૧. બુદ્ધાનુસ્સતિકથા

૧૨૩. અસુભાનન્તરં ઉદ્દિટ્ઠાસુ પન દસસુ અનુસ્સતીસુ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો સતિયેવ અનુસ્સતિ, પવત્તિતબ્બટ્ઠાનમ્હિયેવ વા પવત્તત્તા સદ્ધાપબ્બજિતસ્સ કુલપુત્તસ્સ અનુરૂપા સતીતિપિ અનુસ્સતિ, બુદ્ધં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ બુદ્ધાનુસ્સતિ, બુદ્ધગુણારમ્મણાય સતિયા એતમધિવચનં. ધમ્મં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતિ, સ્વાક્ખાતતાદિધમ્મગુણારમ્મણાય સતિયા એતમધિવચનં. સઙ્ઘં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ સઙ્ઘાનુસ્સતિ, સુપ્પટિપન્નતાદિસઙ્ઘગુણારમ્મણાય સતિયા એતમધિવચનં. સીલં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ સીલાનુસ્સતિ, અખણ્ડતાદિસીલગુણારમ્મણાય સતિયા એતમધિવચનં. ચાગં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ચાગાનુસ્સતિ, મુત્તચાગતાદિચાગગુણારમ્મણાય સતિયા એતમધિવચનં. દેવતા આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ દેવતાનુસ્સતિ, દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા અત્તનો સદ્ધાદિગુણારમ્મણાય સતિયા એતમધિવચનં. મરણં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ મરણાનુસ્સતિ, જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદારમ્મણાય સતિયા એતમધિવચનં. કેસાદિભેદં રૂપકાયં ગતા, કાયે વા ગતાતિ કાયગતા, કાયગતા ચ સા સતિ ચાતિ કાયગતસતીતિ વત્તબ્બે રસ્સં અકત્વા કાયગતાસતીતિ વુત્તા, કેસાદિકાયકોટ્ઠાસનિમિત્તારમ્મણાય સતિયા એતમધિવચનં. આનાપાને આરબ્ભ ઉપ્પન્ના સતિ આનાપાનસ્સતિ, અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તારમ્મણાય સતિયા એતમધિવચનં. ઉપસમં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ઉપસમાનુસ્સતિ, સબ્બદુક્ખૂપસમારમ્મણાય સતિયા એતમધિવચનં.

૧૨૪. ઇતિ ઇમાસુ દસસુ અનુસ્સતીસુ બુદ્ધાનુસ્સતિં તાવ ભાવેતુકામેન અવેચ્ચપ્પસાદસમન્નાગતેન યોગિના પતિરૂપસેનાસને રહોગતેન પટિસલ્લીનેન ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’’તિ (અ. નિ. ૬.૧૦) એવં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ગુણા અનુસ્સરિતબ્બા.

તત્રાયં અનુસ્સરણનયો – સો ભગવા ઇતિપિ અરહં, ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવાતિ અનુસ્સરતિ. ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતિ.

૧૨૫. તત્થ આરકત્તા અરીનં અરાનઞ્ચ હતત્તા પચ્ચયાદીનં અરહત્તા પાપકરણે રહાભાવાતિ ઇમેહિ તાવ કારણેહિ સો ભગવા અરહન્તિ અનુસ્સરતિ. આરકા હિ સો સબ્બકિલેસેહિ સુવિદૂરવિદૂરે ઠિતો મગ્ગેન સવાસનાનં કિલેસાનં વિદ્ધંસિતત્તાતિ આરકત્તા અરહં.

સો તતો આરકા નામ, યસ્સ યેનાસમઙ્ગિતા;

અસમઙ્ગી ચ દોસેહિ, નાથો તેનારહં મતોતિ.

૧૨૬. તે ચાનેન કિલેસારયો મગ્ગેન હતાતિ અરીનં હતત્તાપિ અરહં.

યસ્મા રાગાદિસઙ્ખાતા, સબ્બેપિ અરયો હતા;

પઞ્ઞાસત્થેન નાથેન, તસ્માપિ અરહં મતોતિ.

૧૨૭. યઞ્ચેતં અવિજ્જાભવતણ્હામયનાભિ પુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારારં જરામરણનેમિ આસવસમુદયમયેન અક્ખેન વિજ્ઝિત્વા તિભવરથે સમાયોજિતં અનાદિકાલપ્પવત્તં સંસારચક્કં, તસ્સાનેન બોધિમણ્ડે વીરિયપાદેહિ સીલપથવિયં પતિટ્ઠાય સદ્ધાહત્થેન કમ્મક્ખયકરં ઞાણફરસું ગહેત્વા સબ્બે અરા હતાતિ અરાનં હતત્તાપિ અરહં.

૧૨૮. અથ વા સંસારચક્કન્તિ અનમતગ્ગં સંસારવટ્ટં વુચ્ચતિ. તસ્સ ચ અવિજ્જા નાભિ, મૂલત્તા. જરામરણં નેમિ, પરિયોસાનત્તા. સેસા દસ ધમ્મા અરા, અવિજ્જામૂલકત્તા જરામરણપરિયન્તત્તા ચ, તત્થ દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જા. કામભવે ચ અવિજ્જા કામભવે સઙ્ખારાનં પચ્ચયો હોતિ, રૂપભવે અવિજ્જા રૂપભવે સઙ્ખારાનં પચ્ચયો હોતિ, અરૂપભવે અવિજ્જા અરૂપભવે સઙ્ખારાનં પચ્ચયો હોતિ. કામભવે સઙ્ખારા કામભવે પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયા હોન્તિ, એસ નયો ઇતરેસુ. કામભવે પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં કામભવે નામરૂપસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તથા રૂપભવે. અરૂપભવે નામસ્સેવ પચ્ચયો હોતિ. કામભવે નામરૂપં કામભવે સળાયતનસ્સ પચ્ચયો હોતિ, રૂપભવે નામરૂપં રૂપભવે તિણ્ણં આયતનાનં પચ્ચયો હોતિ, અરૂપભવે નામં અરૂપભવે એકસ્સ આયતનસ્સ પચ્ચયો હોતિ. કામભવે સળાયતનં કામભવે છબ્બિધસ્સ ફસ્સસ્સ પચ્ચયો હોતિ, રૂપભવે તીણિ આયતનાનિ રૂપભવે તિણ્ણં ફસ્સાનં પચ્ચયા હોન્તિ, અરૂપભવે એકં આયતનં અરૂપભવે એકસ્સ ફસ્સસ્સ પચ્ચયો હોતિ. કામભવે છ ફસ્સા કામભવે છન્નં વેદનાનં પચ્ચયા હોન્તિ, રૂપભવે તયો ફસ્સા તત્થેવ તિસ્સન્નં, અરૂપભવે એકો તત્થેવ એકિસ્સા વેદનાય પચ્ચયો હોતિ. કામભવે છ વેદના કામભવે છન્નં તણ્હાકાયાનં પચ્ચયા હોન્તિ, રૂપભવે તિસ્સો તત્થેવ તિણ્ણં, અરૂપભવે એકા વેદના અરૂપભવે એકસ્સ તણ્હાકાયસ્સ પચ્ચયો હોતિ. તત્થ તત્થ સા સા તણ્હા તસ્સ તસ્સ ઉપાદાનસ્સ, ઉપાદાનાદયો ભવાદીનં.

