૮. અનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનનિદ્દેસો

મરણસ્સતિકથા

૧૬૭. ઇદાનિ ઇતો અનન્તરાય મરણસ્સતિયા ભાવનાનિદ્દેસો અનુપ્પત્તો. તત્થ મરણન્તિ એકભવપરિયાપન્નસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદો. યં પનેતં અરહન્તાનં વટ્ટદુક્ખસમુચ્છેદસઙ્ખાતં સમુચ્છેદમરણં, સઙ્ખારાનં ખણભઙ્ગસઙ્ખાતં ખણિકમરણં, રુક્ખો મતો લોહં મતન્તિઆદીસુ સમ્મુતિમરણઞ્ચ, ન તં ઇધ અધિપ્પેતં.

યમ્પિ ચેતં અધિપ્પેતં, તં કાલમરણં અકાલમરણન્તિ દુવિધં હોતિ. તત્થ કાલમરણં પુઞ્ઞક્ખયેન વા આયુક્ખયેન વા ઉભયક્ખયેન વા હોતિ. અકાલમરણં કમ્મુપચ્છેદકકમ્મવસેન.

તત્થ યં વિજ્જમાનાયપિ આયુસન્તાનજનકપચ્ચયસમ્પત્તિયા કેવલં પટિસન્ધિજનકસ્સ કમ્મસ્સ વિપક્કવિપાકત્તા મરણં હોતિ, ઇદં પુઞ્ઞક્ખયેન મરણં નામ. યં ગતિકાલાહારાદિસમ્પત્તિયા અભાવેન અજ્જતનકાલપુરિસાનં વિય વસ્સસતમત્તપરિમાણસ્સ આયુનો ખયવસેન મરણં હોતિ, ઇદં આયુક્ખયેન મરણં નામ. યં પન દૂસીમારકલાબુરાજાદીનં વિય તઙ્ખણઞ્ઞેવ ઠાનાચાવનસમત્થેન કમ્મુના ઉપચ્છિન્નસન્તાનાનં, પુરિમકમ્મવસેન વા સત્થહરણાદીહિ ઉપક્કમેહિ ઉપચ્છિજ્જમાનસન્તાનાનં મરણં હોતિ, ઇદં અકાલમરણં નામ. તં સબ્બમ્પિ વુત્તપ્પકારેન જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદેન સઙ્ગહિતં. ઇતિ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદસઙ્ખાતસ્સ મરણસ્સ સરણં મરણસ્સતિ.

૧૬૮. તં ભાવેતુકામેન રહોગતેન પટિસલ્લીનેન ‘‘મરણં ભવિસ્સતિ, જીવિતિન્દ્રિયં ઉપચ્છિજ્જિસ્સતી’’તિ વા, ‘‘મરણં મરણ’’ન્તિ વા યોનિસો મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. અયોનિસો પવત્તયતો હિ ઇટ્ઠજનમરણાનુસ્સરણે સોકો ઉપ્પજ્જતિ વિજાતમાતુયા પિયપુત્તમરણાનુસ્સરણે વિય. અનિટ્ઠજનમરણાનુસ્સરણે પામોજ્જં ઉપ્પજ્જતિ વેરીનં વેરિમરણાનુસ્સરણે વિય. મજ્ઝત્તજનમરણાનુસ્સરણે સંવેગો ન ઉપ્પજ્જતિ મતકળેવરદસ્સને છવડાહકસ્સ વિય. અત્તનો મરણાનુસ્સરણે સન્તાસો ઉપ્પજ્જતિ ઉક્ખિત્તાસિકં વધકં દિસ્વા ભીરુકજાતિકસ્સ વિય. તદેતં સબ્બમ્પિ સતિસંવેગઞાણવિરહતો હોતિ. તસ્મા તત્થ તત્થ હતમતસત્તે ઓલોકેત્વા દિટ્ઠપુબ્બસમ્પત્તીનં સત્તાનં મતાનં મરણં આવજ્જેત્વા સતિઞ્ચ સંવેગઞ્ચ ઞાણઞ્ચ યોજેત્વા ‘‘મરણં ભવિસ્સતી’’તિઆદિના નયેન મનસિકારો પવત્તેતબ્બો. એવં પવત્તેન્તો હિ યોનિસો પવત્તેતિ, ઉપાયેન પવત્તેતીતિ અત્થો. એવં પવત્તયતોયેવ હિ એકચ્ચસ્સ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભન્તિ, મરણારમ્મણા સતિ સણ્ઠાતિ, ઉપચારપ્પત્તમેવ કમ્મટ્ઠાનં હોતિ.

૧૬૯. યસ્સ પન એત્તાવતા ન હોતિ, તેન વધકપચ્ચુપટ્ઠાનતો, સમ્પત્તિવિપત્તિતો, ઉપસંહરણતો, કાયબહુસાધારણતો, આયુદુબ્બલતો, અનિમિત્તતો, અદ્ધાનપરિચ્છેદતો, ખણપરિત્તતોતિ ઇમેહિ અટ્ઠહાકારેહિ મરણં અનુસ્સરિતબ્બં.

તત્થ વધકપચ્ચુપટ્ઠાનતોતિ વધકસ્સ વિય પચ્ચુપટ્ઠાનતો. યથા હિ ઇમસ્સ સીસં છિન્દિસ્સામીતિ અસિં ગહેત્વા ગીવાય ચારયમાનો વધકો પચ્ચુપટ્ઠિતોવ હોતિ, એવં મરણમ્પિ પચ્ચુપટ્ઠિતમેવાતિ અનુસ્સરિતબ્બં. કસ્મા? સહ જાતિયા આગતતો, જીવિતહરણતો ચ. યથા હિ અહિચ્છત્તકમકુળં મત્થકેન પંસું ગહેત્વાવ ઉગ્ગચ્છતિ, એવં સત્તા જરામરણં ગહેત્વાવ નિબ્બત્તન્તિ. તથા હિ નેસં પટિસન્ધિચિત્તં ઉપ્પાદાનન્તરમેવ જરં પત્વા પબ્બતસિખરતો પતિતસિલા વિય ભિજ્જતિ સદ્ધિં સમ્પયુત્તખન્ધેહિ. એવં ખણિકમરણં તાવ સહ જાતિયા આગતં. જાતસ્સ પન અવસ્સં મરણતો ઇધાધિપ્પેતમરણમ્પિ સહ જાતિયા આગતં. તસ્મા એસ સત્તો જાતકાલતો પટ્ઠાય યથા નામ ઉટ્ઠિતો સૂરિયો અત્થાભિમુખો ગચ્છતેવ, ગતગતટ્ઠાનતો ઈસકમ્પિ ન નિવત્તતિ. યથા વા નદી પબ્બતેય્યા સીઘસોતા હારહારિની સન્દતેવ વત્તતેવ ઈસકમ્પિ ન નિવત્તતિ, એવં ઈસકમ્પિ અનિવત્તમાનો મરણાભિમુખોવ યાતિ. તેન વુત્તં –

‘‘યમેકરત્તિં પઠમં, ગબ્ભે વસતિ માણવો;

અબ્ભુટ્ઠિતોવ સો યાતિ, સ ગચ્છં ન નિવત્તતી’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૩૬૩);

એવં ગચ્છતો ચસ્સ ગિમ્હાભિતત્તાનં કુન્નદીનં ખયો વિય, પાતો આપોરસાનુગતબન્ધનાનં દુમપ્ફલાનં પતનં વિય, મુગ્ગરાભિતાળિતાનં મત્તિકભાજનાનં ભેદો વિય, સૂરિયરસ્મિસમ્ફુટ્ઠાનં ઉસ્સાવબિન્દૂનં વિદ્ધંસનં વિય ચ મરણમેવ આસન્નં હોતિ. તેનાહ –

‘‘અચ્ચયન્તિ અહોરત્તા, જીવિતમુપરુજ્ઝતિ;

આયુ ખીયતિ મચ્ચાનં, કુન્નદીનંવ ઓદકં. (સં. નિ. ૧.૧૪૬);

‘‘ફલાનમિવ પક્કાનં, પાતો પપતતો ભયં;

એવં જાતાન મચ્ચાનં, નિચ્ચં મરણતો ભયં.

‘‘યથાપિ કુમ્ભકારસ્સ, કતં મત્તિકભાજનં;

ખુદ્દકઞ્ચ મહન્તઞ્ચ, યં પક્કં યઞ્ચ આમકં;

સબ્બં ભેદનપરિયન્તં, એવં મચ્ચાન જીવિતં’. (સુ. નિ. ૫૮૧-૫૮૨);

‘‘ઉસ્સાવોવ તિણગ્ગમ્હિ, સૂરિયુગ્ગમનં પતિ;

એવમાયુ મનુસ્સાનં, મા મં અમ્મ નિવારયા’’તિ. (જા. ૧.૧૧.૭૯);

એવં ઉક્ખિત્તાસિકો વધકો વિય સહ જાતિયા આગતં પનેતં મરણં ગીવાય અસિં ચારયમાનો સો વધકો વિય જીવિતં હરતિયેવ, ન અહરિત્વા નિવત્તતિ. તસ્મા સહ જાતિયા આગતતો, જીવિતહરણતો ચ ઉક્ખિત્તાસિકો વધકો વિય મરણમ્પિ પચ્ચુપટ્ઠિતમેવાતિ એવં વધકપચ્ચુપટ્ઠાનતો મરણં અનુસ્સરિતબ્બં.

