૨. ધમ્માનુસ્સતિકથા

૧૪૬. ધમ્માનુસ્સતિં ભાવેતુકામેનાપિ રહોગતેન પટિસલ્લીનેન ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો સન્દિટ્ઠિકો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ (અ. નિ. ૬.૧૦) એવં પરિયત્તિધમ્મસ્સ ચેવ નવવિધસ્સ ચ લોકુત્તરધમ્મસ્સ ગુણા અનુસ્સરિતબ્બા.

૧૪૭. સ્વાક્ખાતોતિ ઇમસ્મિં હિ પદે પરિયત્તિધમ્મોપિ સઙ્ગહં ગચ્છતિ, ઇતરેસુ લોકુત્તરધમ્મોવ. તત્થ પરિયત્તિધમ્મો તાવ સ્વાક્ખાતો આદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણત્તા સાત્થસબ્યઞ્જનકેવલપરિપુણ્ણપરિસુદ્ધબ્રહ્મચરિયપ્પકાસનત્તા ચ. યઞ્હિ ભગવા એકગાથમ્પિ દેસેતિ, સા સમન્તભદ્દકત્તા ધમ્મસ્સ પઠમપાદેન આદિકલ્યાણા, દુતિયતતિયપાદેહિ મજ્ઝેકલ્યાણા, પચ્છિમપાદેન પરિયોસાનકલ્યાણા. એકાનુસન્ધિકં સુત્તં નિદાનેન આદિકલ્યાણં, નિગમનેન પરિયોસાનકલ્યાણં, સેસેન મજ્ઝેકલ્યાણં. નાનાનુસન્ધિકં સુત્તં પઠમાનુસન્ધિના આદિકલ્યાણં, પચ્છિમેન પરિયોસાનકલ્યાણં, સેસેહિ મજ્ઝેકલ્યાણં. અપિચ સનિદાનસઉપ્પત્તિકત્તા આદિકલ્યાણં, વેનેય્યાનં અનુરૂપતો અત્થસ્સ અવિપરીતતાય ચ હેતુદાહરણયુત્તતો ચ મજ્ઝેકલ્યાણં, સોતૂનં સદ્ધાપટિલાભજનનેન નિગમનેન ચ પરિયોસાનકલ્યાણં.

સકલોપિ સાસનધમ્મો અત્તનો અત્થભૂતેન સીલેન આદિકલ્યાણો, સમથવિપસ્સનામગ્ગફલેહિ મજ્ઝેકલ્યાણો, નિબ્બાનેન પરિયોસાનકલ્યાણો. સીલસમાધીહિ વા આદિકલ્યાણો, વિપસ્સનામગ્ગેહિ મજ્ઝેકલ્યાણો, ફલનિબ્બાનેહિ પરિયોસાનકલ્યાણો. બુદ્ધસુબોધિતાય વા આદિકલ્યાણો, ધમ્મસુધમ્મતાય મજ્ઝેકલ્યાણો, સઙ્ઘસુપ્પટિપ્પત્તિયા પરિયોસાનકલ્યાણો. તં સુત્વા તથત્થાય પટિપન્નેન અધિગન્તબ્બાય અભિસમ્બોધિયા વા આદિકલ્યાણો, પચ્ચેકબોધિયા મજ્ઝેકલ્યાણો, સાવકબોધિયા પરિયોસાનકલ્યાણો.

સુય્યમાનો ચેસ નીવરણવિક્ખમ્ભનતો સવનેનપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ આદિકલ્યાણો, પટિપજ્જિયમાનો સમથવિપસ્સનાસુખાવહનતો પટિપત્તિયાપિ કલ્યાણં આવહતીતિ મજ્ઝેકલ્યાણો, તથાપટિપન્નો ચ પટિપત્તિફલે નિટ્ઠિતે તાદિભાવાવહનતો પટિપત્તિફલેનપિ કલ્યાણં આવહતીતિ પરિયોસાનકલ્યાણોતિ એવં આદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણત્તા સ્વાક્ખાતો.