કથં? ઇધેકચ્ચો કામે પરિભુઞ્જિસ્સામીતિ કામુપાદાનપચ્ચયા કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ, દુચ્ચરિતપારિપૂરિયા અપાયે ઉપપજ્જતિ. તત્થસ્સ ઉપપત્તિહેતુભૂતં કમ્મં કમ્મભવો, કમ્મનિબ્બત્તા ખન્ધા ઉપપત્તિભવો, ખન્ધાનં નિબ્બત્તિ જાતિ, પરિપાકો જરા, ભેદો મરણં.

અપરો સગ્ગસમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામીતિ તથેવ સુચરિતં ચરતિ, સુચરિતપારિપૂરિયા સગ્ગે ઉપપજ્જતિ. તત્થસ્સ ઉપપત્તિહેતુભૂતં કમ્મં કમ્મભવોતિ સો એવ નયો.

અપરો પન બ્રહ્મલોકસમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામીતિ કામુપાદાનપચ્ચયાએવ મેત્તં ભાવેતિ, કરુણં, મુદિતં, ઉપેક્ખં ભાવેતિ, ભાવનાપારિપૂરિયા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તતિ. તત્થસ્સ નિબ્બત્તિહેતુભૂતં કમ્મં કમ્મભવોતિ સો એવ નયો.

અપરો અરૂપભવે સમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામીતિ તથેવ આકાસાનઞ્ચાયતનાદિસમાપત્તિયો ભાવેતિ, ભાવનાપારિપૂરિયા તત્થ તત્થ નિબ્બત્તતિ. તત્થસ્સ નિબ્બત્તિહેતુભૂતં કમ્મં કમ્મભવો, કમ્મનિબ્બત્તા ખન્ધા ઉપપત્તિભવો, ખન્ધાનં નિબ્બત્તિ જાતિ, પરિપાકો જરા, ભેદો મરણન્તિ. એસ નયો સેસુપાદાનમૂલિકાસુપિ યોજનાસુ.

એવં અયં અવિજ્જા હેતુ, સઙ્ખારા હેતુસમુપ્પન્ના, ઉભોપેતે હેતુસમુપ્પન્નાતિ પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં. અતીતમ્પિ અદ્ધાનં અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં અવિજ્જા હેતુ, સઙ્ખારા હેતુસમુપ્પન્ના, ઉભોપેતે હેતુસમુપ્પન્નાતિ પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ એતેનેવ નયેન સબ્બપદાનિ વિત્થારેતબ્બાનિ.

તત્થ અવિજ્જાસઙ્ખારા એકો સઙ્ખેપો, વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનફસ્સવેદના એકો, તણ્હુપાદાનભવા એકો, જાતિજરામરણં એકો. પુરિમસઙ્ખેપો ચેત્થ અતીતો અદ્ધા, દ્વે મજ્ઝિમા પચ્ચુપ્પન્નો, જાતિજરામરણં અનાગતો. અવિજ્જાસઙ્ખારગ્ગહણેન ચેત્થ તણ્હુપાદાનભવા ગહિતાવ હોન્તીતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા અતીતે કમ્મવટ્ટં, વિઞ્ઞાણાદયો પઞ્ચ એતરહિ વિપાકવટ્ટં, તણ્હુપાદાનભવગ્ગહણેન અવિજ્જાસઙ્ખારા ગહિતાવ હોન્તીતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા એતરહિ કમ્મવટ્ટં, જાતિજરામરણાપદેસેન વિઞ્ઞાણાદીનં નિદ્દિટ્ઠત્તા ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા આયતિં વિપાકવટ્ટં. તે આકારતો વીસતિવિધા હોન્તિ. સઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનઞ્ચેત્થ અન્તરા એકો સન્ધિ, વેદનાતણ્હાનમન્તરા એકો, ભવજાતીનમન્તરા એકોતિ, ઇતિ ભગવા એતં ચતુસઙ્ખેપં તિયદ્ધં વીસતાકારં તિસન્ધિં પટિચ્ચસમુપ્પાદં સબ્બાકારતો જાનાતિ પસ્સતિ અઞ્ઞાતિ પટિવિજ્ઝતિ. તં ઞાતટ્ઠેન ઞાણં, પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા, તેન વુચ્ચતિ પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ. ઇમિના ધમ્મટ્ઠિતિઞાણેન ભગવા તે ધમ્મે યથાભૂતં ઞત્વા તેસુ નિબ્બિન્દન્તો વિરજ્જન્તો વિમુચ્ચન્તો વુત્તપ્પકારસ્સ ઇમસ્સ સંસારચક્કસ્સ અરે હનિ વિહનિ વિદ્ધંસેસિ. એવમ્પિ અરાનં હતત્તા અરહં.

અરા સંસારચક્કસ્સ, હતા ઞાણાસિના યતો;

લોકનાથેન તેનેસ, અરહન્તિ પવુચ્ચતિ.

