૨૦. મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસો

સમ્મસનઞાણકથા

૬૯૨. અયં મગ્ગો, અયં ન મગ્ગોતિ એવં મગ્ગઞ્ચ અમગ્ગઞ્ચ ઞત્વા ઠિતં ઞાણં પન મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

તં સમ્પાદેતુકામેન કલાપસમ્મસનસઙ્ખાતાય નયવિપસ્સનાય તાવ યોગો કરણીયો. કસ્મા? આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ ઓભાસાદિસમ્ભવે મગ્ગામગ્ગઞાણસમ્ભવતો. આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ હિ ઓભાસાદીસુ સમ્ભૂતેસુ મગ્ગામગ્ગઞાણં હોતિ, વિપસ્સનાય ચ કલાપસમ્મસનં આદિ. તસ્મા એતં કઙ્ખાવિતરણાનન્તરં ઉદ્દિટ્ઠં. અપિચ યસ્મા તીરણપરિઞ્ઞાય વત્તમાનાય મગ્ગામગ્ગઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તીરણપરિઞ્ઞા ચ ઞાતપરિઞ્ઞાનન્તરા, તસ્માપિ તં મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં સમ્પાદેતુકામેન કલાપસમ્મસને તાવ યોગો કાતબ્બો.

૬૯૩. તત્રાયં વિનિચ્છયો – તિસ્સો હિ લોકિયપરિઞ્ઞા ઞાતપરિઞ્ઞા તીરણપરિઞ્ઞા પહાનપરિઞ્ઞા ચ. યા સન્ધાય વુત્તં ‘‘અભિઞ્ઞાપઞ્ઞા ઞાતટ્ઠે ઞાણં. પરિઞ્ઞાપઞ્ઞા તીરણટ્ઠે ઞાણં. પહાનપઞ્ઞા પરિચ્ચાગટ્ઠે ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૭૫). તત્થ ‘‘રુપ્પનલક્ખણં રૂપં, વેદયિતલક્ખણા વેદના’’તિ એવં તેસં તેસં ધમ્માનં પચ્ચત્તલક્ખણસલ્લક્ખણવસેન પવત્તા પઞ્ઞા ઞાતપરિઞ્ઞા નામ. ‘‘રૂપં અનિચ્ચં, વેદના અનિચ્ચા’’તિઆદિના નયેન તેસંયેવ ધમ્માનં સામઞ્ઞલક્ખણં આરોપેત્વા પવત્તા લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સના પઞ્ઞા તીરણપરિઞ્ઞા નામ. તેસુયેવ પન ધમ્મેસુ નિચ્ચસઞ્ઞાદિપજહનવસેન પવત્તા લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સના પઞ્ઞા પહાનપરિઞ્ઞા નામ.

તત્થ સઙ્ખારપરિચ્છેદતો પટ્ઠાય યાવ પચ્ચયપરિગ્ગહા ઞાતપરિઞ્ઞાય ભૂમિ. એતસ્મિં હિ અન્તરે ધમ્માનં પચ્ચત્તલક્ખણપટિવેધસ્સેવ આધિપચ્ચં હોતિ. કલાપસમ્મસનતો પન પટ્ઠાય યાવ ઉદયબ્બયાનુપસ્સના તીરણપરિઞ્ઞાય ભૂમિ. એતસ્મિં હિ અન્તરે સામઞ્ઞલક્ખણપટિવેધસ્સેવ આધિપચ્ચં હોતિ. ભઙ્ગાનુપસ્સનં આદિં કત્વા ઉપરિ પહાનપરિઞ્ઞાય ભૂમિ. તતો પટ્ઠાય હિ અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતિ, દુક્ખતો અનુપસ્સન્તો સુખસઞ્ઞં, અનત્તતો અનુપસ્સન્તો અત્તસઞ્ઞં, નિબ્બિન્દન્તો નન્દિં, વિરજ્જન્તો રાગં, નિરોધેન્તો સમુદયં, પટિનિસ્સજ્જન્તો આદાનં પજહતીતિ (પટિ. મ. ૧.૫૨) એવં નિચ્ચસઞ્ઞાદિપહાનસાધિકાનં સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં આધિપચ્ચં. ઇતિ ઇમાસુ તીસુ પરિઞ્ઞાસુ સઙ્ખારપરિચ્છેદસ્સ ચેવ પચ્ચયપરિગ્ગહસ્સ ચ સાધિતત્તા ઇમિના યોગિના ઞાતપરિઞ્ઞાવ અધિગતા હોતિ, ઇતરા ચ અધિગન્તબ્બા. તેન વુત્તં ‘‘યસ્મા તીરણપરિઞ્ઞાય વત્તમાનાય મગ્ગામગ્ગઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તીરણપરિઞ્ઞા ચ ઞાતપરિઞ્ઞાનન્તરા, તસ્માપિ તં મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં સમ્પાદેતુકામેન કલાપસમ્મસને તાવ યોગો કાતબ્બો’’તિ.

