોતિ ચક્ખતીતિ ચક્ખુ. રૂપયતીતિ રૂપં. ચક્ખુસ્સ વિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ એવમાદિના તાવ નયેન ચક્ખાદીનં વિસેસત્થતો વેદિતબ્બો વિનિચ્છયો. અવિસેસેન પન વિદહતિ, ધીયતે, વિધાનં, વિધીયતે એતાય, એત્થ વા ધીયતીતિ ધાતુ. લોકિયા હિ ધાતુયો કારણભાવેન વવત્થિતા હુત્વા સુવણ્ણરજતાદિધાતુયો વિય સુવણ્ણરજતાદિં, અનેકપ્પકારં સંસારદુક્ખં વિદહન્તિ. ભારહારેહિ ચ ભારો વિય, સત્તેહિ ધીયન્તે, ધારિયન્તીતિ અત્થો. દુક્ખવિધાનમત્તમેવ ચેસા, અવસવત્તનતો. એતાહિ ચ કરણભૂતાહિ સંસારદુક્ખં સત્તેહિ અનુવિધીયતિ. તથાવિહિતઞ્ચ તં એતાસ્વેવ ધીયતિ, ઠપિયતીતિ અત્થો. ઇતિ ચક્ખાદીસુ એકેકો ધમ્મો યથાસમ્ભવં વિદહતિ, ધીયતીતિઆદિના અત્થવસેન ધાતૂતિ વુચ્ચતિ.

૫૧૮. અપિચ યથા તિત્થિયાનં અત્તા નામ સભાવતો નત્થિ, ન એવમેતા, એતા પન અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ ધાતુયો. યથા લોકે વિચિત્તા હરિતાલમનોસિલાદયો સેલાવયવા ધાતુયોતિ વુચ્ચન્તિ, એવમેતાપિ ધાતુયો વિય ધાતુયો. વિચિત્તા હેતે ઞાણઞેય્યાવયવાતિ. યથા વા સરીરસઙ્ખાતસ્સ સમુદાયસ્સ અવયવભૂતેસુ રસસોણિતાદીસુ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસભાગલક્ખણપરિચ્છિન્નેસુ ધાતુસમઞ્ઞા, એવમેતેસુપિ પઞ્ચક્ખન્ધસઙ્ખાતસ્સ અત્તભાવસ્સ અવયવેસુ ધાતુસમઞ્ઞા વેદિતબ્બા. અઞ્ઞમઞ્ઞવિસભાગલક્ખણપરિચ્છિન્ના હેતે ચક્ખાદયોતિ. અપિચ ધાતૂતિ નિજ્જીવમત્તસ્સેવેતં અધિવચનં. તથા હિ ભગવા ‘‘છ ધાતુરો અયં ભિક્ખુ પુરિસો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૩૪૪) જીવસઞ્ઞાસમૂહનનત્થં ધાતુદેસનં અકાસીતિ.

તસ્મા યથાવુત્તેન અત્થેન ચક્ખુ ચ તં ધાતુ ચ ચક્ખુધાતુ…પે… મનોવિઞ્ઞાણઞ્ચ તં ધાતુ ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ. એવં તાવેત્થ અત્થતો વેદિતબ્બો વિનિચ્છયો.

૫૧૯. લક્ખણાદિતોતિ ચક્ખાદીનં લક્ખણાદિતોપેત્થ વેદિતબ્બો વિનિચ્છયો. તાનિ ચ પન નેસં લક્ખણાદીનિ ખન્ધનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

કમતોતિ ઇધાપિ પુબ્બે વુત્તેસુ ઉપ્પત્તિક્કમાદીસુ દેસનાક્કમોવ યુજ્જતિ. સો ચ પનાયં હેતુફલાનુપુબ્બવવત્થાનવસેન વુત્તો. ચક્ખુધાતુ રૂપધાતૂતિ ઇદઞ્હિ દ્વયં હેતુ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતૂતિ ફલં. એવં સબ્બત્થ.