૧૨૯. અગ્ગદક્ખિણેય્યત્તા ચ ચીવરાદિપચ્ચયે અરહતિ પૂજાવિસેસઞ્ચ. તેનેવ ચ ઉપ્પન્ને તથાગતે યેકેચિ મહેસક્ખા દેવમનુસ્સા, ન તે અઞ્ઞત્થ પૂજં કરોન્તિ. તથા હિ બ્રહ્મા સહમ્પતિ સિનેરુમત્તેન રતનદામેન તથાગતં પૂજેસિ. યથાબલઞ્ચ અઞ્ઞે દેવા મનુસ્સા ચ બિમ્બિસારકોસલરાજાદયો. પરિનિબ્બુતમ્પિ ચ ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ છન્નવુતિકોટિધનં વિસ્સજ્જેત્વા અસોકમહારાજા સકલજમ્બુદીપે ચતુરાસીતિવિહારસહસ્સાનિ પતિટ્ઠાપેસિ. કો પન વાદો અઞ્ઞેસં પૂજાવિસેસાનન્તિ પચ્ચયાદીનં અરહત્તાપિ અરહં.

પૂજાવિસેસં સહ પચ્ચયેહિ,

યસ્મા અયં અરહતિ લોકનાથો;

અત્થાનુરૂપં અરહન્તિ લોકે,

તસ્મા જિનો અરહતિ નામમેતં.

૧૩૦. યથા ચ લોકે યેકેચિ પણ્ડિતમાનિનો બાલા અસિલોકભયેન રહો પાપં કરોન્તિ, એવમેસ ન કદાચિ કરોતીતિ પાપકરણે રહાભાવતોપિ અરહં.

યસ્મા નત્થિ રહો નામ, પાપકમ્મેસુ તાદિનો;

રહાભાવેન તેનેસ, અરહં ઇતિ વિસ્સુતો.

એવં સબ્બથાપિ –

આરકત્તા હતત્તા ચ, કિલેસારીન સો મુનિ;

હતસંસારચક્કારો, પચ્ચયાદીન ચારહો;

ન રહો કરોતિ પાપાનિ, અરહં તેન વુચ્ચતીતિ.

૧૩૧. સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા પન સમ્માસમ્બુદ્ધો. તથાહિ એસ સબ્બધમ્મે સમ્મા સામઞ્ચ બુદ્ધો, અભિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે અભિઞ્ઞેય્યતો બુદ્ધો, પરિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે પરિઞ્ઞેય્યતો, પહાતબ્બે ધમ્મે પહાતબ્બતો, સચ્છિકાતબ્બે ધમ્મે સચ્છિકાતબ્બતો, ભાવેતબ્બે ધમ્મે ભાવેતબ્બતો. તેનેવ ચાહ –

અભિઞ્ઞેય્યં અભિઞ્ઞાતં, ભાવેતબ્બઞ્ચ ભાવિતં;

પહાતબ્બં પહીનં મે, તસ્મા બુદ્ધોસ્મિ બ્રાહ્મણાતિ. (મ. નિ. ૨.૩૯૯; સુ. નિ. ૫૬૩);

૧૩૨. અપિચ ચક્ખું દુક્ખસચ્ચં, તસ્સ મૂલકારણભાવેન સમુટ્ઠાપિકા પુરિમતણ્હા સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિરોધસચ્ચં, નિરોધપજાનના પટિપદા મગ્ગસચ્ચન્તિ એવં એકેકપદુદ્ધારેનાપિ સબ્બધમ્મે સમ્મા સામઞ્ચ બુદ્ધો, એસ નયો સોતઘાનજિવ્હાકાયમનેસુ. એતેનેવ નયેન રૂપાદીનિ છ આયતનાનિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો છવિઞ્ઞાણકાયા, ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો છ ફસ્સા, ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદયો છ વેદના, રૂપસઞ્ઞાદયો છ સઞ્ઞા, રૂપસઞ્ચેતનાદયો છ ચેતના, રૂપતણ્હાદયો છ તણ્હાકાયા, રૂપવિતક્કાદયો છ વિતક્કા, રૂપવિચારાદયો છ વિચારા, રૂપક્ખન્ધાદયો પઞ્ચક્ખન્ધા, દસ કસિણાનિ, દસ અનુસ્સતિયો, ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞાદિવસેન દસ સઞ્ઞા, કેસાદયો દ્વત્તિંસાકારા, દ્વાદસાયતનાનિ, અટ્ઠારસ ધાતુયો, કામભવાદયો નવ ભવા, પઠમાદીનિ ચત્તારિ ઝાનાનિ, મેત્તાભાવનાદયો ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞા, ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો, પટિલોમતો જરામરણાદીનિ, અનુલોમતો અવિજ્જાદીનિ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનિ ચ યોજેતબ્બાનિ.

તત્રાયં એકપદયોજના, જરામરણં દુક્ખસચ્ચં, જાતિ સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નમ્પિ નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપજાનના પટિપદા મગ્ગસચ્ચન્તિ એવમેકેકપદુદ્ધારેન સબ્બધમ્મે સમ્મા સામઞ્ચ બુદ્ધો અનુબુદ્ધો પટિબુદ્ધો. તેન વુત્તં – ‘‘સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા પન સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ.

૧૩૩. વિજ્જાહિ પન ચરણેન ચ સમ્પન્નત્તા વિજ્જાચરણસમ્પન્નો. તત્થ વિજ્જાતિ તિસ્સોપિ વિજ્જા અટ્ઠપિ વિજ્જા. તિસ્સો વિજ્જા ભયભેરવસુત્તે (મ. નિ. ૧.૫૨ આદયો) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા, અટ્ઠ અમ્બટ્ઠસુત્તે (દી. નિ. ૧.૨૭૮ આદયો). તત્ર હિ વિપસ્સનાઞાણેન મનોમયિદ્ધિયા ચ સહ છ અભિઞ્ઞા પરિગ્ગહેત્વા અટ્ઠ વિજ્જા વુત્તા. ચરણન્તિ સીલસંવરો, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, જાગરિયાનુયોગો, સત્ત સદ્ધમ્મા, ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનીતિ ઇમે પન્નરસ ધમ્મા વેદિતબ્બા. ઇમેયેવ હિ પન્નરસ ધમ્મા યસ્મા એતેહિ ચરતિ અરિયસાવકો ગચ્છતિ અમતં દિસં, તસ્મા ચરણન્તિ વુત્તા. યથાહ – ‘‘ઇધ, મહાનામ, અરિયસાવકો સીલવા હોતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૪) સબ્બં મજ્ઝિમપણ્ણાસકે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ભગવા ઇમાહિ વિજ્જાહિ ઇમિના ચ ચરણેન સમન્નાગતો. તેન વુચ્ચતિ વિજ્જાચરણસમ્પન્નોતિ.

