૨૨. ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસો

પઠમમગ્ગઞાણકથા

૮૦૬. ઇતો પરં ગોત્રભુઞાણં હોતિ, તં મગ્ગસ્સ આવજ્જનટ્ઠાનિયત્તા નેવ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં ન ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં ભજતિ, અન્તરા અબ્બોહારિકમેવ હોતિ. વિપસ્સનાસોતે પતિતત્તા પન વિપસ્સનાતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. સોતાપત્તિમગ્ગો સકદાગામિમગ્ગો અનાગામિમગ્ગો અરહત્તમગ્ગોતિ ઇમેસુ પન ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

તત્થ પઠમમગ્ગઞાણં તાવ સમ્પાદેતુકામેન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કાતબ્બં નામ નત્થિ. યઞ્હિ અનેન કાતબ્બં સિયા, તં અનુલોમાવસાનં વિપસ્સનં ઉપ્પાદેન્તેન કતમેવ. એવં ઉપ્પન્નઅનુલોમઞાણસ્સ પનસ્સ તેહિ તીહિપિ અનુલોમઞાણેહિ અત્તનો બલાનુરૂપેન થૂલથૂલે સચ્ચપટિચ્છાદકે તમમ્હિ અન્તરધાપિતે સબ્બસઙ્ખારગતેસુ ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ, ન સન્તિટ્ઠતિ, નાધિમુચ્ચતિ, ન સજ્જતિ, ન લગ્ગતિ, ન બજ્ઝતિ. પદુમપલાસતો ઉદકં વિય પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ. સબ્બં નિમિત્તારમ્મણમ્પિ સબ્બં પવત્તારમ્મણમ્પિ પલિબોધતો ઉપટ્ઠાતિ. અથસ્સ સબ્બસ્મિં નિમિત્તપવત્તારમ્મણે પલિબોધતો ઉપટ્ઠિતે અનુલોમઞાણસ્સ આસેવનન્તે અનિમિત્તં અપ્પવત્તં વિસઙ્ખારં નિરોધં નિબ્બાનં આરમ્મણં કુરુમાનં પુથુજ્જનગોત્તં પુથુજ્જનસઙ્ખં પુથુજ્જનભૂમિં અતિક્કમમાનં અરિયગોત્તં અરિયસઙ્ખં અરિયભૂમિં ઓક્કમમાનં નિબ્બાનારમ્મણે પઠમાવટ્ટનપઠમાભોગપઠમસમન્નાહારભૂતં મગ્ગસ્સ અનન્તરસમનન્તરાસેવનઉપનિસ્સયનત્થિવિગતવસેન છહિ આકારેહિ પચ્ચયભાવં સાધયમાનં સિખાપ્પત્તં વિપસ્સનાય મુદ્ધભૂતં અપુનરાવટ્ટકં ઉપ્પજ્જતિ ગોત્રભુઞાણં.

યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘કથં બહિદ્ધા વુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞા ગોત્રભુઞાણં? ઉપ્પાદં અભિભુય્યતીતિ ગોત્રભુ. પવત્તં…પે… ઉપાયાસં અભિભુય્યતીતિ ગોત્રભુ. બહિદ્ધા સઙ્ખારનિમિત્તં અભિભુય્યતીતિ ગોત્રભુ. અનુપ્પાદં પક્ખન્દતીતિ ગોત્રભુ. અપ્પવત્તં…પે… અનુપાયાસં નિરોધં નિબ્બાનં પક્ખન્દતીતિ ગોત્રભુ. ઉપ્પાદં અભિભુય્યિત્વા અનુપ્પાદં પક્ખન્દતીતિ ગોત્રભૂ’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૯) સબ્બં વિત્થારેતબ્બં.

૮૦૭. તત્રાયં એકાવજ્જનેન એકવીથિયં પવત્તમાનાનમ્પિ અનુલોમગોત્રભૂનં નાનારમ્મણે પવત્તનાકારદીપિકા ઉપમા – યથા હિ મહામાતિકં લઙ્ઘિત્વા પરતીરે પતિટ્ઠાતુકામો પુરિસો વેગેન ધાવિત્વા માતિકાય ઓરિમતીરે રુક્ખસાખાય બન્ધિત્વા ઓલમ્બિતં રજ્જું વા યટ્ઠિં વા ગહેત્વા ઉલ્લઙ્ઘિત્વા પરતીરનિન્નપોણપબ્ભારકાયો હુત્વા પરતીરસ્સ ઉપરિભાગં પત્તો તં મુઞ્ચિત્વા વેધમાનો પરતીરે પતિત્વા સણિકં પતિટ્ઠાતિ, એવમેવાયં યોગાવચરોપિ ભવયોનિગતિટ્ઠિતિનિવાસાનં પરતીરભૂતે નિબ્બાને પતિટ્ઠાતુકામો ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાદિના વેગેન ધાવિત્વા અત્તભાવરુક્ખસાખાય બન્ધિત્વા ઓલમ્બિતં રૂપરજ્જું વા વેદનાદીસુ અઞ્ઞતરદણ્ડં વા અનિચ્ચન્તિ વા દુક્ખન્તિ વા અનત્તાતિ વાતિ અનુલોમાવજ્જનેન ગહેત્વા તં અમુઞ્ચમાનોવ પઠમેન અનુલોમચિત્તેન ઉલ્લઙ્ઘિત્વા દુતિયેન પરતીરનિન્નપોણપબ્ભારકાયો વિય નિબ્બાનનિન્નપોણપબ્ભારમાનસો હુત્વા તતિયેન પરતીરસ્સ ઉપરિભાગં પત્તો વિય ઇદાનિ પત્તબ્બસ્સ નિબ્બાનસ્સ આસન્નો હુત્વા તસ્સ ચિત્તસ્સ નિરોધેન તં સઙ્ખારારમ્મણં મુઞ્ચિત્વા ગોત્રભુચિત્તેન વિસઙ્ખારે પરતીરભૂતે નિબ્બાને પતતિ. એકારમ્મણે પન અલદ્ધાસેવનતાય વેધમાનો સો પુરિસો વિય ન તાવ સુપ્પતિટ્ઠિતો હોતિ, તતો મગ્ગઞાણેન પતિટ્ઠાતીતિ.

૮૦૮. તત્થ અનુલોમં સચ્ચપટિચ્છાદકં કિલેસતમં વિનોદેતું સક્કોતિ, ન નિબ્બાનમારમ્મણં કાતું. ગોત્રભુ નિબ્બાનમેવ આરમ્મણં કાતું સક્કોતિ, ન સચ્ચપટિચ્છાદકં તમં વિનોદેતું. તત્રાયં ઉપમા – એકો કિર ચક્ખુમા પુરિસો ‘‘નક્ખત્તયોગં જાનિસ્સામી’’તિ રત્તિભાગે નિક્ખમિત્વા ચન્દં પસ્સિતું ઉદ્ધં ઉલ્લોકેસિ, તસ્સ વલાહકેહિ પટિચ્છન્નત્તા ચન્દો ન પઞ્ઞાયિત્થ. અથેકો વાતો ઉટ્ઠહિત્વા થૂલથૂલે વલાહકે વિદ્ધંસેતિ. અપરો મજ્ઝિમે, અપરો સુખુમેતિ. તતો સો પુરિસો વિગતવલાહકે નભે ચન્દં દિસ્વા નક્ખત્તયોગં અઞ્ઞાસિ.

તત્થ તયો વલાહકા વિય સચ્ચપટિચ્છાદકથૂલમજ્ઝિમસુખુમં કિલેસન્ધકારં, તયો વાતા વિય તીણિ અનુલોમચિત્તાનિ, ચક્ખુમા પુરિસો વિય ગોત્રભુઞાણં, ચન્દો વિય નિબ્બાનં, એકેકસ્સ વાતસ્સ યથાક્કમેન વલાહકવિદ્ધંસનં વિય એકેકસ્સ અનુલોમચિત્તસ્સ સચ્ચપટિચ્છાદકતમવિનોદનં, વિગતવલાહકે નભે તસ્સ પુરિસસ્સ વિસુદ્ધચન્દદસ્સનં વિય વિગતે સચ્ચપટિચ્છાદકે તમે ગોત્રભુઞાણસ્સ વિસુદ્ધનિબ્બાનદસ્સનં.

યથેવ હિ તયો વાતા ચન્દપટિચ્છાદકે વલાહકેયેવ વિદ્ધંસેતું સક્કોન્તિ, ન ચન્દં દટ્ઠું, એવં અનુલોમાનિ સચ્ચપટિચ્છાદકં તમઞ્ઞેવ વિનોદેતું સક્કોન્તિ, ન નિબ્બાનં દટ્ઠું. યથા સો પુરિસો ચન્દમેવ દટ્ઠું સક્કોતિ, ન વલાહકે વિદ્ધંસેતું, એવં ગોત્રભુઞાણં નિબ્બાનમેવ દટ્ઠું સક્કોતિ, ન કિલેસતમં વિનોદેતું. તેનેવ ચેતં મગ્ગસ્સ આવજ્જનન્તિ વુચ્ચતિ. તઞ્હિ અનાવજ્જનમ્પિ સમાનં આવજ્જનટ્ઠાને ઠત્વા ‘‘એવં નિબ્બત્તાહી’’તિ મગ્ગસ્સ સઞ્ઞં દત્વા વિય નિરુજ્ઝતિ. મગ્ગોપિ તેન દિન્નસઞ્ઞં અમુઞ્ચિત્વાવ અવીચિસન્તતિવસેન તં ઞાણં અનુપ્પબન્ધમાનો અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં દોસક્ખન્ધં મોહક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝમાનોવ પદાલયમાનોવ નિબ્બત્તતિ.

૮૦૯. તત્રાયં ઉપમા – એકો કિર ઇસ્સાસો અટ્ઠઉસભમત્તે પદેસે ફલકસતં ઠપાપેત્વા વત્થેન મુખં વેઠેત્વા સરં સન્નહિત્વા ચક્કયન્તે અટ્ઠાસિ. અઞ્ઞો પુરિસો ચક્કયન્તં આવિજ્ઝિત્વા યદા ઇસ્સાસસ્સ ફલકં અભિમુખં હોતિ, તદા તત્થ દણ્ડકેન સઞ્ઞં દેતિ. ઇસ્સાસો દણ્ડકસઞ્ઞં અમુઞ્ચિત્વાવ સરં ખિપિત્વા ફલકસતં નિબ્બિજ્ઝતિ. તત્થ દણ્ડકસઞ્ઞં વિય ગોત્રભુઞાણં, ઇસ્સાસો વિય મગ્ગઞાણં. ઇસ્સાસસ્સ દણ્ડકસઞ્ઞં અમુઞ્ચિત્વાવ ફલકસતનિબ્બિજ્ઝનં વિય મગ્ગઞાણસ્સ ગોત્રભુઞાણેન દિન્નસઞ્ઞં અમુઞ્ચિત્વાવ નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા અનિબ્બિદ્ધપુબ્બાનં અપદાલિતપુબ્બાનં લોભદોસમોહક્ખન્ધાનં નિબ્બિજ્ઝનપદાલનં.

