૨૩. પઞ્ઞાભાવનાનિસંસનિદ્દેસો

આનિસંસપકાસના

૮૫૪. યં પન વુત્તં ‘‘પઞ્ઞાભાવનાય કો આનિસંસો’’તિ, તત્થ વદામ. અયઞ્હિ પઞ્ઞાભાવના નામ અનેકસતાનિસંસા. તસ્સા દીઘેનાપિ અદ્ધુના ન સુકરં વિત્થારતો આનિસંસં પકાસેતું. સઙ્ખેપતો પનસ્સા નાનાકિલેસવિદ્ધંસનં, અરિયફલરસાનુભવનં, નિરોધસમાપત્તિસમાપજ્જનસમત્થતા, આહુનેય્યભાવાદિસિદ્ધીતિ અયમાનિસંસો વેદિતબ્બો.

નાનાકિલેસવિદ્ધંસનકથા

૮૫૫. તત્થ યં નામરૂપપરિચ્છેદતો પટ્ઠાય સક્કાયદિટ્ઠાદીનં વસેન નાનાકિલેસવિદ્ધંસનં વુત્તં, અયં લોકિકાય પઞ્ઞાભાવનાય આનિસંસો. યં અરિયમગ્ગક્ખણે સંયોજનાદીનં વસેન નાનાકિલેસવિદ્ધંસનં વુત્તં, અયં લોકુત્તરાય પઞ્ઞાભાવનાય આનિસંસોતિ વેદિતબ્બો.

ભીમવેગાનુપતિતા, અસનીવ સિલુચ્ચયે;

વાયુવેગસમુટ્ઠિતો, અરઞ્ઞમિવ પાવકો.

અન્ધકારં વિય રવિ, સતેજુજ્જલમણ્ડલો;

દીઘરત્તાનુપતિતં, સબ્બાનત્થવિધાયકં.

કિલેસજાલં પઞ્ઞા હિ, વિદ્ધંસયતિ ભાવિતા;

સન્દિટ્ઠિકમતો જઞ્ઞા, આનિસંસમિમં ઇધ.

ફલસમાપત્તિકથા

૮૫૬. અરિયફલરસાનુભવનન્તિ ન કેવલઞ્ચ કિલેસવિદ્ધંસનઞ્ઞેવ, અરિયફલરસાનુભવનમ્પિ પઞ્ઞાભાવનાય આનિસંસો. અરિયફલન્તિ હિ સોતાપત્તિફલાદિ સામઞ્ઞફલં વુચ્ચતિ. તસ્સ દ્વીહાકારેહિ રસાનુભવનં હોતિ. મગ્ગવીથિયઞ્ચ ફલસમાપત્તિવસેન ચ પવત્તિયં. તત્રાસ્સ મગ્ગવીથિયં પવત્તિ દસ્સિતાયેવ.

૮૫૭. અપિચ યે ‘‘સંયોજનપ્પહાનમત્તમેવ ફલં નામ, ન કોચિ અઞ્ઞો ધમ્મો અત્થી’’તિ વદન્તિ, તેસં અનુનયત્થં ઇદં સુત્તમ્પિ દસ્સેતબ્બં – ‘‘કથં પયોગપટિપ્પસ્સદ્ધિપઞ્ઞા ફલે ઞાણં? સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે દસ્સનટ્ઠેન સમ્માદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા વુટ્ઠાતિ, તદનુવત્તકકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ વુટ્ઠાતિ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ વુટ્ઠાતિ. તમ્પયોગપટિપ્પસ્સદ્ધત્તા ઉપ્પજ્જતિ સમ્માદિટ્ઠિ, મગ્ગસ્સેતં ફલ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૬૩) વિત્થારેતબ્બં.

‘‘ચત્તારો મગ્ગા અપરિયાપન્ના, ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ, ઇમે ધમ્મા અપ્પમાણારમ્મણા’’ (ધ. સ. ૧૪૨૨). ‘‘મહગ્ગતો ધમ્મો અપ્પમાણસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૨.૬૨) એવમાદીનિપિ ચેત્થ સાધકાનિ.

૮૫૮. ફલસમાપત્તિયં પવત્તિદસ્સનત્થં પનસ્સ ઇદં પઞ્હાકમ્મં – કા ફલસમાપત્તિ, કે તં સમાપજ્જન્તિ, કે ન સમાપજ્જન્તિ, કસ્મા સમાપજ્જન્તિ, કથઞ્ચસ્સા સમાપજ્જનં હોતિ, કથં ઠાનં, કથં વુટ્ઠાનં, કિં ફલસ્સ અનન્તરં, કસ્સ ચ ફલં અનન્તરન્તિ?

૮૫૯. તત્થ કા ફલસમાપત્તીતિ યા અરિયફલસ્સ નિરોધે અપ્પના.

૮૬૦. કે તં સમાપજ્જન્તિ, કે ન સમાપજ્જન્તીતિ સબ્બેપિ પુથુજ્જના ન સમાપજ્જન્તિ. કસ્મા? અનધિગતત્તા. અરિયા પન સબ્બેપિ સમાપજ્જન્તિ. કસ્મા? અધિગતત્તા. ઉપરિમા પન હેટ્ઠિમં ન સમાપજ્જન્તિ, પુગ્ગલન્તરભાવુપગમનેન પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા. હેટ્ઠિમા ચ ઉપરિમં, અનધિગતત્તા. અત્તનો અત્તનોયેવ પન ફલં સમાપજ્જન્તીતિ ઇદમેત્થ સન્નિટ્ઠાનં.