૧૭૦. સમ્પત્તિવિપત્તિતોતિ ઇધ સમ્પત્તિ નામ તાવદેવ સોભતિ, યાવ નં વિપત્તિ નાભિભવતિ, ન ચ સા સમ્પત્તિ નામ અત્થિ, યા વિપત્તિં અતિક્કમ્મ તિટ્ઠેય્ય. તથા હિ –

‘‘સકલં મેદિનિં ભુત્વા, દત્વા કોટિસતં સુખી;

અડ્ઢામલકમત્તસ્સ, અન્તે ઇસ્સરતં ગતો.

‘‘તેનેવ દેહબન્ધેન, પુઞ્ઞમ્હિ ખયમાગતે;

મરણાભિમુખો સોપિ, અસોકો સોકમાગતો’’તિ.

અપિચ સબ્બં આરોગ્યં બ્યાધિપરિયોસાનં, સબ્બં યોબ્બનં જરાપરિયોસાનં, સબ્બં જીવિતં મરણપરિયોસાનં, સબ્બોયેવ લોકસન્નિવાસો જાતિયા અનુગતો, જરાય અનુસટો, બ્યાધિના અભિભૂતો, મરણેન અબ્ભાહતો. તેનાહ –

‘‘યથાપિ સેલા વિપુલા, નભં આહચ્ચ પબ્બતા;

સમન્તા અનુપરિયેય્યું, નિપ્પોથેન્તા ચતુદ્દિસા.

‘‘એવં જરા ચ મચ્ચુ ચ, અધિવત્તન્તિ પાણિને;

ખત્તિયે બ્રાહ્મણે વેસ્સે, સુદ્દે ચણ્ડાલપુક્કુસે;

ન કિઞ્ચિ પરિવજ્જેતિ, સબ્બમેવાભિમદ્દતિ.

‘‘ન તત્થ હત્થીનં ભૂમિ, ન રથાનં ન પત્તિયા;

ન ચાપિ મન્તયુદ્ધેન, સક્કા જેતું ધનેન વા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૩૬);

એવં જીવિતસમ્પત્તિયા મરણવિપત્તિપરિયોસાનતં વવત્થપેન્તેન સમ્પત્તિવિપત્તિતો મરણં અનુસ્સરિતબ્બં.

૧૭૧. ઉપસંહરણતોતિ પરેહિ સદ્ધિં અત્તનો ઉપસંહરણતો. તત્થ સત્તહાકારેહિ ઉપસંહરણતો મરણં અનુસ્સરિતબ્બં, યસમહત્તતો, પુઞ્ઞમહત્તતો, થામમહત્તતો, ઇદ્ધિમહત્તતો, પઞ્ઞામહત્તતો, પચ્ચેકબુદ્ધતો, સમ્માસમ્બુદ્ધતોતિ. કથં? ઇદં મરણં નામ મહાયસાનં મહાપરિવારાનં સમ્પન્નધનવાહનાનં મહાસમ્મતમન્ધાતુમહાસુદસ્સન દળ્હનેમિ નિમિપ્પભુતીનમ્પિ ઉપરિ નિરાસઙ્કમેવ પતિતં, કિમઙ્ગં પન મય્હં ઉપરિ ન પતિસ્સતિ?

મહાયસા રાજવરા, મહાસમ્મતઆદયો;

તેપિ મચ્ચુવસં પત્તા, માદિસેસુ કથાવ કાતિ.

એવં તાવ યસમહત્તતો અનુસ્સરિતબ્બં.

કથં પુઞ્ઞમહત્તતો?

જોતિકો જટિલો ઉગ્ગો, મેણ્ડકો અથ પુણ્ણકો;

એતે ચઞ્ઞે ચ યે લોકે, મહાપુઞ્ઞાતિ વિસ્સુતા;

સબ્બે મરણમાપન્ના, માદિસેસુ કથાવ કાતિ.

એવં પુઞ્ઞમહત્તતો અનુસ્સરિતબ્બં.

કથં થામમહત્તતો?

વાસુદેવો બલદેવો, ભીમસેનો યુધિટ્ઠિલો;

ચાનુરો યો મહામલ્લો, અન્તકસ્સ વસં ગતા.

એવં થામબલૂપેતા, ઇતિ લોકમ્હિ વિસ્સુતા;

એતેપિ મરણં યાતા, માદિસેસુ કથાવ કાતિ.

એવં થામમહત્તતો અનુસ્સરિતબ્બં.

કથં ઇદ્ધિમહત્તતો?

પાદઙ્ગુટ્ઠકમત્તેન, વેજયન્તમકમ્પયિ;

યો નામિદ્ધિમતં સેટ્ઠો, દુતિયો અગ્ગસાવકો.

સોપિ મચ્ચુમુખં ઘોરં, મિગો સીહમુખં વિય;

પવિટ્ઠો સહ ઇદ્ધીહિ, માદિસેસુ કથાવ કાતિ.

એવં ઇદ્ધિમહત્તતો અનુસ્સરિતબ્બં.

કથં પઞ્ઞામહત્તતો?

લોકનાથં ઠપેત્વાન, યે ચઞ્ઞે અત્થિ પાણિનો;

પઞ્ઞાય સારિપુત્તસ્સ, કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં.

એવં નામ મહાપઞ્ઞો, પઠમો અગ્ગસાવકો;

મરણસ્સ વસં પત્તો, માદિસેસુ કથાવ કાતિ.

એવં પઞ્ઞામહત્તતો અનુસ્સરિતબ્બં.

કથં પચ્ચેકબુદ્ધતો? યેપિ તે અત્તનો ઞાણવીરિયબલેન સબ્બકિલેસસત્તુનિમ્મથનં કત્વા પચ્ચેકબોધિં પત્તા ખગ્ગવિસાણકપ્પા સયમ્ભુનો, તેપિ મરણતો ન મુત્તા, કુતો પનાહં મુચ્ચિસ્સામીતિ.

તં તં નિમિત્તમાગમ્મ, વીમંસન્તા મહેસયો;

સયમ્ભુઞ્ઞાણતેજેન, યે પત્તા આસવક્ખયં.

એકચરિયનિવાસેન, ખગ્ગસિઙ્ગસમૂપમા;

તેપિ નાતિગતા મચ્ચું, માદિસેસુ કથાવ કાતિ.

એવં પચ્ચેકબુદ્ધતો અનુસ્સરિતબ્બં.

કથં સમ્માસમ્બુદ્ધતો? યોપિ સો ભગવા અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતદ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવિચિત્રરૂપકાયો સબ્બાકારપરિસુદ્ધસીલક્ખન્ધાદિગુણરતનસમિદ્ધધમ્મકાયો યસમહત્તપુઞ્ઞમહત્તથામમહત્તઇદ્ધિમહત્તપઞ્ઞામહત્તાનં પારં ગતો અસમો અસમસમો અપ્પટિપુગ્ગલો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, સોપિ સલિલવુટ્ઠિનિપાતેન મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો વિય મરણવુટ્ઠિનિપાતેન ઠાનસો વૂપસન્તો.

એવં મહાનુભાવસ્સ, યં નામેતં મહેસિનો;

ન ભયેન ન લજ્જાય, મરણં વસમાગતં.

નિલ્લજ્જં વીતસારજ્જં, સબ્બસત્તાભિમદ્દનં;

તયિદં માદિસં સત્તં, કથં નાભિભવિસ્સતીતિ.

એવં સમ્માસમ્બુદ્ધતો અનુસ્સરિતબ્બં.

તસ્સેવં યસમહત્તતાદિસમ્પન્નેહિ પરેહિ સદ્ધિં મરણસામઞ્ઞતાય અત્તાનં ઉપસંહરિત્વા તેસં વિય સત્તવિસેસાનં મય્હમ્પિ મરણં ભવિસ્સતીતિ અનુસ્સરતો ઉપચારપ્પત્તં કમ્મટ્ઠાનં હોતીતિ. એવં ઉપસંહરણતો મરણં અનુસ્સરિતબ્બં.

૧૭૨. કાયબહુસાધારણતોતિ અયં કાયો બહુસાધારણો. અસીતિયા તાવ કિમિકુલાનં સાધારણો, તત્થ છવિનિસ્સિતા પાણા છવિં ખાદન્તિ, ચમ્મનિસ્સિતા ચમ્મં ખાદન્તિ, મંસનિસ્સિતા મંસં ખાદન્તિ, ન્હારુનિસ્સિતા ન્હારું ખાદન્તિ, અટ્ઠિનિસ્સિતા અટ્ઠિં ખાદન્તિ, મિઞ્જનિસ્સિતા મિઞ્જં ખાદન્તિ. તત્થેવ જાયન્તિ જીયન્તિ મીયન્તિ, ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોન્તિ. કાયોવ નેસં સૂતિઘરઞ્ચેવ ગિલાનસાલા ચ સુસાનઞ્ચ વચ્ચકુટિ ચ પસ્સાવદોણિકા ચ. સ્વાયં તેસમ્પિ કિમિકુલાનં પકોપેન મરણં નિગચ્છતિયેવ. યથા ચ અસીતિયા કિમિકુલાનં, એવં અજ્ઝત્તિકાનંયેવ અનેકસતાનં રોગાનં બાહિરાનઞ્ચ અહિવિચ્છિકાદીનં મરણસ્સ પચ્ચયાનં સાધારણો.

