૨૧. પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસો

ઉપક્કિલેસવિમુત્તઉદયબ્બયઞાણકથા

૭૩૭. અટ્ઠન્નં પન ઞાણાનં વસેન સિખાપ્પત્તા વિપસ્સના, નવમઞ્ચ સચ્ચાનુલોમિકઞાણન્તિ અયં પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ. અટ્ઠન્નન્તિ ચેત્થ ઉપક્કિલેસવિમુત્તં વીથિપટિપન્નવિપસ્સનાસઙ્ખાતં ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાઞાણં, ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણં, ભયતુપટ્ઠાનઞાણં, આદીનવાનુપસ્સનાઞાણં, નિબ્બિદાનુપસ્સનાઞાણં, મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં, પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણં, સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણન્તિ ઇમાનિ અટ્ઠ ઞાણાનિ વેદિતબ્બાનિ. નવમં સચ્ચાનુલોમિકઞાણન્તિ અનુલોમસ્સેતં અધિવચનં. તસ્મા તં સમ્પાદેતુકામેન ઉપક્કિલેસવિમુત્તં ઉદયબ્બયઞાણં આદિં કત્વા એતેસુ ઞાણેસુ યોગો કરણીયો.

૭૩૮. પુન ઉદયબ્બયઞાણે યોગો કિમત્થિયોતિ ચે? લક્ખણસલ્લક્ખણત્થો. ઉદયબ્બયઞાણં હિ હેટ્ઠા દસહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં હુત્વા યાથાવસરસતો તિલક્ખણં સલ્લક્ખેતું નાસક્ખિ. ઉપક્કિલેસવિમુત્તં પન સક્કોતિ. તસ્મા લક્ખણસલ્લક્ખણત્થમેત્થ પુન યોગો કરણીયો.

૭૩૯. લક્ખણાનિ પન કિસ્સ અમનસિકારા કેન પટિચ્છન્નત્તા ન ઉપટ્ઠહન્તિ? અનિચ્ચલક્ખણં તાવ ઉદયબ્બયાનં અમનસિકારા સન્તતિયા પટિચ્છન્નત્તા ન ઉપટ્ઠાતિ. દુક્ખલક્ખણં અભિણ્હસમ્પટિપીળનસ્સ અમનસિકારા ઇરિયાપથેહિ પટિચ્છન્નત્તા ન ઉપટ્ઠાતિ. અનત્તલક્ખણં નાનાધાતુવિનિબ્ભોગસ્સ અમનસિકારા ઘનેન પટિચ્છન્નત્તા ન ઉપટ્ઠાતિ. ઉદયબ્બયમ્પન પરિગ્ગહેત્વા સન્તતિયા વિકોપિતાય અનિચ્ચલક્ખણં યાથાવસરસતો ઉપટ્ઠાતિ. અભિણ્હસમ્પટિપીળનં મનસિકત્વા ઇરિયાપથે ઉગ્ઘાટિતે દુક્ખલક્ખણં યાથાવસરસતો ઉપટ્ઠાતિ. નાનાધાતુયો વિનિબ્ભુજિત્વા ઘનવિનિબ્ભોગે કતે અનત્તલક્ખણં યાથાવસરસતો ઉપટ્ઠાતિ.

૭૪૦. એત્થ ચ અનિચ્ચં, અનિચ્ચલક્ખણં, દુક્ખં, દુક્ખલક્ખણં, અનત્તા, અનત્તલક્ખણન્તિ અયં વિભાગો વેદિતબ્બો. તત્થ અનિચ્ચન્તિ ખન્ધપઞ્ચકં. કસ્મા? ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તભાવા, હુત્વા અભાવતો વા. ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તં અનિચ્ચલક્ખણં હુત્વા અભાવસઙ્ખાતો વા આકારવિકારો.

‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) વચનતો પન તદેવ ખન્ધપઞ્ચકં દુક્ખં. કસ્મા? અભિણ્હપટિપીળના, અભિણ્હપટિપીળનાકારો દુક્ખલક્ખણં.

‘‘યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) પન વચનતો તદેવ ખન્ધપઞ્ચકં અનત્તા. કસ્મા? અવસવત્તનતો, અવસવત્તનાકારો અનત્તલક્ખણં.

તયિદં સબ્બમ્પિ અયં યોગાવચરો ઉપક્કિલેસવિમુત્તેન વીથિપટિપન્નવિપસ્સનાસઙ્ખાતેન ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાઞાણેન યાથાવસરસતો સલ્લક્ખેતિ.

ઉપક્કિલેસવિમુત્તઉદયબ્બયઞાણં નિટ્ઠિતં.

ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણકથા

૭૪૧. તસ્સેવં સલ્લક્ખેત્વા પુનપ્પુનં ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ રૂપારૂપધમ્મે તુલયતો તીરયતો તં ઞાણં તિક્ખં હુત્વા વહતિ, સઙ્ખારા લહું ઉપટ્ઠહન્તિ, ઞાણે તિક્ખે વહન્તે સઙ્ખારેસુ લહું ઉપટ્ઠહન્તેસુ ઉપ્પાદં વા ઠિતિં વા પવત્તં વા નિમિત્તં વા ન સમ્પાપુણાતિ. ખયવયભેદનિરોધેયેવ સતિ સન્તિટ્ઠતિ. તસ્સ ‘‘એવં ઉપ્પજ્જિત્વા એવં નામ સઙ્ખારગતં નિરુજ્ઝતી’’તિ પસ્સતો એતસ્મિં ઠાને ભઙ્ગાનુપસ્સનં નામ વિપસ્સનાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘કથં આરમ્મણપટિસઙ્ખા ભઙ્ગાનુપસ્સને પઞ્ઞા વિપસ્સને ઞાણં? રૂપારમ્મણતા ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જતિ, તં આરમ્મણં પટિસઙ્ખા તસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગં અનુપસ્સતિ. અનુપસ્સતીતિ કથં અનુપસ્સતિ? અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ નો નિચ્ચતો, દુક્ખતો અનુપસ્સતિ નો સુખતો, અનત્તતો અનુપસ્સતિ નો અત્તતો, નિબ્બિન્દતિ નો નન્દતિ, વિરજ્જતિ નો રજ્જતિ, નિરોધેતિ નો સમુદેતિ, પટિનિસ્સજ્જતિ નો આદિયતિ.

‘‘અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતિ. દુક્ખતો અનુપસ્સન્તો સુખસઞ્ઞં, અનત્તતો અનુપસ્સન્તો અત્તસઞ્ઞં, નિબ્બિન્દન્તો નન્દિં, વિરજ્જન્તો રાગં, નિરોધેન્તો સમુદયં પટિનિસ્સજ્જન્તો આદાનં પજહતિ.

‘‘વેદનારમ્મણતા…પે… સઞ્ઞારમ્મણતા… સઙ્ખારારમ્મણતા… વિઞ્ઞાણારમ્મણતા… ચક્ખારમ્મણતા…પે… જરામરણારમ્મણતા ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જતિ…પે… પટિનિસ્સજ્જન્તો આદાનં પજહતિ.

‘‘વત્થુસઙ્કમના ચેવ, પઞ્ઞાય ચ વિવટ્ટના;

આવજ્જનાબલઞ્ચેવ, પટિસઙ્ખાવિપસ્સના.

‘‘આરમ્મણઅન્વયેન, ઉભો એકવવત્થના;

નિરોધે અધિમુત્તતા, વયલક્ખણવિપસ્સના.

‘‘આરમ્મણઞ્ચ પટિસઙ્ખા, ભઙ્ગઞ્ચ અનુપસ્સતિ;

સુઞ્ઞતો ચ ઉપટ્ઠાનં, અધિપઞ્ઞાવિપસ્સના.

‘‘કુસલો તીસુ અનુપસ્સનાસુ, ચતસ્સો ચ વિપસ્સનાસુ;

તયો ઉપટ્ઠાને કુસલતા, નાનાદિટ્ઠીસુ ન કમ્પતી’’તિ.

‘‘તં ઞાતટ્ઠેન ઞાણં, પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા, તેન વુચ્ચતિ ‘આરમ્મણપટિસઙ્ખા ભઙ્ગાનુપસ્સને પઞ્ઞા વિપસ્સને ઞાણ’’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૫૧-૫૨).

૭૪૨. તત્થ આરમ્મણપટિસઙ્ખાતિ યંકિઞ્ચિ આરમ્મણં પટિસઙ્ખાય જાનિત્વા, ખયતો વયતો દિસ્વાતિ અત્થો. ભઙ્ગાનુપસ્સને પઞ્ઞાતિ તસ્સ, આરમ્મણં ખયતો વયતો પટિસઙ્ખાય ઉપ્પન્નસ્સ ઞાણસ્સ ભઙ્ગં અનુપસ્સને યા પઞ્ઞા, ઇદં વિપસ્સને ઞાણન્તિ વુત્તં. તં કથં હોતીતિ અયં તાવ કથેતુકમ્યતાપુચ્છાય અત્થો. તતો યથા તં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘રૂપારમ્મણતા’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ રૂપારમ્મણતા ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જતીતિ રૂપારમ્મણં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જતિ. અથ વા રૂપારમ્મણભાવે ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જતીતિ અત્થો. તં આરમ્મણં પટિસઙ્ખાતિ તં રૂપારમ્મણં પટિસઙ્ખાય જાનિત્વા, ખયતો વયતો દિસ્વાતિ અત્થો. તસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગં અનુપસ્સતીતિ યેન ચિત્તેન તં રૂપારમ્મણં ખયતો વયતો દિટ્ઠં, તસ્સ ચિત્તસ્સ અપરેન ચિત્તેન ભઙ્ગં અનુપસ્સતીતિ અત્થો. તેનાહુ પોરાણા ‘‘ઞાતઞ્ચ ઞાણઞ્ચ ઉભોપિ વિપસ્સતી’’તિ.