કેચિ પન ‘‘સોતાપન્નસકદાગામિનોપિ ન સમાપજ્જન્તિ. ઉપરિમા દ્વેયેવ સમાપજ્જન્તી’’તિ વદન્તિ. ઇદઞ્ચ તેસં કારણં, એતે હિ સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિનોતિ. તં પુથુજ્જનસ્સાપિ અત્તના પટિલદ્ધલોકિયસમાધિસમાપજ્જનતો અકારણમેવ. કિઞ્ચેત્થ કારણાકારણચિન્તાય. નનુ પાળિયંયેવ વુત્તં – ‘‘કતમે દસ ગોત્રભુધમ્મા વિપસ્સનાવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ? સોતાપત્તિમગ્ગપટિલાભત્થાય ઉપ્પાદં પવત્તં…પે… ઉપાયાસં બહિદ્ધા સઙ્ખારનિમિત્તં અભિભુય્યતીતિ ગોત્રભુ. સોતાપત્તિફલસમાપત્તત્થાય સકદાગામિમગ્ગં …પે… અરહત્તફલસમાપત્તત્થાય… સુઞ્ઞતવિહારસમાપત્તત્થાય… અનિમિત્તવિહારસમાપત્તત્થાય ઉપ્પાદં…પે… બહિદ્ધા સઙ્ખારનિમિત્તં અભિભુય્યતીતિ ગોત્રભૂ’’તિ (પટિ. મ. ૧.૬૦). તસ્મા સબ્બેપિ અરિયા અત્તનો અત્તનો ફલં સમાપજ્જન્તીતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

૮૬૧. કસ્મા સમાપજ્જન્તીતિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં. યથા હિ રાજા રજ્જસુખં, દેવતા દિબ્બસુખં અનુભવન્તિ, એવં અરિયા ‘‘અરિયં લોકુત્તરસુખં અનુભવિસ્સામા’’તિ અદ્ધાનપ્પરિચ્છેદં કત્વા ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તિ.

૮૬૨. કથઞ્ચસ્સા સમાપજ્જનં હોતિ, કથં ઠાનં, કથં વુટ્ઠાનન્તિ દ્વીહિ તાવ આકારેહિ અસ્સા સમાપજ્જનં હોતિ – નિબ્બાનતો અઞ્ઞસ્સ આરમ્મણસ્સ અમનસિકારા નિબ્બાનસ્સ ચ મનસિકારા. યથાહ – ‘‘દ્વે ખો, આવુસો, પચ્ચયા અનિમિત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા સમાપત્તિયા સબ્બનિમિત્તાનઞ્ચ અમનસિકારો, અનિમિત્તાય ચ ધાતુયા મનસિકારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૮).

૮૬૩. અયમ્પનેત્થ સમાપજ્જનક્કમો. ફલસમાપત્તત્થિકેન હિ અરિયસાવકેન રહોગતેન પટિસલ્લીનેન ઉદયબ્બયાદિવસેન સઙ્ખારા વિપસ્સિતબ્બા. તસ્સ પવત્તાનુપુબ્બવિપસ્સનસ્સ સઙ્ખારારમ્મણગોત્રભુઞાણાનન્તરા ફલસમાપત્તિવસેન નિરોધે ચિત્તં અપ્પેતિ. ફલસમાપત્તિનિન્નતાય ચેત્થ સેક્ખસ્સાપિ ફલમેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન મગ્ગો.

યે પન વદન્તિ ‘‘સોતાપન્નો ‘ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિસ્સામી’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સકદાગામી હોતિ. સકદાગામી ચ અનાગામી’’તિ, તે વત્તબ્બા ‘‘એવં સતિ અનાગામી અરહા ભવિસ્સતિ, અરહા પચ્ચેકબુદ્ધો, પચ્ચેકબુદ્ધો ચ બુદ્ધો. તસ્મા ન કિઞ્ચિ એતં, પાળિવસેનેવ ચ પટિક્ખિત્ત’’ન્તિપિ ન ગહેતબ્બં. ઇદમેવ પન ગહેતબ્બં – સેક્ખસ્સાપિ ફલમેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન મગ્ગો. ફલઞ્ચસ્સ સચે અનેન પઠમજ્ઝાનિકો મગ્ગો અધિગતો હોતિ. પઠમજ્ઝાનિકમેવ ઉપ્પજ્જતિ. સચે દુતિયાદીસુ અઞ્ઞતરજ્ઝાનિકો, દુતિયાદીસુ અઞ્ઞતરજ્ઝાનિકમેવાતિ. એવં તાવસ્સા સમાપજ્જનં હોતિ.

૮૬૪. ‘‘તયો ખો, આવુસો, પચ્ચયા અનિમિત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા ઠિતિયા સબ્બનિમિત્તાનઞ્ચ અમનસિકારો, અનિમિત્તાય ચ ધાતુયા મનસિકારો, પુબ્બે ચ અભિસઙ્ખારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૮) વચનતો પનસ્સા તીહાકારેહિ ઠાનં હોતિ. તત્થ પુબ્બે ચ અભિસઙ્ખારોતિ સમાપત્તિતો પુબ્બે કાલપરિચ્છેદો. ‘‘અસુકસ્મિં નામ કાલે વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ પરિચ્છિન્નત્તા હિસ્સા યાવ સો કાલો નાગચ્છતિ, તાવ ઠાનં હોતિ. એવમસ્સા ઠાનં હોતીતિ.

૮૬૫. ‘‘દ્વે ખો, આવુસો, પચ્ચયા અનિમિત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા વુટ્ઠાનાય સબ્બનિમિત્તાનઞ્ચ મનસિકારો, અનિમિત્તાય ચ ધાતુયા અમનસિકારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૮) વચનતો પનસ્સા દ્વીહાકારેહિ વુટ્ઠાનં હોતિ. તત્થ સબ્બનિમિત્તાનન્તિ રૂપનિમિત્તવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણનિમિત્તાનં. કામઞ્ચ ન સબ્બાનેવેતાનિ એકતો મનસિકરોતિ સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન પનેતં વુત્તં. તસ્મા યં ભવઙ્ગસ્સ આરમ્મણં હોતિ, તં મનસિકરોતો ફલસમાપત્તિવુટ્ઠાનં હોતીતિ એવમસ્સા વુટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

૮૬૬. કિં ફલસ્સ અનન્તરં, કસ્સ ચ ફલં અનન્તરન્તિ ફલસ્સ તાવ ફલમેવ વા અનન્તરં હોતિ, ભવઙ્ગં વા. ફલં પન અત્થિ મગ્ગાનન્તરં, અત્થિ ફલાનન્તરં, અત્થિ ગોત્રભુઅનન્તરં, અત્થિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનાનન્તરં. તત્થ મગ્ગવીથિયં મગ્ગાનન્તરં, પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પચ્છિમં પચ્છિમં ફલાનન્તરં. ફલસમાપત્તીસુ પુરિમં પુરિમં ગોત્રભુઅનન્તરં. ગોત્રભૂતિ ચેત્થ અનુલોમં વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં પટ્ઠાને – ‘‘અરહતો અનુલોમં ફલસમાપત્તિયા અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો. સેક્ખાનં અનુલોમં ફલસમાપત્તિયા અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭). યેન ફલેન નિરોધા વુટ્ઠાનં હોતિ, તં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનાનન્તરન્તિ. તત્થ ઠપેત્વા મગ્ગવીથિયં ઉપ્પન્નં ફલં અવસેસં સબ્બં ફલસમાપત્તિવસેન પવત્તં નામ. એવમેતં મગ્ગવીથિયં ફલસમાપત્તિયં વા ઉપ્પજ્જનવસેન,

પટિપ્પસ્સદ્ધદરથં, અમતારમ્મણં સુભં;

વન્તલોકામિસં સન્તં, સામઞ્ઞફલમુત્તમં.