યથા હિ ચતુમહાપથે ઠપિતે લક્ખમ્હિ સબ્બદિસાહિ આગતા સરસત્તિતોમરપાસાણાદયો નિપતન્તિ, એવં કાયેપિ સબ્બુપદ્દવા નિપતન્તિ. સ્વાયં તેસમ્પિ ઉપદ્દવાનં નિપાતેન મરણં નિગચ્છતિયેવ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દિવસે નિક્ખન્તે રત્તિયા પટિહિતાય ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ, બહુકા ખો મે પચ્ચયા મરણસ્સ, અહિ વા મં ડંસેય્ય, વિચ્છિકો વા મં ડંસેય્ય, સતપદી વા મં ડંસેય્ય, તેન મે અસ્સ કાલઙ્કિરિયા, સો મમસ્સ અન્તરાયો, ઉપક્ખલિત્વા વા પપતેય્યં, ભત્તં વા મે ભુત્તં બ્યાપજ્જેય્ય, પિત્તં વા મે કુપ્પેય્ય, સેમ્હં વા મે કુપ્પેય્ય, સત્થકા વા મે વાતા કુપ્પેય્યું, તેન મે અસ્સ કાલઙ્કિરિયા, સો મમસ્સ અન્તરાયો’’તિ. એવં (અ. નિ. ૬.૨૦) કાયબહુસાધારણતો મરણં અનુસ્સરિતબ્બં.

૧૭૩. આયુદુબ્બલતોતિ આયુ નામેતં અબલં દુબ્બલં. તથા હિ સત્તાનં જીવિતં અસ્સાસપસ્સાસૂપનિબદ્ધઞ્ચેવ ઇરિયાપથૂપનિબદ્ધઞ્ચ સીતુણ્હૂપનિબદ્ધઞ્ચ મહાભૂતૂપનિબદ્ધઞ્ચ આહારૂપનિબદ્ધઞ્ચ. તદેતં અસ્સાસપસ્સાસાનં સમવુત્તિતં લભમાનમેવ પવત્તતિ. બહિ નિક્ખન્તનાસિકવાતે પન અન્તો અપવિસન્તે, પવિટ્ઠે વા અનિક્ખમન્તે મતો નામ હોતિ. ચતુન્નં ઇરિયાપથાનમ્પિ સમવુત્તિતં લભમાનમેવ પવત્તતિ. અઞ્ઞતરઞ્ઞતરસ્સ પન અધિમત્તતાય આયુસઙ્ખારા ઉપચ્છિજ્જન્તિ. સીતુણ્હાનમ્પિ સમવુત્તિતં લભમાનમેવ પવત્તતિ. અતિસીતેન પન અતિઉણ્હેન વા અભિભૂતસ્સ વિપજ્જતિ. મહાભૂતાનમ્પિ સમવુત્તિતં લભમાનમેવ પવત્તતિ. પથવીધાતુયા પન આપોધાતુઆદીનં વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરસ્સ પકોપેન બલસમ્પન્નોપિ પુગ્ગલો પત્થદ્ધકાયો વા અતિસારાદિવસેન કિલિન્નપૂતિકાયો વા મહાડાહપરેતો વા સમ્ભિજ્જમાનસન્ધિબન્ધનો વા હુત્વા જીવિતક્ખયં પાપુણાતિ. કબળીકારાહારમ્પિ યુત્તકાલે લભન્તસ્સેવ જીવિતં પવત્તતિ, આહારં અલભમાનસ્સ પન પરિક્ખયં ગચ્છતીતિ. એવં આયુદુબ્બલતો મરણં અનુસ્સરિતબ્બં.

૧૭૪. અનિમિત્તતોતિ અવવત્થાનતો, પરિચ્છેદાભાવતોતિ અત્થો. સત્તાનં હિ –

જીવિતં બ્યાધિ કાલો ચ, દેહનિક્ખેપનં ગતિ;

પઞ્ચેતે જીવલોકસ્મિં, અનિમિત્તા ન નાયરે.

તત્થ જીવિતં તાવ ‘‘એત્તકમેવ જીવિતબ્બં, ન ઇતો પર’’ન્તિ વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તં. કલલકાલેપિ હિ સત્તા મરન્તિ, અબ્બુદપેસિઘનમાસિકદ્વેમાસતેમાસચતુમાસપઞ્ચમાસદસમાસકાલેપિ. કુચ્છિતો નિક્ખન્તસમયેપિ. તતો પરં વસ્સસતસ્સ અન્તોપિ બહિપિ મરન્તિયેવ. બ્યાધિપિ ‘‘ઇમિનાવ બ્યાધિના સત્તા મરન્તિ, નાઞ્ઞેના’’તિ વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તો. ચક્ખુરોગેનાપિ હિ સત્તા મરન્તિ, સોતરોગાદીનં અઞ્ઞતરેનાપિ. કાલોપિ ‘‘ઇમસ્મિંયેવ કાલે મરિતબ્બં, નાઞ્ઞસ્મિ’’ન્તિ એવં વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તો. પુબ્બણ્હેપિ હિ સત્તા મરન્તિ, મજ્ઝન્હિકાદીનં અઞ્ઞતરસ્મિમ્પિ. દેહનિક્ખેપનમ્પિ ‘‘ઇધેવ મીયમાનાનં દેહેન પતિતબ્બં, નાઞ્ઞત્રા’’તિ એવં વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તં. અન્તોગામે જાતાનં હિ બહિગામેપિ અત્તભાવો પતતિ. બહિગામે જાતાનમ્પિ અન્તોગામે. તથા થલજાનં વા જલે, જલજાનં વા થલેતિ અનેકપ્પકારતો વિત્થારેતબ્બં. ગતિપિ ‘‘ઇતો ચુતેન ઇધ નિબ્બત્તિતબ્બ’’ન્તિ એવં વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તા. દેવલોકતો હિ ચુતા મનુસ્સેસુપિ નિબ્બત્તન્તિ, મનુસ્સલોકતો ચુતા દેવલોકાદીનમ્પિ યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્તન્તીતિ એવં યન્તયુત્તગોણો વિય ગતિપઞ્ચકે લોકો સમ્પરિવત્તતીતિ એવં અનિમિત્તતો મરણં અનુસ્સરિતબ્બં.

૧૭૫. અદ્ધાનપરિચ્છેદતોતિ મનુસ્સાનં જીવિતસ્સ નામ એતરહિ પરિત્તો અદ્ધા. યો ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં, અપ્પં વા ભિય્યો. તેનાહ ભગવા – ‘‘અપ્પમિદં, ભિક્ખવે, મનુસ્સાનં આયુ, ગમનીયો સમ્પરાયો, કત્તબ્બં કુસલં, ચરિતબ્બં બ્રહ્મચરિયં, નત્થિ જાતસ્સ અમરણં. યો, ભિક્ખવે, ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં, અપ્પં વા ભિય્યોતિ.

અપ્પમાયુમનુસ્સાનં, હીળેય્ય નં સુપોરિસો;

ચરેય્યાદિત્તસીસોવ, નત્થિ મચ્ચુસ્સ નાગમોતિ. (સં. નિ. ૧.૧૪૫);

અપરમ્પિ આહ – ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, અરકો નામ સત્થા અહોસી’’તિ સબ્બમ્પિ સત્તહિ ઉપમાહિ અલઙ્કતં સુત્તં વિત્થારેતબ્બં.