૫૨૦. તાવત્વતોતિ તાવભાવતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – તેસુ તેસુ હિ સુત્તાભિધમ્મપ્પદેસેસુ ‘‘આભાધાતુ, સુભધાતુ, આકાસાનઞ્ચાયતનધાતુ, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનધાતુ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનધાતુ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનધાતુ, સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધધાતુ’’ (સં. નિ. ૨.૯૫), ‘‘કામધાતુ, બ્યાપાદધાતુ, વિહિંસાધાતુ, નેક્ખમ્મધાતુ, અબ્યાપાદધાતુ, અવિહિંસાધાતુ’’ (વિભ. ૧૮૨; દી. નિ. ૩.૩૦૫; મ. નિ. ૩.૧૨૫), ‘‘સુખધાતુ, દુક્ખધાતુ, સોમનસ્સધાતુ, દોમનસ્સધાતુ, ઉપેક્ખાધાતુ, અવિજ્જાધાતુ’’ (વિભ. ૧૮૦; મ. નિ. ૩.૧૨૫), ‘‘આરમ્ભધાતુ, નિક્કમધાતુ, પરક્કમધાતુ’’ (સં. નિ. ૫.૧૮૩), ‘‘હીનધાતુ, મજ્ઝિમધાતુ, પણીતધાતુ’’ (દી. નિ. ૩.૩૦૫), ‘‘પથવીધાતુ, આપોધાતુ, તેજોધાતુ, વાયોધાતુ (દી. નિ. ૩.૩૧૧), આકાસધાતુ, વિઞ્ઞાણધાતુ’’ (મ. નિ. ૩.૧૨૫; વિભ. ૧૭૨), ‘‘સઙ્ખતધાતુ, અસઙ્ખતધાતુ’’ (મ. નિ. ૩.૧૨૫), ‘‘અનેકધાતુ નાનાધાતુ લોકો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૬૬; મ. નિ. ૧.૧૪૮) એવમાદયો અઞ્ઞાપિ ધાતુયો દિસ્સન્તિ. એવં સતિ સબ્બાસં વસેન પરિચ્છેદં અકત્વા કસ્મા અટ્ઠારસાતિ અયમેવ પરિચ્છેદો કતોતિ ચે. સભાવતો વિજ્જમાનાનં સબ્બધાતૂનં તદન્તોગધત્તા.

રૂપધાતુયેવ હિ આભાધાતુ, સુભધાતુ પન રૂપાદિપટિબદ્ધા. કસ્મા, સુભનિમિત્તત્તા. સુભનિમિત્તઞ્હિ સુભધાતુ. તઞ્ચ રૂપાદિવિનિમુત્તં ન વિજ્જતિ. કુસલવિપાકારમ્મણા વા રૂપાદયો એવ સુભધાતૂતિ રૂપાદિમત્તમેવેસા. આકાસાનઞ્ચાયતનધાતુઆદીસુ ચિત્તં મનોવિઞ્ઞાણધાતુયેવ, સેસા ધમ્મધાતુ. સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધધાતુ પન સભાવતો નત્થિ. ધાતુદ્વયનિરોધમત્તમેવ હિ સા.

કામધાતુ ધમ્મધાતુમત્તં વા હોતિ. યથાહ – ‘‘તત્થ કતમા કામધાતુ? કામપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો’’તિ (વિભ. ૧૮૨). અટ્ઠારસાપિ વા ધાતુયો. યથાહ – ‘‘હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવે અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધધાતુઆયતના રૂપા વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં, અયં વુચ્ચતિ કામધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨).

નેક્ખમ્મધાતુ ધમ્મધાતુ એવ, ‘‘સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા નેક્ખમ્મધાતૂ’’તિ (વિભ. ૧૮૨) વચનતો મનોવિઞ્ઞાણધાતુપિ હોતિયેવ. બ્યાપાદવિહિંસા-અબ્યાપાદ-અવિહિંસાસુખ-દુક્ખ-સોમનસ્સ-દોમનસ્સુપેક્ખા-અવિજ્જાઆરમ્ભ-નિક્કમ-પરક્કમધાતુયો ધમ્મધાતુયેવ.

હીનમજ્ઝિમપણીતધાતુયો અટ્ઠારસ ધાતુમત્તમેવ. હીના હિ ચક્ખાદયો હીના ધાતુ, મજ્ઝિમપણીતા મજ્ઝિમા ચેવ પણીતા ચ. નિપ્પરિયાયેન પન અકુસલા ધમ્મધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો હીનધાતુ, લોકિયા કુસલાબ્યાકતા ઉભોપિ ચક્ખુધાતુઆદયો ચ મજ્ઝિમધાતુ, લોકુત્તરા પન ધમ્મધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો પણીતધાતુ.

પથવીતેજોવાયોધાતુયો ફોટ્ઠબ્બધાતુયેવ, આપોધાતુ આકાસધાતુ ચ ધમ્મધાતુયેવ. વિઞ્ઞાણધાતુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિસત્તવિઞ્ઞાણધાતુસઙ્ખેપોયેવ.