૬૯૪. તત્રાયં પાળિ –

‘‘કથં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાને પઞ્ઞા સમ્મસને ઞાણં? યંકિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા…પે… યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં અનિચ્ચતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનં. દુક્ખતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનં. અનત્તતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનં. યા કાચિ વેદના…પે… યંકિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં…પે… અનત્તતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનં.

‘‘ચક્ખું…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનં. દુક્ખતો અનત્તતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનં.

‘‘રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન, દુક્ખં ભયટ્ઠેન, અનત્તા અસારકટ્ઠેનાતિ સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાને પઞ્ઞા સમ્મસને ઞાણં. વેદનં… વિઞ્ઞાણં… ચક્ખું…પે… જરામરણં…પે… સમ્મસને ઞાણં.

‘‘રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાને પઞ્ઞા સમ્મસને ઞાણં. વેદનં… વિઞ્ઞાણં… ચક્ખું… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં સઙ્ખતં…પે… નિરોધધમ્મન્તિ સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાને પઞ્ઞા સમ્મસને ઞાણં.

‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાને પઞ્ઞા સમ્મસને ઞાણં. અતીતમ્પિ અદ્ધાનં, અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં જાતિપચ્ચયા જરામરણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાને પઞ્ઞા સમ્મસને ઞાણં. ભવપચ્ચયા જાતિ…પે… અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, અસતિ અવિજ્જાય નત્થિ સઙ્ખારાતિ સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાને પઞ્ઞા સમ્મસને ઞાણં. અતીતમ્પિ અદ્ધાનં, અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, અસતિ અવિજ્જાય નત્થિ સઙ્ખારાતિ સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાને પઞ્ઞા સમ્મસને ઞાણં.

‘‘તં ઞાતટ્ઠેન ઞાણં. પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા. તેન વુચ્ચતિ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાને પઞ્ઞા સમ્મસને ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૪૮).

એત્થ ચ ચક્ખું…પે… જરામરણન્તિ ઇમિના પેય્યાલેન દ્વારારમ્મણેહિ સદ્ધિં દ્વારપ્પવત્તા ધમ્મા, પઞ્ચક્ખન્ધા, છ દ્વારાનિ, છ આરમ્મણાનિ, છ વિઞ્ઞાણાનિ, છ ફસ્સા, છ વેદના, છ સઞ્ઞા, છ ચેતના, છ તણ્હા, છ વિતક્કા, છ વિચારા, છ ધાતુયો, દસ કસિણાનિ, દ્વત્તિંસકોટ્ઠાસા, દ્વાદસાયતનાનિ, અટ્ઠારસ ધાતુયો, બાવીસતિ ઇન્દ્રિયાનિ, તિસ્સો ધાતુયો, નવ ભવા, ચત્તારિ ઝાનાનિ, ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞા, ચતસ્સો સમાપત્તિયો, દ્વાદસ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનીતિ ઇમે ધમ્મરાસયો સંખિત્તાતિ વેદિતબ્બા.

વુત્તં હેતં અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે –

‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્યં. કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અભિઞ્ઞેય્યં? ચક્ખુ, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્યં. રૂપા… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં… ચક્ખુસમ્ફસ્સો… યમ્પિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, તમ્પિ અભિઞ્ઞેય્યં. સોતં…પે… યમ્પિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, તમ્પિ અભિઞ્ઞેય્યં.

‘‘રૂપં…પે… વિઞ્ઞાણં… ચક્ખુ…પે… મનો… રૂપા…પે… ધમ્મા… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનોવિઞ્ઞાણં… ચક્ખુસમ્ફસ્સો…પે… મનોસમ્ફસ્સો….

‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના…પે… મનોસમ્ફસ્સજા વેદના… રૂપસઞ્ઞા…પે… ધમ્મસઞ્ઞા… રૂપસઞ્ચેતના…પે… ધમ્મસઞ્ચેતના… રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હા… રૂપવિતક્કો…પે… ધમ્મવિતક્કો… રૂપવિચારો…પે… ધમ્મવિચારો….

‘‘પથવીધાતુ…પે… વિઞ્ઞાણધાતુ… પથવીકસિણં…પે… વિઞ્ઞાણકસિણં… કેસા…પે… મુત્તં… મત્થલુઙ્ગં….