અપરમ્પિ આહ – ‘‘યોચાયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં મરણસ્સતિં ભાવેતિ, અહો વતાહં રત્તિન્દિવં જીવેય્યં, ભગવતો સાસનં મનસિકરેય્યં, બહું વત મે કતં અસ્સાતિ. યોચાયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં મરણસ્સતિં ભાવેતિ, અહો વતાહં દિવસં જીવેય્યં, ભગવતો સાસનં મનસિકરેય્યં, બહું વત મે કતં અસ્સાતિ. યો ચાયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં મરણસ્સતિં ભાવેતિ, અહો વતાહં તદન્તરં જીવેય્યં, યદન્તરં એકં પિણ્ડપાતં ભુઞ્જામિ, ભગવતો સાસનં મનસિકરેય્યં, બહું વત મે કતં અસ્સાતિ. યો ચાયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં મરણસ્સતિં ભાવેતિ, અહો વતાહં તદન્તરં જીવેય્યં, યદન્તરં ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે સઙ્ખાદિત્વા અજ્ઝોહરામિ, ભગવતો સાસનં મનસિકરેય્યં, બહું વત મે કતં અસ્સાતિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ પમત્તા વિહરન્તિ, દન્ધં મરણસ્સતિં ભાવેન્તિ આસવાનં ખયાય. યો ચ ખ્વાયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં મરણસ્સતિં ભાવેતિ, અહો વતાહં તદન્તરં જીવેય્યં, યદન્તરં એકં આલોપં સઙ્ખાદિત્વા અજ્ઝોહરામિ, ભગવતો સાસનં મનસિકરેય્યં, બહું વત મે કતં અસ્સાતિ. યો ચાયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં મરણસ્સતિં ભાવેતિ, અહો વતાહં તદન્તરં જીવેય્યં, યદન્તરં અસ્સસિત્વા વા પસ્સસામિ, પસ્સસિત્વા વા અસ્સસામિ, ભગવતો સાસનં મનસિકરેય્યં, બહું વત મે કતં અસ્સાતિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ અપ્પમત્તા વિહરન્તિ, તિક્ખં મરણસ્સતિં ભાવેન્તિ આસવાનં ખયાયા’’તિ (અ. નિ. ૬.૧૯). એવં ચતુપઞ્ચાલોપસઙ્ખાદનમત્તં અવિસ્સાસિયો પરિત્તો જીવિતસ્સ અદ્ધાતિ એવં અદ્ધાનપરિચ્છેદતો મરણં અનુસ્સરિતબ્બં.

૧૭૬. ખણપરિત્તતોતિ પરમત્થતો હિ અતિપરિત્તો સત્તાનં જીવિતક્ખણો એકચિત્તપ્પવત્તિમત્તોયેવ. યથા નામ રથચક્કં પવત્તમાનમ્પિ એકેનેવ નેમિપ્પદેસેન પવત્તતિ, તિટ્ઠમાનમ્પિ એકેનેવ તિટ્ઠતિ, એવમેવ એકચિત્તક્ખણિકં સત્તાનં જીવિતં. તસ્મિં ચિત્તે નિરુદ્ધમત્તે સત્તો નિરુદ્ધોતિ વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘અતીતે ચિત્તક્ખણે જીવિત્થ, ન જીવતિ, ન જીવિસ્સતિ. અનાગતે ચિત્તક્ખણે ન જીવિત્થ, ન જીવતિ, જીવિસ્સતિ. પચ્ચુપ્પન્ને ચિત્તક્ખણે ન જીવિત્થ, જીવતિ, ન જીવિસ્સતિ.

‘‘જીવિતં અત્તભાવો ચ, સુખદુક્ખા ચ કેવલા;

એકચિત્તસમાયુત્તા, લહુ સો વત્તતે ખણો.

‘‘યે નિરુદ્ધા મરન્તસ્સ, તિટ્ઠમાનસ્સ વા ઇધ;

સબ્બેપિ સદિસા ખન્ધા, ગતા અપ્પટિસન્ધિકા.

‘‘અનિબ્બત્તેન ન જાતો, પચ્ચુપ્પન્નેન જીવતિ;

ચિત્તભઙ્ગા મતો લોકો, પઞ્ઞત્તિ પરમત્થિયા’’તિ. (મહાનિ. ૩૯);

એવં ખણપરિત્તતો મરણં અનુસ્સરિતબ્બં.

૧૭૭. ઇતિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં આકારાનં અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન અનુસ્સરતોપિ પુનપ્પુનં મનસિકારવસેન ચિત્તં આસેવનં લભતિ, મરણારમ્મણા સતિ સન્તિટ્ઠતિ, નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભન્તિ, ઝાનઙ્ગાનિ પાતુભવન્તિ. સભાવધમ્મત્તા પન સંવેજનીયત્તા ચ આરમ્મણસ્સ અપ્પનં અપ્પત્વા ઉપચારપ્પત્તમેવ ઝાનં હોતિ. લોકુત્તરજ્ઝાનં પન દુતિયચતુત્થાનિ ચ આરુપ્પજ્ઝાનાનિ સભાવધમ્મેપિ ભાવનાવિસેસેન અપ્પનં પાપુણન્તિ. વિસુદ્ધિભાવનાનુક્કમવસેન હિ લોકુત્તરં અપ્પનં પાપુણાતિ. આરમ્મણાતિક્કમભાવનાવસેન આરુપ્પં. અપ્પનાપત્તસ્સેવ હિ ઝાનસ્સ આરમ્મણસમતિક્કમનમત્તં તત્થ હોતિ. ઇધ પન તદુભયમ્પિ નત્થિ. તસ્મા ઉપચારપ્પત્તમેવ ઝાનં હોતિ. તદેતં મરણસ્સતિબલેન ઉપ્પન્નત્તા મરણસ્સતિચ્ચેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

ઇમઞ્ચ પન મરણસ્સતિં અનુયુત્તો ભિક્ખુ સતતં અપ્પમત્તો હોતિ, સબ્બભવેસુ અનભિરતિસઞ્ઞં પટિલભતિ, જીવિતનિકન્તિં જહાતિ, પાપગરહી હોતિ, અસન્નિધિબહુલો પરિક્ખારેસુ વિગતમલમચ્છેરો, અનિચ્ચસઞ્ઞા ચસ્સ પરિચયં ગચ્છતિ, તદનુસારેનેવ દુક્ખસઞ્ઞા અનત્તસઞ્ઞા ચ ઉપટ્ઠાતિ. યથા અભાવિતમરણા સત્તા સહસા વાળમિગયક્ખસપ્પચોરવધકાભિભૂતા વિય મરણસમયે ભયં સન્તાસં સમ્મોહં આપજ્જન્તિ, એવં અનાપજ્જિત્વા અભયો અસમ્મૂળ્હો કાલં કરોતિ. સચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે અમતં નારાધેતિ, કાયસ્સ ભેદા સુગતિપરાયનો હોતિ.

તસ્મા હવે અપ્પમાદં, કયિરાથ સુમેધસો;

એવં મહાનુભાવાય, મરણસ્સતિયા સદાતિ.

ઇદં મરણસ્સતિયં વિત્થારકથામુખં.

કાયગતાસતિકથા

૧૭૮. ઇદાનિ યં તં અઞ્ઞત્ર બુદ્ધુપ્પાદા અપ્પવત્તપુબ્બં સબ્બતિત્થિયાનં અવિસયભૂતં તેસુ તેસુ સુત્તન્તેસુ ‘‘એકધમ્મો, ભિક્ખવે, ભાવિતો બહુલીકતો મહતો સંવેગાય સંવત્તતિ. મહતો અત્થાય સંવત્તતિ. મહતો યોગક્ખેમાય સંવત્તતિ. મહતો સતિસમ્પજઞ્ઞાય સંવત્તતિ. ઞાણદસ્સનપટિલાભાય સંવત્તતિ. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતિ. વિજ્જાવિમુત્તિફલસચ્છિકિરિયાય સંવત્તતિ. કતમો એકધમ્મો? કાયગતા સતિ… (અ. નિ. ૧.૫૬૩ આદયો). અમતં તે, ભિક્ખવે, પરિભુઞ્જન્તિ, યે કાયગતાસતિં પરિભુઞ્જન્તિ. અમતં તે, ભિક્ખવે, ન પરિભુઞ્જન્તિ, યે કાયગતાસતિં ન પરિભુઞ્જન્તિ. અમતં તેસં, ભિક્ખવે, પરિભુત્તં… અપરિભુત્તં… પરિહીનં… અપરિહીનં… વિરદ્ધં… અવિરદ્ધં, યેસં કાયગતાસતિ આરદ્ધાતિ (અ. નિ. ૧.૬૦૩) એવં ભગવતા અનેકેહિ આકારેહિ પસંસિત્વા ‘‘કથં ભાવિતા, ભિક્ખવે, કાયગતાસતિ કથં બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૧૫૪) નયેન આનાપાનપબ્બં, ઇરિયાપથપબ્બં, ચતુસમ્પજઞ્ઞપબ્બં, પટિક્કૂલમનસિકારપબ્બં, ધાતુમનસિકારપબ્બં, નવસિવથિકપબ્બાનીતિ ઇમેસં ચુદ્દસન્નં પબ્બાનં વસેન કાયગતાસતિકમ્મટ્ઠાનં નિદ્દિટ્ઠં, તસ્સ ભાવનાનિદ્દેસો અનુપ્પત્તો.