ઓજવન્તેન સુચિના, સુખેન અભિસન્દિતં;

યેન સાતાતિસાતેન, અમતેન મધું વિય.

તં સુખં તસ્સ અરિયસ્સ, રસભૂતમનુત્તરં;

ફલસ્સ પઞ્ઞં ભાવેત્વા, યસ્મા વિન્દતિ પણ્ડિતો.

તસ્મા અરિયફલસ્સેતં, રસાનુભવનં ઇધ;

વિપસ્સનાભાવનાય, આનિસંસોતિ વુચ્ચતિ.

નિરોધસમાપત્તિકથા

૮૬૭. નિરોધસમાપત્તિસમાપજ્જનસમત્થતાતિ ન કેવલઞ્ચ અરિયફલરસાનુભવનંયેવ, અયં પન નિરોધસમાપત્તિયા સમાપજ્જનસમત્થતાપિ ઇમિસ્સા પઞ્ઞાભાવનાય આનિસંસોતિ વેદિતબ્બો.

તત્રિદં નિરોધસમાપત્તિયા વિભાવનત્થં પઞ્હાકમ્મં – કા નિરોધસમાપત્તિ, કે તં સમાપજ્જન્તિ, કે ન સમાપજ્જન્તિ, કત્થ સમાપજ્જન્તિ, કસ્મા સમાપજ્જન્તિ, કથઞ્ચસ્સા સમાપજ્જનં હોતિ, કથં ઠાનં, કથં વુટ્ઠાનં, વુટ્ઠિતસ્સ કિંનિન્નં ચિત્તં હોતિ, મતસ્સ ચ સમાપન્નસ્સ ચ કો વિસેસો, નિરોધસમાપત્તિ કિં સઙ્ખતા અસઙ્ખતા લોકિયા લોકુત્તરા નિપ્ફન્ના અનિપ્ફન્નાતિ?

૮૬૮. તત્થ કા નિરોધસમાપત્તીતિ યા અનુપુબ્બનિરોધવસેન ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં અપ્પવત્તિ. કે તં સમાપજ્જન્તિ, કે ન સમાપજ્જન્તીતિ સબ્બેપિ પુથુજ્જના, સોતાપન્ના, સકદાગામિનો, સુક્ખવિપસ્સકા ચ અનાગામિનો, અરહન્તો ન સમાપજ્જન્તિ. અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો પન અનાગામિનો, ખીણાસવા ચ સમાપજ્જન્તિ. ‘‘દ્વીહિ બલેહિ સમન્નાગતત્તા, તયો ચ સઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા, સોળસહિ ઞાણચરિયાહિ, નવહિ સમાધિચરિયાહિ વસીભાવતા પઞ્ઞા નિરોધસમાપત્તિયા ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. માતિકા ૧.૩૪) હિ વુત્તં. અયઞ્ચ સમ્પદા ઠપેત્વા અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો અનાગામિખીણાસવે અઞ્ઞેસં નત્થિ. તસ્મા તેયેવ સમાપજ્જન્તિ, ન અઞ્ઞે.

૮૬૯. કતમાનિ પનેત્થ દ્વે બલાનિ…પે… કતમા વસીભાવતાતિ? ન એત્થ કિઞ્ચિ અમ્હેહિ વત્તબ્બં અત્થિ. સબ્બમિદં એતસ્સ ઉદ્દેસસ્સ નિદ્દેસે વુત્તમેવ. યથાહ –

‘‘દ્વીહિ બલેહીતિ દ્વે બલાનિ સમથબલં વિપસ્સનાબલં. કતમં સમથબલં? નેક્ખમ્મવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમથબલં. અબ્યાપાદવસેન… આલોકસઞ્ઞાવસેન… અવિક્ખેપવસેન…પે… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિઅસ્સાસવસેન… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સિપસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમથબલન્તિ. કેનટ્ઠેન સમથબલં? પઠમજ્ઝાનેન નીવરણે ન કમ્પતીતિ સમથબલં. દુતિયજ્ઝાનેન વિતક્કવિચારે…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય ન કમ્પતીતિ સમથબલં. ઉદ્ધચ્ચે ચ ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસે ચ ખન્ધે ચ ન કમ્પતિ ન ચલતિ ન વેધતીતિ સમથબલં. ઇદં સમથબલં.

‘‘કતમં વિપસ્સનાબલં? અનિચ્ચાનુપસ્સના વિપસ્સનાબલં. દુક્ખાનુપસ્સના… અનત્તાનુપસ્સના… નિબ્બિદાનુપસ્સના… વિરાગાનુપસ્સના… નિરોધાનુપસ્સના… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના વિપસ્સનાબલં. રૂપે અનિચ્ચાનુપસ્સના…પે… રૂપે પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના વિપસ્સનાબલં. વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે… ચક્ખુસ્મિં…પે… જરામરણે અનિચ્ચાનુપસ્સના. જરામરણે પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના વિપસ્સનાબલન્તિ. કેનટ્ઠેન વિપસ્સનાબલં? અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞાય ન કમ્પતીતિ વિપસ્સનાબલં. દુક્ખાનુપસ્સનાય સુખસઞ્ઞાય ન કમ્પતીતિ… અનત્તાનુપસ્સનાય અત્તસઞ્ઞાય ન કમ્પતીતિ… નિબ્બિદાનુપસ્સનાય નન્દિયા ન કમ્પતીતિ… વિરાગાનુપસ્સનાય રાગે ન કમ્પતીતિ… નિરોધાનુપસ્સનાય સમુદયે ન કમ્પતીતિ… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય આદાને ન કમ્પતીતિ વિપસ્સનાબલં. અવિજ્જાય ચ અવિજ્જાસહગતકિલેસે ચ ખન્ધે ચ ન કમ્પતિ ન ચલતિ ન વેધતીતિ વિપસ્સનાબલં. ઇદં વિપસ્સનાબલં.