તત્થ વિજ્જાસમ્પદા ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતં પૂરેત્વા ઠિતા. ચરણસમ્પદા મહાકારુણિકતં. સો સબ્બઞ્ઞુતાય સબ્બસત્તાનં અત્થાનત્થં ઞત્વા મહાકારુણિકતાય અનત્થં પરિવજ્જેત્વા અત્થે નિયોજેતિ. યથા તં વિજ્જાચરણસમ્પન્નો. તેનસ્સ સાવકા સુપ્પટિપન્ના હોન્તિ, નો દુપ્પટિપન્ના વિજ્જાચરણવિપન્નાનં સાવકા અત્તન્તપાદયો વિય.

૧૩૪. સોભનગમનત્તા, સુન્દરં ઠાનં ગતત્તા, સમ્મા ગતત્તા, સમ્મા ચ ગદત્તા સુગતો. ગમનમ્પિ હિ ગતન્તિ વુચ્ચતિ. તઞ્ચ ભગવતો સોભનં પરિસુદ્ધમનવજ્જં. કિં પન તન્તિ? અરિયમગ્ગો. તેન હેસ ગમનેન ખેમં દિસં અસજ્જમાનો ગતોતિ સોભનગમનત્તા સુગતો. સુન્દરઞ્ચેસ ઠાનં ગતો અમતં નિબ્બાનન્તિ સુન્દરં ઠાનં ગતત્તાપિ સુગતો. સમ્મા ચ ગતો તેન તેન મગ્ગેન પહીને કિલેસે પુન અપચ્ચાગચ્છન્તો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતીતિ સુગતો…પે… અરહત્તમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતીતિ સુગતો’’તિ, સમ્મા વા ગતો દીપઙ્કરપાદમૂલતો પભુતિ યાવ બોધિમણ્ડા તાવ સમતિંસપારમીપૂરિકાય સમ્માપટિપત્તિયા સબ્બલોકસ્સ હિતસુખમેવ કરોન્તો સસ્સતં, ઉચ્છેદં, કામસુખં, અત્તકિલમથન્તિ ઇમે ચ અન્તે અનુપગચ્છન્તો ગતોતિ સમ્મા ગતત્તાપિ સુગતો. સમ્મા ચેસ ગદતિ યુત્તટ્ઠાને યુત્તમેવ વાચં ભાસતીતિ સમ્મા ગદત્તાપિ સુગતો. તત્રિદં સાધકસુત્તં ‘‘યં તથાગતો વાચં જાનાતિ અભૂતં અતચ્છં અનત્થસઞ્હિતં, સા ચ પરેસં અપ્પિયા અમનાપા, ન તં તથાગતો વાચં ભાસતિ. યમ્પિ તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અનત્થસઞ્હિતં, સા ચ પરેસં અપ્પિયા અમનાપા, તમ્પિ તથાગતો વાચં ન ભાસતિ. યઞ્ચ ખો તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અત્થસઞ્હિતં, સા ચ પરેસં અપ્પિયા અમનાપા, તત્ર કાલઞ્ઞૂ તથાગતો હોતિ તસ્સા વાચાય વેય્યાકરણાય. યં તથાગતો વાચં જાનાતિ અભૂતં અતચ્છં અનત્થસઞ્હિતં, સા ચ પરેસં પિયા મનાપા, ન તં તથાગતો વાચં ભાસતિ. યમ્પિ તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અનત્થસઞ્હિતં, સા ચ પરેસં પિયા મનાપા, તમ્પિ તથાગતો વાચં ન ભાસતિ. યઞ્ચ ખો તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અત્થસઞ્હિતં, સા ચ પરેસં પિયા મનાપા, તત્ર કાલઞ્ઞૂ તથાગતો હોતિ તસ્સા વાચાય વેય્યાકરણાયા’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૬). એવં સમ્મા ગદત્તાપિ સુગતોતિ વેદિતબ્બો.

૧૩૫. સબ્બથાપિ વિદિતલોકત્તા પન લોકવિદૂ. સો હિ ભગવા સભાવતો સમુદયતો નિરોધતો નિરોધૂપાયતોતિ સબ્બથા લોકં અવેદિ અઞ્ઞાસિ પટિવિજ્ઝિ. યથાહ – ‘‘યત્થ ખો, આવુસો, ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતિ ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતિ, નાહં તં ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં દટ્ઠેય્યં પત્તેય્યન્તિ વદામિ, ન ચાહં, આવુસો, અપત્વાવ લોકસ્સ અન્તં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામિ. અપિ ચાહં, આવુસો, ઇમસ્મિઞ્ઞેવ બ્યામમત્તે કળેવરે સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકે લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેમિ લોકસમુદયઞ્ચ લોકનિરોધઞ્ચ લોકનિરોધગામિનિઞ્ચ પટિપદં.

ગમનેન ન પત્તબ્બો, લોકસ્સન્તો કુદાચનં;

ન ચ અપત્વા લોકન્તં, દુક્ખા અત્થિ પમોચનં.

તસ્મા હવે લોકવિદૂ સુમેધો,

લોકન્તગૂ વૂસિતબ્રહ્મચરિયો;

લોકસ્સ અન્તં સમિતાવિ ઞત્વા,

નાસીસતિ લોકમિમં પરઞ્ચાતિ. (સં. નિ. ૧.૧૦૭; અ. નિ. ૪.૪૫);

૧૩૬. અપિચ તયો લોકા સઙ્ખારલોકો સત્તલોકો ઓકાસલોકોતિ. તત્થ એકો લોકો સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકાતિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૨) આગતટ્ઠાને સઙ્ખારલોકો વેદિતબ્બો. સસ્સતો લોકોતિ વા અસસ્સતો લોકોતિ વાતિ (દી. નિ. ૧.૪૨૧) આગતટ્ઠાને સત્તલોકો.