તત્થ યસ્મા ઇરિયાપથપબ્બં ચતુસમ્પજઞ્ઞપબ્બં ધાતુમનસિકારપબ્બન્તિ ઇમાનિ તીણિ વિપસ્સનાવસેન વુત્તાનિ. નવ સિવથિકપબ્બાનિ વિપસ્સનાઞાણેસુયેવ આદીનવાનુપસ્સનાવસેન વુત્તાનિ. યાપિ ચેત્થ ઉદ્ધુમાતકાદીસુ સમાધિભાવના ઇજ્ઝેય્ય, સા અસુભનિદ્દેસે પકાસિતાયેવ. આનાપાનપબ્બં પન પટિક્કૂલમનસિકારપબ્બઞ્ચ ઇમાનેવેત્થ દ્વે સમાધિવસેન વુત્તાનિ. તેસુ આનાપાનપબ્બં આનાપાનસ્સતિવસેન વિસું કમ્મટ્ઠાનંયેવ. યં પનેતં ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા તચપરિયન્તં પૂરં નાનપ્પકારસ્સ અસુચિનો પચ્ચવેક્ખતિ. અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા…પે… મુત્ત’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૧૫૪) એવં મત્થલુઙ્ગં અટ્ઠિમિઞ્જેન સઙ્ગહેત્વા પટિક્કૂલમનસિકારવસેન દેસિતં દ્વત્તિંસાકારકમ્મટ્ઠાનં, ઇદમિધ કાયગતાસતીતિ અધિપ્પેતં.

૧૭૯. તત્થાયં પાળિવણ્ણનાપુબ્બઙ્ગમો ભાવનાનિદ્દેસો. ઇમમેવ કાયન્તિ ઇમં ચતુમહાભૂતિકં પૂતિકાયં. ઉદ્ધં પાદતલાતિ પાદતલતો ઉપરિ. અધો કેસમત્થકાતિ કેસગ્ગતો હેટ્ઠા. તચપરિયન્તન્તિ તિરિયં તચપરિચ્છિન્નં. પૂરં નાનપ્પકારસ્સ અસુચિનો પચ્ચવેક્ખતીતિ નાનપ્પકારકેસાદિઅસુચિભરિતો અયં કાયોતિ પસ્સતિ. કથં? અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા…પે… મુત્તન્તિ.

તત્થ અત્થીતિ સંવિજ્જન્તિ. ઇમસ્મિન્તિ ય્વાયં ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા તચપરિયન્તો પૂરો નાનપ્પકારસ્સ અસુચિનોતિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં. કાયેતિ સરીરે. સરીરં હિ અસુચિસઞ્ચયતો કુચ્છિતાનં કેસાદીનઞ્ચેવ ચક્ખુરોગાદીનઞ્ચ રોગસતાનં આયભૂતતો કાયોતિ વુચ્ચતિ. કેસા લોમાતિ એતે કેસાદયો દ્વત્તિંસાકારા. તત્થ અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા, અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે લોમાતિ એવં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો.

ઇમસ્મિં હિ પાદતલા પટ્ઠાય ઉપરિ, કેસમત્થકા પટ્ઠાય હેટ્ઠા, તચતો પટ્ઠાય પરિતોતિ એત્તકે બ્યામમત્તે કળેવરે સબ્બાકારેનપિ વિચિનન્તો ન કોચિ કિઞ્ચિ મુત્તં વા મણિં વા વેળુરિયં વા અગરું વા કુઙ્કુમં વા કપ્પૂરં વા વાસચુણ્ણાદિં વા અણુમત્તમ્પિ સુચિભાવં પસ્સતિ, અથ ખો પરમદુગ્ગન્ધજેગુચ્છં અસિરિકદસ્સનં નાનપ્પકારં કેસલોમાદિભેદં અસુચિંયેવ પસ્સતિ. તેન વુત્તં ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા…પે… મુત્ત’’ન્તિ. અયમેત્થ પદસમ્બન્ધતો વણ્ણના.

૧૮૦. ઇમં પન કમ્મટ્ઠાનં ભાવેતુકામેન આદિકમ્મિકેન કુલપુત્તેન વુત્તપ્પકારં કલ્યાણમિત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ઇદં કમ્મટ્ઠાનં ગહેતબ્બં. તેનાપિસ્સ કમ્મટ્ઠાનં કથેન્તેન સત્તધા ઉગ્ગહકોસલ્લં દસધા ચ મનસિકારકોસલ્લં આચિક્ખિતબ્બં. તત્થ વચસા મનસા વણ્ણતો સણ્ઠાનતો દિસતો ઓકાસતો પરિચ્છેદતોતિ એવં સત્તધા ઉગ્ગહકોસલ્લં આચિક્ખિતબ્બં.

ઇમસ્મિં હિ પટિક્કૂલમનસિકારકમ્મટ્ઠાને યોપિ તિપિટકો હોતિ, તેનાપિ મનસિકારકાલે પઠમં વાચાય સજ્ઝાયો કાતબ્બો. એકચ્ચસ્સ હિ સજ્ઝાયં કરોન્તસ્સેવ કમ્મટ્ઠાનં પાકટં હોતિ મલયવાસી મહાદેવત્થેરસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનાનં દ્વિન્નં થેરાનં વિય. થેરો કિર તેહિ કમ્મટ્ઠાનં યાચિતો ચત્તારો માસે ઇમંયેવ સજ્ઝાયં કરોથાતિ દ્વત્તિંસાકારપાળિં અદાસિ. તે કિઞ્ચાપિ નેસં દ્વે તયો નિકાયા પગુણા, પદક્ખિણગ્ગાહિતાય પન ચત્તારો માસે દ્વત્તિંસાકારં સજ્ઝાયન્તાવ સોતાપન્ના અહેસું. તસ્મા કમ્મટ્ઠાનં કથેન્તેન આચરિયેન અન્તેવાસિકો વત્તબ્બો ‘‘પઠમં તાવ વાચાય સજ્ઝાયં કરોહી’’તિ.

કરોન્તેન ચ તચપઞ્ચકાદીનિ પરિચ્છિન્દિત્વા અનુલોમપટિલોમવસેન સજ્ઝાયો કાતબ્બો. કેસા લોમા નખા દન્તા તચોતિ હિ વત્વા પુન પટિલોમતો તચો દન્તા નખા લોમા કેસાતિ વત્તબ્બં.

તદનન્તરં વક્કપઞ્ચકે મંસં ન્હારુ અટ્ઠિ અટ્ઠિમિઞ્જં વક્કન્તિ વત્વા પુન પટિલોમતો વક્કં અટ્ઠિમિઞ્જં અટ્ઠિ ન્હારુ મંસં, તચો દન્તા નખા લોમા કેસાતિ વત્તબ્બં.

તતો પપ્ફાસપઞ્ચકે હદયં યકનં કિલોમકં પિહકં પપ્ફાસન્તિ વત્વા પુન પટિલોમતો પપ્ફાસં પિહકં કિલોમકં યકનં હદયં, વક્કં અટ્ઠિમિઞ્જં અટ્ઠિ ન્હારુ મંસં, તચો દન્તા નખા લોમા કેસાતિ વત્તબ્બં.

તતો મત્થલુઙ્ગપઞ્ચકે અન્તં અન્તગુણં ઉદરિયં કરીસં મત્થલુઙ્ગન્તિ વત્વા પુન પટિલોમતો મત્થલુઙ્ગં કરીસં ઉદરિયં અન્તગુણં અન્તં, પપ્ફાસં પિહકં કિલોમકં યકનં હદયં, વક્કં અટ્ઠિમિઞ્જં અટ્ઠિ ન્હારુ મંસં, તચો દન્તા નખા લોમા કેસાતિ વત્તબ્બં.

તતો મેદછક્કે પિત્તં સેમ્હં પુબ્બો લોહિતં સેદો મેદોતિ વત્વા પુન પટિલોમતો મેદો સેદો લોહિતં પુબ્બો સેમ્હં પિત્તં, મત્થલુઙ્ગં કરીસં ઉદરિયં અન્તગુણં અન્તં, પપ્ફાસં પિહકં કિલોમકં યકનં હદયં, વક્કં અટ્ઠિમિઞ્જં અટ્ઠિ ન્હારુ મંસં, તચો દન્તા નખા લોમા કેસાતિ વત્તબ્બં.

તતો મુત્તછક્કે અસ્સુ વસા ખેળો સિઙ્ઘાણિકા લસિકા મુત્તન્તિ વત્વા પુન પટિલોમતો મુત્તં લસિકા સિઙ્ઘાણિકા ખેળો વસા અસ્સુ, મેદો સેદો લોહિતં પુબ્બો સેમ્હં પિત્તં, મત્થલુઙ્ગં કરીસં ઉદરિયં અન્તગુણં અન્તં, પપ્ફાસં પિહકં કિલોમકં યકનં હદયં, વક્કં અટ્ઠિમિઞ્જં અટ્ઠિ ન્હારુ મંસં, તચો દન્તા નખા લોમા કેસાતિ વત્તબ્બં.

એવં કાલસતં કાલસહસ્સં કાલસતસહસ્સમ્પિ વાચાય સજ્ઝાયો કાતબ્બો. વચસા સજ્ઝાયેન હિ કમ્મટ્ઠાનતન્તિ પગુણા હોતિ, ન ઇતો ચિતો ચ ચિત્તં વિધાવતિ. કોટ્ઠાસા પાકટા હોન્તિ, હત્થસઙ્ખલિકા વિય વતિપાદપન્તિ વિય ચ ખાયન્તિ.

યથા પન વચસા, તથેવ મનસાપિ સજ્ઝાયો કાતબ્બો. વચસા સજ્ઝાયો હિ મનસા સજ્ઝાયસ્સ પચ્ચયો હોતિ. મનસા સજ્ઝાયો લક્ખણપટિવેધસ્સ પચ્ચયો હોતિ.