એત્થ ચ અનુપસ્સતીતિ અનુ અનુ પસ્સતિ, અનેકેહિ આકારેહિ પુનપ્પુનં પસ્સતીતિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘અનુપસ્સતીતિ કથં અનુપસ્સતિ. અનિચ્ચતો અનુપસ્સતી’’તિઆદિ.

તત્થ યસ્મા ભઙ્ગો નામ અનિચ્ચતાય પરમા કોટિ, તસ્મા સો ભઙ્ગાનુપસ્સકો યોગાવચરો સબ્બં સઙ્ખારગતં અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ, નો નિચ્ચતો. તતો અનિચ્ચસ્સ દુક્ખત્તા, દુક્ખસ્સ ચ અનત્તત્તા તદેવ દુક્ખતો અનુપસ્સતિ, નો સુખતો. અનત્તતો અનુપસ્સતિ નો અત્તતો.

યસ્મા પન યં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા, ન તં અભિનન્દિતબ્બં. યઞ્ચ અનભિનન્દિતબ્બં, ન તત્થ રજ્જિતબ્બં. તસ્મા એતસ્મિં ભઙ્ગાનુપસ્સનાનુસારેન ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ દિટ્ઠે સઙ્ખારગતે નિબ્બિન્દતિ, નો નન્દતિ. વિરજ્જતિ, નો રજ્જતિ. સો એવં અરજ્જન્તો લોકિકેનેવ તાવ ઞાણેન રાગં નિરોધેતિ, નો સમુદેતિ. સમુદયં ન કરોતીતિ અત્થો.

અથ વા સો એવં વિરત્તો યથા દિટ્ઠં સઙ્ખારગતં, તથા અદિટ્ઠમ્પિ અન્વયઞાણવસેન નિરોધેતિ, નો સમુદેતિ. નિરોધતોવ મનસિકરોતિ. નિરોધમેવસ્સ પસ્સતિ, નો સમુદયન્તિ અત્થો.

સો એવં પટિપન્નો પટિનિસ્સજ્જતિ, નો આદિયતિ. કિં વુત્તં હોતિ? અયમ્પિ અનિચ્ચાદિઅનુપસ્સના તદઙ્ગવસેન સદ્ધિં ખન્ધાભિસઙ્ખારેહિ કિલેસાનં પરિચ્ચજનતો, સઙ્ખતદોસદસ્સનેન ચ તબ્બિપરીતે નિબ્બાને તન્નિન્નતાય પક્ખન્દનતો પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો ચેવ પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો ચાતિ વુચ્ચતિ. તસ્મા તાય સમન્નાગતો ભિક્ખુ યથાવુત્તેન નયેન કિલેસે પરિચ્ચજતિ, નિબ્બાને ચ પક્ખન્દતિ. નાપિ નિબ્બત્તનવસેન કિલેસે આદિયતિ, ન અદોસદસ્સિતાવસેન સઙ્ખતારમ્મણં. તેન વુચ્ચતિ ‘‘પટિનિસ્સજ્જતિ નો આદિયતી’’તિ.

૭૪૩. ઇદાનિસ્સ તેહિ ઞાણેહિ યેસં ધમ્માનં પહાનં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નન્દિન્તિ સપ્પીતિકં તણ્હં. સેસં વુત્તનયમેવ.

૭૪૪. ગાથાસુ પન વત્થુસઙ્કમનાતિ રૂપસ્સ ભઙ્ગં દિસ્વા પુન યેન ચિત્તેન ભઙ્ગો દિટ્ઠો, તસ્સાપિ ભઙ્ગદસ્સનવસેન પુરિમવત્થુતો અઞ્ઞવત્થુસઙ્કમના. પઞ્ઞાય ચ વિવટ્ટનાતિ ઉદયં પહાય વયે સન્તિટ્ઠના. આવજ્જનાબલઞ્ચેવાતિ રૂપસ્સ ભઙ્ગં દિસ્વા પુન ભઙ્ગારમ્મણસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગદસ્સનત્થં અનન્તરમેવ આવજ્જનસમત્થતા. પટિસઙ્ખાવિપસ્સનાતિ એસા આરમ્મણપટિસઙ્ખાભઙ્ગાનુપસ્સના નામ.

૭૪૫. આરમ્મણઅન્વયેન ઉભો એકવવત્થનાતિ પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠસ્સ આરમ્મણસ્સ અન્વયેન અનુગમનેન યથા ઇદં, તથા અતીતેપિ સઙ્ખારગતં ભિજ્જિત્થ, અનાગતેપિ ભિજ્જિસ્સતીતિ એવં ઉભિન્નં એકસભાવેનેવ વવત્થાપનન્તિ અત્થો.

વુત્તમ્પિ ચેતં પોરાણેહિ –

‘‘સંવિજ્જમાનમ્હિ વિસુદ્ધદસ્સનો,

તદન્વયં નેતિ અતીતનાગતે;

સબ્બેપિ સઙ્ખારગતા પલોકિનો,

ઉસ્સાવબિન્દૂ સૂરિયેવ ઉગ્ગતે’’તિ.

નિરોધે અધિમુત્તતાતિ એવં ઉભિન્નં ભઙ્ગવસેન એકવવત્થાનં કત્વા તસ્મિઞ્ઞેવ ભઙ્ગસઙ્ખાતે નિરોધે અધિમુત્તતા તગ્ગરુતા તન્નિન્નતા તપ્પોણતા તપ્પબ્ભારતાતિ અત્થો. વયલક્ખણવિપસ્સનાતિ એસા વયલક્ખણવિપસ્સના નામાતિ વુત્તં હોતિ.

૭૪૬. આરમ્મણઞ્ચ પટિસઙ્ખાતિ પુરિમઞ્ચ રૂપાદિઆરમ્મણં જાનિત્વા. ભઙ્ગઞ્ચ અનુપસ્સતીતિ તસ્સારમ્મણસ્સ ભઙ્ગં દિસ્વા તદારમ્મણસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગં અનુપસ્સતિ. સુઞ્ઞતો ચ ઉપટ્ઠાનન્તિ તસ્સેવં ભઙ્ગં અનુપસ્સતો ‘‘સઙ્ખારાવ ભિજ્જન્તિ, તેસં ભેદો મરણં, ન અઞ્ઞો કોચિ અત્થી’’તિ સુઞ્ઞતો ઉપટ્ઠાનં ઇજ્ઝતિ.

તેનાહુ પોરાણા –

‘‘ખન્ધા નિરુજ્ઝન્તિ ન ચત્થિ અઞ્ઞો,

ખન્ધાન ભેદો મરણન્તિ વુચ્ચતિ;

તેસં ખયં પસ્સતિ અપ્પમત્તો,

મણિંવ વિજ્ઝં વજિરેન યોનિસો’’તિ.

અધિપઞ્ઞાવિપસ્સનાતિ યા ચ આરમ્મણપટિસઙ્ખા યા ચ ભઙ્ગાનુપસ્સના યઞ્ચ સુઞ્ઞતો ઉપટ્ઠાનં, અયં અધિપઞ્ઞાવિપસ્સના નામાતિ વુત્તં હોતિ.

૭૪૭. કુસલો તીસુ અનુપસ્સનાસૂતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીસુ તીસુ છેકો ભિક્ખુ. ચતસ્સો ચ વિપસ્સનાસૂતિ નિબ્બિદાદીસુ ચ ચતૂસુ વિપસ્સનાસુ. તયો ઉપટ્ઠાને કુસલતાતિ ખયતો વયતો સુઞ્ઞતોતિ ઇમસ્મિઞ્ચ તિવિધે ઉપટ્ઠાને કુસલતાય. નાનાદિટ્ઠીસુ ન કમ્પતીતિ સસ્સતદિટ્ઠિઆદીસુ નાનપ્પકારાસુ દિટ્ઠીસુ ન વેધતિ.