૮૧૦. ન કેવલઞ્ચેસ મગ્ગો લોભક્ખન્ધાદીનં નિબ્બિજ્ઝનમેવ કરોતિ, અપિચ ખો અનમતગ્ગસંસારવટ્ટદુક્ખસમુદ્દં સોસેતિ, સબ્બઅપાયદ્વારાનિ પિદહતિ, સત્તન્નં અરિયધનાનં સમ્મુખીભાવં કરોતિ, અટ્ઠઙ્ગિકં મિચ્છામગ્ગં પજહતિ, સબ્બવેરભયાનિ વૂપસમેતિ, સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઓરસપુત્તભાવં ઉપનેતિ, અઞ્ઞેસઞ્ચ અનેકસતાનં આનિસંસાનં પટિલાભાય સંવત્તતીતિ એવં અનેકાનિસંસદાયકેન સોતાપત્તિમગ્ગેન સમ્પયુત્તં ઞાણં સોતાપત્તિમગ્ગે ઞાણન્તિ.

પઠમમગ્ગઞાણં નિટ્ઠિતં.

સોતાપન્નપુગ્ગલકથા

૮૧૧. ઇમસ્સ પન ઞાણસ્સ અનન્તરં તસ્સેવ વિપાકભૂતાનિ દ્વે તીણિ વા ફલચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અનન્તરવિપાકત્તાયેવ હિ લોકુત્તરકુસલાનં ‘‘સમાધિમાનન્તરિકઞ્ઞમાહૂ’’તિ (ખુ. પા. ૬.૫) ચ ‘‘દન્ધં આનન્તરિકં પાપુણાતિ આસવાનં ખયાયા’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૬૨) ચ આદિ વુત્તં. કેચિ પન એકં દ્વે તીણિ ચત્તારિ વા ફલચિત્તાનીતિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં.

અનુલોમસ્સ હિ આસેવનન્તે ગોત્રભુઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન દ્વીહિ અનુલોમચિત્તેહિ ભવિતબ્બં. ન હિ એકં આસેવનપચ્ચયં લભતિ, સત્તચિત્તપરમા ચ એકાવજ્જનવીથિ. તસ્મા યસ્સ દ્વે અનુલોમાનિ, તસ્સ તતિયં ગોત્રભુ ચતુત્થં મગ્ગચિત્તં તીણિ ફલચિત્તાનિ હોન્તિ. યસ્સ તીણિ અનુલોમાનિ, તસ્સ ચતુત્થં ગોત્રભુ પઞ્ચમં મગ્ગચિત્તં દ્વે ફલચિત્તાનિ હોન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘દ્વે તીણિ વા ફલચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

કેચિ પન યસ્સ ચત્તારિ અનુલોમાનિ, તસ્સ પઞ્ચમં ગોત્રભુ છટ્ઠં મગ્ગચિત્તં એકં ફલચિત્તન્તિ વદન્તિ, તં પન યસ્મા ચતુત્થં પઞ્ચમં વા અપ્પેતિ, ન તતો પરં આસન્નભવઙ્ગત્તાતિ પટિક્ખિત્તં. તસ્મા ન સારતો પચ્ચેતબ્બં.

૮૧૨. એત્તાવતા ચ પનેસ સોતાપન્નો નામ દુતિયો અરિયપુગ્ગલો હોતિ. ભુસં પમત્તોપિ હુત્વા સત્તક્ખત્તું દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તસ્સ કરણસમત્થો હોતિ. ફલપરિયોસાને પનસ્સ ચિત્તં ભવઙ્ગં ઓતરતિ, તતો ભવઙ્ગં ઉપચ્છિન્દિત્વા મગ્ગપચ્ચવેક્ખણત્થાય ઉપ્પજ્જતિ મનોદ્વારાવજ્જનં, તસ્મિં નિરુદ્ધે પટિપાટિયા સત્ત મગ્ગપચ્ચવેક્ખણજવનાનીતિ. પુન ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા તેનેવ નયેન ફલાદીનં પચ્ચવેક્ખણત્થાય આવજ્જનાદીનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. યેસં ઉપ્પત્તિયા એસ મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતિ, ફલં પચ્ચવેક્ખતિ, પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ, અવસિટ્ઠકિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ, નિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખતિ.

સો હિ ‘‘ઇમિના વતાહં મગ્ગેન આગતો’’તિ મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતિ, તતો ‘‘અયં મે આનિસંસો લદ્ધો’’તિ ફલં પચ્ચવેક્ખતિ. તતો ‘‘ઇમે નામ મે કિલેસા પહીના’’તિ પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ. તતો ‘‘ઇમે નામ મે કિલેસા અવસિટ્ઠા’’તિ ઉપરિમગ્ગત્તયવજ્ઝે કિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ. અવસાને ચ ‘‘અયં મે ધમ્મો આરમ્મણતો પટિવિદ્ધો’’તિ અમતં નિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખતિ. ઇતિ સોતાપન્નસ્સ અરિયસાવકસ્સ પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણાનિ હોન્તિ. યથા ચ સોતાપન્નસ્સ, એવં સકદાગામિઅનાગામીનમ્પિ. અરહતો પન અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણં નામ નત્થીતિ. એવં સબ્બાનિપિ એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણાનિ નામ.

ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદોયેવ ચેસો. પહીનાવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણઞ્હિ સેક્ખાનમ્પિ હોતિ વા ન વા. તસ્સ હિ પચ્ચવેક્ખણસ્સ અભાવેનેવ મહાનામો ભગવન્તં પુચ્છિ ‘‘કોસુ નામ મે ધમ્મો અજ્ઝત્તં અપ્પહીનો, યેન મે એકદા લોભધમ્માપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૭૫) સબ્બં વિત્થારતો વેદિતબ્બં.

દુતિયમગ્ગઞાણકથા

૮૧૩. એવં પચ્ચવેક્ખિત્વા પન સો સોતાપન્નો અરિયસાવકો તસ્મિઞ્ઞેવ વા આસને નિસિન્નો, અપરેન વા સમયેન કામરાગબ્યાપાદાનં તનુભાવાય દુતિયાય ભૂમિયા પત્તિયા યોગં કરોતિ. સો ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા તદેવ રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણભેદં સઙ્ખારગતં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ ઞાણેન પરિમદ્દતિ, પરિવત્તેતિ, વિપસ્સનાવીથિં ઓગાહતિ. તસ્સેવં પટિપન્નસ્સ વુત્તનયેનેવ સઙ્ખારુપેક્ખાવસાને એકાવજ્જનેન અનુલોમગોત્રભુઞાણેસુ ઉપ્પન્નેસુ ગોત્રભુઅનન્તરં સકદાગામિમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ. તેન સમ્પયુત્તં ઞાણં સકદાગામિમગ્ગે ઞાણન્તિ.

દુતિયઞાણં નિટ્ઠિતં.

તતિયમગ્ગઞાણકથા

૮૧૪. ઇમસ્સાપિ ઞાણસ્સ અનન્તરં વુત્તનયેનેવ ફલચિત્તાનિ વેદિતબ્બાનિ. એત્તાવતા ચેસ સકદાગામી નામ ચતુત્થો અરિયપુગ્ગલો હોતિ સકિંદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તકરણસમત્થો. તતો પરં પચ્ચવેક્ખણં વુત્તનયમેવ.

એવં પચ્ચવેક્ખિત્વા ચ સો સકદાગામી અરિયસાવકો તસ્મિઞ્ઞેવ વા આસને નિસિન્નો અપરેન વા સમયેન કામરાગબ્યાપાદાનં અનવસેસપ્પહાનાય તતિયાય ભૂમિયા પત્તિયા યોગં કરોતિ, સો ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા તદેવ સઙ્ખારગતં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ ઞાણેન પરિમદ્દતિ, પરિવત્તેતિ, વિપસ્સનાવીથિં ઓગાહતિ. તસ્સેવં પટિપન્નસ્સ વુત્તનયેનેવ સઙ્ખારુપેક્ખાવસાને એકાવજ્જનેન અનુલોમગોત્રભુઞાણેસુ ઉપ્પન્નેસુ ગોત્રભુઅનન્તરં અનાગામિમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, તેન સમ્પયુત્તં ઞાણં અનાગામિમગ્ગે ઞાણન્તિ.

તતિયઞાણં નિટ્ઠિતં.

ચતુત્થમગ્ગઞાણકથા

૮૧૫. ઇમસ્સપિ ઞાણસ્સ અનન્તરં વુત્તનયેનેવ ફલચિત્તાનિ વેદિતબ્બાનિ. એત્તાવતા ચેસ અનાગામી નામ છટ્ઠો અરિયપુગ્ગલો હોતિ ઓપપાતિકો તત્થપરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો પટિસન્ધિવસેન ઇમં લોકં પુન અનાગન્તા. તતો પરં પચ્ચવેક્ખણં વુત્તનયમેવ.

એવં પચ્ચવેક્ખિત્વા ચ સો અનાગામી અરિયસાવકો તસ્મિઞ્ઞેવ વા આસને નિસિન્નો, અપરેન વા સમયેન રૂપારૂપરાગમાનઉદ્ધચ્ચઅવિજ્જાનં અનવસેસપ્પહાનાય ચતુત્થાય ભૂમિયા પત્તિયા યોગં કરોતિ, સો ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા તદેવ સઙ્ખારગતં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ ઞાણેન પરિમદ્દતિ, પરિવત્તેતિ, વિપસ્સનાવીથિં ઓગાહતિ. તસ્સેવં પટિપન્નસ્સ વુત્તનયેનેવ સઙ્ખારુપેક્ખાવસાને એકાવજ્જનેન અનુલોમગોત્રભુઞાણેસુ ઉપ્પન્નેસુ ગોત્રભુઅનન્તરં અરહત્તમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, તેન સમ્પયુત્તં ઞાણં અરહત્તમગ્ગે ઞાણન્તિ.

ચતુત્થઞાણં નિટ્ઠિતં.

અરહન્તપુગ્ગલકથા

૮૧૬. ઇમસ્સપિ ઞાણસ્સ અનન્તરં વુત્તનયેનેવ ફલચિત્તાનિ વેદિતબ્બાનિ. એત્તાવતા ચેસ અરહા નામ અટ્ઠમો અરિયપુગ્ગલો હોતિ મહાખીણાસવો અન્તિમદેહધારી ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્માદઞ્ઞા વિમુત્તો સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગદક્ખિણેય્યોતિ.