‘‘તયો ચ સઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયાતિ કતમેસં તિણ્ણન્નં સઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા? દુતિયજ્ઝાનં સમાપન્નસ્સ વિતક્કવિચારા વચીસઙ્ખારા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તિ. ચતુત્થં ઝાનં સમાપન્નસ્સ અસ્સાસપસ્સાસા કાયસઙ્ખારા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તિ. સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નસ્સ સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચિત્તસઙ્ખારા પટિપ્પસ્સદ્ધા હોન્તિ. ઇમેસં તિણ્ણન્નં સઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા.

‘‘સોળસહિ ઞાણચરિયાહીતિ કતમાહિ સોળસહિ ઞાણચરિયાહિ? અનિચ્ચાનુપસ્સના ઞાણચરિયા. દુક્ખા… અનત્તા… નિબ્બિદા… વિરાગા… નિરોધા… પટિનિસ્સગ્ગા… વિવટ્ટાનુપસ્સના ઞાણચરિયા. સોતાપત્તિમગ્ગો ઞાણચરિયા. સોતાપત્તિફલસમાપત્તિ ઞાણચરિયા. સકદાગામિમગ્ગો…પે… અરહત્તફલસમાપત્તિ ઞાણચરિયા. ઇમાહિ સોળસહિ ઞાણચરિયાહિ.

‘‘નવહિ સમાધિચરિયાહીતિ કતમાહિ નવહિ સમાધિચરિયાહિ? પઠમજ્ઝાનં સમાધિચરિયા. દુતિયજ્ઝાનં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ સમાધિચરિયા. પઠમજ્ઝાનપટિલાભત્થાય વિતક્કો ચ વિચારો ચ પીતિ ચ સુખઞ્ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં પટિલાભત્થાય વિતક્કો ચ વિચારો ચ પીતિ ચ સુખઞ્ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ. ઇમાહિ નવહિ સમાધિચરિયાહિ.

‘‘વસીતિ પઞ્ચ વસિયો – આવજ્જનવસી, સમાપજ્જનવસી, અધિટ્ઠાનવસી, વુટ્ઠાનવસી, પચ્ચવેક્ખણવસી. પઠમજ્ઝાનં યત્થિચ્છકં યદિચ્છકં યાવતિચ્છકં આવજ્જતિ, આવજ્જનાય દન્ધાયિતત્તં નત્થીતિ આવજ્જનવસી. પઠમજ્ઝાનં યત્થિચ્છકં યદિચ્છકં યાવતિચ્છકં સમાપજ્જતિ, સમાપજ્જનાય દન્ધાયિતત્તં નત્થીતિ સમાપજ્જનવસી…પે… અધિટ્ઠાતિ અધિટ્ઠાને…પે… વુટ્ઠાતિ વુટ્ઠાને…પે… પચ્ચવેક્ખતિ પચ્ચવેક્ખણાય દન્ધાયિતત્તં નત્થીતિ પચ્ચવેક્ખણવસી. દુતિયં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં યત્થિચ્છકં યદિચ્છકં યાવતિચ્છકં આવજ્જતિ …પે… પચ્ચવેક્ખતિ. પચ્ચવેક્ખણાય દન્ધાયિતત્તં નત્થીતિ પચ્ચવેક્ખણવસી. ઇમા પઞ્ચ વસિયો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૮૩).

૮૭૦. એત્થ ચ ‘‘સોળસહિ ઞાણચરિયાહી’’તિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસો એસ. અનાગામિનો પન ચુદ્દસહિ ઞાણચરિયાહિ હોતિ. યદિ એવં સકદાગામિનો દ્વાદસહિ સોતાપન્નસ્સ ચ દસહિ કિં ન હોતીતિ? ન હોતિ, સમાધિપારિબન્ધિકસ્સ પઞ્ચ કામગુણિકરાગસ્સ અપ્પહીનત્તા. તેસં હિ સો અપ્પહીનો. તસ્મા સમથબલં ન પરિપુણ્ણં હોતિ, તસ્મિં અપરિપૂરે દ્વીહિ બલેહિ સમાપજ્જિતબ્બં નિરોધસમાપત્તિં બલવેકલ્લેન સમાપજ્જિતું ન સક્કોન્તિ. અનાગામિસ્સ પન સો પહીનો, તસ્મા એસ પરિપુણ્ણબલો હોતિ. પરિપુણ્ણબલત્તા સક્કોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલં ફલસમાપત્તિયા અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭). ઇદઞ્હિ પટ્ઠાને મહાપકરણે અનાગામિનોવ નિરોધા વુટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તન્તિ.

૮૭૧. કત્થ સમાપજ્જન્તીતિ પઞ્ચવોકારભવે. કસ્મા? અનુપુબ્બસમાપત્તિસબ્ભાવતો. ચતુવોકારભવે પન પઠમજ્ઝાનાદીનં ઉપ્પત્તિ નત્થિ. તસ્મા ન સક્કા તત્થ સમાપજ્જિતુન્તિ. કેચિ પન ‘‘વત્થુસ્સ અભાવા’’તિ વદન્તિ.

૮૭૨. કસ્મા સમાપજ્જન્તીતિ સઙ્ખારાનં પવત્તિભેદે ઉક્કણ્ઠિત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે અચિત્તકા હુત્વા ‘‘નિરોધં નિબ્બાનં પત્વા સુખં વિહરિસ્સામા’’તિ સમાપજ્જન્તિ.

૮૭૩. કથઞ્ચસ્સા સમાપજ્જનં હોતીતિ સમથવિપસ્સનાવસેન ઉસ્સક્કિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં નિરોધયતો, એવમસ્સ સમાપજ્જનં હોતિ. યો હિ સમથવસેનેવ ઉસ્સક્કતિ, સો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં પત્વા તિટ્ઠતિ. યો પન વિપસ્સનાવસેનેવ ઉસ્સક્કતિ, સો ફલસમાપત્તિં પત્વા તિટ્ઠતિ. યો પન ઉભયવસેનેવ ઉસ્સક્કિત્વા પુબ્બકિચ્ચં કત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં નિરોધેતિ, સો તં સમાપજ્જતીતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો.