૭૪૮. સો એવં અવેધમાનો ‘‘અનિરુદ્ધમેવ નિરુજ્ઝતિ, અભિન્નમેવ ભિજ્જતી’’તિ પવત્તમનસિકારો દુબ્બલભાજનસ્સ વિય ભિજ્જમાનસ્સ, સુખુમરજસ્સેવ વિપ્પકિરિયમાનસ્સ, તિલાનં વિય ભજ્જિયમાનાનં સબ્બસઙ્ખારાનં ઉપ્પાદટ્ઠિતિપવત્તનિમિત્તં વિસ્સજ્જેત્વા ભેદમેવ પસ્સતિ. સો યથા નામ ચક્ખુમા પુરિસો પોક્ખરણીતીરે વા નદીતીરે વા ઠિતો થૂલફુસિતકે દેવે વસ્સન્તે ઉદકપિટ્ઠે મહન્તમહન્તાનિ ઉદકબુબ્બુળકાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા ઉપ્પજ્જિત્વા સીઘં સીઘં ભિજ્જમાનાનિ પસ્સેય્ય, એવમેવ સબ્બે સઙ્ખારા ભિજ્જન્તિ ભિજ્જન્તીતિ પસ્સતિ. એવરૂપં હિ યોગાવચરં સન્ધાય વુત્તં ભગવતા –

‘‘યથા બુબ્બુળકં પસ્સે, યથા પસ્સે મરીચિકં;

એવં લોકં અવેક્ખન્તં, મચ્ચુરાજા ન પસ્સતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૭૦);

૭૪૯. તસ્સેવં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા ભિજ્જન્તિ ભિજ્જન્તી’’તિ અભિણ્હં પસ્સતો અટ્ઠાનિસંસપરિવારં ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણં બલપ્પત્તં હોતિ. તત્રિમે અટ્ઠાનિસંસા – ભવદિટ્ઠિપ્પહાનં, જીવિતનિકન્તિપરિચ્ચાગો, સદાયુત્તપયુત્તતા, વિસુદ્ધાજીવિતા, ઉસ્સુક્કપ્પહાનં, વિગતભયતા, ખન્તિસોરચ્ચપટિલાભો, અરતિરતિસહનતાતિ.

તેનાહુ પોરાણા –

‘‘ઇમાનિ અટ્ઠગ્ગુણમુત્તમાનિ,

દિસ્વા તહિં સમ્મસતે પુનપ્પુનં;

આદિત્તચેલસ્સિરસૂપમો મુનિ,

ભઙ્ગાનુપસ્સી અમતસ્સ પત્તિયા’’તિ.

ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણં નિટ્ઠિતં.

ભયતુપટ્ઠાનઞાણકથા

૭૫૦. તસ્સેવં સબ્બસઙ્ખારાનં ખયવયભેદનિરોધારમ્મણં ભઙ્ગાનુપસ્સનં આસેવન્તસ્સ ભાવેન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ સબ્બભવયોનિગતિઠિતિસત્તાવાસેસુ પભેદકા સઙ્ખારા સુખેન જીવિતુકામસ્સ ભીરુકપુરિસસ્સ સીહબ્યગ્ઘદીપિઅચ્છતરચ્છયક્ખરક્ખસચણ્ડગોણચણ્ડકુક્કુરપભિન્નમદચણ્ડહત્થિઘોરઆસીવિસઅસનિવિચક્કસુસાનરણભૂમિજલિતઅઙ્ગારકાસુઆદયો વિય મહાભયં હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. તસ્સ ‘‘અતીતા સઙ્ખારા નિરુદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્ના નિરુજ્ઝન્તિ, અનાગતે નિબ્બત્તનકસઙ્ખારાપિ એવમેવ નિરુજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ પસ્સતો એતસ્મિં ઠાને ભયતુપટ્ઠાનઞાણં નામ ઉપ્પજ્જતિ.

તત્રાયં ઉપમા – એકિસ્સા કિર ઇત્થિયા તયો પુત્તા રાજપરાધિકા, તેસં રાજા સીસચ્છેદં આણાપેસિ. સા પુત્તેહિ સદ્ધિં આઘાતનં અગમાસિ. અથસ્સા જેટ્ઠપુત્તસ્સ સીસં છિન્દિત્વા મજ્ઝિમસ્સ છિન્દિતું આરભિંસુ. સા જેટ્ઠસ્સ સીસં છિન્નં મજ્ઝિમસ્સ ચ છિજ્જમાનં દિસ્વા કનિટ્ઠમ્હિ આલયં વિસ્સજ્જિ ‘‘અયમ્પિ એતેસઞ્ઞેવ સદિસો ભવિસ્સતી’’તિ. તત્થ તસ્સા ઇત્થિયા જેટ્ઠપુત્તસ્સ છિન્નસીસદસ્સનં વિય યોગિનો અતીતસઙ્ખારાનં નિરોધદસ્સનં, મજ્ઝિમસ્સ છિજ્જમાનસીસદસ્સનં વિય પચ્ચુપ્પન્નાનં નિરોધદસ્સનં, ‘‘અયમ્પિ એતેસઞ્ઞેવ સદિસો ભવિસ્સતી’’તિ કનિટ્ઠપુત્તમ્હિ આલયવિસ્સજ્જનં વિય ‘‘અનાગતેપિ નિબ્બત્તનકસઙ્ખારા ભિજ્જિસ્સન્તી’’તિ અનાગતાનં નિરોધદસ્સનં. તસ્સેવં પસ્સતો એતસ્મિં ઠાને ઉપ્પજ્જતિ ભયતુપટ્ઠાનઞાણં.

અપરાપિ ઉપમા – એકા કિર પૂતિપજા ઇત્થી દસ દારકે વિજાયિ. તેસુ નવ મતા, એકો હત્થગતો મરતિ, અપરો કુચ્છિયં. સા નવ દારકે મતે દસમઞ્ચ મીયમાનં દિસ્વા કુચ્છિગતે આલયં વિસ્સજ્જિ ‘‘અયમ્પિ એતેસઞ્ઞેવ સદિસો ભવિસ્સતી’’તિ. તત્થ તસ્સા ઇત્થિયા નવન્નં દારકાનં મરણાનુસ્સરણં વિય યોગિનો અતીતસઙ્ખારાનં નિરોધદસ્સનં, હત્થગતસ્સ મીયમાનભાવદસ્સનં વિય યોગિનો પચ્ચુપ્પન્નાનં નિરોધદસ્સનં, કુચ્છિગતે આલયવિસ્સજ્જનં વિય અનાગતાનં નિરોધદસ્સનં. તસ્સેવં પસ્સતો એતસ્મિં ખણે ઉપ્પજ્જતિ ભયતુપટ્ઠાનઞાણં.

૭૫૧. ભયતુપટ્ઠાનઞાણં પન ભાયતિ ન ભાયતીતિ? ન ભાયતિ. તઞ્હિ અતીતા સઙ્ખારા નિરુદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્ના નિરુજ્ઝન્તિ, અનાગતા નિરુજ્ઝિસ્સન્તીતિ તીરણમત્તમેવ હોતિ. તસ્મા યથા નામ ચક્ખુમા પુરિસો નગરદ્વારે તિસ્સો અઙ્ગારકાસુયો ઓલોકયમાનો સયં ન ભાયતિ, કેવલં હિસ્સ ‘‘યે યે એત્થ નિપતિસ્સન્તિ, સબ્બે અનપ્પકં દુક્ખમનુભવિસ્સન્તી’’તિ તીરણમત્તમેવ હોતિ. યથા વા પન ચક્ખુમા પુરિસો ખદિરસૂલં અયોસૂલં સુવણ્ણસૂલન્તિ પટિપાટિયા ઠપિતં સૂલત્તયં ઓલોકયમાનો સયં ન ભાયતિ, કેવલં હિસ્સ ‘‘યે યે ઇમેસુ સૂલેસુ નિપતિસ્સન્તિ, સબ્બે અનપ્પકં દુક્ખમનુભવિસ્સન્તી’’તિ તીરણમત્તમેવ હોતિ, એવમેવ ભયતુપટ્ઠાનઞાણં સયં ન ભાયતિ, કેવલં હિસ્સ અઙ્ગારકાસુત્તયસદિસેસુ, સૂલત્તયસદિસેસુ ચ તીસુ ભવેસુ ‘‘અતીતા સઙ્ખારા નિરુદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્ના નિરુજ્ઝન્તિ, અનાગતા નિરુજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ તીરણમત્તમેવ હોતિ. યસ્મા પનસ્સ કેવલં સબ્બભવયોનિગતિઠિતિનિવાસગતા સઙ્ખારા બ્યસનાપન્ના સપ્પટિભયા હુત્વા ભયતો ઉપટ્ઠહન્તિ, તસ્મા ભયતુપટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ.

એવં ભયતો ઉપટ્ઠાને પનસ્સ અયં પાળિ –

‘‘અનિચ્ચતો મનસિકરોતો કિં ભયતો ઉપટ્ઠાતિ? દુક્ખતો. અનત્તતો મનસિકરોતો કિં ભયતો ઉપટ્ઠાતીતિ? અનિચ્ચતો મનસિકરોતો નિમિત્તં ભયતો ઉપટ્ઠાતિ. દુક્ખતો મનસિકરોતો પવત્તં ભયતો ઉપટ્ઠાતિ. અનત્તતો મનસિકરોતો નિમિત્તઞ્ચ પવત્તઞ્ચ ભયતો ઉપટ્ઠાતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૭).