યાવતા ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તિ, દિસા ભન્તિ વિરોચમાના;

તાવ સહસ્સધા લોકો, એત્થ તે વત્તતી વસોતિ. (મ. નિ. ૧.૫૦૩) –

આગતટ્ઠાને ઓકાસલોકો. તમ્પિ ભગવા સબ્બથા અવેદિ. તથા હિસ્સ ‘‘એકો લોકો સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા. દ્વે લોકા નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ. તયો લોકા તિસ્સો વેદના. ચત્તારો લોકા ચત્તારો આહારા. પઞ્ચ લોકા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. છ લોકા છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ. સત્ત લોકા સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો. અટ્ઠ લોકા અટ્ઠ લોકધમ્મા. નવ લોકા નવ સત્તાવાસા. દસ લોકા દસાયતનાનિ. દ્વાદસ લોકા દ્વાદસાયતનાનિ. અટ્ઠારસ લોકા અટ્ઠારસ ધાતુયો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૨) અયં સઙ્ખારલોકોપિ સબ્બથા વિદિતો.

યસ્મા પનેસ સબ્બેસમ્પિ સત્તાનં આસયં જાનાતિ, અનુસયં જાનાતિ, ચરિતં જાનાતિ, અધિમુત્તિં જાનાતિ, અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે, તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે, સ્વાકારે દ્વાકારે, સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે, ભબ્બે અભબ્બે સત્તે જાનાતિ. તસ્માસ્સ સત્તલોકોપિ સબ્બથા વિદિતો.

૧૩૭. યથા ચ સત્તલોકો, એવં ઓકાસલોકોપિ. તથા હેસ એકં ચક્કવાળં આયામતો ચ વિત્થારતો ચ યોજનાનં દ્વાદસસતસહસ્સાનિ ચતુતિંસસતાનિ ચ પઞ્ઞાસઞ્ચ યોજનાનિ. પરિક્ખેપતો પન –

સબ્બં સતસહસ્સાનિ, છત્તિંસપરિમણ્ડલં;

દસ ચેવ સહસ્સાનિ, અડ્ઢુડ્ઢાનિ સતાનિ ચ.

તત્થ –

દુવે સતસહસ્સાનિ, ચત્તારિ નહુતાનિ ચ;

એત્તકં બહલત્તેન, સઙ્ખાતાયં વસુન્ધરા.

તસ્સાયેવ સન્ધારકં –

ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ, અટ્ઠેવ નહુતાનિ ચ;

એત્તકં બહલત્તેન, જલં વાતે પતિટ્ઠિતં.

તસ્સાપિ સન્ધારકો –

નવ સતસહસ્સાનિ, માલુતો નભમુગ્ગતો;

સટ્ઠિઞ્ચેવ સહસ્સાનિ, એસા લોકસ્સ સણ્ઠિતિ.

એવં સણ્ઠિતે ચેત્થ યોજનાનં –

ચતુરાસીતિ સહસ્સાનિ, અજ્ઝોગાળ્હો મહણ્ણવે;

અચ્ચુગ્ગતો તાવદેવ, સિનેરુ પબ્બતુત્તમો.

તતો ઉપડ્ઢુપડ્ઢેન, પમાણેન યથાક્કમં;

અજ્ઝોગાળ્હુગ્ગતા દિબ્બા, નાનારતનચિત્તિતા.

યુગન્ધરો ઈસધરો, કરવીકો સુદસ્સનો;

નેમિન્ધરો વિનતકો, અસ્સકણ્ણો ગિરિ બ્રહા.

એતે સત્ત મહાસેલા, સિનેરુસ્સ સમન્તતો;

મહારાજાનમાવાસા, દેવયક્ખનિસેવિતા.

યોજનાનં સતાનુચ્ચો, હિમવા પઞ્ચ પબ્બતો;

યોજનાનં સહસ્સાનિ, તીણિ આયતવિત્થતો.

ચતુરાસીતિસહસ્સેહિ, કૂટેહિ પટિમણ્ડિતો;

તિપઞ્ચયોજનક્ખન્ધ-પરિક્ખેપા નગવ્હયા.

પઞ્ઞાસયોજનક્ખન્ધ-સાખાયામા સમન્તતો;

સતયોજનવિત્થિણ્ણા, તાવદેવ ચ ઉગ્ગતા;

જમ્બૂ યસ્સાનુભાવેન, જમ્બુદીપો પકાસિતો.

યઞ્ચેતં જમ્બુયા પમાણં, એતદેવ અસુરાનં ચિત્રપાટલિયા, ગરુળાનં સિમ્બલિરુક્ખસ્સ, અપરગોયાને કદમ્બસ્સ, ઉત્તરકુરૂસુ કપ્પરુક્ખસ્સ, પુબ્બવિદેહે સિરીસસ્સ, તાવતિંસેસુ પારિચ્છત્તકસ્સાતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘પાટલી સિમ્બલી જમ્બૂ, દેવાનં પારિચ્છત્તકો;

કદમ્બો કપ્પરુક્ખો ચ, સિરીસેન ભવતિ સત્તમન્તિ.

‘‘દ્વેઅસીતિ સહસ્સાનિ, અજ્ઝોગાળ્હો મહણ્ણવે;

અચ્ચુગ્ગતો તાવદેવ, ચક્કવાળસિલુચ્ચયો;

પરિક્ખિપિત્વા તં સબ્બં, લોકધાતુમયં ઠિતો’’તિ.

તત્થ ચન્દમણ્ડલં એકૂનપઞ્ઞાસયોજનં. સૂરિયમણ્ડલં પઞ્ઞાસયોજનં. તાવતિંસભવનં દસસહસ્સયોજનં. તથા અસુરભવનં અવીચિમહાનિરયો જમ્બુદીપો ચ. અપરગોયાનં સત્તસહસ્સયોજનં. તથા પુબ્બવિદેહં. ઉત્તરકુરુ અટ્ઠસહસ્સયોજનં. એકમેકો ચેત્થ મહાદીપો પઞ્ચસતપઞ્ચસતપરિત્તદીપપરિવારો. તં સબ્બમ્પિ એકં ચક્કવાળં એકા લોકધાતુ. તદન્તરેસુ લોકન્તરિકનિરયા.

એવં અનન્તાનિ ચક્કવાળાનિ અનન્તા લોકધાતુયો ભગવા અનન્તેન બુદ્ધઞાણેન અવેદિ અઞ્ઞાસિ પટિવિજ્ઝિ. એવમસ્સ ઓકાસલોકોપિ સબ્બથા વિદિતો. એવમ્પિ સબ્બથા વિદિતલોકત્તા લોકવિદૂ.