ઇતિ યં તં વુત્તં ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગો સકદાગામિમગ્ગો અનાગામિમગ્ગો અરહત્તમગ્ગોતિ ઇમેસુ પન ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામા’’તિ, તં ઇમાનિ ઇમિના અનુક્કમેન પત્તબ્બાનિ ચત્તારિ ઞાણાનિ સન્ધાય વુત્તં.

બોધિપક્ખિયકથા

૮૧૭. ઇદાનિ ઇમિસ્સાયેવ ચતુઞાણાય ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા આનુભાવવિજાનનત્થં –

પરિપુણ્ણબોધિપક્ખિય, ભાવો વુટ્ઠાનબલસમાયોગો;

યે યેન પહાતબ્બા, ધમ્મા તેસં પહાનઞ્ચ.

કિચ્ચાનિ પરિઞ્ઞાદીનિ, યાનિ વુત્તાનિ અભિસમયકાલે;

તાનિ ચ યથાસભાવેન, જાનિતબ્બાનિ સબ્બાનીતિ.

૮૧૮. તત્થ પરિપુણ્ણબોધિપક્ખિય, ભાવોતિ બોધિપક્ખિયાનં પરિપુણ્ણભાવો. ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ હિ ઇમે સત્તતિંસ ધમ્મા બુજ્ઝનટ્ઠેન બોધોતિ લદ્ધનામસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ પક્ખે ભવત્તા બોધિપક્ખિયા નામ. પક્ખે ભવત્તાતિ ઉપકારભાવે ઠિતત્તા.

૮૧૯. તેસુ તેસુ આરમ્મણેસુ ઓક્ખન્દિત્વા પક્ખન્દિત્વા ઉપટ્ઠાનતો પટ્ઠાનં. સતિયેવ પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં. કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ પનસ્સા અસુભ-દુક્ખ-અનિચ્ચ-અનત્તાકારગહણવસેન સુભ-સુખ-નિચ્ચ-અત્ત-સઞ્ઞાપહાનકિચ્ચસાધનવસેન ચ પવત્તિતો ચતુધા ભેદો હોતિ. તસ્મા ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિ વુચ્ચન્તિ.

૮૨૦. પદહન્તિ એતેનાતિ પધાનં. સોભનં પધાનં સમ્મપ્પધાનં. સમ્મા વા પદહન્તિ એતેનાતિ સમ્મપ્પધાનં. સોભનં વા તં કિલેસવિરૂપત્તવિરહતો પધાનઞ્ચ હિતસુખનિપ્ફાદકત્તેન સેટ્ઠભાવાવહનતો પધાનભાવકારણતો ચાતિ સમ્મપ્પધાનં. વીરિયસ્સેતં અધિવચનં. તયિદં ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નાનં અકુસલાનં પહાનાનુપ્પત્તિકિચ્ચં અનુપ્પન્નુપ્પન્નાનઞ્ચ કુસલાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠિતિકિચ્ચં સાધયતીતિ ચતુબ્બિધં હોતિ, તસ્મા ચત્તારો સમ્મપ્પધાનાતિ વુચ્ચન્તિ.

૮૨૧. પુબ્બે વુત્તેન ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિ. તસ્સા સમ્પયુત્તાય પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન ફલભૂતાય પુબ્બભાગકારણટ્ઠેન ચ ઇદ્ધિયા પાદોતિ ઇદ્ધિપાદો. સો છન્દાદિવસેન ચતુબ્બિધો હોતિ, તસ્મા ચત્તારો ઇદ્ધિપાદાતિ વુચ્ચન્તિ. યથાહ – ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા છન્દિદ્ધિપાદો ચિત્તિદ્ધિપાદો વીરિયિદ્ધિપાદો વીમંસિદ્ધિપાદો’’તિ (વિભ. ૪૫૭). ઇમે લોકુત્તરાવ. લોકિયા પન ‘‘છન્દઞ્ચે ભિક્ખુ અધિપતિં કરિત્વા લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં. અયં વુચ્ચતિ છન્દસમાધી’’તિઆદિવચનતો (વિભ. ૪૩૨) છન્દાદિઅધિપતિવસેન પટિલદ્ધધમ્માપિ હોન્તિ.

૮૨૨. અસ્સદ્ધિયકોસજ્જપમાદવિક્ખેપસમ્મોહાનં અભિભવનતો અભિભવનસઙ્ખાતેન અધિપતિયટ્ઠેન ઇન્દ્રિયં. અસ્સદ્ધિયાદીહિ ચ અનભિભવનીયતો અકમ્પિયટ્ઠેન બલં. તદુભયમ્પિ સદ્ધાદિવસેન પઞ્ચવિધં હોતિ, તસ્મા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનીતિ વુચ્ચન્તિ.

૮૨૩. બુજ્ઝનકસત્તસ્સ પન અઙ્ગભાવેન સતિઆદયો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા. નિય્યાનિકટ્ઠેન ચ સમ્માદિટ્ઠિઆદયો અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગા હોન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ.

૮૨૪. ઇતિ ઇમે સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા પુબ્બભાગે લોકિયવિપસ્સનાય વત્તમાનાય ચુદ્દસવિધેન કાયં પરિગ્ગણ્હતો ચ કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં, નવવિધેન વેદનં પરિગ્ગણ્હતો ચ વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં, સોળસવિધેન ચિત્તં પરિગ્ગણ્હતો ચ ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં, પઞ્ચવિધેન ધમ્મે પરિગ્ગણ્હતો ચ ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. ઇમસ્મિં અત્તભાવે અનુપ્પન્નપુબ્બં પરસ્સ ઉપ્પન્નં અકુસલં દિસ્વા ‘‘યથા પટિપન્નસ્સેતં ઉપ્પન્નં, ન તથા પટિપજ્જિસ્સામિ એવં મે એતં નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ, તસ્સ અનુપ્પાદાય વાયમનકાલે પઠમં સમ્મપ્પધાનં. અત્તનો સમુદાચારપ્પત્તં અકુસલં દિસ્વા તસ્સ પહાનાય વાયમનકાલે દુતિયં. ઇમસ્મિં અત્તભાવે અનુપ્પન્નપુબ્બં ઝાનં વા વિપસ્સનં વા ઉપ્પાદેતું વાયમન્તસ્સ તતિયં. ઉપ્પન્નં યથા ન પરિહાયતિ, એવં પુનપ્પુનં ઉપ્પાદેન્તસ્સ ચતુત્થં સમ્મપ્પધાનં. છન્દં ધુરં કત્વા કુસલુપ્પાદનકાલે છન્દિદ્ધિપાદો. મિચ્છાવાચાય વિરમણકાલે સમ્માવાચાતિ એવં નાનાચિત્તેસુ લબ્ભન્તિ. ઇમેસં પન ચતુન્નં ઞાણાનં ઉપ્પત્તિકાલે એકચિત્તે લબ્ભન્તિ. ફલક્ખણે ઠપેત્વા ચત્તારો સમ્મપ્પધાને અવસેસા તેત્તિંસ લબ્ભન્તિ.

૮૨૫. એવં એકચિત્તે લબ્ભમાનેસુ ચેતેસુ એકાવ નિબ્બાનારમ્મણા સતિ કાયાદીસુ સુભસઞ્ઞાદિપ્પહાનકિચ્ચસાધનવસેન ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિ વુચ્ચતિ. એકમેવ ચ વીરિયં અનુપ્પન્નાનં અનુપ્પાદાદિકિચ્ચસાધનવસેન ચત્તારો સમ્મપ્પધાનાતિ વુચ્ચતિ. સેસેસુ પન હાપનવડ્ઢનં નત્થિ.

૮૨૬. અપિચ તેસુ –

નવ એકવિધા એકો, દ્વેધાથ ચતુ પઞ્ચધા;

અટ્ઠધા નવધા ચેવ, ઇતિ છદ્ધા ભવન્તિ તે.

નવ એકવિધાતિ છન્દો, ચિત્તં, પીતિ, પસ્સદ્ધિ, ઉપેક્ખા, સઙ્કપ્પો, વાચા, કમ્મન્તો, આજીવોતિ ઇમે નવ છન્દિદ્ધિપાદાદિવસેન એકવિધાવ હોન્તિ, ન અઞ્ઞં કોટ્ઠાસં ભજન્તિ. એકો દ્વેધાતિ સદ્ધા ઇન્દ્રિય, બલવસેન દ્વેધા ઠિતા. અથ ચતુ પઞ્ચધાતિ અથઞ્ઞો એકો ચતુધા, અઞ્ઞો પઞ્ચધા ઠિતોતિ અત્થો. તત્થ સમાધિ એકો ઇન્દ્રિય, બલ, બોજ્ઝઙ્ગ, મગ્ગઙ્ગવસેન ચતુધા ઠિતો. પઞ્ઞા તેસઞ્ચ ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદકોટ્ઠાસસ્સ ચ વસેન પઞ્ચધા. અટ્ઠધા નવધા ચેવાતિ અપરો એકો અટ્ઠધા, એકો નવધા ઠિતોતિ અત્થો. ચતુસતિપટ્ઠાન, ઇન્દ્રિય, બલ, બોજ્ઝઙ્ગ, મગ્ગઙ્ગવસેન સતિ અટ્ઠધા ઠિતા. ચતુસમ્મપ્પધાન, ઇદ્ધિપાદ, ઇન્દ્રિય, બલ, બોજ્ઝઙ્ગ, મગ્ગઙ્ગવસેન વીરિયં નવધાતિ. એવં –

ચુદ્દસેવ અસમ્ભિન્ના, હોન્તેતે બોધિપક્ખિયા;

કોટ્ઠાસતો સત્તવિધા, સત્તતિંસપ્પભેદતો.

સકિચ્ચનિપ્ફાદનતો, સરૂપેન ચ વુત્તિતો;

સબ્બેવ અરિયમગ્ગસ્સ, સમ્ભવે સમ્ભવન્તિ તેતિ.

એવં તાવેત્થ પરિપુણ્ણબોધિપક્ખિયભાવો જાનિતબ્બો.

વુટ્ઠાનબલસમાયોગકથા

૮૨૭. વુટ્ઠાનબલસમાયોગોતિ વુટ્ઠાનઞ્ચેવ બલસમાયોગો ચ. લોકિયવિપસ્સના હિ નિમિત્તારમ્મણત્તા ચેવ પવત્તિકારણસ્સ ચ સમુદયસ્સ અસમુચ્છિન્દનતો નેવ નિમિત્તા ન પવત્તા વુટ્ઠાતિ. ગોત્રભુઞાણં સમુદયસ્સ અસમુચ્છિન્દનતો પવત્તા ન વુટ્ઠાતિ. નિબ્બાનારમ્મણતો પન નિમિત્તા વુટ્ઠાતીતિ એકતો વુટ્ઠાનં હોતિ. તેનાહ ‘‘બહિદ્ધાવુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞા ગોત્રભુઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. માતિકા ૧.૧૦). તથા ‘‘ઉપ્પાદા વિવટ્ટિત્વા અનુપ્પાદં પક્ખન્દતીતિ ગોત્રભુ, પવત્તા વિવટ્ટિત્વા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૯) સબ્બં વેદિતબ્બં. ઇમાનિ પન ચત્તારિપિ ઞાણાનિ અનિમિત્તારમ્મણત્તા નિમિત્તતો વુટ્ઠહન્તિ, સમુદયસ્સ સમુચ્છિન્દનતો પવત્તા વુટ્ઠહન્તીતિ દુભતો વુટ્ઠાનાનિ હોન્તિ.