યં પનેસ ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો સાસનબ્રહ્મચરિયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ પકાસેતિ નાનાનયેહિ દીપેતિ, તં યથાનુરૂપં અત્થસમ્પત્તિયા સાત્થં, બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. સઙ્કાસનપકાસનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિઅત્થપદસમાયોગતો સાત્થં, અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. અત્થગમ્ભીરતાપટિવેધગમ્ભીરતાહિ સાત્થં, ધમ્મગમ્ભીરતાદેસનાગમ્ભીરતાહિ સબ્યઞ્જનં. અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાવિસયતો સાત્થં, ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાવિસયતો સબ્યઞ્જનં. પણ્ડિતવેદનીયતો પરિક્ખકજનપ્પસાદકન્તિ સાત્થં, સદ્ધેય્યતો લોકિયજનપ્પસાદકન્તિ સબ્યઞ્જનં. ગમ્ભીરાધિપ્પાયતો સાત્થં, ઉત્તાનપદતો સબ્યઞ્જનં. ઉપનેતબ્બસ્સ અભાવતો સકલપરિપુણ્ણભાવેન કેવલપરિપુણ્ણં. અપનેતબ્બસ્સ અભાવતો નિદ્દોસભાવેન પરિસુદ્ધં.

અપિચ પટિપત્તિયા અધિગમબ્યત્તિતો સાત્થં, પરિયત્તિયા આગમબ્યત્તિતો સબ્યઞ્જનં, સીલાદિપઞ્ચધમ્મક્ખન્ધયુત્તતો કેવલપરિપુણ્ણં, નિરુપક્કિલેસતો નિત્તરણત્થાય પવત્તિતો લોકામિસનિરપેક્ખતો ચ પરિસુદ્ધન્તિ એવં સાત્થસબ્યઞ્જનકેવલપરિપુણ્ણપરિસુદ્ધબ્રહ્મચરિયપ્પકાસનતો સ્વાક્ખાતો.

અત્થવિપલ્લાસાભાવતો વા સુટ્ઠુ અક્ખાતોતિ સ્વાક્ખાતો. યથા હિ અઞ્ઞતિત્થિયાનં ધમ્મસ્સ અત્થો વિપલ્લાસમાપજ્જતિ, અન્તરાયિકાતિ વુત્તધમ્માનં અન્તરાયિકત્તાભાવતો, નિય્યાનિકાતિ વુત્તધમ્માનં નિય્યાનિકત્તાભાવતો. તેન તે દુરક્ખાતધમ્માયેવ હોન્તિ, ન તથા ભગવતો ધમ્મસ્સ અત્થો વિપલ્લાસમાપજ્જતિ. ઇમે ધમ્મા અન્તરાયિકા, ઇમે ધમ્મા નિય્યાનિકાતિ એવં વુત્તધમ્માનં તથાભાવાનતિક્કમનતોતિ. એવં તાવ પરિયત્તિધમ્મો સ્વાક્ખાતો.

લોકુત્તરધમ્મો પન નિબ્બાનાનુરૂપાય પટિપત્તિયા પટિપદાનુરૂપસ્સ ચ નિબ્બાનસ્સ અક્ખાતત્તા સ્વાક્ખાતો. યથાહ – ‘‘સુપઞ્ઞત્તા ખો પન તેન ભગવતા સાવકાનં નિબ્બાનગામિની પટિપદા સંસન્દતિ નિબ્બાનઞ્ચ પટિપદા ચ. સેય્યથાપિ નામ ગઙ્ગોદકં યમુનોદકેન સંસન્દતિ સમેતિ, એવમેવ સુપઞ્ઞત્તા (દી. નિ. ૨.૨૯૬) તેન ભગવતા સાવકાનં નિબ્બાનગામિની પટિપદા સંસન્દતિ નિબ્બાનઞ્ચ પટિપદા ચા’’તિ. અરિયમગ્ગો ચેત્થ અન્તદ્વયં અનુપગમ્મ મજ્ઝિમા પટિપદાભૂતોવ ‘‘મજ્ઝિમા પટિપદા’’તિ અક્ખાતત્તા સ્વાક્ખાતો. સામઞ્ઞફલાનિ પટિપસ્સદ્ધકિલેસાનેવ ‘‘પટિપસ્સદ્ધકિલેસાની’’તિ અક્ખાતત્તા સ્વાક્ખાતાનિ. નિબ્બાનં સસ્સતામતતાણલેણાદિસભાવમેવ સસ્સતાદિસભાવવસેન અક્ખાતત્તા સ્વાક્ખાતન્તિ એવં લોકુત્તરધમ્મોપિ સ્વાક્ખાતો.