તત્થ નિમિત્તન્તિ સઙ્ખારનિમિત્તં. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં સઙ્ખારાનમેવેતં અધિવચનં. અનિચ્ચતો મનસિકરોન્તો હિ સઙ્ખારાનં મરણમેવ પસ્સતિ, તેનસ્સ નિમિત્તં ભયતો ઉપટ્ઠાતિ. પવત્તન્તિ રૂપારૂપભવપવત્તિ. દુક્ખતો મનસિકરોન્તો હિ સુખસમ્મતાયપિ પવત્તિયા અભિણ્હપટિપીળનભાવમેવ પસ્સતિ, તેનસ્સ પવત્તં ભયતો ઉપટ્ઠાતિ. અનત્તતો મનસિકરોન્તો પન ઉભયમ્પેતં સુઞ્ઞગામં વિય મરીચિગન્ધબ્બનગરાદીનિ વિય ચ રિત્તં તુચ્છં સુઞ્ઞં અસ્સામિકં અપરિણાયકં પસ્સતિ. તેનસ્સ નિમિત્તઞ્ચ પવત્તઞ્ચ ઉભયં ભયતો ઉપટ્ઠાતીતિ.

ભયતુપટ્ઠાનઞાણં નિટ્ઠિતં.

આદીનવાનુપસ્સનાઞાણકથા

૭૫૨. તસ્સ તં ભયતુપટ્ઠાનઞાણં આસેવન્તસ્સ ભાવેન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ સબ્બભવયોનિગતિઠિતિસત્તાવાસેસુ નેવ તાણં, ન લેણં, ન ગતિ, નપ્પટિસરણં પઞ્ઞાયતિ. સબ્બભવયોનિગતિઠિતિનિવાસગતેસુ સઙ્ખારેસુ એકસઙ્ખારેપિ પત્થના વા પરામાસો વા ન હોતિ. તયો ભવા વીતચ્ચિકઙ્ગારપુણ્ણઅઙ્ગારકાસુયો વિય, ચત્તારો મહાભૂતા ઘોરવિસઆસીવિસા વિય, પઞ્ચક્ખન્ધા ઉક્ખિત્તાસિકવધકા વિય, છ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ સુઞ્ઞગામો વિય, છ બાહિરાયતનાનિ ગામઘાતકચોરા વિય, સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, નવ ચ સત્તાવાસા એકાદસહિ અગ્ગીહિ આદિત્તા સમ્પજ્જલિતા સજોતિભૂતા વિય ચ, સબ્બે સઙ્ખારા ગણ્ડભૂતા રોગભૂતા સલ્લભૂતા અઘભૂતા આબાધભૂતા વિય ચ નિરસ્સાદા નિરસા મહાઆદીનવરાસિભૂતા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ.

કથં? સુખેન જીવિતુકામસ્સ ભીરુકપુરિસસ્સ રમણીયાકારસણ્ઠિતમ્પિ સવાળકમિવ વનગહનં, સસદ્દૂલા વિય ગુહા, સગાહરક્ખસં વિય ઉદકં, સમુસ્સિતખગ્ગા વિય પચ્ચત્થિકા, સવિસં વિય ભોજનં, સચોરો વિય મગ્ગો, આદિત્તમિવ અગારં, ઉય્યુત્તસેના વિય રણભૂમિ. યથા હિ સો પુરિસો એતાનિ સવાળકવનગહનાદીનિ આગમ્મ ભીતો સંવિગ્ગો લોમહટ્ઠજાતો સમન્તતો આદીનવમેવ પસ્સતિ, એવમેવાયં યોગાવચરો ભઙ્ગાનુપસ્સનાવસેન સબ્બસઙ્ખારેસુ ભયતો ઉપટ્ઠિતેસુ સમન્તતો નિરસં નિરસ્સાદં આદીનવમેવ પસ્સતિ. તસ્સેવં પસ્સતો આદીનવઞાણં નામ ઉપ્પન્નં હોતિ. યં સન્ધાય ઇદં વુત્તં –

‘‘કથં ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા આદીનવે ઞાણં? ઉપ્પાદો ભયન્તિ ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા આદીનવે ઞાણં. પવત્તં ભયન્તિ… નિમિત્તં ભયન્તિ… આયૂહના ભયન્તિ… પટિસન્ધિ ભયન્તિ… ગતિ ભયન્તિ… નિબ્બત્તિ ભયન્તિ… ઉપપત્તિ ભયન્તિ… જાતિ ભયન્તિ… જરા ભયન્તિ… બ્યાધિ ભયન્તિ… મરણં ભયન્તિ… સોકો ભયન્તિ… પરિદેવો ભયન્તિ… ઉપાયાસો ભયન્તિ ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા આદીનવે ઞાણં. અનુપ્પાદો ખેમન્તિ સન્તિપદે ઞાણં. અપ્પવત્તં…પે… અનુપાયાસો ખેમન્તિ સન્તિપદે ઞાણં. ઉપ્પાદો ભયં, અનુપ્પાદો ખેમન્તિ સન્તિપદે ઞાણં. પવત્તં…પે… ઉપાયાસો ભયં, અનુપાયાસો ખેમન્તિ સન્તિપદે ઞાણં.

‘‘ઉપ્પાદો દુક્ખન્તિ ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા આદીનવે ઞાણં. પવત્તં…પે… ઉપાયાસો દુક્ખન્તિ ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા આદીનવે ઞાણં. અનુપ્પાદો સુખન્તિ સન્તિપદે ઞાણં. અપ્પવત્તં…પે… અનુપાયાસો સુખન્તિ સન્તિપદે ઞાણં. ઉપ્પાદો દુક્ખં, અનુપ્પાદો સુખન્તિ સન્તિપદે ઞાણં. પવત્તં…પે… ઉપાયાસો દુક્ખં, અનુપાયાસો સુખન્તિ સન્તિપદે ઞાણં.

‘‘ઉપ્પાદો સામિસન્તિ ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા આદીનવે ઞાણં. પવત્તં…પે… ઉપાયાસો સામિસન્તિ ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા આદીનવે ઞાણં. અનુપ્પાદો નિરામિસન્તિ સન્તિપદે ઞાણં. અપ્પવત્તં…પે… અનુપાયાસો નિરામિસન્તિ સન્તિપદે ઞાણં. ઉપ્પાદો સામિસં, અનુપ્પાદો નિરામિસન્તિ સન્તિપદે ઞાણં. પવત્તં…પે… ઉપાયાસો સામિસં, અનુપાયાસો નિરામિસન્તિ સન્તિપદે ઞાણં.

ઉપ્પાદો ‘‘સઙ્ખારાતિ ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા આદીનવે ઞાણં. પવત્તં…પે… ઉપાયાસો સઙ્ખારાતિ ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા આદીનવે ઞાણં. અનુપ્પાદો નિબ્બાનન્તિ સન્તિપદે ઞાણં. અપ્પવત્તં…પે… અનુપાયાસો નિબ્બાનન્તિ સન્તિપદે ઞાણં. ઉપ્પાદો સઙ્ખારા, અનુપ્પાદો નિબ્બાનન્તિ સન્તિપદે ઞાણં. પવત્તં…પે… ઉપાયાસો સઙ્ખારા, અનુપાયાસો નિબ્બાનન્તિ સન્તિપદે ઞાણં.

‘‘ઉપ્પાદઞ્ચ પવત્તઞ્ચ, નિમિત્તં દુક્ખન્તિ પસ્સતિ;

આયૂહનં પટિસન્ધિં, ઞાણં આદીનવે ઇદં.

‘‘અનુપ્પાદં અપ્પવત્તં, અનિમિત્તં સુખન્તિ ચ;

અનાયૂહના અપ્પટિસન્ધિ, ઞાણં સન્તિપદે ઇદં.

‘‘ઇદં આદીનવે ઞાણં, પઞ્ચઠાનેસુ જાયતિ;

પઞ્ચઠાને સન્તિપદે, દસ ઞાણે પજાનાતિ;

દ્વિન્નં ઞાણાનં કુસલતા, નાનાદિટ્ઠીસુ ન કમ્પતી’’તિ.

‘‘તં ઞાતટ્ઠેન ઞાણં. પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા આદીનવે ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૫૩).

૭૫૩. તત્થ ઉપ્પાદોતિ પુરિમકમ્મપચ્ચયા ઇધ ઉપ્પત્તિ. પવત્તન્તિ તથા ઉપ્પન્નસ્સ પવત્તિ. નિમિત્તન્તિ સબ્બમ્પિ સઙ્ખારનિમિત્તં. આયૂહનાતિ આયતિં પટિસન્ધિહેતુભૂતં કમ્મં. પટિસન્ધીતિ આયતિં ઉપ્પત્તિ. ગતીતિ યાય ગતિયા સા પટિસન્ધિ હોતિ. નિબ્બત્તીતિ ખન્ધાનં નિબ્બત્તનં. ઉપપત્તીતિ ‘‘સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા’’તિ (ધ. સ. ૧૨૮૯, ૧૨૯૧) એવં વુત્તા વિપાકપ્પવત્તિ. જાતીતિ જરાદીનં પચ્ચયભૂતા ભવપચ્ચયા જાતિ. જરામરણાદયો પાકટા એવ. એત્થ ચ ઉપ્પાદાદયો પઞ્ચેવ આદીનવઞાણસ્સ વત્થુવસેન વુત્તા. સેસા તેસં વેવચનવસેન. નિબ્બત્તિ જાતીતિ ઇદઞ્હિ દ્વયં ઉપ્પાદસ્સ ચેવ પટિસન્ધિયા ચ વેવચનં. ગતિ ઉપપત્તીતિ ઇદં દ્વયં પવત્તસ્સ. જરાદયો નિમિત્તસ્સાતિ. તેનાહ –

‘‘ઉપ્પાદઞ્ચ પવત્તઞ્ચ, નિમિત્તં દુક્ખન્તિ પસ્સતિ;

આયૂહનં પટિસન્ધિં, ઞાણં આદીનવે ઇદ’’ન્તિ ચ.