તેન વુત્તં –

‘‘કથં દુભતો વુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞા મગ્ગે ઞાણં?

‘‘સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે દસ્સનટ્ઠેન સમ્માદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા વુટ્ઠાતિ, તદનુવત્તકકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ વુટ્ઠાતિ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ વુટ્ઠાતિ. તેન વુચ્ચતિ દુભતો વુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞા મગ્ગે ઞાણં. અભિનિરોપનટ્ઠેન સમ્માસઙ્કપ્પો મિચ્છાસઙ્કપ્પા…પે… પરિગ્ગહટ્ઠેન સમ્માવાચા મિચ્છાવાચાય. સમુટ્ઠાનટ્ઠેન સમ્માકમ્મન્તો. વોદાનટ્ઠેન સમ્માઆજીવો. પગ્ગહટ્ઠેન સમ્માવાયામો. ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સમ્માસતિ. અવિક્ખેપટ્ઠેન સમ્માસમાધિ મિચ્છાસમાધિતો વુટ્ઠાતિ, તદનુવત્તકકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ વુટ્ઠાતિ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ વુટ્ઠાતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘દુભતો વુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞા મગ્ગે ઞાણ’ન્તિ.

‘‘સકદાગામિમગ્ગક્ખણે દસ્સનટ્ઠેન સમ્માદિટ્ઠિ…પે… અવિક્ખેપટ્ઠેન સમ્માસમાધિ ઓળારિકા કામરાગસંયોજના પટિઘસંયોજના ઓળારિકા કામરાગાનુસયા પટિઘાનુસયા વુટ્ઠાતિ…પે….

‘‘અનાગામિમગ્ગક્ખણે દસ્સનટ્ઠેન સમ્માદિટ્ઠિ…પે… અવિક્ખેપટ્ઠેન સમ્માસમાધિ અનુસહગતા કામરાગસંયોજના પટિઘસંયોજના અનુસહગતા કામરાગાનુસયા પટિઘાનુસયા વુટ્ઠાતિ…પે….

‘‘અરહત્તમગ્ગક્ખણે દસ્સનટ્ઠેન સમ્માદિટ્ઠિ…પે… અવિક્ખેપટ્ઠેન સમ્માસમાધિ રૂપરાગા અરૂપરાગા માના ઉદ્ધચ્ચા અવિજ્જાય માનાનુસયા ભવરાગાનુસયા અવિજ્જાનુસયા વુટ્ઠાતિ, તદનુવત્તકકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ વુટ્ઠાતિ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહિ વુટ્ઠાતિ. તેન વુચ્ચતિ ‘દુભતો વુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞા મગ્ગે ઞાણ’’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૬૧).

૮૨૮. લોકિયાનઞ્ચ અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં ભાવનાકાલે સમથબલં અધિકં હોતિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીનં ભાવનાકાલે વિપસ્સનાબલં. અરિયમગ્ગક્ખણે પન યુગનદ્ધા તે ધમ્મા પવત્તન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તનટ્ઠેન. તસ્મા ઇમેસુ ચતૂસુપિ ઞાણેસુ ઉભયબલસમાયોગો હોતિ. યથાહ –

‘‘ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ વુટ્ઠહતો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા અવિક્ખેપો સમાધિ નિરોધગોચરો, અવિજ્જાસહગતકિલેસેહિ ચ ખન્ધેહિ ચ વુટ્ઠહતો અનુપસ્સનટ્ઠેન વિપસ્સના નિરોધગોચરા. ઇતિ વુટ્ઠાનટ્ઠેન સમથવિપસ્સના એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ. તેન વુચ્ચતિ વુટ્ઠાનટ્ઠેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ (પટિ. મ. ૨.૫).

એવમેત્થ વુટ્ઠાનબલસમાયોગો વેદિતબ્બો.

પહાતબ્બધમ્મપહાનકથા

૮૨૯. યે યેન પહાતબ્બા ધમ્મા, તેસં પહાનઞ્ચાતિ ઇમેસુ પન ચતૂસુ ઞાણેસુ યે ધમ્મા યેન ઞાણેન પહાતબ્બા, તેસં પહાનઞ્ચ જાનિતબ્બં. એતાનિ હિ યથાયોગં સંયોજનકિલેસમિચ્છત્તલોકધમ્મમચ્છરિયવિપલ્લાસગન્થઅગતિઆસવઓઘયોગનીવરણપરામાસઉપાદાનઅનુસયમલઅકુસલકમ્મપથચિત્તુપ્પાદસઙ્ખાતાનં ધમ્માનં પહાનકરાનિ.

તત્થ સંયોજનાનીતિ ખન્ધેહિ ખન્ધાનં ફલેન કમ્મસ્સ દુક્ખેન વા સત્તાનં સંયોજકત્તા રૂપરાગાદયો દસ ધમ્મા વુચ્ચન્તિ. યાવઞ્હિ તે, તાવ એતેસં અનુપરમોતિ. તત્રાપિ રૂપરાગો અરૂપરાગો માનો ઉદ્ધચ્ચં અવિજ્જાતિ ઇમે પઞ્ચ ઉદ્ધંનિબ્બત્તનકખન્ધાદિસંયોજકત્તા ઉદ્ધંભાગિયસંયોજનાનિ નામ. સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા સીલબ્બતપરામાસો કામરાગો પટિઘોતિ ઇમે પઞ્ચ અધોનિબ્બત્તનકખન્ધાદિસંયોજકત્તા અધોભાગિયસંયોજનાનિ નામ.

કિલેસાતિ સયં સંકિલિટ્ઠત્તા સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચ સંકિલેસિકત્તા લોભો દોસો મોહો માનો દિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ ઇમે દસ ધમ્મા.

મિચ્છત્તાતિ મિચ્છાપવત્તનતો મિચ્છાદિટ્ઠિ મિચ્છાસઙ્કપ્પો મિચ્છાવાચા મિચ્છાકમ્મન્તો મિચ્છાઆજીવો મિચ્છાવાયામો મિચ્છાસતિ મિચ્છાસમાધીતિ ઇમે અટ્ઠ ધમ્મા. મિચ્છાવિમુત્તિમિચ્છાઞાણેહિ વા સદ્ધિં દસ.

લોકધમ્માતિ લોકપ્પવત્તિયા સતિ અનુપરમધમ્મકત્તા લાભો અલાભો યસો અયસો સુખં દુક્ખં નિન્દા પસંસાતિ ઇમે અટ્ઠ. ઇધ પન કારણોપચારેન લાભાદિવત્થુકસ્સ અનુનયસ્સ અલાભાદિવત્થુકસ્સ પટિઘસ્સ ચેતં લોકધમ્મગ્ગહણેન ગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં.

મચ્છરિયાનીતિ આવાસમચ્છરિયં કુલમચ્છરિયં લાભમચ્છરિયં ધમ્મમચ્છરિયં વણ્ણમચ્છરિયન્તિ ઇમાસુ આવાસાદીસુ અઞ્ઞેસં સાધારણભાવં અસહનાકારેન પવત્તાનિ પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ.

વિપલ્લાસાતિ અનિચ્ચદુક્ખઅનત્તઅસુભેસુયેવ વત્થૂસુ ‘‘નિચ્ચં સુખં અત્તા સુભ’’ન્તિ એવં પવત્તો સઞ્ઞાવિપલ્લાસો ચિત્તવિપલ્લાસો દિટ્ઠિવિપલ્લાસોતિ ઇમે તયો.

ગન્થાતિ નામકાયસ્સ ચેવ રૂપકાયસ્સ ચ ગન્થનતો અભિજ્ઝાદયો ચત્તારો. તથા હિ તે અભિજ્ઝા કાયગન્થો, બ્યાપાદો કાયગન્થો, સીલબ્બતપરામાસો કાયગન્થો, ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો કાયગન્થો ઇચ્ચેવ વુત્તા.

અગતીતિ છન્દદોસમોહભયેહિ અકત્તબ્બકરણસ્સ, કત્તબ્બાકરણસ્સ ચ અધિવચનં. તઞ્હિ અરિયેહિ અગન્તબ્બત્તા અગતીતિ વુચ્ચતિ.

આસવાતિ આરમ્મણવસેન આગોત્રભુતો, આભવગ્ગતો ચ સવના, અસંવુતેહિ વા દ્વારેહિ ઘટછિદ્દેહિ ઉદકં વિય સવનતો નિચ્ચપગ્ઘરણટ્ઠેન સંસારદુક્ખસ્સ વા સવનતો કામરાગભવરાગમિચ્છાદિટ્ઠિઅવિજ્જાનમેતં અધિવચનં.

ભવસાગરે આકડ્ઢનટ્ઠેન દુરુત્તરણટ્ઠેન ચ ઓઘાતિપિ, આરમ્મણવિયોગસ્સ ચેવ દુક્ખવિયોગસ્સ ચ અપ્પદાનતો યોગાતિપિ તેસઞ્ઞેવ અધિવચનં.

નીવરણાનીતિ ચિત્તસ્સ આવરણનીવરણપટિચ્છાદનટ્ઠેન કામચ્છન્દાદયો પઞ્ચ.

પરામાસોતિ તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ સભાવં અતિક્કમ્મ પરતો અભૂતં સભાવં આમસનાકારેન પવત્તનતો મિચ્છાદિટ્ઠિયા એતં અધિવચનં.

ઉપાદાનાનીતિ સબ્બાકારેન પટિચ્ચસમુપ્પાદનિદ્દેસે વુત્તાનિ કામુપાદાનાદીનિ ચત્તારિ.

અનુસયાતિ થામગતટ્ઠેન કામરાગાનુસયો, પટિઘ, માન, દિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા, ભવરાગ, અવિજ્જાનુસયોતિ એવં વુત્તા કામરાગાદયો સત્ત. તે હિ થામગતત્તા પુનપ્પુનં કામરાગાદીનં ઉપ્પત્તિહેતુભાવેન અનુસેન્તિયેવાતિ અનુસયા.

મલાતિ તેલઞ્જનકલલં વિય સયઞ્ચ અસુદ્ધત્તા, અઞ્ઞેસઞ્ચ અસુદ્ધભાવકરણતો લોભદોસમોહા તયો.