૧૪૮. સન્દિટ્ઠિકોતિ એત્થ પન અરિયમગ્ગો તાવ અત્તનો સન્તાને રાગાદીનં અભાવં કરોન્તેન અરિયપુગ્ગલેન સામં દટ્ઠબ્બોતિ સન્દિટ્ઠિકો. યથાહ –‘‘રત્તો ખો, બ્રાહ્મણ, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિણ્ણચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ. ચેતસિકં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. રાગે પહીને નેવ અત્તબ્યાબાધાય ચેતેતિ, ન પરબ્યાબાધાય ચેતેતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાય ચેતેતિ, ન ચેતસિકં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. એવમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતી’’તિ(અ. નિ. ૩.૫૪). અપિચ નવવિધોપિ લોકુત્તરધમ્મો યેન યેન અધિગતો હોતિ, તેન તેન પરસદ્ધાય ગન્તબ્બતં હિત્વા પચ્ચવેક્ખણઞાણેન સયં દટ્ઠબ્બોતિ સન્દિટ્ઠિકો. અથ વા પસત્થા દિટ્ઠિ સન્દિટ્ઠિ, સન્દિટ્ઠિયા જયતીતિ સન્દિટ્ઠિકો. તથા હેત્થ અરિયમગ્ગો સમ્પયુત્તાય, અરિયફલં કારણભૂતાય, નિબ્બાનં વિસયિભૂતાય સન્દિટ્ઠિયા કિલેસે જયતિ. તસ્મા યથા રથેન જયતીતિ રથિકો, એવં નવવિધોપિ લોકુત્તરધમ્મો સન્દિટ્ઠિયા જયતીતિ સન્દિટ્ઠિકો.

અથ વા દિટ્ઠન્તિ દસ્સનં વુચ્ચતિ. દિટ્ઠમેવ સન્દિટ્ઠં, દસ્સનન્તિ અત્થો. સન્દિટ્ઠં અરહતીતિ સન્દિટ્ઠિકો. લોકુત્તરધમ્મો હિ ભાવનાભિસમયવસેન સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન ચ દિસ્સમાનોયેવ વટ્ટભયં નિવત્તેતિ. તસ્મા યથા વત્થં અરહતીતિ વત્થિકો, એવં સન્દિટ્ઠં અરહતીતિ સન્દિટ્ઠિકો.

૧૪૯. અત્તનો ફલદાનં સન્ધાય નાસ્સ કાલોતિ અકાલો. અકાલોયેવ અકાલિકો. ન પઞ્ચાહસત્તાહાદિભેદં કાલં ખેપેત્વા ફલં દેતિ, અત્તનો પન પવત્તિસમનન્તરમેવ ફલદોતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા અત્તનો ફલદાને પકટ્ઠો કાલો પત્તો અસ્સાતિ કાલિકો. કો સો? લોકિયો કુસલધમ્મો. અયં પન સમનન્તરફલત્તા ન કાલિકોતિ અકાલિકો. ઇદં મગ્ગમેવ સન્ધાય વુત્તં.

૧૫૦. ‘‘એહિ પસ્સ ઇમં ધમ્મ’’ન્તિ એવં પવત્તં એહિપસ્સવિધિં અરહતીતિ એહિપસ્સિકો. કસ્મા પનેસ તં વિધિં અરહતીતિ? વિજ્જમાનત્તા પરિસુદ્ધત્તા ચ. રિત્તમુટ્ઠિયં હિ હિરઞ્ઞં વા સુવણ્ણં વા અત્થીતિ વત્વાપિ ‘‘એહિ પસ્સ ઇમ’’ન્તિ ન સક્કા વત્તું. કસ્મા? અવિજ્જમાનત્તા. વિજ્જમાનમ્પિ ચ ગૂથં વા મુત્તં વા મનુઞ્ઞભાવપ્પકાસનેન ચિત્તસમ્પહંસનત્થં ‘‘એહિ પસ્સ ઇમ’’ન્તિ ન સક્કા વત્તું. અપિચ ખો પન તિણેહિ વા પણ્ણેહિ વા પટિચ્છાદેતબ્બમેવ હોતિ. કસ્મા? અપરિસુદ્ધત્તા. અયં પન નવવિધોપિ લોકુત્તરધમ્મો સભાવતોવ વિજ્જમાનો વિગતવલાહકે આકાસે સમ્પુણ્ણચન્દમણ્ડલં વિય પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તજાતિમણિ વિય ચ પરિસુદ્ધો. તસ્મા વિજ્જમાનત્તા પરિસુદ્ધત્તા ચ એહિપસ્સવિધિં અરહતીતિ એહિપસ્સિકો.

૧૫૧. ઉપનેતબ્બોતિ ઓપનેય્યિકો. અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો, ઉપનયનં ઉપનયો, આદિત્તં ચેલં વા સીસં વા અજ્ઝુપેક્ખિત્વાપિ ભાવનાવસેન અત્તનો ચિત્તે ઉપનયનં અરહતીતિ ઓપનયિકો. ઓપનયિકોવ ઓપનેય્યિકો. ઇદં સઙ્ખતે લોકુત્તરધમ્મે યુજ્જતિ. અસઙ્ખતે પન અત્તનો ચિત્તેન ઉપનયનં અરહતીતિ ઓપનેય્યિકો. સચ્છિકિરિયાવસેન અલ્લીયનં અરહતીતિ અત્થો.