‘‘ઇદં આદીનવે ઞાણં, પઞ્ચઠાનેસુ જાયતી’’તિ ચ.

અનુપ્પાદો ખેમન્તિ સન્તિપદે ઞાણન્તિઆદિ પન આદીનવઞાણસ્સ પટિપક્ખઞાણદસ્સનત્થં વુત્તં. ભયતુપટ્ઠાનેન વા આદીનવં દિસ્વા ઉબ્બિગ્ગહદયાનં અભયમ્પિ અત્થિ ખેમં નિરાદીનવન્તિ અસ્સાસજનનત્થમ્પિ એતં વુત્તં. યસ્મા વા પનસ્સ ઉપ્પાદાદયો ભયતો સૂપટ્ઠિતા હોન્તિ, તસ્સ તપ્પટિપક્ખનિન્નં ચિત્તં હોતિ, તસ્મા ભયતુપટ્ઠાનવસેન સિદ્ધસ્સ આદીનવઞાણસ્સ આનિસંસદસ્સનત્થમ્પેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

એત્થ ચ યં ભયં, તં યસ્મા નિયમતો દુક્ખં. તં વટ્ટામિસલોકામિસકિલેસામિસેહિ અવિપ્પમુત્તત્તા સામિસમેવ. યઞ્ચ સામિસં, તં સઙ્ખારમત્તમેવ. તસ્મા ‘‘ઉપ્પાદો દુક્ખન્તિ ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા આદીનવે ઞાણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એવં સન્તેપિ ભયાકારેન દુક્ખાકારેન સામિસાકારેનાતિ એવં આકારનાનત્તતો પવત્તિવસેનેવેત્થ નાનત્તં વેદિતબ્બં.

દસઞાણે પજાનાતીતિ આદીનવઞાણં પજાનન્તો ઉપ્પાદાદિવત્થુકાનિ પઞ્ચ, અનુપ્પાદાદિવત્થુકાનિ પઞ્ચાતિ દસ ઞાણાનિ પજાનાતિ પટિવિજ્ઝતિ સચ્છિકરોતિ. દ્વિન્નં ઞાણાનં કુસલતાતિ આદીનવઞાણસ્સ ચેવ સન્તિપદઞાણસ્સ ચાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં કુસલતાય. નાનાદિટ્ઠીસુ ન કમ્પતીતિ પરમદિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનાદિવસેન પવત્તાસુ દિટ્ઠીસુ ન વેધતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

આદીનવાનુપસ્સનાઞાણં નિટ્ઠિતં.

નિબ્બિદાનુપસ્સનાઞાણકથા

૭૫૪. સો એવં સબ્બસઙ્ખારે આદીનવતો પસ્સન્તો સબ્બભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસગતે સભેદકે સઙ્ખારગતે નિબ્બિન્દતિ ઉક્કણ્ઠતિ નાભિરમતિ.

સેય્યથાપિ નામ, ચિત્તકૂટપબ્બતપાદાભિરતો સુવણ્ણરાજહંસો અસુચિમ્હિ ચણ્ડાલગામદ્વારઆવાટે નાભિરમતિ, સત્તસુ મહાસરેસુયેવ અભિરમતિ, એવમેવ અયમ્પિ યોગીરાજહંસો સુપરિદિટ્ઠાદીનવે સભેદકે સઙ્ખારગતે નાભિરમતિ. ભાવનારામતાય પન ભાવનારતિયા સમન્નાગતત્તા સત્તસુ અનુપસ્સનાસુયેવ રમતિ.

યથા ચ સુવણ્ણપઞ્જરે પક્ખિત્તો સીહો મિગરાજા નાભિરમતિ, તિયોજનસહસ્સવિત્થતે પન હિમવન્તેયેવ રમતિ, એવમયં યોગીસીહો તિવિધે સુગતિભવેપિ નાભિરમતિ, તીસુ પન અનુપસ્સનાસુયેવ રમતિ.

યથા ચ સબ્બસેતો સત્તપતિટ્ઠો ઇદ્ધિમા વેહાસઙ્ગમો છદ્દન્તો નાગરાજા નગરમજ્ઝે નાભિરમતિ, હિમવતિ છદ્દન્તદહગહનેયેવ અભિરમતિ, એવમયં યોગીવરવારણો સબ્બસ્મિમ્પિ સઙ્ખારગતે નાભિરમતિ, અનુપ્પાદો ખેમન્તિઆદિના નયેન દિટ્ઠે સન્તિપદેયેવ અભિરમતિ, તન્નિન્નતપ્પોણતપ્પબ્ભારમાનસો હોતીતિ.

નિબ્બિદાનુપસ્સનાઞાણં નિટ્ઠિતં.

૭૫૫. તં પનેતં પુરિમેન ઞાણદ્વયેન અત્થતો એકં. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘ભયતુપટ્ઠાનં એકમેવ તીણિ નામાનિ લભતિ, સબ્બસઙ્ખારે ભયતો અદ્દસાતિ ભયતુપટ્ઠાનં નામ જાતં. તેસુયેવ સઙ્ખારેસુ આદીનવં ઉપ્પાદેતીતિ આદીનવાનુપસ્સના નામ જાતં. તેસુયેવ સઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દમાનં ઉપ્પન્નન્તિ નિબ્બિદાનુપસ્સના નામ જાત’’ન્તિ.

પાળિયમ્પિ વુત્તં – ‘‘યા ચ ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા, યઞ્ચ આદીનવે ઞાણં, યા ચ નિબ્બિદા, ઇમે ધમ્મા એકત્થા, બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૭).

મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણકથા

૭૫૬. ઇમિના પન નિબ્બિદાઞાણેન ઇમસ્સ કુલપુત્તસ્સ નિબ્બિન્દન્તસ્સ ઉક્કણ્ઠન્તસ્સ અનભિરમન્તસ્સ સબ્બભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસગતેસુ સભેદકેસુ સઙ્ખારેસુ એકસઙ્ખારેપિ ચિત્તં ન સજ્જતિ, ન લગ્ગતિ, ન બજ્ઝતિ, સબ્બસ્મા સઙ્ખારગતા મુચ્ચિતુકામં નિસ્સરિતુકામં હોતિ. યથા કિં? યથા નામ જાલબ્ભન્તરગતો મચ્છો, સપ્પમુખગતો મણ્ડૂકો, પઞ્જરપક્ખિત્તો વનકુક્કુટો, દળ્હપાસવસગતો મિગો, અહિતુણ્ડિકહત્થગતો સપ્પો, મહાપઙ્કપક્ખન્દો કુઞ્જરો, સુપણ્ણમુખગતો નાગરાજા, રાહુમુખપ્પવિટ્ઠો ચન્દો, સપત્તપરિવારિતો પુરિસોતિ એવમાદયો તતો તતો મુચ્ચિતુકામા નિસ્સરિતુકામાવ હોન્તિ, એવં તસ્સ યોગિનો ચિત્તં સબ્બસ્મા સઙ્ખારગતા મુચ્ચિતુકામં નિસ્સરિતુકામં હોતિ. અથસ્સ એવં સબ્બસઙ્ખારેસુ વિગતાલયસ્સ સબ્બસ્મા સઙ્ખારગતા મુચ્ચિતુકામસ્સ ઉપ્પજ્જતિ મુઞ્ચિતુકમ્યતા ઞાણન્તિ.

મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં નિટ્ઠિતં.

પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણકથા

૭૫૭. સો એવં સબ્બભવયોનિગતિટ્ઠિતિનિવાસગતેહિ સભેદકેહિ સઙ્ખારેહિ મુચ્ચિતુકામો સબ્બસ્મા સઙ્ખારગતા મુચ્ચિતું પુન તે એવં સઙ્ખારે પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા પરિગ્ગણ્હાતિ.

સો સબ્બસઙ્ખારે અનચ્ચન્તિકતો, તાવકાલિકતો, ઉપ્પાદવયપરિચ્છિન્નતો, પલોકતો, ચલતો, પભઙ્ગુતો, અદ્ધુવતો, વિપરિણામધમ્મતો, અસ્સારકતો, વિભવતો, સઙ્ખતતો, મરણધમ્મતોતિઆદીહિ કારણેહિ અનિચ્ચાતિ પસ્સતિ.

અભિણ્હપટિપીળનતો, દુક્ખમતો, દુક્ખવત્થુતો, રોગતો, ગણ્ડતો, સલ્લતો, અઘતો, આબાધતો, ઈતિતો, ઉપદ્દવતો, ભયતો, ઉપસગ્ગતો, અતાણતો, અલેણતો, અસરણતો, આદીનવતો, અઘમૂલતો, વધકતો, સાસવતો, મારામિસતો, જાતિધમ્મતો, જરાધમ્મતો, બ્યાધિધમ્મતો, સોકધમ્મતો, પરિદેવધમ્મતો, ઉપાયાસધમ્મતો, સંકિલેસિકધમ્મતોતિઆદીહિ કારણેહિ દુક્ખાતિ પસ્સતિ.