વણ્ણતોતિ કેસાદીનં વણ્ણો વવત્થપેતબ્બો.

સણ્ઠાનતોતિ તેસઞ્ઞેવ સણ્ઠાનં વવત્થપેતબ્બં.

દિસતોતિ ઇમસ્મિં હિ સરીરે નાભિતો ઉદ્ધં ઉપરિમદિસા, અધો હેટ્ઠિમદિસા, તસ્મા અયં કોટ્ઠાસો ઇમિસ્સા નામ દિસાયાતિ દિસા વવત્થપેતબ્બા.

ઓકાસતોતિ અયં કોટ્ઠાસો ઇમસ્મિં નામ ઓકાસે પતિટ્ઠિતોતિ એવં તસ્સ તસ્સ ઓકાસો વવત્થપેતબ્બો.

પરિચ્છેદતોતિ સભાગપરિચ્છેદો વિસભાગપરિચ્છેદોતિ દ્વે પરિચ્છેદા. તત્થ અયં કોટ્ઠાસો હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ તિરિયઞ્ચ ઇમિના નામ પરિચ્છિન્નોતિ એવં સભાગપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. કેસા ન લોમા, લોમાપિ ન કેસાતિ એવં અમિસ્સકતાવસેન વિસભાગપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો.

એવં સત્તધા ઉગ્ગહકોસલ્લં આચિક્ખન્તેન પન ઇદં કમ્મટ્ઠાનં અસુકસ્મિં સુત્તે પટિક્કૂલવસેન કથિતં, અસુકસ્મિં ધાતુવસેનાતિ ઞત્વા આચિક્ખિતબ્બં. ઇદઞ્હિ મહાસતિપટ્ઠાને (દી. નિ. ૨.૩૭૭) પટિક્કૂલવસેનેવ કથિતં. મહાહત્થિપદોપમ(મ. નિ. ૧.૩૦૦ આદયો) મહારાહુલોવાદ(મ. નિ. ૨.૧૧૩ આદયો) ધાતુવિભઙ્ગેસુ(મ. નિ. ૩.૩૪૨ આદયો) ધાતુવસેન કથિતં. કાયગતાસતિસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૫૩) પન યસ્સ વણ્ણતો ઉપટ્ઠાતિ, તં સન્ધાય ચત્તારિ ઝાનાનિ વિભત્તાનિ. તત્થ ધાતુવસેન કથિતં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં હોતિ. પટિક્કૂલવસેન કથિતં સમથકમ્મટ્ઠાનં. તદેતં ઇધ સમથકમ્મટ્ઠાનમેવાતિ.

૧૮૧. એવં સત્તધા ઉગ્ગહકોસલ્લં આચિક્ખિત્વા અનુપુબ્બતો, નાતિસીઘતો, નાતિસણિકતો, વિક્ખેપપટિબાહનતો, પણ્ણત્તિસમતિક્કમનતો, અનુપુબ્બમુઞ્ચનતો, અપ્પનાતો, તયો ચ સુત્તન્તાતિ એવં દસધા મનસિકારકોસલ્લં આચિક્ખિતબ્બં. તત્થ અનુપુબ્બતોતિ ઇદઞ્હિ સજ્ઝાયકરણતો પટ્ઠાય અનુપટિપાટિયા મનસિકાતબ્બં, ન એકન્તરિકાય. એકન્તરિકાય હિ મનસિકરોન્તો યથા નામ અકુસલો પુરિસો દ્વત્તિંસપદં નિસ્સેણિં એકન્તરિકાય આરોહન્તો કિલન્તકાયો પતતિ, ન આરોહનં સમ્પાદેતિ, એવમેવ ભાવનાસમ્પત્તિવસેન અધિગન્તબ્બસ્સ અસ્સાદસ્સ અનધિગમા કિલન્તચિત્તો પતતિ, ન ભાવનં સમ્પાદેતિ.

અનુપુબ્બતો મનસિકરોન્તેનાપિ ચ નાતિસીઘતો મનસિકાતબ્બં. અતિસીઘતો મનસિકરોતો હિ યથા નામ તિયોજનમગ્ગં પટિપજ્જિત્વા ઓક્કમનવિસ્સજ્જનં અસલ્લક્ખેત્વા સીઘેન જવેન સતક્ખત્તુમ્પિ ગમનાગમનં કરોતો પુરિસસ્સ કિઞ્ચાપિ અદ્ધાનં પરિક્ખયં ગચ્છતિ, અથ ખો પુચ્છિત્વાવ ગન્તબ્બં હોતિ, એવમેવ કેવલં કમ્મટ્ઠાનં પરિયોસાનં પાપુણાતિ, અવિભૂતં પન હોતિ, ન વિસેસં આવહતિ, તસ્મા નાતિસીઘતો મનસિકાતબ્બં.

યથા ચ નાતિસીઘતો, એવં નાતિસણિકતોપિ. અતિસણિકતો મનસિકરોતો હિ યથા નામ તદહેવ તિયોજનમગ્ગં ગન્તુકામસ્સ પુરિસસ્સ અન્તરામગ્ગે રુક્ખપબ્બતતળાકાદીસુ વિલમ્બમાનસ્સ મગ્ગો પરિક્ખયં ન ગચ્છતિ, દ્વીહતીહેન પરિયોસાપેતબ્બો હોતિ, એવમેવ કમ્મટ્ઠાનં પરિયોસાનં ન ગચ્છતિ, વિસેસાધિગમસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ.

વિક્ખેપપટિબાહનતોતિ કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણે ચેતસો વિક્ખેપો પટિબાહિતબ્બો. અપ્પટિબાહતો હિ યથા નામ એકપદિકં પપાતમગ્ગં પટિપન્નસ્સ પુરિસસ્સ અક્કમનપદં અસલ્લક્ખેત્વા ઇતો ચિતો ચ વિલોકયતો પદવારો વિરજ્ઝતિ, તતો સતપોરિસે પપાતે પતિતબ્બં હોતિ, એવમેવ બહિદ્ધા વિક્ખેપે સતિ કમ્મટ્ઠાનં પરિહાયતિ પરિધંસતિ. તસ્મા વિક્ખેપપટિબાહનતો મનસિકાતબ્બં.

પણ્ણત્તિસમતિક્કમનતોતિ યાયં કેસા લોમાતિઆદિકા પણ્ણત્તિ, તં અતિક્કમિત્વા પટિક્કૂલન્તિ ચિત્તં ઠપેતબ્બં. યથા હિ ઉદકદુલ્લભકાલે મનુસ્સા અરઞ્ઞે ઉદપાનં દિસ્વા તત્થ તાલપણ્ણાદિકં કિઞ્ચિદેવ સઞ્ઞાણં બન્ધિત્વા તેન સઞ્ઞાણેન આગન્ત્વા ન્હાયન્તિ ચેવ પિવન્તિ ચ. યદા પન નેસં અભિણ્હસઞ્ચારેન આગતાગતપદં પાકટં હોતિ, તદા સઞ્ઞાણેન કિચ્ચં ન હોતિ, ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે ગન્ત્વા ન્હાયન્તિ ચેવ પિવન્તિ ચ, એવમેવ પુબ્બભાગે કેસા લોમાતિપણ્ણત્તિવસેન મનસિકરોતો પટિક્કૂલભાવો પાકટો હોતિ. અથ કેસા લોમાતિપણ્ણત્તિં સમતિક્કમિત્વા પટિક્કૂલભાવેયેવ ચિત્તં ઠપેતબ્બં.

અનુપુબ્બમુઞ્ચનતોતિ યો યો કોટ્ઠાસો ન ઉપટ્ઠાતિ, તં તં મુઞ્ચન્તેન અનુપુબ્બમુઞ્ચનતો મનસિકાતબ્બં. આદિકમ્મિકસ્સ હિ કેસાતિ મનસિકરોતો મનસિકારો ગન્ત્વા મુત્તન્તિ ઇમં પરિયોસાનકોટ્ઠાસમેવ આહચ્ચ તિટ્ઠતિ. મુત્તન્તિ ચ મનસિકરોતો મનસિકારો ગન્ત્વા કેસાતિ ઇમં આદિકોટ્ઠાસમેવ આહચ્ચ તિટ્ઠતિ. અથસ્સ મનસિકરોતો મનસિકરોતો કેચિ કોટ્ઠાસા ઉપટ્ઠહન્તિ, કેચિ ન ઉપટ્ઠહન્તિ. તેન યે યે ઉપટ્ઠહન્તિ, તેસુ તેસુ તાવ કમ્મં કાતબ્બં. યાવ દ્વીસુ ઉપટ્ઠિતેસુ તેસમ્પિ એકો સુટ્ઠુતરં ઉપટ્ઠહતિ, એવં ઉપટ્ઠિતં પન તમેવ પુનપ્પુનં મનસિકરોન્તેન અપ્પના ઉપ્પાદેતબ્બા.