અથ વા નિબ્બાનં ઉપનેતીતિ અરિયમગ્ગો ઉપનેય્યો. સચ્છિકાતબ્બતં ઉપનેતબ્બોતિ ફલનિબ્બાનધમ્મો ઉપનેય્યો. ઉપનેય્યો એવ ઓપનેય્યિકો.

૧૫૨. પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહીતિ સબ્બેહિપિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂઆદીહિ વિઞ્ઞૂહિ અત્તનિ અત્તનિ વેદિતબ્બો ‘‘ભાવિતો મે મગ્ગો, અધિગતં ફલં, સચ્છિકતો નિરોધો’’તિ. ન હિ ઉપજ્ઝાયેન ભાવિતેન મગ્ગેન સદ્ધિવિહારિકસ્સ કિલેસા પહીયન્તિ, ન સો તસ્સ ફલસમાપત્તિયા ફાસુવિહરતિ, ન તેન સચ્છિકતં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ. તસ્મા ન એસ પરસ્સ સીસે આભરણં વિય દટ્ઠબ્બો, અત્તનો પન ચિત્તેયેવ દટ્ઠબ્બો, અનુભવિતબ્બો વિઞ્ઞૂહીતિ વુત્તં હોતિ. બાલાનં પન અવિસયો ચેસ.

અપિચ સ્વાક્ખાતો અયં ધમ્મો. કસ્મા? સન્દિટ્ઠિકત્તા. સન્દિટ્ઠિકો, અકાલિકત્તા. અકાલિકો, એહિપસ્સિકત્તા. યો ચ એહિપસ્સિકો, સો નામ ઓપનેય્યિકો હોતીતિ.

૧૫૩. તસ્સેવં સ્વાક્ખાતતાદિભેદે ધમ્મગુણે અનુસ્સરતો નેવ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ. ન દોસ…પે… ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ. ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ ધમ્મં આરબ્ભાતિ (અ. નિ. ૬.૧૦) પુરિમનયેનેવ વિક્ખમ્ભિતનીવરણસ્સ એકક્ખણે ઝાનઙ્ગાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. ધમ્મગુણાનં પન ગમ્ભીરતાય નાનપ્પકારગુણાનુસ્સરણાધિમુત્તતાય વા અપ્પનં અપ્પત્વા ઉપચારપ્પત્તમેવ ઝાનં હોતિ. તદેતં ધમ્મગુણાનુસ્સરણવસેન ઉપ્પન્નત્તા ધમ્માનુસ્સતિચ્ચેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

ઇમઞ્ચ પન ધમ્માનુસ્સતિં અનુયુત્તો ભિક્ખુ એવં ઓપનેય્યિકસ્સ ધમ્મસ્સ દેસેતારં ઇમિનાપઙ્ગેન સમન્નાગતં સત્થારં નેવ અતીતંસે સમનુપસ્સામિ, ન પનેતરહિ અઞ્ઞત્ર તેન ભગવતાતિ એવં ધમ્મગુણદસ્સનેનેવ સત્થરિ સગારવો હોતિ સપ્પતિસ્સો. ધમ્મે ગરુચિત્તીકારો સદ્ધાદિવેપુલ્લં અધિગચ્છતિ, પીતિપામોજ્જબહુલો હોતિ, ભયભેરવસહો, દુક્ખાધિવાસનસમત્થો, ધમ્મેન સંવાસસઞ્ઞં પટિલભતિ, ધમ્મગુણાનુસ્સતિયા અજ્ઝાવુત્થઞ્ચસ્સ સરીરમ્પિ ચેતિયઘરમિવ પૂજારહં હોતિ, અનુત્તરધમ્માધિગમાય ચિત્તં નમતિ, વીતિક્કમિતબ્બવત્થુસમાયોગે ચસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં સમનુસ્સરતો હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠાતિ. ઉત્તરિ અપ્પટિવિજ્ઝન્તો પન સુગતિપરાયનો હોતિ.

તસ્મા હવે અપ્પમાદં, કયિરાથ સુમેધસો;

એવં મહાનુભાવાય, ધમ્માનુસ્સતિયા સદાતિ.

ઇદં ધમ્માનુસ્સતિયં વિત્થારકથામુખં.