૮૭૪. અયં પન વિત્થારો – ઇધ ભિક્ખુ નિરોધં સમાપજ્જિતુકામો કતભત્તકિચ્ચો સુધોતહત્થપાદો વિવિત્તે ઓકાસે સુપઞ્ઞત્તમ્હિ આસને નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા, સો પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ સઙ્ખારે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતિ.

વિપસ્સના પનેસા તિવિધા હોતિ – સઙ્ખારપરિગણ્હનકવિપસ્સના, ફલસમાપત્તિવિપસ્સના, નિરોધસમાપત્તિવિપસ્સનાતિ. તત્થ સઙ્ખારપરિગણ્હનકવિપસ્સના મન્દા વા હોતુ તિક્ખા વા, મગ્ગસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિયેવ. ફલસમાપત્તિવિપસ્સના તિક્ખાવ વટ્ટતિ મગ્ગભાવનાસદિસા. નિરોધસમાપત્તિવિપસ્સના પન નાતિમન્દનાતિતિક્ખા વટ્ટતિ. તસ્મા એસ નાતિમન્દાય નાતિતિક્ખાય વિપસ્સનાય તે સઙ્ખારે વિપસ્સતિ.

તતો દુતિયં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ સઙ્ખારે તથેવ વિપસ્સતિ. તતો તતિયં ઝાનં…પે… તતો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ સઙ્ખારે તથેવ વિપસ્સતિ. તથા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ચતુબ્બિધં પુબ્બકિચ્ચં કરોતિ – નાનાબદ્ધઅવિકોપનં, સઙ્ઘપટિમાનનં, સત્થુપક્કોસનં, અદ્ધાનપરિચ્છેદન્તિ.

૮૭૫. તત્થ નાનાબદ્ધઅવિકોપનન્તિ યં ઇમિના ભિક્ખુના સદ્ધિં એકાબદ્ધં ન હોતિ, નાનાબદ્ધં હુત્વા ઠિતં પત્તચીવરં વા મઞ્ચપીઠં વા નિવાસગેહં વા અઞ્ઞં વા પન કિઞ્ચિ પરિક્ખારજાતં, તં યથા ન વિકુપ્પતિ, અગ્ગિઉદકવાતચોરઉન્દૂરાદીનં વસેન ન વિનસ્સતિ, એવં અધિટ્ઠાતબ્બં.

તત્રિદં અધિટ્ઠાનવિધાનં ‘‘ઇદઞ્ચ ઇદઞ્ચ ઇમસ્મિં સત્તાહબ્ભન્તરે મા અગ્ગિના ઝાયતુ, મા ઉદકેન વુય્હતુ, મા વાતેન વિદ્ધંસતુ, મા ચોરેહિ હરિયતુ, મા ઉન્દૂરાદીહિ ખજ્જતૂ’’તિ. એવં અધિટ્ઠિતે તં સત્તાહં તસ્સ ન કોચિ પરિસ્સયો હોતિ.

અનધિટ્ઠહતો પન અગ્ગિઆદીહિ વિનસ્સતિ મહાનાગત્થેરસ્સ વિય. થેરો કિર માતુઉપાસિકાય ગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. ઉપાસિકા યાગું દત્વા આસનસાલાય નિસીદાપેસિ. થેરો નિરોધં સમાપજ્જિત્વા નિસીદિ. તસ્મિં નિસિન્ને આસનસાલાય અગ્ગિના ગહિતાય સેસભિક્ખૂ અત્તનો અત્તનો નિસિન્નાસનં ગહેત્વા પલાયિંસુ. ગામવાસિકા સન્નિપતિત્વા થેરં દિસ્વા ‘‘અલસસમણો’’તિ આહંસુ. અગ્ગિ તિણવેણુકટ્ઠાનિ ઝાપેત્વા થેરં પરિક્ખિપિત્વા અટ્ઠાસિ. મનુસ્સા ઘટેહિ ઉદકં આહરિત્વા નિબ્બાપેત્વા છારિકં અપનેત્વા પરિભણ્ડં કત્વા પુપ્ફાનિ વિકિરિત્વા નમસ્સમાના અટ્ઠંસુ. થેરો પરિચ્છિન્નકાલવસેન વુટ્ઠાય તે દિસ્વા ‘‘પાકટોમ્હિ જાતો’’તિ વેહાસં ઉપ્પતિત્વા પિયઙ્ગુદીપં અગમાસિ. ઇદં નાનાબદ્ધઅવિકોપનં નામ.

યં એકાબદ્ધં હોતિ નિવાસનપાવુરણં વા નિસિન્નાસનં વા, તત્થ વિસું અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ. સમાપત્તિવસેનેવ નં રક્ખતિ આયસ્મતો સઞ્જીવસ્સ વિય. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘આયસ્મતો સઞ્જીવસ્સ સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધી’’તિ.

૮૭૬. સઙ્ઘપટિમાનનન્તિ સઙ્ઘસ્સ પટિમાનનં ઉદિક્ખનં. યાવ એસો ભિક્ખુ આગચ્છતિ, તાવ સઙ્ઘકમ્મસ્સ અકરણન્તિ અત્થો. એત્થ ચ ન પટિમાનનં એતસ્સ પુબ્બકિચ્ચં, પટિમાનનાવજ્જનં પન પુબ્બકિચ્ચં. તસ્મા એવં આવજ્જિતબ્બં ‘‘સચે મયિ સત્તાહં નિરોધં સમાપજ્જિત્વા નિસિન્ને સઙ્ઘો ઉત્તિકમ્માદીસુ કિઞ્ચિદેવ કમ્મં કત્તુકામો હોતિ, યાવ મં કોચિ ભિક્ખુ આગન્ત્વા ન પક્કોસતિ, તાવદેવ વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ. એવં કત્વા સમાપન્નો હિ તસ્મિં સમયે વુટ્ઠાતિયેવ.

યો પન એવં ન કરોતિ, સઙ્ઘો ચ સન્નિપતિત્વા તં અપસ્સન્તો ‘‘અસુકો ભિક્ખુ કુહિ’’ન્તિ ‘‘નિરોધસમાપન્નો’’તિ વુત્તે સઙ્ઘો કઞ્ચિ ભિક્ખું પેસેતિ ‘‘ગચ્છ નં સઙ્ઘસ્સ વચનેન પક્કોસાહી’’તિ. અથસ્સ તેન ભિક્ખુના સવનૂપચારે ઠત્વા ‘‘સઙ્ઘો તં આવુસો પટિમાનેતી’’તિ વુત્તમત્તેવ વુટ્ઠાનં હોતિ. એવં ગરુકા હિ સઙ્ઘસ્સ આણા નામ. તસ્મા તં આવજ્જિત્વા યથા સયમેવ વુટ્ઠાતિ, એવં સમાપજ્જિતબ્બં.