અજઞ્ઞતો, દુગ્ગન્ધતો, જેગુચ્છતો, પટિક્કૂલતો, અમણ્ડનારહતો, વિરૂપતો, બીભચ્છતોતિઆદીહિ કારણેહિ દુક્ખલક્ખણસ્સ પરિવારભૂતતો અસુભતો પસ્સતિ.

પરતો, રિત્તતો, તુચ્છતો, સુઞ્ઞતો, અસ્સામિકતો, અનિસ્સરતો, અવસવત્તિતોતિઆદીહિ કારણેહિ અનત્તતો પસ્સતિ.

૭૫૮. એવઞ્હિ પસ્સતાનેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારા પરિગ્ગહિતા નામ હોન્તિ. કસ્મા પનાયમેતે એવં પરિગ્ગણ્હાતીતિ? મુઞ્ચનસ્સ ઉપાયસમ્પાદનત્થં.

તત્રાયં ઉપમા – એકો કિર પુરિસો ‘‘મચ્છે ગહેસ્સામી’’તિ મચ્છખિપ્પં ગહેત્વા ઉદકે ઓડ્ડાપેસિ સો ખિપ્પમુખેન હત્થં ઓતારેત્વા અન્તોઉદકે સપ્પં ગીવાય ગહેત્વા ‘‘મચ્છો મે ગહિતો’’તિ અત્તમનો અહોસિ. સો ‘‘મહા વત મયા મચ્છો લદ્ધો’’તિ ઉક્ખિપિત્વા પસ્સન્તો સોવત્થિકત્તયદસ્સનેન સપ્પોતિ સઞ્જાનિત્વા ભીતો આદીનવં દિસ્વા ગહણે નિબ્બિન્નો મુઞ્ચિતુકામો હુત્વા મુઞ્ચનસ્સ ઉપાયં કરોન્તો અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠતો પટ્ઠાય હત્થં નિબ્બેઠેત્વા બાહું ઉક્ખિપિત્વા ઉપરિસીસે દ્વે તયો વારે આવિજ્ઝિત્વા સપ્પં દુબ્બલં કત્વા ‘‘ગચ્છ દુટ્ઠ સપ્પા’’તિ નિસ્સજ્જિત્વા વેગેન તળાકપાળિં આરુય્હ ‘‘મહન્તસ્સ વત ભો સપ્પસ્સ મુખતો મુત્તોમ્હી’’તિ આગતમગ્ગં ઓલોકયમાનો અટ્ઠાસિ.

તત્થ તસ્સ પુરિસસ્સ ‘‘મચ્છો’’તિ સપ્પં ગીવાય ગહેત્વા તુટ્ઠકાલો વિય ઇમસ્સાપિ યોગિનો આદિતોવ અત્તભાવં પટિલભિત્વા તુટ્ઠકાલો, તસ્સ ખિપ્પમુખતો સીસં નીહરિત્વા સોવત્થિકત્તયદસ્સનં વિય ઇમસ્સ ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વા સઙ્ખારેસુ તિલક્ખણદસ્સનં, તસ્સ ભીતકાલો વિય ઇમસ્સ ભયતુપટ્ઠાનઞાણં. તતો આદીનવદસ્સનં વિય આદીનવાનુપસ્સનાઞાણં, ગહણે નિબ્બિન્દનં વિય નિબ્બિદાનુપસ્સનાઞાણં. સપ્પં મુઞ્ચિતુકામતા વિય મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં, મુઞ્ચનસ્સ ઉપાયકરણં વિય પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણેન સઙ્ખારેસુ તિલક્ખણારોપનં. યથા હિ સો પુરિસો સપ્પં આવિજ્ઝિત્વા દુબ્બલં કત્વા નિવત્તેત્વા ડંસિતું અસમત્થભાવં પાપેત્વા સુમુત્તં મુઞ્ચતિ, એવમયં યોગાવચરો તિલક્ખણારોપનેન સઙ્ખારે આવિજ્ઝિત્વા દુબ્બલે કત્વા પુન નિચ્ચસુખસુભઅત્તાકારેન ઉપટ્ઠાતું અસમત્થતં પાપેત્વા સુમુત્તં મુઞ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘મુઞ્ચનસ્સ ઉપાયસમ્પાદનત્થં એવં પરિગ્ગણ્હાતી’’તિ.

૭૫૯. એત્તાવતા તસ્સ ઉપ્પન્નં હોતિ પટિસઙ્ખાઞાણં. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘અનિચ્ચતો મનસિકરોતો કિં પટિસઙ્ખા ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ? દુક્ખતો. અનત્તતો મનસિકરોતો કિં પટિસઙ્ખા ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ? અનિચ્ચતો મનસિકરોતો નિમિત્તં પટિસઙ્ખા ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. દુક્ખતો મનસિકરોતો પવત્તં પટિસઙ્ખા ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. અનત્તતો મનસિકરોતો નિમિત્તઞ્ચ પવત્તઞ્ચ પટિસઙ્ખા ઞાણં ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૭).

એત્થ ચ નિમિત્તં પટિસઙ્ખાતિ સઙ્ખારનિમિત્તં ‘‘અદ્ધુવં તાવકાલિક’’ન્તિ અનિચ્ચલક્ખણવસેન જાનિત્વા. કામઞ્ચ ન પઠમં જાનિત્વા પચ્છા ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, વોહારવસેન પન ‘‘મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીનિ (મ. નિ. ૩.૪૨૧) વિય એવં વુચ્ચતિ. એકત્તનયેન વા પુરિમઞ્ચ પચ્છિમઞ્ચ એકં કત્વા એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમિના નયેન ઇતરસ્મિમ્પિ પદદ્વયે અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણં નિટ્ઠિતં.

સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણકથા

૭૬૦. સો એવં પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણેન ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા સુઞ્ઞા’’તિ પરિગ્ગહેત્વા પુન ‘‘સુઞ્ઞમિદં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા’’તિ (મ. નિ. ૩.૬૯) દ્વિકોટિકં સુઞ્ઞતં પરિગ્ગણ્હાતિ. સો એવં નેવ અત્તાનં, ન પરં કિઞ્ચિ અત્તનો પરિક્ખારભાવે ઠિતં દિસ્વા પુન ‘‘નાહં ક્વચનિ, કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિં, ન ચ મમ ક્વચનિ, કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનતત્થી’’તિ યા એત્થ ચતુકોટિકા સુઞ્ઞતા કથિતા, તં પરિગ્ગણ્હાતિ.

કથં? અયઞ્હિ નાહં ક્વચનીતિ ક્વચિ અત્તાનં ન પસ્સતિ. કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિન્તિ અત્તનો અત્તાનં કસ્સચિ પરસ્સ કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતિ. ભાતિટ્ઠાનેવા ભાતરં, સહાયટ્ઠાને વા સહાયં, પરિક્ખારટ્ઠાને વા પરિક્ખારં મઞ્ઞિત્વા ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતીતિ અત્થો. ન ચ મમ ક્વચનીતિ એત્થ મમ-સદ્દં તાવ ઠપેત્વા ન ચ ક્વચનીતિ પરસ્સ ચ અત્તાનં ક્વચિ નપસ્સતીતિ અયમત્થો. ઇદાનિ મમ-સદ્દં આહરિત્વા મમ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનતત્થીતિ સો પરસ્સ અત્તા મમ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનભાવે અત્થીતિ ન પસ્સતીતિ. અત્તનો ભાતિટ્ઠાને વા ભાતરં, સહાયટ્ઠાને વા સહાયં પરિક્ખારટ્ઠાને વા પરિક્ખારન્તિ કિસ્મિઞ્ચિ ઠાને પરસ્સ અત્તાનં ઇમિના કિઞ્ચનભાવેન ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતીતિ અત્થો. એવમયં યસ્મા નેવ કત્થચિ અત્તાનં પસ્સતિ, ન તં પરસ્સ કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં પસ્સતિ, ન પરસ્સ અત્તાનં પસ્સતિ, ન પરસ્સ અત્તાનં અત્તનો કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં પસ્સતિ. તસ્માનેન ચતુકોટિકા સુઞ્ઞતા પરિગ્ગહિતા હોતીતિ.

૭૬૧. એવં ચતુકોટિકં સુઞ્ઞતં પરિગ્ગહેત્વા પુન છહાકારેહિ સુઞ્ઞતં પરિગ્ગણ્હાતિ. કથં? ચક્ખુ સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા નિચ્ચેન વા ધુવેન વા સસ્સતેન વા અવિપરિણામધમ્મેન વા…પે… મનો સુઞ્ઞો. રૂપા સુઞ્ઞા…પે… ધમ્મા સુઞ્ઞા. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનોવિઞ્ઞાણં. ચક્ખુસમ્ફસ્સોતિ એવં યાવ જરામરણા નયો નેતબ્બો.