૧૩૮. અત્તના પન ગુણેહિ વિસિટ્ઠતરસ્સ કસ્સચિ અભાવતો નત્થિ એતસ્સ ઉત્તરોતિ અનુત્તરો. તથા હેસ સીલગુણેનાપિ સબ્બં લોકમભિભવતિ, સમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનગુણેનાપિ. સીલગુણેનાપિ અસમો અસમસમો અપ્પટિમો અપ્પટિભાગો અપ્પટિપુગ્ગલો…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનગુણેનાપિ. યથાહ – ‘‘ન ખો પનાહં સમનુપસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે…પે… સદેવમનુસ્સાય પજાય અત્તના સીલસમ્પન્નતર’’ન્તિ વિત્થારો. એવં અગ્ગપસાદસુત્તાદીનિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) ‘‘ન મે આચરિયો અત્થી’’તિઆદિકા (મ. નિ. ૧.૨૮૫; મહાવ. ૧૧) ગાથાયો ચ વિત્થારેતબ્બા.

૧૩૯. પુરિસદમ્મે સારેતીતિ પુરિસદમ્મસારથિ. દમેતિ વિનેતીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ પુરિસદમ્માતિ અદન્તા દમેતું યુત્તા તિરચ્છાનપુરિસાપિ મનુસ્સપુરિસાપિ અમનુસ્સપુરિસાપિ. તથા હિ ભગવતા તિરચ્છાનપુરિસાપિ અપલાલો નાગરાજા, ચૂળોદરો, મહોદરો, અગ્ગિસિખો, ધૂમસિખો, અરવાળો નાગરાજા, ધનપાલકો હત્થીતિ એવમાદયો દમિતા નિબ્બિસા કતા સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાપિતા, મનુસ્સપુરિસાપિ સચ્ચકનિગણ્ઠપુત્તઅમ્બટ્ઠમાણવપોક્ખરસાતિ સોણદન્તકૂટદન્તાદયો, અમનુસ્સપુરિસાપિ આળવકસૂચિલોમખરલોમયક્ખસક્કદેવરાજાદયો દમિતા વિનીતા વિચિત્રેહિ વિનયનૂપાયેહિ. ‘‘અહં ખો, કેસિ, પુરિસદમ્મે સણ્હેનપિ વિનેમિ, ફરુસેનપિ વિનેમિ, સણ્હફરુસેનપિ વિનેમી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૧) ઇદઞ્ચેત્થ સુત્તં વિત્થારેતબ્બં.

અપિચ ભગવા વિસુદ્ધસીલાદીનં પઠમજ્ઝાનાદીનિ સોતાપન્નાદીનઞ્ચ ઉત્તરિ મગ્ગપટિપદં આચિક્ખન્તો દન્તેપિ દમેતિયેવ.

અથ વા અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથીતિ એકમેવિદં અત્થપદં. ભગવા હિ તથા પુરિસદમ્મે સારેતિ, યથા એકપલ્લઙ્કેનેવ નિસિન્ના અટ્ઠ દિસા અસજ્જમાના ધાવન્તિ. તસ્મા અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથીતિ વુચ્ચતિ. ‘‘હત્થિદમકેન, ભિક્ખવે, હત્થિદમ્મો સારિતો એકંયેવ દિસં ધાવતી’’તિ ઇદઞ્ચેત્થ સુત્તં (મ. નિ. ૩.૩૧૨) વિત્થારેતબ્બં.

૧૪૦. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં અનુસાસતીતિ સત્થા. અપિચ સત્થા વિયાતિ સત્થા, ભગવા સત્થવાહો. યથા સત્થવાહો સત્થે કન્તારં તારેતિ ચોરકન્તારં તારેતિ વાળકન્તારં તારેતિ દુબ્ભિક્ખકન્તારં તારેતિ નિરુદકકન્તારં તારેતિ ઉત્તારેતિ નિત્તારેતિ પતારેતિ ખેમન્તભૂમિં સમ્પાપેતિ, એવમેવ ભગવા સત્થા સત્થવાહો સત્તે કન્તારં તારેતિ, જાતિકન્તારં તારેતીતિઆદિના નિદ્દેસનયેનપેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. દેવમનુસ્સાનન્તિ દેવાનઞ્ચ મનુસ્સાનઞ્ચ. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન, ભબ્બપુગ્ગલપરિચ્છેદવસેન ચેતં વુત્તં. ભગવા પન તિરચ્છાનગતાનમ્પિ અનુસાસનિપ્પદાનેન સત્થાયેવ. તેપિ હિ ભગવતો ધમ્મસ્સવનેન ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં પત્વા તાય એવ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા દુતિયે વા તતિયે વા અત્તભાવે મગ્ગફલભાગિનો હોન્તિ. મણ્ડૂકદેવપુત્તાદયો ચેત્થ નિદસ્સનં.

ભગવતિ કિર ગગ્ગરાય પોક્ખરણિયા તીરે ચમ્પાનગરવાસીનં ધમ્મં દેસિયમાને એકો મણ્ડૂકો ભગવતો સરે નિમિત્તં અગ્ગહેસિ, તં એકો વચ્છપાલકો દણ્ડં ઓલુબ્ભ તિટ્ઠન્તો સીસે સન્નિરુમ્ભિત્વા અટ્ઠાસિ. સો તાવદેવ કાલઙ્કત્વા તાવતિંસભવને દ્વાદસયોજનિકે કનકવિમાને નિબ્બત્તિ. સુત્તપ્પબુદ્ધો વિય ચ તત્થ અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતં અત્તાનં દિસ્વા ‘‘અરે અહમ્પિ નામ ઇધ નિબ્બત્તો, કિં નુ ખો કમ્મમકાસિ’’ન્તિ આવજ્જેન્તો ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અદ્દસ અઞ્ઞત્ર ભગવતો સરે નિમિત્તગ્ગાહા. સો તાવદેવ સહ વિમાનેન આગન્ત્વા ભગવતો પાદે સિરસા વન્દિ. ભગવા જાનન્તોવ પુચ્છિ –

‘‘કો મે વન્દતિ પાદાનિ, ઇદ્ધિયા યસસા જલં;

અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, સબ્બા ઓભાસયં દિસા’’તિ.