૮૭૭. સત્થુપક્કોસનન્તિ ઇધાપિ સત્થુપક્કોસનાવજ્જનમેવ ઇમસ્સ કિચ્ચં. તસ્મા તમ્પિ એવં આવજ્જિતબ્બં ‘‘સચે મયિ સત્તાહં નિરોધં સમાપજ્જિત્વા નિસિન્ને સત્થા ઓતિણ્ણવત્થુસ્મિં સિક્ખાપદં વા પઞ્ઞપેતિ, તથારૂપાય વા અત્થુપ્પત્તિયા ધમ્મં દેસેતિ, યાવ મં કોચિ આગન્ત્વા ન પક્કોસતિ, તાવદેવ વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ. એવં કત્વા નિસિન્નો હિ તસ્મિં સમયે વુટ્ઠાતિયેવ.

યો પન એવં ન કરોતિ, સત્થા ચ સઙ્ઘે સન્નિપતિતે તં અપસ્સન્તો ‘‘અસુકો ભિક્ખુ કુહિ’’ન્તિ ‘‘નિરોધસમાપન્નો’’તિ વુત્તે કઞ્ચિ ભિક્ખું પેસેતિ ‘‘ગચ્છ નં મમ વચનેન પક્કોસા’’તિ. અથસ્સ તેન ભિક્ખુના સવનૂપચારે ઠત્વા ‘‘સત્થા આયસ્મન્તં આમન્તેતી’’તિ વુત્તમત્તેવ વુટ્ઠાનં હોતિ. એવં ગરુકં હિ સત્થુપક્કોસનં, તસ્મા તં આવજ્જિત્વા યથા સયમેવ વુટ્ઠાતિ, એવં સમાપજ્જિતબ્બં.

૮૭૮. અદ્ધાનપરિચ્છેદોતિ જીવિતદ્ધાનસ્સ પરિચ્છેદો. ઇમિના ભિક્ખુના અદ્ધાનપરિચ્છેદે સુકુસલેન ભવિતબ્બં. અત્તનો ‘‘આયુસઙ્ખારા સત્તાહં પવત્તિસ્સન્તિ ન પવત્તિસ્સન્તી’’તિ આવજ્જિત્વાવ સમાપજ્જિતબ્બં. સચે હિ સત્તાહબ્ભન્તરે નિરુજ્ઝનકે આયુસઙ્ખારે અનાવજ્જિત્વાવ સમાપજ્જતિ, નાસ્સ નિરોધસમાપત્તિ મરણં પટિબાહિતું સક્કોતિ. અન્તોનિરોધે મરણસ્સ નત્થિતાય અન્તરાવ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાતિ. તસ્મા એતં આવજ્જિત્વાવ સમાપજ્જિતબ્બં. અવસેસં હિ અનાવજ્જિતુમ્પિ વટ્ટતિ. ઇદં પન આવજ્જિતબ્બમેવાતિ વુત્તં.

૮૭૯. સો એવં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઇમં પુબ્બકિચ્ચં કત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જતિ. અથેકં વા દ્વે વા ચિત્તવારે અતિક્કમિત્વા અચિત્તકો હોતિ, નિરોધં ફુસતિ. કસ્મા પનસ્સ દ્વિન્નં ચિત્તાનં ઉપરિચિત્તાનિ ન પવત્તન્તીતિ? નિરોધસ્સ પયોગત્તા. ઇદઞ્હિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો દ્વે સમથવિપસ્સનાધમ્મે યુગનદ્ધે કત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિઆરોહનં અનુપુબ્બનિરોધસ્સ પયોગો, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયાતિ નિરોધસ્સ પયોગત્તા દ્વિન્નં ચિત્તાનં ઉપરિ ન પવત્તન્તિ.

યો પન ભિક્ખુ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનતો વુટ્ઠાય ઇદં પુબ્બકિચ્ચં અકત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જતિ, સો પરતો અચિત્તકો ભવિતું ન સક્કોતિ, પટિનિવત્તિત્વા પુન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનેયેવ પતિટ્ઠાતિ. મગ્ગં અગતપુબ્બપુરિસૂપમા ચેત્થ વત્તબ્બા –

એકો કિર પુરિસો એકં મગ્ગં અગતપુબ્બો અન્તરા ઉદકકન્દરં વા ગમ્ભીરં ઉદકચિક્ખલ્લં અતિક્કમિત્વા ઠપિતં ચણ્ડાતપસન્તત્તપાસાણં વા આગમ્મ તં નિવાસનપાવુરણં અસણ્ઠપેત્વાવ કન્દરં ઓરૂળ્હો પરિક્ખારતેમનભયેન પુનદેવ તીરે પતિટ્ઠાતિ. પાસાણં અક્કમિત્વાપિ સન્તત્તપાદો પુનદેવ ઓરભાગે પતિટ્ઠાતિ. તત્થ યથા સો પુરિસો અસણ્ઠપિતનિવાસનપાવુરણત્તા કન્દરં ઓતિણ્ણમત્તોવ, તત્તપાસાણં અક્કન્તમત્તો એવ ચ પટિનિવત્તિત્વા ઓરતોવ પતિટ્ઠાતિ, એવં યોગાવચરોપિ પુબ્બકિચ્ચસ્સ અકતત્તા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપન્નમત્તોવ પટિનિવત્તિત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને પતિટ્ઠાતિ.

યથા પન પુબ્બેપિ તં મગ્ગં ગતપુબ્બપુરિસો તં ઠાનં આગમ્મ એકં સાટકં દળ્હં નિવાસેત્વા અપરં હત્થેન ગહેત્વા કન્દરં ઉત્તરિત્વા તત્તપાસાણં વા અક્કન્તમત્તકમેવ કરિત્વા પરતો ગચ્છતિ, એવમેવં કતપુબ્બકિચ્ચો ભિક્ખુ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વાવ પરતો અચિત્તકો હુત્વા નિરોધં ફુસિત્વા વિહરતિ.