૭૬૨. એવં છહાકારેહિ સુઞ્ઞતં પરિગ્ગહેત્વા પુન અટ્ઠહાકારેહિ પરિગ્ગણ્હાતિ. સેય્યથિદં – રૂપં અસારં નિસ્સારં સારાપગતં નિચ્ચસારસારેન વા ધુવસારસારેન વા સુખસારસારેન વા અત્તસારસારેન વા નિચ્ચેન વા ધુવેન વા સસ્સતેન વા અવિપરિણામધમ્મેન વા. વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં… ચક્ખુ…પે… જરામરણં અસારં નિસ્સારં સારાપગતં નિચ્ચસારસારેન વા ધુવસારસારેન વા સુખસારસારેન વા અત્તસારસારેન વા નિચ્ચેન વા ધુવેન વા સસ્સતેન વા અવિપરિણામધમ્મેન વા. યથા નળો અસારો નિસ્સારો સારાપગતો. યથા એરણ્ડો… યથા ઉદુમ્બરો… યથા સેતવચ્છો… યથા પાળિભદ્દકો… યથા ફેણપિણ્ડો… યથા ઉદકબુબ્બુળં… યથા મરીચિ… યથા કદલિક્ખન્ધો… યથા માયા અસારા નિસ્સારા સારાપગતા, એવમેવ રૂપં…પે… જરામરણં અસારં નિસ્સારં સારાપગતં નિચ્ચસારસારેન વા…પે… અવિપરિણામધમ્મેન વાતિ (ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૮).

૭૬૩. સો એવં અટ્ઠહાકારેહિ સુઞ્ઞતં પરિગ્ગહેત્વા પુન દસહાકારેહિ પરિગ્ગણ્હાતિ, રૂપં રિત્તતો પસ્સતિ. તુચ્છતો… સુઞ્ઞતો… અનત્તતો… અનિસ્સરિયતો… અકામકારિયતો… અલબ્ભનીયતો… અવસવત્તકતો… પરતો… વિવિત્તતો પસ્સતિ. વેદનં…પે… વિઞ્ઞાણં રિત્તતો…પે… વિવિત્તતો પસ્સતીતિ.

૭૬૪. એવં દસહાકારેહિ સુઞ્ઞતં પરિગ્ગહેત્વા પુન દ્વાદસહાકારેહિ પરિગ્ગણ્હાતિ. સેય્યથિદં – રૂપં ન સત્તો, ન જીવો, ન નરો, ન માણવો, ન ઇત્થી, ન પુરિસો, ન અત્તા, ન અત્તનિયં. નાહં, ન મમ, ન અઞ્ઞસ્સ, ન કસ્સચિ. વેદના…પે… વિઞ્ઞાણં ન કસ્સચીતિ (ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૮).

૭૬૫. એવં દ્વાદસહાકારેહિ સુઞ્ઞતં પરિગ્ગણ્હિત્વા પુન તીરણપરિઞ્ઞાવસેન દ્વાચત્તાલીસાય આકારેહિ સુઞ્ઞતં પરિગ્ગણ્હાતિ, રૂપં અનિચ્ચતો… દુક્ખતો… રોગતો… ગણ્ડતો… સલ્લતો… અઘતો… આબાધતો… પરતો… પલોકતો… ઈતિતો… ઉપદ્દવતો… ભયતો… ઉપસગ્ગતો… ચલતો… પભઙ્ગુતો… અદ્ધુવતો… અતાણતો… અલેણતો… અસરણતો… અસરણીભૂતતો… રિત્તતો… તુચ્છતો… સુઞ્ઞતો… અનત્તતો… અનસ્સાદતો… આદીનવતો… વિપરિણામધમ્મતો… અસ્સારકતો… અઘમૂલતો… વધકતો… વિભવતો… સાસવતો… સઙ્ખતતો… મારામિસતો… જાતિધમ્મતો… જરાધમ્મતો… બ્યાધિધમ્મતો… મરણધમ્મતો… સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સઉપાયાસધમ્મતો… સમુદયતો… અત્થઙ્ગમતો… અનસ્સાદતો … આદીનવતો… નિસ્સરણતો પસ્સતિ. વેદનં…પે… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચતો…પે… નિસ્સરણતો પસ્સતિ.

વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘રૂપં અનિચ્ચતો…પે… નિસ્સરણતો પસ્સન્તો સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખતિ. વેદનં…પે… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચતો…પે… નિસ્સરણતો પસ્સન્તો સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખતિ’’.

‘‘સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સુ, મોઘરાજ સદા સતો;

અત્તાનુદિટ્ઠિં ઊહચ્ચ, એવં મચ્ચુતરો સિયા;

એવં લોકં અવેક્ખન્તં, મચ્ચુરાજા ન પસ્સતી’’તિ. (સુ. નિ. ૧૧૨૫; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૮);

૭૬૬. એવં સુઞ્ઞતો દિસ્વા તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હન્તો ભયઞ્ચ નન્દિઞ્ચ વિપ્પહાય સઙ્ખારેસુ ઉદાસીનો અહોસિ મજ્ઝત્તો, અહન્તિ વા મમન્તિ વા ન ગણ્હાતિ વિસ્સટ્ઠભરિયો વિય પુરિસો.

યથા નામ પુરિસસ્સ ભરિયા ભવેય્ય ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા, સો તાય વિના મુહુત્તમ્પિ અધિવાસેતું ન સક્કુણેય્ય, અતિવિય નં મમાયેય્ય, સો તં ઇત્થિં અઞ્ઞેન પુરિસેન સદ્ધિં ઠિતં વા નિસિન્નં વા કથેન્તિં વા હસન્તિં વા દિસ્વા કુપિતો અસ્સ અનત્તમનો, અધિમત્તં દોમનસ્સં પટિસંવેદેય્ય. સો અપરેન સમયેન તસ્સા ઇત્થિયા દોસં દિસ્વા મુઞ્ચિતુકામો હુત્વા તં વિસ્સજ્જેય્ય, ન નં મમાતિ ગણ્હેય્ય. તતો પટ્ઠાય તં યેનકેનચિ સદ્ધિં યંકિઞ્ચિ કુરુમાનં દિસ્વાપિ નેવ કુપ્પેય્ય, ન દોમનસ્સં આપજ્જેય્ય, અઞ્ઞદત્થુ ઉદાસીનોવ ભવેય્ય મજ્ઝત્તો. એવમેવાયં સબ્બસઙ્ખારેહિ મુઞ્ચિતુકામો હુત્વા પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાય સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હન્તો અહં મમાતિ ગહેતબ્બં અદિસ્વા ભયઞ્ચ નન્દિઞ્ચ વિપ્પહાય સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉદાસીનો હોતિ મજ્ઝત્તો.

તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો તીસુ ભવેસુ ચતૂસુ યોનીસુ પઞ્ચસુ ગતીસુ સત્તસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ નવસુ સત્તાવાસેસુ ચિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ ન સમ્પસારિયતિ, ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ.

સેય્યથાપિ નામ પદુમપલાસે ઈસકપોણે ઉદકફુસિતાનિ પતિલીયન્તિ પતિકુટન્તિ પતિવત્તન્તિ ન સમ્પસારિયન્તિ, એવમેવ…પે… સેય્યથાપિ નામ કુક્કુટપત્તં વા નહારુદદ્દુલં વા અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ ન સમ્પસારિયતિ (અ. નિ. ૭.૪૯), એવમેવ તસ્સ તીસુ ભવેસુ ચિત્તં…પે… ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ. ઇચ્ચસ્સ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં નામ ઉપ્પન્નં હોતિ.

૭૬૭. તં પનેતં સચે સન્તિપદં નિબ્બાનં સન્તતો પસ્સતિ, સબ્બં સઙ્ખારપ્પવત્તં વિસ્સજ્જેત્વા નિબ્બાનમેવ પક્ખન્દતિ. નો ચે નિબ્બાનં સન્તતો પસ્સતિ, પુનપ્પુનં સઙ્ખારારમ્મણમેવ હુત્વા પવત્તતિ સામુદ્દિકાનં દિસાકાકો વિય. સામુદ્દિકા કિર વાણિજકા નાવં આરોહન્તા દિસાકાકં નામ ગણ્હન્તિ, તે યદા નાવા વાતક્ખિત્તા વિદેસં પક્ખન્દતિ, તીરં ન પઞ્ઞાયતિ, તદા દિસાકાકં વિસ્સજ્જેન્તિ. સો કૂપકયટ્ઠિતો આકાસં લઙ્ઘિત્વા સબ્બા દિસા ચ વિદિસા ચ અનુગન્ત્વા સચે તીરં પસ્સતિ, તદભિમુખોવ ગચ્છતિ. નો ચે પસ્સતિ, પુનપ્પુનં આગન્ત્વા કૂપકયટ્ઠિંયેવ અલ્લીયતિ. એવમેવ સચે સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં સન્તિપદં નિબ્બાનં સન્તતો પસ્સતિ, સબ્બં સઙ્ખારપ્પવત્તં વિસ્સજ્જેત્વા નિબ્બાનમેવ પક્ખન્દતિ. નો ચે પસ્સતિ, પુનપ્પુનં સઙ્ખારારમ્મણમેવ હુત્વા પવત્તતિ.

તદિદં સુપ્પગ્ગે પિટ્ઠં વટ્ટયમાનં વિય. નિબ્બટ્ટિતકપ્પાસં વિહનમાનં વિય નાનપ્પકારતો સઙ્ખારે પરિગ્ગહેત્વા ભયઞ્ચ નન્દિઞ્ચ પહાય સઙ્ખારવિચિનને મજ્ઝત્તં હુત્વા તિવિધાનુપસ્સનાવસેન તિટ્ઠતિ. એવં તિટ્ઠમાનં તિવિધવિમોક્ખમુખભાવં આપજ્જિત્વા સત્તઅરિયપુગ્ગલવિભાગાય પચ્ચયો હોતિ.