અકુસલકમ્મપથાતિ અકુસલકમ્મભાવેન ચેવ દુગ્ગતીનઞ્ચ પથભાવેન પાણાતિપાતો અદિન્નાદાનં કામેસુમિચ્છાચારો મુસાવાદો પિસુણવાચા ફરુસવાચા સમ્ફપ્પલાપો અભિજ્ઝા બ્યાપાદો મિચ્છાદિટ્ઠીતિ ઇમે દસ.

અકુસલચિત્તુપ્પાદાતિ લોભમૂલા અટ્ઠ દોસમૂલા દ્વે મોહમૂલા દ્વેતિ ઇમે દ્વાદસ.

૮૩૦. ઇતિ એતેસં સંયોજનાદીનં ધમ્માનં એતાનિ યથાયોગં પહાનકરાનિ. કથં? સંયોજનેસુ તાવ સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા સીલબ્બતપરામાસો અપાયગમનીયા ચ કામરાગપટિઘાતિ એતે પઞ્ચ ધમ્મા પઠમઞાણવજ્ઝા, સેસા કામરાગપટિઘા ઓળારિકા દુતિયઞાણવજ્ઝા, સુખુમા તતિયઞાણવજ્ઝા, રૂપરાગાદયો પઞ્ચપિ ચતુત્થઞાણવજ્ઝા એવ. પરતોપિ ચ યત્થ યત્થ એવસદ્દેન નિયમં ન કરિસ્સામ. તત્થ તત્થ યં યં ‘‘ઉપરિઞાણવજ્ઝો’’તિ વક્ખામ, સો સો પુરિમઞાણેહિ હતાપાયગમનીયાદિભાવોવ હુત્વા ઉપરિઞાણવજ્ઝો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

કિલેસેસુ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા પઠમઞાણવજ્ઝા, દોસો તતિયઞાણવજ્ઝો, લોભમોહમાનથિનઉદ્ધચ્ચઅહિરિકઅનોત્તપ્પાનિ ચતુત્થઞાણવજ્ઝાનિ.

મિચ્છત્તેસુ મિચ્છાદિટ્ઠિ મુસાવાદો મિચ્છાકમ્મન્તો મિચ્છાઆજીવોતિ ઇમે પઠમઞાણવજ્ઝા, મિચ્છાસઙ્કપ્પો પિસુણવાચા ફરુસવાચાતિ ઇમે તતિયઞાણવજ્ઝા, ચેતનાયેવ ચેત્થ વાચાતિ વેદિતબ્બા. સમ્ફપ્પલાપમિચ્છાવાયામસતિસમાધિવિમુત્તિઞાણાનિ ચતુત્થઞાણવજ્ઝાનિ.

લોકધમ્મેસુ પટિઘો તતિયઞાણવજ્ઝો, અનુનયો ચતુત્થઞાણવજ્ઝો, યસે ચ પસંસાય ચ અનુનયો ચતુત્થઞાણવજ્ઝોતિ એકે. મચ્છરિયાનિ પઠમઞાણવજ્ઝાનેવ.

વિપલ્લાસેસુ અનિચ્ચે નિચ્ચં, અનત્તનિ અત્તાતિ ચ સઞ્ઞાચિત્તદિટ્ઠિવિપલ્લાસા, દુક્ખે સુખં, અસુભે સુભન્તિ દિટ્ઠિવિપલ્લાસો ચાતિ ઇમે પઠમઞાણવજ્ઝા, અસુભે સુભન્તિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસા તતિયઞાણવજ્ઝા, દુક્ખે સુખન્તિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસા ચતુત્થઞાણવજ્ઝા.

ગન્થેસુ સીલબ્બતપરામસઇદંસચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થા પઠમઞાણવજ્ઝા, બ્યાપાદકાયગન્થો તતિયઞાણવજ્ઝો, ઇતરો ચતુત્થઞાણવજ્ઝો.

અગતિ પઠમઞાણવજ્ઝાવ.

આસવેસુ દિટ્ઠાસવો પઠમઞાણવજ્ઝો, કામાસવો તતિયઞાણવજ્ઝો, ઇતરે દ્વે ચતુત્થઞાણવજ્ઝા. ઓઘયોગેસુપિ એસેવ નયો.

નીવરણેસુ વિચિકિચ્છાનીવરણં પઠમઞાણવજ્ઝં, કામચ્છન્દો બ્યાપાદો કુક્કુચ્ચન્તિ તીણિ તતિયઞાણવજ્ઝાનિ, થિનમિદ્ધઉદ્ધચ્ચાનિ ચતુત્થઞાણવજ્ઝાનિ.

પરામાસો પઠમઞાણવજ્ઝોવ.

ઉપાદાનેસુ સબ્બેસમ્પિ લોકિયધમ્માનં વત્થુકામવસેન કામાતિ આગતત્તા રૂપારૂપરાગોપિ કામુપાદાને પતતિ, તસ્મા તં ચતુત્થઞાણવજ્ઝં, સેસાનિ પઠમઞાણવજ્ઝાનિ.

અનુસયેસુ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનુસયા પઠમઞાણવજ્ઝાવ, કામરાગપટિઘાનુસયા તતિયઞાણવજ્ઝા, માનભવરાગાવિજ્જાનુસયા ચતુત્થઞાણવજ્ઝા.

મલેસુ દોસમલં તતિયઞાણવજ્ઝં, ઇતરાનિ ચતુત્થઞાણવજ્ઝાનિ.

અકુસલકમ્મપથેસુ પાણાતિપાતો અદિન્નાદાનં મિચ્છાચારો મુસાવાદો મિચ્છાદિટ્ઠીતિ ઇમે પઠમઞાણવજ્ઝા, પિસુણવાચા ફરુસવાચા બ્યાપાદોતિ તયો તતિયઞાણવજ્ઝા, સમ્ફપ્પલાપાભિજ્ઝા ચતુત્થઞાણવજ્ઝા.

અકુસલચિત્તુપ્પાદેસુ ચત્તારો દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તા વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તો ચાતિ પઞ્ચ પઠમઞાણવજ્ઝાવ, દ્વે પટિઘસમ્પયુત્તા તતિયઞાણવજ્ઝા, સેસા ચતુત્થઞાણવજ્ઝાતિ.

યઞ્ચ યેન વજ્ઝં, તં તેન પહાતબ્બં નામ. તેન વુત્તં ‘‘ઇતિ એતેસં સંયોજનાદીનં ધમ્માનં એતાનિ યથાયોગં પહાનકરાની’’તિ.

૮૩૧. કિં પનેતાનિ એતે ધમ્મે અતીતાનાગતે પજહન્તિ ઉદાહુ પચ્ચુપ્પન્નેતિ. કિં પનેત્થ યદિ તાવ અતીતાનાગતે, અફલો વાયામો આપજ્જતિ. કસ્મા? પહાતબ્બાનં નત્થિતાય. અથ પચ્ચુપ્પન્ને, તથાપિ અફલો, વાયામેન સદ્ધિં પહાતબ્બાનં અત્થિતાય, સંકિલેસિકા ચ મગ્ગભાવના આપજ્જતિ, વિપ્પયુત્તતા વા કિલેસાનં, ન ચ પચ્ચુપ્પન્નકિલેસો ચિત્તવિપ્પયુત્તો નામ અત્થીતિ. નાયં આવેણિકા ચોદના. પાળિયંયેવ હિ ‘‘સ્વાયં કિલેસે પજહતિ, અતીતે કિલેસે પજહતિ, અનાગતે કિલેસે પજહતિ, પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતી’’તિ વત્વા, પુન ‘‘હઞ્ચિ અતીતે કિલેસે પજહતિ, તેનહિ ખીણં ખેપેતિ, નિરુદ્ધં નિરોધેતિ, વિગતં વિગમેતિ, અત્થઙ્ગતં અત્થઙ્ગમેતિ. અતીતં યં નત્થિ, તં પજહતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૨૧) ચ વત્વા, ‘‘ન અતીતે કિલેસે પજહતી’’તિ પટિક્ખિત્તં.

તથા ‘‘હઞ્ચિ અનાગતે કિલેસે પજહતિ, તેનહિ અજાતં પજહતિ, અનિબ્બત્તં પજહતિ, અનુપ્પન્નં પજહતિ, અપાતુભૂતં પજહતિ. અનાગતં યં નત્થિ, તં પજહતી’’તિ ચ વત્વા, ‘‘ન અનાગતે કિલેસે પજહતી’’તિ પટિક્ખિત્તં.

તથા ‘‘હઞ્ચિ પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતિ, તેનહિ રત્તો રાગં પજહતિ. દુટ્ઠો દોસં, મૂળ્હો મોહં, વિનિબદ્ધો માનં, પરામટ્ઠો દિટ્ઠિં, વિક્ખેપગતો ઉદ્ધચ્ચં, અનિટ્ઠઙ્ગતો વિચિકિચ્છં, થામગતો અનુસયં પજહતિ. કણ્હસુક્કા ધમ્મા યુગનદ્ધાવ વત્તન્તિ. સંકિલેસિકા મગ્ગભાવના હોતી’’તિ ચ વત્વા, ‘‘ન અતીતે કિલેસે પજહતિ, ન અનાગતે, ન પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતી’’તિ સબ્બં પટિક્ખિપિત્વા, ‘‘તેનહિ નત્થિ મગ્ગભાવના, નત્થિ ફલસચ્છિકિરિયા, નત્થિ કિલેસપ્પહાનં, નત્થિ ધમ્માભિસમયો’’તિ પઞ્હાપરિયોસાને ‘‘ન હિ નત્થિ મગ્ગભાવના…પે… નત્થિ ધમ્માભિસમયો’’તિ પટિજાનિત્વા ‘‘યથા કથં વિયા’’તિ વુત્તે ઇદં વુત્તં –

‘‘સેય્યથાપિ તરુણો રુક્ખો અજાતફલો, તમેનં પુરિસો મૂલે છિન્દેય્ય, યે તસ્સ રુક્ખસ્સ અજાતફલા, તે અજાતાયેવ ન જાયન્તિ, અનિબ્બત્તાયેવ ન નિબ્બત્તન્તિ, અનુપ્પન્નાયેવ ન ઉપ્પજ્જન્તિ, અપાતુભૂતાયેવ ન પાતુભવન્તિ, એવમેવ ઉપ્પાદો હેતુ ઉપ્પાદો પચ્ચયો કિલેસાનં નિબ્બત્તિયાતિ ઉપ્પાદે આદીનવં દિસ્વા અનુપ્પાદે ચિત્તં પક્ખન્દતિ, અનુપ્પાદે ચિત્તસ્સ પક્ખન્દત્તા યે આયૂહનપચ્ચયા કિલેસા નિબ્બત્તેય્યું, તે અજાતાયેવ ન જાયન્તિ…પે… અપાતુભૂતાયેવ ન પાતુભવન્તિ, એવં હેતુનિરોધા દુક્ખનિરોધો. પવત્તં હેતુ…પે… નિમિત્તં હેતુ…પે… આયૂહના હેતુ…પે… અનાયૂહને ચિત્તસ્સ પક્ખન્દત્તા યે આયૂહનપચ્ચયા કિલેસા નિબ્બત્તેય્યું, તે અજાતાયેવ…પે… અપાતુભૂતાયેવ ન પાતુભવન્તિ, એવં હેતુનિરોધા દુક્ખનિરોધો. એવં અત્થિ મગ્ગભાવના, અત્થિ ફલસચ્છિકિરિયા, અત્થિ કિલેસપ્પહાનં, અત્થિ ધમ્માભિસમયો’’તિ (પટિ. મ. ૩.૨૧).