મણ્ડૂકોહં પુરે આસિં, ઉદકે વારિગોચરો;

તવ ધમ્મં સુણન્તસ્સ, અવધિ વચ્છપાલકોતિ.

ભગવા તસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. દેવપુત્તોપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સિતં કત્વા પક્કમીતિ.

૧૪૧. યં પન કિઞ્ચિ અત્થિ ઞેય્યં નામ, સબ્બસ્સેવ બુદ્ધત્તા વિમોક્ખન્તિકઞ્ઞાણવસેન બુદ્ધો. યસ્મા વા ચત્તારિ સચ્ચાનિ અત્તનાપિ બુજ્ઝિ, અઞ્ઞેપિ સત્તે બોધેસિ, તસ્મા એવમાદીહિપિ કારણેહિ બુદ્ધો. ઇમસ્સ ચ પનત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનત્થં ‘‘બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો. બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો’’તિ એવં પવત્તો સબ્બોપિ નિદ્દેસનયો (મહાનિ. ૧૯૨) પટિસમ્ભિદાનયો (પટિ. મ. ૧.૧૬૨) વા વિત્થારેતબ્બો.

૧૪૨. ભગવાતિ ઇદં પનસ્સ ગુણવિસિટ્ઠસબ્બસત્તુત્તમગરુગારવાધિવચનં. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠં, ભગવાતિ વચનમુત્તમં;

ગરુગારવયુત્તો સો, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ.

ચતુબ્બિધં વા નામં આવત્થિકં લિઙ્ગિકં નેમિત્તિકં અધિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ. અધિચ્ચસમુપ્પન્નં નામ લોકિયવોહારેન યદિચ્છકન્તિ વુત્તં હોતિ. તત્થ વચ્છો દમ્મો બલીબદ્દોતિ એવમાદિ આવત્થિકં. દણ્ડી છત્તી સિખી કરીતિ એવમાદિ લિઙ્ગિકં. તેવિજ્જો છળભિઞ્ઞોતિ એવમાદિ નેમિત્તિકં. સિરિવડ્ઢકો ધનવડ્ઢકોતિ એવમાદિ વચનત્થં અનપેક્ખિત્વા પવત્તં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં. ઇદં પન ભગવાતિ નામં નેમિત્તિકં, ન મહામાયાય, ન સુદ્ધોદનમહારાજેન, ન અસીતિયા ઞાતિસહસ્સેહિ કતં, ન સક્કસન્તુસિતાદીહિ દેવતાવિસેસેહિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ધમ્મસેનાપતિના ‘‘ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કતં…પે… વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભા સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં ભગવા’’તિ (મહાનિ. ૮૪).

૧૪૩. યંગુણનેમિત્તિકઞ્ચેતં નામં, તેસં ગુણાનં પકાસનત્થં ઇમં ગાથં વદન્તિ –

‘‘ભગી ભજી ભાગિ વિભત્તવા ઇતિ,

અકાસિ ભગ્ગન્તિ ગરૂતિ ભાગ્યવા;

બહૂહિ ઞાયેહિ સુભાવિતત્તનો,

ભવન્તગો સો ભગવાતિ વુચ્ચતી’’તિ. –

નિદ્દેસે (મહાનિ. ૮૪) વુત્તનયેનેવ ચેત્થ તેસં તેસં પદાનં અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૧૪૪. અયં પન અપરો નયો.

ભાગ્યવા ભગ્ગવા યુત્તો, ભગેહિ ચ વિભત્તવા;

ભત્તવા વન્તગમનો, ભવેસુ ભગવા તતોતિ.

તત્થ વણ્ણાગમો વણ્ણવિપરિયયોતિઆદિકં નિરુત્તિલક્ખણં ગહેત્વા સદ્દનયેન વા પિસોદરાદિપક્ખેપલક્ખણં ગહેત્વા યસ્મા લોકિયલોકુત્તરસુખાભિનિબ્બત્તકં દાનસીલાદિપારપ્પત્તં ભાગ્યમસ્સ અત્થિ, તસ્મા ભાગ્યવાતિ વત્તબ્બે ભગવાતિ વુચ્ચતીતિ ઞાતબ્બં.

યસ્મા પન અહિરિકાનોત્તપ્પકોધૂપનાહમક્ખપળાસઇસ્સામચ્છરિયમાયાસાઠેય્યથમ્ભસારમ્ભમાનાતિમાનમદપમાદતણ્હાઅવિજ્જા- તિવિધાકુસલમૂલદુચ્ચરિતસંકિલેસમલવિસમસઞ્ઞાવિતક્કપપઞ્ચચતુબ્બિધવિપરિયેસ- આસવગન્થઓઘયોગઅગતિતણ્હુપ્પાદુપાદાનપઞ્ચચેતોખીલવિનિબન્ધનીવરણાભિનન્દના- છવિવાદમૂલતણ્હાકાયસત્તાનુસયઅટ્ઠમિચ્છત્તનવતણ્હામૂલકદસાકુસલકમ્મપથદ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગત- અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતપ્પભેદસબ્બદરથપરિળાહકિલેસસતસહસ્સાનિ, સઙ્ખેપતો વા પઞ્ચ કિલેસખન્ધઅભિસઙ્ખારદેવપુત્તમચ્ચુમારે અભઞ્જિ. તસ્મા ભગ્ગત્તા એતેસં પરિસ્સયાનં ભગ્ગવાતિ વત્તબ્બે ભગવાતિ વુચ્ચતિ. આહ ચેત્થ –

‘‘ભગ્ગરાગો ભગ્ગદોસો, ભગ્ગમોહો અનાસવો;

ભગ્ગાસ્સ પાપકા ધમ્મા, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ.

ભાગ્યવતાય ચસ્સ સતપુઞ્ઞલક્ખણધરસ્સ રૂપકાયસમ્પત્તિ દીપિતા હોતિ. ભગ્ગદોસતાય ધમ્મકાયસમ્પત્તિ. તથા લોકિયસરિક્ખકાનં બહુમતભાવો, ગહટ્ઠપબ્બજિતેહિ અભિગમનીયતા, અભિગતાનઞ્ચ નેસં કાયચિત્તદુક્ખાપનયને પટિબલભાવો, આમિસદાનધમ્મદાનેહિ ઉપકારિતા, લોકિયલોકુત્તરસુખેહિ ચ સંયોજનસમત્થતા દીપિતા હોતિ.