૮૮૦. કથં ઠાનન્તિ એવં સમાપન્નાય પનસ્સા કાલપરિચ્છેદવસેન ચેવ અન્તરાઆયુક્ખયસઙ્ઘપટિમાનનસત્થુપક્કોસનાભાવેન ચ ઠાનં હોતિ.

૮૮૧. કથં વુટ્ઠાનન્તિ અનાગામિસ્સ અનાગામિફલુપ્પત્તિયા, અરહતો અરહત્તફલુપ્પત્તિયાતિ એવં દ્વેધા વુટ્ઠાનં હોતિ.

૮૮૨. વુટ્ઠિતસ્સ કિંનિન્નં ચિત્તં હોતીતિ નિબ્બાનનિન્નં. વુત્તં હેતં ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતસ્સ ખો, આવુસો વિસાખ, ભિક્ખુનો વિવેકનિન્નં ચિત્તં હોતિ વિવેકપોણં વિવેકપબ્ભાર’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૪).

૮૮૩. મતસ્સ ચ સમાપન્નસ્સ ચ કો વિસેસોતિ અયમ્પિ અત્થો સુત્તે વુત્તોયેવ. યથાહ – ‘‘ય્વાયં, આવુસો, મતો કાલઙ્કતો, તસ્સ કાયસઙ્ખારા નિરુદ્ધા પટિપ્પસ્સદ્ધા, વચીસઙ્ખારા… ચિત્તસઙ્ખારા નિરુદ્ધા પટિપ્પસ્સદ્ધા, આયુ પરિક્ખીણો, ઉસ્મા વૂપસન્તા, ઇન્દ્રિયાનિ પરિભિન્નાનિ. યો ચાયં ભિક્ખુ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નો, તસ્સપિ કાયસઙ્ખારા નિરુદ્ધા પટિપ્પસ્સદ્ધા, વચીસઙ્ખારા… ચિત્તસઙ્ખારા નિરુદ્ધા પટિપ્પસ્સદ્ધા, આયુ અપરિક્ખીણો, ઉસ્મા અવૂપસન્તા, ઇન્દ્રિયાનિ અપરિભિન્નાની’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૭).

૮૮૪. નિરોધસમાપત્તિ સઙ્ખતાતિઆદિપુચ્છાયં પન સઙ્ખતાતિપિ અસઙ્ખતાતિપિ લોકિયાતિપિ લોકુત્તરાતિપિ ન વત્તબ્બા. કસ્મા? સભાવતો નત્થિતાય. યસ્મા પનસ્સા સમાપજ્જન્તસ્સ વસેન સમાપન્ના નામ હોતિ, તસ્મા નિપ્ફન્નાતિ વત્તું વટ્ટતિ, નો અનિપ્ફન્ના.

ઇતિ સન્તં સમાપત્તિં, ઇમં અરિયનિસેવિતં;

દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાનમિતિસઙ્ખં ઉપાગતં;

ભાવેત્વા અરિયં પઞ્ઞં, સમાપજ્જન્તિ પણ્ડિતા.

યસ્મા તસ્મા ઇમિસ્સાપિ, સમાપત્તિસમત્થતા;

અરિયમગ્ગેસુ પઞ્ઞાય, આનિસંસોતિ વુચ્ચતીતિ.

આહુનેય્યભાવાદિસિદ્ધિકથા

૮૮૫. આહુનેય્યભાવાદિસિદ્ધીતિ ન કેવલઞ્ચ નિરોધસમાપત્તિયા સમાપજ્જનસમત્થતાવ, અયં પન આહુનેય્યભાવાદિસિદ્ધિપિ ઇમિસ્સા લોકુત્તરપઞ્ઞાભાવનાય આનિસંસોતિ વેદિતબ્બો. અવિસેસેન હિ ચતુબ્બિધાયપિ એતિસ્સા ભાવિતત્તા ભાવિતપઞ્ઞો પુગ્ગલો સદેવકસ્સ લોકસ્સ આહુનેય્યો હોતિ પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલીકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ.

૮૮૬. વિસેસતો પનેત્થ પઠમમગ્ગપઞ્ઞં તાવ ભાવેત્વા મન્દાય વિપસ્સનાય આગતો મુદિન્દ્રિયોપિ સત્તક્ખત્તુપરમો નામ હોતિ, સત્તસુગતિભવે સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. મજ્ઝિમાય વિપસ્સનાય આગતો મજ્ઝિમિન્દ્રિયો કોલંકોલો નામ હોતિ, દ્વે વા તીણિ વા કુલાનિ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. તિક્ખાય વિપસ્સનાય આગતો તિક્ખિન્દ્રિયો એકબીજી નામ હોતિ, એકઞ્ઞેવ માનુસકં ભવં નિબ્બત્તેત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ.

૮૮૭. દુતિયમગ્ગપઞ્ઞં ભાવેત્વા સકદાગામી નામ હોતિ, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ.

૮૮૮. તતિયમગ્ગપઞ્ઞં ભાવેત્વા અનાગામી નામ હોતિ. સો ઇન્દ્રિયવેમત્તતાવસેન અન્તરાપરિનિબ્બાયી, ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી, અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિ પઞ્ચધા. ઇધ વિહાયનિટ્ઠો હોતિ. તત્થ અન્તરાપરિનિબ્બાયીતિ યત્થ કત્થચિ સુદ્ધાવાસભવે ઉપપજ્જિત્વા આયુવેમજ્ઝં અપ્પત્વાવ પરિનિબ્બાયતિ. ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીતિ આયુવેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા પરિનિબ્બાયતિ. અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીતિ અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન ઉપરિમગ્ગં નિબ્બત્તેતિ. સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીતિ સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન ઉપરિમગ્ગં નિબ્બત્તેતિ. ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિ યત્થુપપન્નો, તતો ઉદ્ધં યાવ અકનિટ્ઠભવા આરુય્હ તત્થ પરિનિબ્બાયતિ.

૮૮૯. ચતુત્થમગ્ગપઞ્ઞં ભાવેત્વા કોચિ સદ્ધાવિમુત્તો હોતિ, કોચિ પઞ્ઞાવિમુત્તો હોતિ, કોચિ ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતિ, કોચિ તેવિજ્જો, કોચિ છળભિઞ્ઞો, કોચિ પટિસમ્ભિદપ્પભેદપ્પત્તો મહાખીણાસવો. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘મગ્ગક્ખણે પનેસ તં જટં વિજટેતિ નામ. ફલક્ખણે વિજટિતજટો સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગદક્ખિણેય્યો હોતી’’તિ.