૭૬૮. તત્રિદં તિવિધાનુપસ્સનાવસેન પવત્તનતો તિણ્ણં ઇન્દ્રિયાનં આધિપતેય્યવસેન તિવિધવિમોક્ખમુખભાવં આપજ્જતિ નામ. તિસ્સો હિ અનુપસ્સના તીણિ વિમોક્ખમુખાનીતિ વુચ્ચન્તિ. યથાહ –

‘‘તીણિ ખો પનિમાનિ વિમોક્ખમુખાનિ લોકનિય્યાનાય સંવત્તન્તિ, સબ્બસઙ્ખારે પરિચ્છેદપરિવટુમતો સમનુપસ્સનતાય, અનિમિત્તાય ચ ધાતુયા ચિત્તસમ્પક્ખન્દનતાય, સબ્બસઙ્ખારેસુ મનોસમુત્તેજનતાય, અપ્પણિહિતાય ચ ધાતુયા ચિત્તસમ્પક્ખન્દનતાય, સબ્બધમ્મે પરતો સમનુપસ્સનતાય, સુઞ્ઞતાય ચ ધાતુયા ચિત્તસમ્પક્ખન્દનતાય, ઇમાનિ તીણિ વિમોક્ખમુખાનિ લોકનિય્યાનાય સંવત્તન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૧૯).

તત્થ પરિચ્છેદપરિવટુમતોતિ ઉદયબ્બયવસેન પરિચ્છેદતો ચેવ પરિવટુમતો ચ. અનિચ્ચાનુપસ્સનં હિ ‘‘ઉદયતો પુબ્બે સઙ્ખારા નત્થી’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા તેસં ગતિં સમન્નેસમાનં ‘‘વયતો પરં ન ગચ્છન્તિ, એત્થેવ અન્તરધાયન્તી’’તિ પરિવટુમતો સમનુપસ્સતિ. મનોસમુત્તેજનતાયાતિ ચિત્તસંવેજનતાય. દુક્ખાનુપસ્સનેન હિ સઙ્ખારેસુ ચિત્તં સંવેજેતિ. પરતો સમનુપસ્સનતાયાતિ ‘‘નાહં, ન મમા’’તિ એવં અનત્તતો સમનુપસ્સનતાય. ઇતિ ઇમાનિ તીણિ પદાનિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીનં વસેન વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. તેનેવ તદનન્તરે પઞ્હવિસ્સજ્જને વુત્તં – ‘‘અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ખયતો સઙ્ખારા ઉપટ્ઠહન્તિ. દુક્ખતો મનસિકરોતો ભયતો સઙ્ખારા ઉપટ્ઠહન્તિ. અનત્તતો મનસિકરોતો સુઞ્ઞતો સઙ્ખારા ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૧૯).

૭૬૯. કતમે પન તે વિમોક્ખા, યેસં ઇમાનિ અનુપસ્સનાનિ મુખાનીતિ? અનિમિત્તો, અપ્પણિહિતો, સુઞ્ઞતોતિ એતે તયો. વુત્તં હેતં ‘‘અનિચ્ચતો મનસિકરોન્તો અધિમોક્ખબહુલો અનિમિત્તં વિમોક્ખં પટિલભતિ. દુક્ખતો મનસિકરોન્તો પસ્સદ્ધિબહુલો અપ્પણિહિતં વિમોક્ખં પટિલભતિ. અનત્તતો મનસિકરોન્તો વેદબહુલો સુઞ્ઞતવિમોક્ખં પટિલભતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૩).

એત્થ ચ અનિમિત્તો વિમોક્ખોતિ અનિમિત્તાકારેન નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તો અરિયમગ્ગો. સો હિ અનિમિત્તાય ધાતુયા ઉપ્પન્નત્તા અનિમિત્તો. કિલેસેહિ ચ વિમુત્તત્તા વિમોક્ખો. એતેનેવ નયેન અપ્પણિહિતાકારેન નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તો અપ્પણિહિતો. સુઞ્ઞતાકારેન નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તો સુઞ્ઞતોતિ વેદિતબ્બો.

૭૭૦. યં પન અભિધમ્મે ‘‘યસ્મિં સમયે લોકુત્તરં ઝાનં ભાવેતિ નિય્યાનિકં અપચયગામિં દિટ્ઠિગતાનં પહાનાય પઠમાય ભૂમિયા પત્તિયા વિવિચ્ચેવ કામેહિ પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ અપ્પણિહિતં સુઞ્ઞત’’ન્તિ (ધ. સ. ૩૪૩ આદયો) એવં વિમોક્ખદ્વયમેવ વુત્તં, તં નિપ્પરિયાયતો વિપસ્સનાગમનં સન્ધાય. વિપસ્સનાઞાણં હિ કિઞ્ચાપિ પટિસમ્ભિદામગ્ગે –

‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાઞાણં નિચ્ચતો અભિનિવેસં મુઞ્ચતીતિ સુઞ્ઞતો વિમોક્ખો. દુક્ખાનુપસ્સનાઞાણં સુખતો અભિનિવેસં. અનત્તાનુપસ્સનાઞાણં અત્તતો અભિનિવેસં મુઞ્ચતીતિ સુઞ્ઞતો વિમોક્ખો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૯) એવં અભિનિવેસં મુઞ્ચનવસેન સુઞ્ઞતો વિમોક્ખોતિ ચ,

‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાઞાણં નિચ્ચતો નિમિત્તં મુઞ્ચતીતિ અનિમિત્તો વિમોક્ખો. દુક્ખાનુપસ્સનાઞાણં સુખતો નિમિત્તં, અનત્તાનુપસ્સનાઞાણં અત્તતો નિમિત્તં મુઞ્ચતીતિ અનિમિત્તો વિમોક્ખો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૯) એવં નિમિત્તં મુઞ્ચનવસેન અનિમિત્તો વિમોક્ખોતિ ચ,

‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાઞાણં નિચ્ચતો પણિધિં મુઞ્ચતીતિ અપ્પણિહિતો વિમોક્ખો. દુક્ખાનુપસ્સનાઞાણં સુખતો પણિધિં. અનત્તાનુપસ્સનાઞાણં અત્તતો પણિધિં મુઞ્ચતીતિ અપ્પણિહિતો વિમોક્ખો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૯) એવં પણિધિં મુઞ્ચનવસેન અપ્પણિહિતો વિમોક્ખોતિ ચ –

વુત્તં. તથાપિ તં સઙ્ખારનિમિત્તસ્સ અવિજહનતો ન નિપ્પરિયાયેન અનિમિત્તં. નિપ્પરિયાયેન પન સુઞ્ઞતઞ્ચેવ અપ્પણિહિતઞ્ચ. તસ્સ ચ આગમનવસેન અરિયમગ્ગક્ખણે વિમોક્ખો ઉદ્ધટો. તસ્મા અપ્પણિહિતં સુઞ્ઞતન્તિ વિમોક્ખદ્વયમેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અયં તાવેત્થ વિમોક્ખકથા.

૭૭૧. યં પન વુત્તં ‘‘સત્તઅરિયપુગ્ગલવિભાગાય પચ્ચયો હોતી’’તિ, તત્થ સદ્ધાનુસારી, સદ્ધાવિમુત્તો, કાયસક્ખિ, ઉભતોભાગવિમુત્તો, ધમ્માનુસારી, દિટ્ઠિપ્પત્તો, પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ ઇમે તાવ સત્ત અરિયપુગ્ગલા, તેસં વિભાગાય ઇદં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં પચ્ચયો હોતિ.

૭૭૨. યો હિ અનિચ્ચતો મનસિકરોન્તો અધિમોક્ખબહુલો સદ્ધિન્દ્રિયં પટિલભતિ, સો સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે સદ્ધાનુસારી હોતિ. સેસેસુ સત્તસુ ઠાનેસુ સદ્ધાવિમુત્તો.

૭૭૩. યો પન દુક્ખતો મનસિકરોન્તો પસ્સદ્ધિબહુલો સમાધિન્દ્રિયં પટિલભતિ, સો સબ્બત્થ કાયસક્ખિ નામ હોતિ. અરૂપજ્ઝાનં પન પત્વા અગ્ગફલપ્પત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો નામ હોતિ.

૭૭૪. યો પન અનત્તતો મનસિકરોન્તો વેદબહુલો પઞ્ઞિન્દ્રિયં પટિલભતિ, સો સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે ધમ્માનુસારી હોતિ. છસુ ઠાનેસુ દિટ્ઠિપ્પત્તો અગ્ગફલે પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ.

૭૭૫. વુત્તં હેતં –

‘‘અનિચ્ચતો મનસિકરોતો સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તત્તા સોતાપત્તિમગ્ગં પટિલભતિ, તેન વુચ્ચતિ સદ્ધાનુસારી’’તિ.

તથા ‘‘અનિચ્ચતો મનસિકરોતો સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તત્તા સોતાપત્તિફલં સચ્છિકતં હોતિ, તેન વુચ્ચતિ સદ્ધાવિમુત્તો’’તિઆદિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૧).