૮૩૨. એતેન કિં દીપિતં હોતિ? ભૂમિલદ્ધાનં કિલેસાનં પહાનં દીપિતં હોતિ. ભૂમિલદ્ધા પન કિં અતીતાનાગતા ઉદાહુ પચ્ચુપ્પન્નાતિ. ભૂમિલદ્ધુપ્પન્ના એવ નામ તે.

૮૩૩. ઉપ્પન્નં હિ વત્તમાનભૂતાપગતોકાસકતભૂમિલદ્ધવસેન અનેકપ્પભેદં. તત્થ સબ્બમ્પિ ઉપ્પાદજરાભઙ્ગસમઙ્ગિસઙ્ખાતં વત્તમાનુપ્પન્નં નામ. આરમ્મણરસં અનુભવિત્વા નિરુદ્ધં અનુભૂતાપગતસઙ્ખાતં કુસલાકુસલં ઉપ્પાદાદિત્તયં અનુપ્પત્વા નિરુદ્ધં ભૂતાપગતસઙ્ખાતં સેસસઙ્ખતઞ્ચ ભૂતાપગતુપ્પન્નં નામ. ‘‘યાનિસ્સ તાનિ પુબ્બેકતાનિ કમ્માની’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૪૮) એવમાદિના નયેન વુત્તં કમ્મં અતીતમ્પિ સમાનં અઞ્ઞં વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સોકાસં કત્વા ઠિતત્તા તથા કતોકાસઞ્ચ વિપાકં અનુપ્પન્નમ્પિ સમાનં એવં કતે ઓકાસે એકન્તેન ઉપ્પજ્જનતો ઓકાસકતુપ્પન્નં નામ. તાસુ તાસુ ભૂમીસુ અસમૂહતં અકુસલં ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં નામ.

૮૩૪. એત્થ ચ ભૂમિયા ભૂમિલદ્ધસ્સ ચ નાનત્તં વેદિતબ્બં. ભૂમીતિ હિ વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા તેભૂમકા પઞ્ચક્ખન્ધા. ભૂમિલદ્ધં નામ તેસુ ખન્ધેસુ ઉપ્પત્તિરહં કિલેસજાતં. તેનહિ સા ભૂમિ લદ્ધા નામ હોતીતિ તસ્મા ભૂમિલદ્ધન્તિ વુચ્ચતિ, સા ચ ખો ન આરમ્મણવસેન. આરમ્મણવસેન હિ સબ્બેપિ અતીતાનાગતે પરિઞ્ઞાતેપિ ચ ખીણાસવાનં ખન્ધે આરબ્ભ કિલેસા ઉપ્પજ્જન્તિ મહાકચ્ચાનઉપ્પલવણ્ણાદીનં ખન્ધે આરબ્ભ સોરેય્યસેટ્ઠિ નન્દમાણવકાદીનં વિય. યદિ ચ તં ભૂમિલદ્ધં નામ સિયા, તસ્સ અપ્પહેય્યતો ન કોચિ ભવમૂલં પજહેય્ય. વત્થુવસેન પન ભૂમિલદ્ધં વેદિતબ્બં. યત્થ યત્થ હિ વિપસ્સનાય અપરિઞ્ઞાતા ખન્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ તત્થ ઉપ્પાદતો પભુતિ તેસુ વટ્ટમૂલં કિલેસજાતં અનુસેતિ. તં અપ્પહીનટ્ઠેન ભૂમિલદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં.

૮૩૫. તત્થ ચ યસ્સ યેસુ ખન્ધેસુ અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસયિતા કિલેસા, તસ્સ તે એવ ખન્ધા તેસં કિલેસાનં વત્થુ, ન અઞ્ઞેસં સન્તકા ખન્ધા. અતીતક્ખન્ધેસુ ચ અપ્પહીનાનુસયિતાનં કિલેસાનં અતીતક્ખન્ધાવ વત્થુ, ન ઇતરે. એસ નયો અનાગતાદીસુ. તથા કામાવચરક્ખન્ધેસુ અપ્પહીનાનુસયિતાનં કિલેસાનં કામાવચરક્ખન્ધાવ વત્થુ, ન ઇતરે. એસ નયો રૂપારૂપાવચરેસુ. સોતાપન્નાદીસુ પન યસ્સ યસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ ખન્ધેસુ તં તં વટ્ટમૂલં કિલેસજાતં તેન તેન મગ્ગેન પહીનં, તસ્સ તસ્સ તે તે ખન્ધા પહીનાનં તેસં તેસં વટ્ટમૂલકિલેસાનં અવત્થુતો ભૂમીતિ સઙ્ખં ન લભન્તિ. પુથુજ્જનસ્સ સબ્બસોવ વટ્ટમૂલકિલેસાનં અપ્પહીનત્તા યંકિઞ્ચિ કરિયમાનં કમ્મં કુસલં અકુસલં વા હોતિ. ઇચ્ચસ્સ કમ્મકિલેસપચ્ચયા વટ્ટં વટ્ટતિ. તસ્સેતં વટ્ટમૂલં રૂપક્ખન્ધેયેવ, ન વેદનાક્ખન્ધાદીસુ. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધેયેવ વા, ન રૂપક્ખન્ધાદીસૂતિ ન વત્તબ્બં. કસ્મા? અવિસેસેન પઞ્ચસુપિ ખન્ધેસુ અનુસયિતત્તા.

૮૩૬. કથં? પથવીરસાદિ વિય રુક્ખે. યથા હિ મહારુક્ખે પથવીતલં અધિટ્ઠાય પથવીરસઞ્ચ આપોરસઞ્ચ નિસ્સાય તપ્પચ્ચયા મૂલખન્ધસાખપસાખપલ્લવપલાસપુપ્ફફલેહિ વડ્ઢિત્વા નભં પૂરેત્વા યાવ કપ્પાવસાના બીજપરમ્પરાય રુક્ખપવેણિં સન્તાનયમાને ઠિતે તં પથવીરસાદિ મૂલેયેવ, ન ખન્ધાદીસુ…પે… ફલેયેવ વા, ન મૂલાદીસૂતિ ન વત્તબ્બં. કસ્મા? અવિસેસેન સબ્બેસુ મૂલાદીસુ અનુગતત્તાતિ.

યથા પન તસ્સેવ રુક્ખસ્સ પુપ્ફફલાદીસુ નિબ્બિન્નો કોચિ પુરિસો ચતૂસુ દિસાસુ મણ્ડૂકકણ્ટકં નામ વિસકણ્ટકં આકોટેય્ય, અથ સો રુક્ખો તેન વિસસમ્ફસ્સેન ફુટ્ઠો પથવીરસઆપોરસાનં પરિયાદિણ્ણત્તા અપ્પસવનધમ્મતં આગમ્મ પુન સન્તાનં નિબ્બત્તેતું ન સક્કુણેય્ય, એવમેવ ખન્ધપવત્તિયં નિબ્બિન્નો કુલપુત્તો તસ્સ પુરિસસ્સ ચતૂસુ દિસાસુ રુક્ખે વિસયોજનં વિય અત્તનો સન્તાને ચતુમગ્ગભાવનં આરભતિ. અથસ્સ સો ખન્ધસન્તાનો તેન ચતુમગ્ગવિસસમ્ફસ્સેન સબ્બસો વટ્ટમૂલકકિલેસાનં પરિયાદિણ્ણત્તા કિરિયભાવમત્તઉપગતકાયકમ્માદિસબ્બકમ્મપ્પભેદો હુત્વા આયતિં પુનબ્ભવાનભિનિબ્બત્તનધમ્મતં આગમ્મ ભવન્તરસન્તાનં નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ. કેવલં ચરિમવિઞ્ઞાણનિરોધેન નિરિન્ધનો વિય જાતવેદો અનુપાદાનો પરિનિબ્બાયતિ, એવં ભૂમિયા ભૂમિલદ્ધસ્સ ચ નાનત્તં વેદિતબ્બં.

૮૩૭. અપિચ અપરમ્પિ સમુદાચારઆરમ્મણાધિગ્ગહિતઅવિક્ખમ્ભિતઅસમૂહતવસેન ચતુબ્બિધં ઉપ્પન્નં. તત્થ વત્તમાનુપ્પન્નમેવ સમુદાચારુપ્પન્નં. ચક્ખાદીનં પન આપાથગતે આરમ્મણે પુબ્બભાગે અનુપ્પજ્જમાનમ્પિ કિલેસજાતં આરમ્મણસ્સ અધિગ્ગહિતત્તા એવ અપરભાગે એકન્તેન ઉપ્પત્તિતો આરમ્મણાધિગ્ગહિતુપ્પન્નન્તિ વુચ્ચતિ, કલ્યાણિગામે પિણ્ડાય ચરતો મહાતિસ્સત્થેરસ્સ વિસભાગરૂપદસ્સનેન ઉપ્પન્નકિલેસજાતં વિય. સમથવિપસ્સનાનં અઞ્ઞતરવસેન અવિક્ખમ્ભિતં કિલેસજાતં ચિત્તસન્તતિમનારૂળ્હમ્પિ ઉપ્પત્તિનિવારકસ્સ હેતુનો અભાવા અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્નં નામ. સમથવિપસ્સનાવસેન પન વિક્ખમ્ભિતમ્પિ અરિયમગ્ગેન અસમૂહતત્તા ઉપ્પત્તિધમ્મતં અનતીતતાય અસમૂહતુપ્પન્નન્તિ વુચ્ચતિ, આકાસેન ગચ્છન્તસ્સ અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો થેરસ્સ કુસુમિતરુક્ખે ઉપવને પુપ્ફાનિ ઉચ્ચિનન્તસ્સ મધુરેન સરેન ગાયતો માતુગામસ્સ ગીતસવનેન ઉપ્પન્નકિલેસજાતં વિય. તિવિધમ્પિ ચેતં આરમ્મણાધિગ્ગહિતાવિક્ખમ્ભિતઅસમૂહતુપ્પન્નં ભૂમિલદ્ધેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં.