સત્તરસ ધાતુયો ધમ્મધાતુએકદેસો ચ સઙ્ખતધાતુ, અસઙ્ખતા પન ધાતુ ધમ્મધાતુએકદેસોવ. અનેકધાતુનાનાધાતુલોકો પન અટ્ઠારસ ધાતુપ્પભેદમત્તમેવાતિ. ઇતિ સભાવતો વિજ્જમાનાનં સબ્બધાતૂનં તદન્તોગધત્તા અટ્ઠારસેવ વુત્તાતિ.

૫૨૧. અપિચ વિજાનનસભાવે વિઞ્ઞાણે જીવસઞ્ઞીનં સઞ્ઞાસમૂહનનત્થમ્પિ અટ્ઠારસેવ વુત્તા. સન્તિ હિ સત્તા વિજાનનસભાવે વિઞ્ઞાણે જીવસઞ્ઞિનો, તેસં ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયમનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુભેદેન તસ્સ અનેકતં ચક્ખુરૂપાદિપચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય અનિચ્ચતઞ્ચ પકાસેત્વા દીઘરત્તાનુસયિતં જીવસઞ્ઞં સમૂહનિતુકામેન ભગવતા અટ્ઠારસ ધાતુયો પકાસિતા. કિઞ્ચ ભિય્યો તથા વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન ચ. યે ચ ઇમાય અનતિસઙ્ખેપવિત્થારાય દેસનાય વેનેય્યસત્તા, તદજ્ઝાસયવસેન ચ અટ્ઠારસેવ પકાસિતા.

સઙ્ખેપવિત્થારનયેન તથા તથા હિ,

ધમ્મં પકાસયતિ એસ યથા યથાસ્સ;

સદ્ધમ્મતેજવિહતં વિલયં ખણેન,

વેનેય્યસત્તહદયેસુ તમો પયાતીતિ.

એવમેત્થ તાવત્વતો વેદિતબ્બો વિનિચ્છયો.

૫૨૨. સઙ્ખતોતિ ચક્ખુધાતુ તાવ જાતિતો એકો ધમ્મોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ ચક્ખુપસાદવસેન, તથા સોતઘાનજિવ્હાકાયરૂપસદ્દગન્ધરસધાતુયો સોતપ્પસાદાદિવસેન, ફોટ્ઠબ્બધાતુ પન પથવીતેજોવાયોવસેન તયો ધમ્માતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ કુસલાકુસલવિપાકવસેન દ્વે ધમ્માતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ, તથા સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણધાતુયો. મનોધાતુ પન પઞ્ચદ્વારાવજ્જનકુસલાકુસલવિપાકસમ્પટિચ્છનવસેન તયો ધમ્માતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. ધમ્મધાતુ તિણ્ણં અરૂપક્ખન્ધાનં સોળસન્નં સુખુમરૂપાનં અસઙ્ખતાય ચ ધાતુયા વસેન વીસતિ ધમ્માતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. મનોવિઞ્ઞાણધાતુ સેસકુસલાકુસલાબ્યાકતવિઞ્ઞાણવસેન છસત્તતિ ધમ્માતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. એવમેત્થ સઙ્ખતોપિ વેદિતબ્બો વિનિચ્છયો.

૫૨૩. પચ્ચયાતિ એત્થ ચ ચક્ખુધાતુ તાવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા વિપ્પયુત્તપુરેજાતઅત્થિઅવિગતનિસ્સયિન્દ્રિયપચ્ચયાનં વસેન છહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ, રૂપધાતુ પુરેજાતઅત્થિઅવિગતારમ્મણપચ્ચયાનં વસેન ચતૂહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ. એવં સોતવિઞ્ઞાણધાતુઆદીનં સોતધાતુસદ્દધાતુઆદયો. પઞ્ચન્નં પન નેસં આવજ્જનમનોધાતુ અનન્તરસમનન્તરનત્થિવિગતાનન્તરૂપનિસ્સયવસેન પઞ્ચહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ, તા ચ પઞ્ચપિ સમ્પટિચ્છનમનોધાતુયા. તથા સમ્પટિચ્છનમનોધાતુ સન્તીરણમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા, સા ચ વોટ્ઠબ્બનમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા, વોટ્ઠબ્બનમનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ જવનમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા. જવનમનોવિઞ્ઞાણધાતુ પન અનન્તરાય જવનમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા તેહિ ચેવ પઞ્ચહિ આસેવનપચ્ચયેન ચાતિ છહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ. એસ તાવ પઞ્ચદ્વારે નયો.