યસ્મા ચ લોકે ઇસ્સરિયધમ્મયસસિરિકામપયત્તેસુ છસુ ધમ્મેસુ ભગસદ્દો પવત્તતિ, પરમઞ્ચસ્સ સકચિત્તે ઇસ્સરિયં, અણિમાલઙ્ઘિમાદિકં વા લોકિયસમ્મતં સબ્બાકારપરિપૂરં અત્થિ. તથા લોકુત્તરો ધમ્મો. લોકત્તયબ્યાપકો યથાભુચ્ચગુણાધિગતો અતિવિય પરિસુદ્ધો યસો. રૂપકાયદસ્સનબ્યાવટજનનયનપ્પસાદજનનસમત્થા સબ્બાકારપરિપૂરા સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગસિરી. યં યં એતેન ઇચ્છિતં પત્થિતં અત્તહિતં પરહિતં વા, તસ્સ તસ્સ તથેવ અભિનિપ્ફન્નત્તા ઇચ્છિતત્થનિબ્બત્તિસઞ્ઞિતો કામો. સબ્બલોકગરુભાવપ્પત્તિહેતુભૂતો સમ્માવાયામસઙ્ખાતો પયત્તો ચ અત્થિ. તસ્મા ઇમેહિ ભગેહિ યુત્તત્તાપિ ભગા અસ્સ સન્તીતિ ઇમિના અત્થેન ભગવાતિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા પન કુસલાદીહિ ભેદેહિ સબ્બધમ્મે, ખન્ધાયતનધાતુસચ્ચઇન્દ્રિયપટિચ્ચસમુપ્પાદાદીહિ વા કુસલાદિધમ્મે, પીળનસઙ્ખતસન્તાપવિપરિણામટ્ઠેન વા દુક્ખં અરિયસચ્ચં, આયૂહનનિદાનસંયોગપલિબોધટ્ઠેન સમુદયં, નિસ્સરણવિવેકાસઙ્ખતઅમતટ્ઠેન નિરોધં, નિય્યાનિકહેતુદસ્સનાધિપતેય્યટ્ઠેન મગ્ગં વિભત્તવા, વિભજિત્વા વિવરિત્વા દેસિતવાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા વિભત્તવાતિ વત્તબ્બે ભગવાતિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા ચ એસ દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારે કાયચિત્તઉપધિવિવેકે સુઞ્ઞતપ્પણિહિતાનિમિત્તવિમોક્ખે અઞ્ઞે ચ લોકિયલોકુત્તરે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે ભજિ સેવિ બહુલં અકાસિ, તસ્મા ભત્તવાતિ વત્તબ્બે ભગવાતિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા પન તીસુ ભવેસુ તણ્હાસઙ્ખાતં ગમનં અનેન વન્તં, તસ્મા ભવેસુ વન્તગમનોતિ વત્તબ્બે ભવસદ્દતો ભકારં ગમનસદ્દતો ગકારં વન્તસદ્દતો વકારઞ્ચ દીઘં કત્વા આદાય ભગવાતિ વુચ્ચતિ યથા લોકે મેહનસ્સ ખસ્સ માલાતિ વત્તબ્બે મેખલાતિ.

૧૪૫. તસ્સેવં ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેન સો ભગવા અરહં…પે… ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેન ભગવાતિ બુદ્ધગુણે અનુસ્સરતો નેવ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ. ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ તથાગતમારબ્ભ (અ. નિ. ૬.૧૦). ઇચ્ચસ્સ એવં રાગાદિપરિયુટ્ઠાનાભાવેન વિક્ખમ્ભિતનીવરણસ્સ કમ્મટ્ઠાનાભિમુખતાય ઉજુગતચિત્તસ્સ બુદ્ધગુણપોણા વિતક્કવિચારા પવત્તન્તિ. બુદ્ધગુણે અનુવિતક્કયતો અનુવિચારયતો પીતિ ઉપ્પજ્જતિ. પીતિમનસ્સ પીતિપદટ્ઠાનાય પસ્સદ્ધિયા કાયચિત્તદરથા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ. પસ્સદ્ધદરથસ્સ કાયિકમ્પિ ચેતસિકમ્પિ સુખં ઉપ્પજ્જતિ. સુખિનો બુદ્ધગુણારમ્મણં હુત્વા ચિત્તં સમાધિયતીતિ અનુક્કમેન એકક્ખણે ઝાનઙ્ગાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. બુદ્ધગુણાનં પન ગમ્ભીરતાય નાનપ્પકારગુણાનુસ્સરણાધિમુત્તતાય વા અપ્પનં અપ્પત્વા ઉપચારપ્પત્તમેવ ઝાનં હોતિ. તદેતં બુદ્ધગુણાનુસ્સરણવસેન ઉપ્પન્નત્તા બુદ્ધાનુસ્સતિચ્ચેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

ઇમઞ્ચ પન બુદ્ધાનુસ્સતિં અનુયુત્તો ભિક્ખુ સત્થરિ સગારવો હોતિ સપ્પતિસ્સો, સદ્ધાવેપુલ્લં સતિવેપુલ્લં પઞ્ઞાવેપુલ્લં પુઞ્ઞવેપુલ્લઞ્ચ અધિગચ્છતિ, પીતિપામોજ્જબહુલો હોતિ, ભયભેરવસહો દુક્ખાધિવાસનસમત્થો, સત્થારા સંવાસસઞ્ઞં પટિલભતિ. બુદ્ધગુણાનુસ્સતિયા અજ્ઝાવુત્થઞ્ચસ્સ સરીરમ્પિ ચેતિયઘરમિવ પૂજારહં હોતિ. બુદ્ધભૂમિયં ચિત્તં નમતિ. વીતિક્કમિતબ્બવત્થુસમાયોગે ચસ્સ સમ્મુખા સત્થારં પસ્સતો વિય હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠાતિ. ઉત્તરિ અપ્પટિવિજ્ઝન્તો પન સુગતિપરાયનો હોતિ.

તસ્મા હવે અપ્પમાદં, કયિરાથ સુમેધસો;

એવં મહાનુભાવાય, બુદ્ધાનુસ્સતિયા સદાતિ.

ઇદં તાવ બુદ્ધાનુસ્સતિયં વિત્થારકથામુખં.