૮૩૮. ઇચ્ચેતસ્મિં વુત્તપ્પભેદે ઉપ્પન્ને યદેતં વત્તમાનભૂતાપગતોકાસકતસમુદાચારસઙ્ખાતં ચતુબ્બિધં ઉપ્પન્નં, તં અમગ્ગવજ્ઝત્તા કેનચિપિ ઞાણેન પહાતબ્બં ન હોતિ. યં પનેતં ભૂમિલદ્ધારમ્મણાધિગ્ગહિતઅવિક્ખમ્ભિતઅસમૂહતસઙ્ખાતં ઉપ્પન્નં, તસ્સ તં ઉપ્પન્નભાવં વિનાસયમાનં યસ્મા તં તં લોકિયલોકુત્તરઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા તં સબ્બમ્પિ પહાતબ્બં હોતીતિ. એવમેત્થ યે યેન પહાતબ્બા ધમ્મા, તેસં પહાનઞ્ચ જાનિતબ્બં.

પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચકથા

૮૩૯. કિચ્ચાનિ પરિઞ્ઞાદીનિ, યાનિ વુત્તાનિ અભિસમયકાલે;

તાનિ ચ યથાસભાવેન, જાનિતબ્બાનિ સબ્બાનીતિ.

સચ્ચાભિસમયકાલં હિ એતેસુ ચતૂસુ ઞાણેસુ એકેકસ્સ એકક્ખણે પરિઞ્ઞા પહાનં સચ્છિકિરિયા ભાવનાતિ એતાનિ પરિઞ્ઞાદીનિ ચત્તારિ કિચ્ચાનિ વુત્તાનિ, તાનિ યથાસભાવેન જાનિતબ્બાનિ. વુત્તં હેતં પોરાણેહિ –

‘‘યથા પદીપો અપુબ્બં અચરિમં એકક્ખણે ચત્તારિ કિચ્ચાનિ કરોતિ, વટ્ટિં ઝાપેતિ, અન્ધકારં વિધમતિ, આલોકં પરિવિદંસેતિ, સિનેહં પરિયાદિયતિ, એવમેવ મગ્ગઞાણં અપુબ્બં અચરિમં એકક્ખણે ચત્તારિ સચ્ચાનિ અભિસમેતિ, દુક્ખં પરિઞ્ઞાભિસમયેન અભિસમેતિ, સમુદયં પહાનાભિસમયેન અભિસમેતિ, મગ્ગં ભાવનાભિસમયેન અભિસમેતિ, નિરોધં સચ્છિકિરિયાભિસમયેન અભિસમેતિ. કિં વુત્તં હોતિ? નિરોધં આરમ્મણં કરિત્વા ચત્તારિપિ સચ્ચાનિ પાપુણાતિ પસ્સતિ પટિવિજ્ઝતી’’તિ.

વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘યો, ભિક્ખવે, દુક્ખં પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધમ્પિ પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદમ્પિ પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦) સબ્બં વેદિતબ્બં.

અપરમ્પિ વુત્તં ‘‘મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં, દુક્ખેપેતં ઞાણં, દુક્ખસમુદયેપેતં ઞાણં, દુક્ખનિરોધેપેતં ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાયપેતં ઞાણ’’ન્તિ (વિભ. ૭૯૪; પટિ. મ. ૧.૧૦૯).

તત્થ યથા પદીપો વટ્ટિં ઝાપેતિ, એવં મગ્ગઞાણં દુક્ખં પરિજાનાતિ. યથા અન્ધકારં વિધમતિ, એવં સમુદયં પજહતિ. યથા આલોકં પરિવિદંસેતિ, એવં સહજાતાદિપચ્ચયતાય સમ્માસઙ્કપ્પાદિધમ્મસઙ્ખાતં મગ્ગં ભાવેતિ. યથા સિનેહં પરિયાદિયતિ, એવં કિલેસપરિયાદાનં નિરોધં સચ્છિકરોતીતિ એવં ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં.

૮૪૦. અપરો નયો – યથા સૂરિયો ઉદયન્તો અપુબ્બં અચરિમં સહ પાતુભાવા ચત્તારિ કિચ્ચાનિ કરોતિ, રૂપગતાનિ ઓભાસેતિ, અન્ધકારં વિધમતિ, આલોકં દસ્સેતિ, સીતં પટિપ્પસ્સમ્ભેતિ, એવમેવ મગ્ગઞાણં…પે… નિરોધં સચ્છિકિરિયાભિસમયેન અભિસમેતિ. ઇધાપિ યથા સૂરિયો રૂપગતાનિ ઓભાસેતિ, એવં મગ્ગઞાણં દુક્ખં પરિજાનાતિ. યથા અન્ધકારં વિધમતિ, એવં સમુદયં પજહતિ. યથા આલોકં દસ્સેતિ, એવં સહજાતાદિપચ્ચયતાય મગ્ગં ભાવેતિ. યથા સીતં પટિપ્પસ્સમ્ભેતિ, એવં કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિં નિરોધં સચ્છિકરોતીતિ એવં ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં.

૮૪૧. અપરો નયો – યથા નાવા અપુબ્બં અચરિમં એકક્ખણે ચત્તારિ કિચ્ચાનિ કરોતિ, ઓરિમતીરં પજહતિ, સોતં છિન્દતિ, ભણ્ડં વહતિ, પારિમતીરં અપ્પેતિ, એવમેવ મગ્ગઞાણં…પે… નિરોધં સચ્છિકિરિયાભિસમયેન અભિસમેતિ. એત્થાપિ યથા નાવા ઓરિમતીરં પજહતિ, એવં મગ્ગઞાણં દુક્ખં પરિજાનાતિ. યથા સોતં છિન્દતિ, એવં સમુદયં પજહતિ. યથા ભણ્ડં વહતિ, એવં સહજાતાદિપચ્ચયતાય મગ્ગં ભાવેતિ. યથા પારિમતીરં અપ્પેતિ, એવં પારિમતીરભૂતં નિરોધં સચ્છિકરોતીતિ એવં ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં.

૮૪૨. એવં સચ્ચાભિસમયકાલસ્મિં એકક્ખણે ચતુન્નં કિચ્ચાનં વસેન પવત્તઞાણસ્સ પનસ્સ સોળસહાકારેહિ તથટ્ઠેન ચત્તારિ કિચ્ચાનિ એકપટિવેધાનિ હોન્તિ. યથાહ –

‘‘કથં તથટ્ઠેન ચત્તારિ કિચ્ચાનિ એકપટિવેધાનિ? સોળસહિ આકારેહિ તથટ્ઠેન ચત્તારિ કિચ્ચાનિ એકપટિવેધાનિ. દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો, સઙ્ખતટ્ઠો, સન્તાપટ્ઠો, વિપરિણામટ્ઠો, તથટ્ઠો. સમુદયસ્સ આયૂહનટ્ઠો, નિદાનટ્ઠો, સંયોગટ્ઠો, પલિબોધટ્ઠો, તથટ્ઠો. નિરોધસ્સ નિસ્સરણટ્ઠો, વિવેકટ્ઠો, અસઙ્ખતટ્ઠો, અમતટ્ઠો, તથટ્ઠો. મગ્ગસ્સ નિય્યાનટ્ઠો, હેતુટ્ઠો, દસ્સનટ્ઠો, અધિપતેય્યટ્ઠો, તથટ્ઠો. ઇમેહિ સોળસહિ આકારેહિ તથટ્ઠેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકસઙ્ગહિતાનિ. યં એકસઙ્ગહિતં, તં એકત્તં. યં એકત્તં, તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપટિવેધાની’’તિ (પટિ. મ. ૨.૧૧).

૮૪૩. તત્થ સિયા યદા દુક્ખાદીનં અઞ્ઞેપિ રોગગણ્ડાદયો અત્થા અત્થિ, અથ કસ્મા ચત્તારોયેવ વુત્તાતિ. એત્થ વદામ, અઞ્ઞસચ્ચદસ્સનવસેન આવિભાવતો. ‘‘તત્થ કતમં દુક્ખે ઞાણં? દુક્ખં આરબ્ભ યા ઉપ્પજ્જતિ પઞ્ઞા પજાનના’’તિઆદિના (વિભ. ૭૯૪; પટિ. મ. ૧.૧૦૯) હિ નયેન એકેકસચ્ચારમ્મણવસેનાપિ સચ્ચઞાણં વુત્તં. ‘‘યો, ભિક્ખવે, દુક્ખં પસ્સતિ, સમુદયમ્પિ સો પસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦) નયેન એકં સચ્ચં આરમ્મણં કત્વા સેસેસુપિ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેનાપિ વુત્તં.

તત્થ યદા એકેકં સચ્ચં આરમ્મણં કરોતિ, તદા સમુદયદસ્સનેન તાવ સભાવતો પીળનલક્ખણસ્સાપિ દુક્ખસ્સ, યસ્મા તં આયૂહનલક્ખણેન સમુદયેન આયૂહિતં સઙ્ખતં રાસિકતં, તસ્માસ્સ સો સઙ્ખતટ્ઠો આવિભવતિ. યસ્મા પન મગ્ગો કિલેસસન્તાપહરો સુસીતલો, તસ્માસ્સ મગ્ગસ્સ દસ્સનેન સન્તાપટ્ઠો આવિભવતિ આયસ્મતો નન્દસ્સ અચ્છરાદસ્સનેન સુન્દરિયા અનભિરૂપભાવો વિય. અવિપરિણામધમ્મસ્સ પન નિરોધસ્સ દસ્સનેનસ્સ વિપરિણામટ્ઠો આવિભવતીતિ વત્તબ્બમેવેત્થ નત્થિ.

તથા સભાવતો આયૂહનલક્ખણસ્સાપિ સમુદયસ્સ, દુક્ખદસ્સનેન નિદાનટ્ઠો આવિભવતિ અસપ્પાયભોજનતો ઉપ્પન્નબ્યાધિદસ્સનેન ભોજનસ્સ બ્યાધિનિદાનભાવો વિય. વિસંયોગભૂતસ્સ નિરોધસ્સ દસ્સનેન સંયોગટ્ઠો. નિય્યાનભૂતસ્સ ચ મગ્ગસ્સ દસ્સનેન પલિબોધટ્ઠોતિ.

તથા નિસ્સરણલક્ખણસ્સાપિ નિરોધસ્સ, અવિવેકભૂતસ્સ સમુદયસ્સ દસ્સનેન વિવેકટ્ઠો આવિભવતિ. મગ્ગદસ્સનેન અસઙ્ખતટ્ઠો, ઇમિના હિ અનમતગ્ગસંસારે મગ્ગો નદિટ્ઠપુબ્બો, સોપિ ચ સપ્પચ્ચયત્તા સઙ્ખતોયેવાતિ અપ્પચ્ચયધમ્મસ્સ અસઙ્ખતભાવો અતિવિય પાકટો હોતિ. દુક્ખદસ્સનેન પનસ્સ અમતટ્ઠો આવિભવતિ, દુક્ખં હિ વિસં, અમતં નિબ્બાનન્તિ.