એવં અનેકાનિસંસા, અરિયપઞ્ઞાય ભાવના;

યસ્મા તસ્મા કરેય્યાથ, રતિં તત્થ વિચક્ખણો.

૮૯૦. એત્તાવતા ચ –

સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયં;

આતાપી નિપકો ભિક્ખુ, સો ઇમં વિજટયે જટન્તિ. –

ઇમિસ્સા ગાથાય સીલસમાધિપઞ્ઞામુખેન દેસિતે વિસુદ્ધિમગ્ગે સાનિસંસા પઞ્ઞાભાવના પરિદીપિતા હોતીતિ.

ઇતિ સાધુજનપામોજ્જત્થાય કતે વિસુદ્ધિમગ્ગે

પઞ્ઞાભાવનાધિકારે

પઞ્ઞાભાવનાનિસંસનિદ્દેસો નામ

તેવીસતિમો પરિચ્છેદો.

નિગમનકથા

૮૯૧. એત્તાવતા ચ –

‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયં;

આતાપી નિપકો ભિક્ખુ, સો ઇમં વિજટયે જટ’’ન્તિ. –

ઇમં ગાથં નિક્ખિપિત્વા યદવોચુમ્હ –

‘‘ઇમિસ્સા દાનિ ગાથાય, કથિતાય મહેસિના;

વણ્ણયન્તો યથાભૂતં, અત્થં સીલાદિભેદનં.

‘‘સુદુલ્લભં લભિત્વાન, પબ્બજ્જં જિનસાસને;

સીલાદિસઙ્ગહં ખેમં, ઉજું મગ્ગં વિસુદ્ધિયા.

‘‘યથાભૂતં અજાનન્તા, સુદ્ધિકામાપિ યે ઇધ;

વિસુદ્ધિં નાધિગચ્છન્તિ, વાયમન્તાપિ યોગિનો.

‘‘તેસં પામોજ્જકરણં, સુવિસુદ્ધવિનિચ્છયં;

મહાવિહારવાસીનં, દેસનાનયનિસ્સિતં.

‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગં ભાસિસ્સં, તં મે સક્કચ્ચ ભાસતો;

વિસુદ્ધિકામા સબ્બેપિ, નિસામયથ સાધવો’’તિ.

સ્વાયં ભાસિતો હોતિ.

૮૯૨. તત્થ ચ –

તેસં સીલાદિભેદાનં, અત્થાનં યો વિનિચ્છયો;

પઞ્ચન્નમ્પિ નિકાયાનં, વુત્તો અટ્ઠકથાનયે.

સમાહરિત્વા તં સબ્બં, યેભુય્યેન સનિચ્છયો;

સબ્બસઙ્કરદોસેહિ, મુત્તો યસ્મા પકાસિતો.

તસ્મા વિસુદ્ધિકામેહિ, સુદ્ધપઞ્ઞેહિ યોગિહિ;

વિસુદ્ધિમગ્ગે એતસ્મિં, કરણીયોવ આદરોતિ.

૮૯૩. વિભજ્જવાદિસેટ્ઠાનં, થેરિયાનં યસસ્સિનં;

મહાવિહારવાસીનં, વંસજસ્સ વિભાવિનો.

ભદન્તસઙ્ઘપાલસ્સ, સુચિસલ્લેખવુત્તિનો;

વિનયાચારયુત્તસ્સ, યુત્તસ્સ પટિપત્તિયં.

ખન્તિસોરચ્ચમેત્તાદિ-ગુણભૂસિતચેતસો;

અજ્ઝેસનં ગહેત્વાન, કરોન્તેન ઇમં મયા.

સદ્ધમ્મટ્ઠિતિકામેન, યો પત્તો પુઞ્ઞસઞ્ચયો;

તસ્સ તેજેન સબ્બેપિ, સુખમેધન્તુ પાણિનો.

૮૯૪. વિસુદ્ધિમગ્ગો એસો ચ, અન્તરાયં વિના ઇધ;

નિટ્ઠિતો અટ્ઠપઞ્ઞાસ-ભાણવારાય પાળિયા.

યથા તથેવ લોકસ્સ, સબ્બે કલ્યાણનિસ્સિતા;

અનન્તરાયા ઇજ્ઝન્તુ, સીઘં સીઘં મનોરથાતિ.

૮૯૫. પરમ વિસુદ્ધ સદ્ધા બુદ્ધિ વીરિય પટિમણ્ડિતેન સીલાચારજ્જવ મદ્દવાદિગુણસમુદયસમુદિતેન સકસમય સમયન્તરગહનજ્ઝોગાહણસમત્થેન પઞ્ઞાવેય્યત્તિયસમન્નાગતેન તિપિટકપરિયત્તિભેદે સાટ્ઠકથે સત્થુસાસને અપ્પટિહતઞાણપ્પભાવેન મહાવેય્યાકરણેન કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનલાવણ્ણયુત્તેન યુત્તમુત્તવાદિના વાદીવરેન મહાકવિના છળભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાદિ ભેદગુણપટિમણ્ડિતે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે અપ્પટિહતબુદ્ધીનં થેરવંસપ્પદીપાનં થેરાનં મહાવિહારવાસીનં વંસાલઙ્કારભૂતેન વિપુલવિસુદ્ધબુદ્ધિના બુદ્ધઘોસોતિ ગરૂહિ ગહિતનામધેય્યેન થેરેન મુદન્તખેદકવત્તબ્બેન કતો વિસુદ્ધિમગ્ગો નામ.

૮૯૬. તાવ તિટ્ઠતુ લોકસ્મિં, લોકનિત્થરણેસિનં;

દસ્સેન્તો કુલપુત્તાનં, નયં સીલાદિસુદ્ધિયા.

યાવ બુદ્ધોતિ નામમ્પિ, સુદ્ધચિત્તસ્સ તાદિનો;

લોકમ્હિ લોકજેટ્ઠસ્સ, પવત્તતિ મહેસિનોતિ.

ઇતિ સાધુજનપામોજ્જત્થાય કતા વિસુદ્ધિમગ્ગકથા,

પાળિગણનાય પન સા અટ્ઠપઞ્ઞાસભાણવારા હોતીતિ.

વિસુદ્ધિમગ્ગપકરણં નિટ્ઠિતં.