તત્રાયં ઉપમા – યથા હિ દ્વત્તિંસતાલકે તાલવને વસન્તં મક્કટં ગહેતુકામો લુદ્દો આદિમ્હિ ઠિતતાલસ્સ પણ્ણં સરેન વિજ્ઝિત્વા ઉક્કુટ્ઠિં કરેય્ય, અથ ખો સો મક્કટો પટિપાટિયા તસ્મિં તસ્મિં તાલે પતિત્વા પરિયન્તતાલમેવ ગચ્છેય્ય, તત્થપિ ગન્ત્વા લુદ્દેન તથેવ કતે પુન તેનેવ નયેન આદિતાલં આગચ્છેય્ય, સો એવં પુનપ્પુનં પરિપાતિયમાનો ઉક્કુટ્ઠુક્કુટ્ઠિટ્ઠાનેયેવ ઉટ્ઠહિત્વા અનુક્કમેન એકસ્મિં તાલે નિપતિત્વા તસ્સ વેમજ્ઝે મકુળતાલપણ્ણસૂચિં દળ્હં ગહેત્વા વિજ્ઝિયમાનોપિ ન ઉટ્ઠહેય્ય, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

તત્રિદં ઓપમ્મસંસન્દનં – યથા હિ તાલવને દ્વત્તિંસતાલા, એવં ઇમસ્મિં કાયે દ્વત્તિંસકોટ્ઠાસા. મક્કટો વિય ચિત્તં. લુદ્દો વિય યોગાવચરો. મક્કટસ્સ દ્વત્તિંસતાલકે તાલવને નિવાસો વિય યોગિનો ચિત્તસ્સ દ્વત્તિંસકોટ્ઠાસકે કાયે આરમ્મણવસેન અનુસઞ્ચરણં. લુદ્દેન આદિમ્હિ ઠિતતાલસ્સ પણ્ણં સરેન વિજ્ઝિત્વા ઉક્કુટ્ઠિયા કતાય મક્કટસ્સ તસ્મિં તસ્મિં તાલે પતિત્વા પરિયન્તતાલગમનં વિય યોગિનો કેસાતિ મનસિકારે આરદ્ધે પટિપાટિયા ગન્ત્વા પરિયોસાનકોટ્ઠાસેયેવ ચિત્તસ્સ સણ્ઠાનં. પુન પચ્ચાગમનેપિ એસેવ નયો. પુનપ્પુનં પરિપાતિયમાનસ્સ મક્કટસ્સ ઉક્કુટ્ઠુક્કુટ્ઠિટ્ઠાને ઉટ્ઠાનં વિય પુનપ્પુનં મનસિકરોતો કેસુચિ કેસુચિ ઉપટ્ઠિતેસુ અનુપટ્ઠહન્તે વિસ્સજ્જેત્વા ઉપટ્ઠિતેસુ પરિકમ્મકરણં. અનુક્કમેન એકસ્મિં તાલે નિપતિત્વા તસ્સ મજ્ઝે મકુળતાલપણ્ણસૂચિં દળ્હં ગહેત્વા વિજ્ઝિયમાનસ્સપિ અનુટ્ઠાનં વિય અવસાને દ્વીસુ ઉપટ્ઠિતેસુ યો સુટ્ઠુતરં ઉપટ્ઠાતિ, તમેવ પુનપ્પુનં મનસિકરિત્વા અપ્પનાય ઉપ્પાદનં.

અપરાપિ ઉપમા – યથા નામ પિણ્ડપાતિકો ભિક્ખુ દ્વત્તિંસકુલં ગામં ઉપનિસ્સાય વસન્તો પઠમગેહેયેવ દ્વે ભિક્ખા લભિત્વા પરતો એકં વિસ્સજ્જેય્ય. પુનદિવસે તિસ્સો લભિત્વા પરતો દ્વે વિસ્સજ્જેય્ય. તતિયદિવસે આદિમ્હિયેવ પત્તપૂરં લભિત્વા આસનસાલં ગન્ત્વા પરિભુઞ્જેય્ય. એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. દ્વત્તિંસકુલગામો વિય હિ દ્વત્તિંસાકારો. પિણ્ડપાતિકો વિય યોગાવચરો. તસ્સ તં ગામં ઉપનિસ્સાય વાસો વિય યોગિનો દ્વત્તિંસાકારે પરિકમ્મકરણં. પઠમગેહે દ્વે ભિક્ખા લભિત્વા પરતો એકિસ્સા વિસ્સજ્જનં વિય દુતિયદિવસે તિસ્સો લભિત્વા પરતો દ્વિન્નં વિસ્સજ્જનં વિય ચ મનસિકરોતો મનસિકરોતો અનુપટ્ઠહન્તે વિસ્સજ્જેત્વા ઉપટ્ઠિતેસુ યાવ કોટ્ઠાસદ્વયે પરિકમ્મકરણં. તતિયદિવસે આદિમ્હિયેવ પત્તપૂરં લભિત્વા આસનસાલાયં નિસીદિત્વા પરિભોગો વિય દ્વીસુ યો સુટ્ઠુતરં ઉપટ્ઠાતિ, તમેવ પુનપ્પુનં મનસિકરિત્વા અપ્પનાય ઉપ્પાદનં.

અપ્પનાતોતિ અપ્પનાકોટ્ઠાસતો કેસાદીસુ એકેકસ્મિં કોટ્ઠાસે અપ્પના હોતીતિ વેદિતબ્બાતિ અયમેવેત્થ અધિપ્પાયો.

તયો ચ સુત્તન્તાતિ અધિચિત્તં, સીતિભાવો, બોજ્ઝઙ્ગકોસલ્લન્તિ ઇમે તયો સુત્તન્તા વીરિયસમાધિયોજનત્થં વેદિતબ્બાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. તત્થ –

‘‘અધિચિત્તમનુયુત્તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તીણિ નિમિત્તાનિ કાલેનકાલં મનસિકાતબ્બાનિ. કાલેનકાલં સમાધિનિમિત્તં મનસિકાતબ્બં. કાલેનકાલં પગ્ગહનિમિત્તં મનસિકાતબ્બં. કાલેનકાલં ઉપેક્ખાનિમિત્તં મનસિકાતબ્બં. સચે, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તો ભિક્ખુ એકન્તં સમાધિનિમિત્તઞ્ઞેવ મનસિકરેય્ય, ઠાનં તં ચિત્તં કોસજ્જાય સંવત્તેય્ય. સચે, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તો ભિક્ખુ એકન્તં પગ્ગહનિમિત્તઞ્ઞેવ મનસિકરેય્ય, ઠાનં તં ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તેય્ય. સચે, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તો ભિક્ખુ એકન્તં ઉપેક્ખાનિમિત્તઞ્ઞેવ મનસિકરેય્ય, ઠાનં તં ચિત્તં ન સમ્મા સમાધિયેય્ય આસવાનં ખયાય. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તો ભિક્ખુ કાલેનકાલં સમાધિનિમિત્તં પગ્ગહનિમિત્તં ઉપેક્ખાનિમિત્તં મનસિકરોતિ, તં હોતિ ચિત્તં મુદુઞ્ચ કમ્મઞ્ઞઞ્ચ પભસ્સરઞ્ચ, ન ચ પભઙ્ગુ, સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા ઉક્કં બન્ધતિ, ઉક્કં બન્ધિત્વા ઉક્કામુખં આલિમ્પેતિ, ઉક્કામુખં આલિમ્પેત્વા સણ્ડાસેન જાતરૂપં ગહેત્વા ઉક્કામુખે પક્ખિપિત્વા કાલેનકાલં અભિધમતિ, કાલેનકાલં ઉદકેન પરિપ્ફોસેતિ, કાલેનકાલં અજ્ઝુપેક્ખતિ. સચે, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા તં જાતરૂપં એકન્તં અભિધમેય્ય, ઠાનં તં જાતરૂપં ડહેય્ય. સચે, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા તં જાતરૂપં એકન્તં ઉદકેન પરિપ્ફોસેય્ય, ઠાનં તં જાતરૂપં નિબ્બાયેય્ય. સચે, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા તં જાતરૂપં એકન્તં અજ્ઝુપેક્ખેય્ય, ઠાનં તં જાતરૂપં ન સમ્મા પરિપાકં ગચ્છેય્ય. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા તં જાતરૂપં કાલેનકાલં અભિધમતિ, કાલેનકાલં ઉદકેન પરિપ્ફોસેતિ, કાલેનકાલં અજ્ઝુપેક્ખતિ, તં હોતિ જાતરૂપં મુદુઞ્ચ કમ્મઞ્ઞઞ્ચ પભસ્સરઞ્ચ, ન ચ પભઙ્ગુ, સમ્મા ઉપેતિ કમ્માય. યસ્સા યસ્સા ચ પિળન્ધનવિકતિયા આકઙ્ખતિ યદિ પટિકાય યદિ કુણ્ડલાય યદિ ગીવેય્યાય યદિ સુવણ્ણમાલાય, તઞ્ચસ્સ અત્થં અનુભોતિ.

‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તેન…પે… સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય. યસ્સ યસ્સ ચ અભિઞ્ઞા સચ્છિ કરણીયસ્સ ધમ્મસ્સ ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ અભિઞ્ઞા સચ્છિ કિરિયાય, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૦૩).