તથા નિય્યાનલક્ખણસ્સાપિ મગ્ગસ્સ, સમુદયદસ્સનેન ‘‘નાયં હેતુ નિબ્બાનસ્સ પત્તિયા, અયં હેતૂ’’તિ હેતુટ્ઠો આવિભવતિ. નિરોધદસ્સનેન દસ્સનટ્ઠો, પરમસુખુમાનિ રૂપાનિ પસ્સતો ‘‘વિપ્પસન્નં વત મે ચક્ખૂ’’ન્તિ ચક્ખુસ્સ વિપ્પસન્નભાવો વિય. દુક્ખદસ્સનેન અધિપતેય્યટ્ઠો, અનેકરોગાતુરકપણજનદસ્સનેન ઇસ્સરજનસ્સ ઉળારભાવો વિયાતિ એવમેત્થ સલક્ખણવસેન એકેકસ્સ, અઞ્ઞસચ્ચદસ્સનવસેન ચ ઇતરેસં તિણ્ણં તિણ્ણં આવિભાવતો એકેકસ્સ ચત્તારો ચત્તારો અત્થા વુત્તા. મગ્ગક્ખણે પન સબ્બે ચેતે અત્થા એકેનેવ દુક્ખાદીસુ ચતુકિચ્ચેન ઞાણેન પટિવેધં ગચ્છન્તીતિ. યે પન નાનાભિસમયં ઇચ્છન્તિ, તેસં ઉત્તરં અભિધમ્મે કથાવત્થુસ્મિં વુત્તમેવ.

પરિઞ્ઞાદિપ્પભેદકથા

૮૪૪. ઇદાનિ યાનિ તાનિ પરિઞ્ઞાદીનિ ચત્તારિ કિચ્ચાનિ વુત્તાનિ, તેસુ –

તિવિધા હોતિ પરિઞ્ઞા, તથા પહાનમ્પિ સચ્છિકિરિયાપિ;

દ્વે ભાવના અભિમતા, વિનિચ્છયો તત્થ ઞાતબ્બો.

૮૪૫. તિવિધા હોતિ પરિઞ્ઞાતિ ઞાતપરિઞ્ઞા તીરણપરિઞ્ઞા પહાનપરિઞ્ઞાતિ એવં પરિઞ્ઞા તિવિધા હોતિ. તત્થ ‘‘અભિઞ્ઞાપઞ્ઞા ઞાતટ્ઠેન ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. માતિકા ૧.૨૦) એવં ઉદ્દિસિત્વા ‘‘યે યે ધમ્મા અભિઞ્ઞાતા હોન્તિ, તે તે ધમ્મા ઞાતા હોન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૭૫) એવં સઙ્ખેપતો, ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્યં. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિઞ્ઞેય્યં? ચક્ખું, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૨) નયેન વિત્થારતો વુત્તા ઞાતપરિઞ્ઞા નામ. તસ્સા સપ્પચ્ચયનામરૂપાભિજાનના આવેણિકા ભૂમિ.

૮૪૬. ‘‘પરિઞ્ઞાપઞ્ઞા તીરણટ્ઠેન ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. માતિકા ૧.૨૧) એવં ઉદ્દિસિત્વા પન ‘‘યે યે ધમ્મા પરિઞ્ઞાતા હોન્તિ, તે તે ધમ્મા તીરિતા હોન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૭૫) એવં સઙ્ખેપતો, ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, પરિઞ્ઞેય્યં. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં પરિઞ્ઞેય્યં? ચક્ખું, ભિક્ખવે, પરિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૨૧) નયેન વિત્થારતો વુત્તા તીરણપરિઞ્ઞા નામ. તસ્સા કલાપસમ્મસનતો પટ્ઠાય અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ તીરણવસેન પવત્તમાનાય યાવ અનુલોમા આવેણિકા ભૂમિ.

૮૪૭. ‘‘પહાનપઞ્ઞા પરિચ્ચાગટ્ઠેન ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. માતિકા ૧.૨૨) એવં પન ઉદ્દિસિત્વા ‘‘યે યે ધમ્મા પહીના હોન્તિ, તે તે ધમ્મા પરિચ્ચત્તા હોન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૭૫) એવં વિત્થારતો વુત્તા ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિઆદિનયપ્પવત્તા પહાનપરિઞ્ઞા. તસ્સા ભઙ્ગાનુપસ્સનતો પટ્ઠાય યાવ મગ્ગઞાણા ભૂમિ, અયં ઇધ અધિપ્પેતા.

યસ્મા વા ઞાતતીરણપરિઞ્ઞાયોપિ તદત્થાયેવ, યસ્મા ચ યે ધમ્મે પજહતિ, તે નિયમતો ઞાતા ચેવ તીરિતા ચ હોન્તિ, તસ્મા પરિઞ્ઞાત્તયમ્પિ ઇમિના પરિયાયેન મગ્ગઞાણસ્સ કિચ્ચન્તિ વેદિતબ્બં.

૮૪૮. તથા પહાનમ્પીતિ પહાનમ્પિ હિ વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં તદઙ્ગપ્પહાનં સમુચ્છેદપ્પહાનન્તિ પરિઞ્ઞા વિય તિવિધમેવ હોતિ. તત્થ યં સસેવાલે ઉદકે પક્ખિત્તેન ઘટેન સેવાલસ્સ વિય તેન તેન લોકિયસમાધિના નીવરણાદીનં પચ્ચનીકધમ્માનં વિક્ખમ્ભનં, ઇદં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં નામ. પાળિયં પન ‘‘વિક્ખમ્ભનપ્પહાનઞ્ચ નીવરણાનં પઠમં ઝાનં ભાવયતો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૪) નીવરણાનઞ્ઞેવ વિક્ખમ્ભનં વુત્તં, તં પાકટત્તા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. નીવરણાનિ હિ ઝાનસ્સ પુબ્બભાગેપિ પચ્છાભાગેપિ ન સહસા ચિત્તં અજ્ઝોત્થરન્તિ, વિતક્કાદયો અપ્પિતક્ખણેયેવ. તસ્મા નીવરણાનં વિક્ખમ્ભનં પાકટં.

૮૪૯. યં પન રત્તિભાગે સમુજ્જલિતેન પદીપેન અન્ધકારસ્સ વિય તેન તેન વિપસ્સનાય અવયવભૂતેન ઞાણઙ્ગેન પટિપક્ખવસેનેવ તસ્સ તસ્સ પહાતબ્બધમ્મસ્સ પહાનં, ઇદં તદઙ્ગપ્પહાનં નામ. સેય્યથિદં – નામરૂપપરિચ્છેદેન તાવ સક્કાયદિટ્ઠિયા. પચ્ચયપરિગ્ગહેન અહેતુવિસમહેતુદિટ્ઠિયા ચેવ કઙ્ખામલસ્સ ચ. કલાપસમ્મસનેન ‘‘અહં મમા’’તિ સમૂહગાહસ્સ. મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય. ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા. વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા. ભયતુપટ્ઠાનેન સભયે અભયસઞ્ઞાય. આદીનવદસ્સનેન અસ્સાદસઞ્ઞાય. નિબ્બિદાનુપસ્સનેન અભિરતિસઞ્ઞાય. મુઞ્ચિતુકમ્યતાય અમુઞ્ચિતુકામભાવસ્સ. પટિસઙ્ખાનેન અપ્પટિસઙ્ખાનસ્સ. ઉપેક્ખાય અનુપેક્ખનસ્સ. અનુલોમેન સચ્ચપટિલોમગાહસ્સ પહાનં.

યં વા પન અટ્ઠારસસુ મહાવિપસ્સનાસુ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞાય. દુક્ખાનુપસ્સનાય સુખસઞ્ઞાય. અનત્તાનુપસ્સનાય અત્તસઞ્ઞાય. નિબ્બિદાનુપસ્સનાય નન્દિયા. વિરાગાનુપસ્સનાય રાગસ્સ. નિરોધાનુપસ્સનાય સમુદયસ્સ. પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાય આદાનસ્સ. ખયાનુપસ્સનાય ઘનસઞ્ઞાય. વયાનુપસ્સનાય આયૂહનસ્સ. વિપરિણામાનુપસ્સનાય ધુવસઞ્ઞાય. અનિમિત્તાનુપસ્સનાય નિમિત્તસ્સ. અપ્પણિહિતાનુપસ્સનાય પણિધિયા. સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાય અભિનિવેસસ્સ. અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય સારાદાનાભિનિવેસસ્સ. યથાભૂતઞાણદસ્સનેન સમ્મોહાભિનિવેસસ્સ. આદીનવાનુપસ્સનાય આલયાભિનિવેસસ્સ. પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાય અપ્પટિસઙ્ખાય. વિવટ્ટાનુપસ્સનાય સંયોગાભિનિવેસસ્સ પહાનં. ઇદમ્પિ તદઙ્ગપ્પહાનમેવ.

૮૫૦. તત્થ યથા અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ સત્તહિ નિચ્ચસઞ્ઞાદીનં પહાનં હોતિ, તં ભઙ્ગાનુપસ્સને વુત્તમેવ.

ખયાનુપસ્સનાતિ પન ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વા અનિચ્ચં ખયટ્ઠેનાતિ એવં ખયં પસ્સતો ઞાણં. તેન ઘનસઞ્ઞાય પહાનં હોતિ.

વયાનુપસ્સનાતિ –

આરમ્મણાન્વયેન, ઉભો એકવવત્થાના;

નિરોધે અધિમુત્તતા, વયલક્ખણવિપસ્સનાતિ. –

એવં વુત્તા પચ્ચક્ખતો ચેવ અન્વયતો ચ સઙ્ખારાનં ભઙ્ગં દિસ્વા તસ્મિઞ્ઞેવ ભઙ્ગસઙ્ખાતે નિરોધે અધિમુત્તતા, તાય આયૂહનસ્સ પહાનં હોતિ. યેસં હિ અત્થાય આયૂહેય્ય, ‘‘તે એવં વયધમ્મા’’તિ વિપસ્સતો આયૂહને ચિત્તં ન નમતિ.

વિપરિણામાનુપસ્સનાતિ રૂપસત્તકાદિવસેન તં તં પરિચ્છેદં અતિક્કમ્મ અઞ્ઞથાપવત્તિદસ્સનં. ઉપ્પન્નસ્સ વા જરાય ચેવ મરણેન ચ દ્વીહાકારેહિ વિપરિણામદસ્સનં, તાય ધુવસઞ્ઞાય પહાનં હોતિ.