મનોદ્વારે પન ભવઙ્ગમનોવિઞ્ઞાણધાતુ આવજ્જનમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા. આવજ્જનમનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ જવનમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા પુરિમેહિ પઞ્ચહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ. ધમ્મધાતુ પન સત્તન્નમ્પિ વિઞ્ઞાણધાતૂનં સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાદીહિ બહુધા પચ્ચયો હોતિ. ચક્ખુધાતુઆદયો પન એકચ્ચા ચ ધમ્મધાતુ એકચ્ચાય મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણપચ્ચયાદીહિપિ પચ્ચયા હોન્તિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુઆદીનઞ્ચ ન કેવલં ચક્ખુરૂપાદયો પચ્ચયા હોન્તિ, અથ ખો આલોકાદયોપિ. તેનાહુ પુબ્બાચરિયા –

‘‘ચક્ખુરૂપાલોકમનસિકારે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. સોતસદ્દવિવરમનસિકારે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં. ઘાનગન્ધવાયુમનસિકારે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં. જિવ્હારસઆપમનસિકારે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં. કાયફોટ્ઠબ્બપથવીમનસિકારે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં. ભવઙ્ગમનધમ્મમનસિકારે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ.

અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પન પચ્ચયપ્પભેદો પટિચ્ચસમુપ્પાદનિદ્દેસે આવિભવિસ્સતીતિ એવમેત્થ પચ્ચયતોપિ વેદિતબ્બો વિનિચ્છયો.

૫૨૪. દટ્ઠબ્બતોતિ દટ્ઠબ્બતોપેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ અત્થો. સબ્બા એવ હિ સઙ્ખતધાતુયો પુબ્બન્તાપરન્તવિવિત્તતો ધુવસુભસુખત્તભાવસુઞ્ઞતો પચ્ચયાયત્તવુત્તિતો ચ દટ્ઠબ્બા.

વિસેસતો પનેત્થ ભેરિતલં વિય ચક્ખુધાતુ દટ્ઠબ્બા, દણ્ડો વિય રૂપધાતુ, સદ્દો વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ. તથા આદાસતલં વિય ચક્ખુધાતુ, મુખં વિય રૂપધાતુ, મુખનિમિત્તં વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ. અથ વા ઉચ્છુતિલા વિય ચક્ખુધાતુ, યન્તચક્કયટ્ઠિ વિય રૂપધાતુ, ઉચ્છુરસતેલાનિ વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ. તથા અધરારણી વિય ચક્ખુધાતુ, ઉત્તરારણી વિય રૂપધાતુ, અગ્ગિ વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ. એસ નયો સોતધાતુઆદીસુ.

મનોધાતુ પન યથાસમ્ભવતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુઆદીનં પુરેચરાનુચરા વિય દટ્ઠબ્બા.

ધમ્મધાતુયા વેદનાક્ખન્ધો સલ્લમિવ સૂલમિવ ચ દટ્ઠબ્બો. સઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધા વેદનાસલ્લસૂલયોગાઆતુરા વિય, પુથુજ્જનાનં વા સઞ્ઞા આસાદુક્ખજનનતો રિત્તમુટ્ઠિ વિય. અયથાભુચ્ચનિમિત્તગાહકતો વનમિગો વિય. સઙ્ખારા પટિસન્ધિયં પક્ખિપનતો અઙ્ગારકાસુયં ખિપનકપુરિસા વિય. જાતિ દુક્ખાનુબન્ધતો રાજપુરિસાનુબન્ધચોરા વિય. સબ્બાનત્થાવહસ્સ ખન્ધસન્તાનસ્સ હેતુતો વિસરુક્ખબીજાનિ વિય. રૂપં નાનાવિધુપદ્દવનિમિત્તતો ખુરચક્કં વિય દટ્ઠબ્બં. અસઙ્ખતા પન ધાતુ અમતતો સન્તતો ખેમતો ચ દટ્ઠબ્બા. કસ્મા? સબ્બાનત્થાવહસ્સ પટિપક્ખભૂતત્તા.

મનોવિઞ્ઞાણધાતુ આરમ્મણેસુ વવત્થાનાભાવતો અરઞ્ઞમક્કટો વિય, દુદ્દમનતો અસ્સખળુઙ્કો વિય, યત્થકામનિપાતિતો વેહાસક્ખિત્તદણ્ડો વિય, લોભદોસાદિનાનપ્પકારકિલેસવેસયોગતો રઙ્ગનટો વિય દટ્ઠબ્બાતિ.

ઇતિ સાધુજનપામોજ્જત્થાય કતે વિસુદ્ધિમગ્ગે

પઞ્ઞાભાવનાધિકારે

આયતનધાતુનિદ્દેસો નામ

પન્નરસમો પરિચ્છેદો.