ઇદં સુત્તં અધિચિત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

‘‘છહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભબ્બો અનુત્તરં સીતિભાવં સચ્છિકાતું. કતમેહિ છહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યસ્મિં સમયે ચિત્તં નિગ્ગહેતબ્બં, તસ્મિં સમયે ચિત્તં નિગ્ગણ્હાતિ. યસ્મિં સમયે ચિત્તં પગ્ગહેતબ્બં, તસ્મિં સમયે ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ. યસ્મિં સમયે ચિત્તં સમ્પહંસિતબ્બં, તસ્મિં સમયે ચિત્તં સમ્પહંસેતિ. યસ્મિં સમયે ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બં, તસ્મિં સમયે ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ. પણીતાધિમુત્તિકો ચ હોતિ નિબ્બાનાભિરતો. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, છહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભબ્બો અનુત્તરં સીતિભાવં સચ્છિકાતુ’’ન્તિ (અ. નિ. ૬.૮૫).

ઇદં સુત્તં અનુત્તરં સીતિભાવોતિ વેદિતબ્બં.

બોજ્ઝઙ્ગકોસલ્લં ‘‘પન એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યસ્મિં સમયે લીનં ચિત્તં હોતિ, અકાલો તસ્મિં સમયે પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪) અપ્પનાકોસલ્લકથાયં દસ્સિતમેવ.

ઇતિ ઇદં સત્તવિધં ઉગ્ગહકોસલ્લં સુગ્ગહિતં કત્વા ઇદઞ્ચ દસવિધં મનસિકારકોસલ્લં સુટ્ઠુ વવત્થપેત્વા તેન યોગિના ઉભયકોસલ્લવસેન કમ્મટ્ઠાનં સાધુકં ઉગ્ગહેતબ્બં. સચે પનસ્સ આચરિયેન સદ્ધિં એકવિહારેયેવ ફાસુ હોતિ, એવં વિત્થારેન અકથાપેત્વા કમ્મટ્ઠાનં સુટ્ઠુ વવત્થપેત્વા કમ્મટ્ઠાનં અનુયુજ્જન્તેન વિસેસં લભિત્વા ઉપરૂપરિ કથાપેતબ્બં. અઞ્ઞત્થ વસિતુકામેન યથાવુત્તેન વિધિના વિત્થારતો કથાપેત્વા પુનપ્પુનં પરિવત્તેત્વા સબ્બં ગણ્ઠિટ્ઠાનં છિન્દિત્વા પથવીકસિણનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ અનનુરૂપં સેનાસનં પહાય અનુરૂપે વિહારે વસન્તેન ખુદ્દકપલિબોધુપચ્છેદં કત્વા પટિક્કૂલમનસિકારે પરિકમ્મં કાતબ્બં.

કરોન્તેન પન કેસેસુ તાવ નિમિત્તં ગહેતબ્બં. કથં? એકં વા દ્વે વા કેસે લુઞ્ચિત્વા હત્થતલે ઠપેત્વા વણ્ણો તાવ વવત્થપેતબ્બો. છિન્નટ્ઠાનેપિ કેસે ઓલોકેતું વટ્ટતિ. ઉદકપત્તે વા યાગુપત્તે વા ઓલોકેતુમ્પિ વટ્ટતિયેવ. કાળકકાલે દિસ્વા કાળકાતિ મનસિકાતબ્બા. સેતકાલે સેતાતિ. મિસ્સકકાલે પન ઉસ્સદવસેન મનસિકાતબ્બા હોન્તિ. યથા ચ કેસેસુ, એવં સકલેપિ તચપઞ્ચકે દિસ્વાવ નિમિત્તં ગહેતબ્બં.

કોટ્ઠાસવવત્થાપનકથા

૧૮૨. એવં નિમિત્તં ગહેત્વા સબ્બકોટ્ઠાસે વણ્ણસણ્ઠાનદિસોકાસપરિચ્છેદવસેન વવત્થપેત્વા વણ્ણસણ્ઠાનગન્ધઆસયોકાસવસેન પઞ્ચધા પટિક્કૂલતો વવત્થપેતબ્બા.

તત્રાયં સબ્બકોટ્ઠાસેસુ અનુપુબ્બકથા. કેસા તાવ પકતિવણ્ણેન કાળકા અદ્દારિટ્ઠકવણ્ણા. સણ્ઠાનતો દીઘવટ્ટલિકા તુલાદણ્ડસણ્ઠાના. દિસતો ઉપરિમદિસાય જાતા. ઓકાસતો ઉભોસુ પસ્સેસુ કણ્ણચૂળિકાહિ, પુરતો નલાટન્તેન, પચ્છતો ગલવાટકેન પરિચ્છિન્ના. સીસકટાહવેઠનં અલ્લચમ્મં કેસાનં ઓકાસો. પરિચ્છેદતો કેસા સીસવેઠનચમ્મે વીહગ્ગમત્તં પવિસિત્વા પતિટ્ઠિતેન હેટ્ઠા અત્તનો મૂલતલેન, ઉપરિ આકાસેન, તિરિયં અઞ્ઞમઞ્ઞેન પરિચ્છિન્ના, દ્વે કેસા એકતો નત્થીતિ અયં સભાગપરિચ્છેદો. કેસા ન લોમા, લોમા ન કેસાતિ એવં અવસેસએકતિંસકોટ્ઠાસેહિ અમિસ્સીકતા કેસા નામ પાટિયેક્કો એકકોટ્ઠાસોતિ અયં વિસભાગપરિચ્છેદો. ઇદં કેસાનં વણ્ણાદિતો વવત્થાપનં.

૧૮૩. ઇદં પન નેસં વણ્ણાદિવસેન પઞ્ચધા પટિક્કૂલતો વવત્થાપનં. કેસા નામેતે વણ્ણતોપિ પટિક્કૂલા. સણ્ઠાનતોપિ ગન્ધતોપિ આસયતોપિ ઓકાસતોપિ પટિક્કૂલા.

મનુઞ્ઞેપિ હિ યાગુપત્તે વા ભત્તપત્તે વા કેસવણ્ણં કિઞ્ચિ દિસ્વા કેસમિસ્સકમિદં હરથ નન્તિ જિગુચ્છન્તિ. એવં કેસા વણ્ણતો પટિક્કૂલા. રત્તિં ભુઞ્જન્તાપિ કેસસણ્ઠાનં અક્કવાકં વા મકચિવાકં વા છુપિત્વાપિ તથેવ જિગુચ્છન્તિ. એવં સણ્ઠાનતો પટિક્કૂલા.

તેલમક્ખનપુપ્ફધૂપાદિ સઙ્ખારવિરહિતાનઞ્ચ કેસાનં ગન્ધો પરમજેગુચ્છો હોતિ. તતો જેગુચ્છતરો અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તાનં. કેસા હિ વણ્ણસણ્ઠાનતો અપ્પટિક્કૂલાપિ સિયું, ગન્ધેન પન પટિક્કૂલાયેવ. યથા હિ દહરસ્સ કુમારસ્સ વચ્ચં વણ્ણતો હલિદ્દિવણ્ણં, સણ્ઠાનતોપિ હલિદ્દિપિણ્ડસણ્ઠાનં. સઙ્કારટ્ઠાને છડ્ડિતઞ્ચ ઉદ્ધુમાતકકાળસુનખસરીરં વણ્ણતો તાલપક્કવણ્ણં. સણ્ઠાનતો વટ્ટેત્વા વિસ્સટ્ઠમુદિઙ્ગસણ્ઠાનં. દાઠાપિસ્સ સુમનમકુળસદિસાતિ ઉભયમ્પિ વણ્ણસણ્ઠાનતો સિયા અપ્પટિક્કૂલં ગન્ધેન પન પટિક્કૂલમેવ. એવં કેસાપિ સિયું વણ્ણસણ્ઠાનતો અપ્પટિક્કૂલા ગન્ધેન પન પટિક્કૂલાયેવાતિ.

યથા પન અસુચિટ્ઠાને ગામનિસ્સન્દેન જાતાનિ સૂપેય્યપણ્ણાનિ નાગરિકમનુસ્સાનં જેગુચ્છાનિ હોન્તિ અપરિભોગાનિ, એવં કેસાપિ પુબ્બલોહિતમુત્તકરીસપિત્તસેમ્હાદિનિસ્સન્દેન જાતત્તા જેગુચ્છાતિ ઇદં નેસં આસયતો પાટિક્કુલ્યં.

ઇમે ચ કેસા નામ ગૂથરાસિમ્હિ ઉટ્ઠિતકણ્ણિકં વિય એકતિંસકોટ્ઠાસરાસિમ્હિ જાતા. તે સુસાનસઙ્કારટ્ઠાનાદીસુ જાતસાકં વિય પરિક્ખાદીસુ જાતકમલકુવલયાદિપુપ્ફં વિય ચ અસુચિટ્ઠાને જાતત્તા પરમજેગુચ્છાતિ ઇદં નેસં ઓકાસતો પાટિક્કુલ્યં.