‘‘ચક્ખાયતનં…પે… ધમ્માયતનં… ચક્ખુધાતુ…પે… મનોધાતુ… મનોવિઞ્ઞાણધાતુ… ચક્ખુન્દ્રિયં…પે… અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં….

‘‘કામધાતુ… રૂપધાતુ… અરૂપધાતુ… કામભવો… રૂપભવો… અરૂપભવો… સઞ્ઞાભવો… અસઞ્ઞાભવો… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવો… એકવોકારભવો… ચતુવોકારભવો… પઞ્ચવોકારભવો….

‘‘પઠમં ઝાનં…પે… ચતુત્થં ઝાનં… મેત્તાચેતોવિમુત્તિ…પે… ઉપેક્ખાચેતોવિમુત્તિ… આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિ…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ… અવિજ્જા અભિઞ્ઞેય્યા…પે… જરામરણં અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩; સં. નિ. ૪.૪૬).

તં તત્થ એવં વિત્થારેન વુત્તત્તા ઇધ સબ્બં પેય્યાલેન સંખિત્તં. એવં સંખિત્તે પનેત્થ યે લોકુત્તરા ધમ્મા આગતા, તે અસમ્મસનુપગત્તા ઇમસ્મિં અધિકારે ન ગહેતબ્બા. યેપિ ચ સમ્મસનુપગા, તેસુ યે યસ્સ પાકટા હોન્તિ સુખેન પરિગ્ગહં ગચ્છન્તિ, તેસુ તેન સમ્મસનં આરભિતબ્બં.

૬૯૫. તત્રાયં ખન્ધવસેન આરબ્ભવિધાનયોજના – યંકિઞ્ચિ રૂપં…પે… સબ્બં રૂપં અનિચ્ચતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનં. દુક્ખતો અનત્તતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનન્તિ. એત્તાવતા અયં ભિક્ખુ ‘‘યંકિઞ્ચિ રૂપ’’ન્તિ એવં અનિયમનિદ્દિટ્ઠં સબ્બમ્પિ રૂપં અતીતત્તિકેન ચેવ ચતૂહિ ચ અજ્ઝત્તાદિદુકેહીતિ એકાદસહિ ઓકાસેહિ પરિચ્છિન્દિત્વા સબ્બં રૂપં અનિચ્ચતો વવત્થપેતિ, અનિચ્ચન્તિ સમ્મસતિ.

કથં? પરતો વુત્તનયેન. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેના’’તિ (પટિ. મ. ૧.૪૮).

તસ્મા એસ યં અતીતં રૂપં, તં યસ્મા અતીતેયેવ ખીણં, નયિમં ભવં સમ્પત્તન્તિ અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન.

યં અનાગતં અનન્તરભવે નિબ્બત્તિસ્સતિ, તમ્પિ તત્થેવ ખીયિસ્સતિ, ન તતો પરં ભવં ગમિસ્સતીતિ અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન.

યં પચ્ચુપ્પન્નં રૂપં, તમ્પિ ઇધેવ ખીયતિ, ન ઇતો ગચ્છતીતિ અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન.

યં અજ્ઝત્તં, તમ્પિ અજ્ઝત્તમેવ ખીયતિ, ન બહિદ્ધાભાવં ગચ્છતીતિ અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન.

યં બહિદ્ધા…પે… ઓળારિકં…પે… સુખુમં…પે… હીનં…પે… પણીતં…પે… દૂરે…પે… સન્તિકે, તમ્પિ તત્થેવ ખીયતિ, ન દૂરભાવં ગચ્છતીતિ અનિચ્ચં ખયટ્ઠેનાતિ સમ્મસતિ.

ઇદં સબ્બમ્પિ ‘‘અનિચ્ચં ખયટ્ઠેના’’તિ એતસ્સ વસેન એકં સમ્મસનં. ભેદતો પન એકાદસવિધં હોતિ.

સબ્બમેવ ચ તં દુક્ખં ભયટ્ઠેન. ભયટ્ઠેનાતિ સપ્પટિભયતાય. યઞ્હિ અનિચ્ચં, તં ભયાવહં હોતિ સીહોપમસુત્તે (સં. નિ. ૩.૭૮; અ. નિ. ૪.૩૩) દેવાનં વિય. ઇતિ ઇદમ્પિ ‘‘દુક્ખં ભયટ્ઠેના’’તિ એતસ્સ વસેન એકં સમ્મસનં. ભેદતો પન એકાદસવિધં હોતિ.

યથા ચ દુક્ખં, એવં સબ્બમ્પિ તં અનત્તા અસારકટ્ઠેન. અસારકટ્ઠેનાતિ ‘‘અત્તા નિવાસી કારકો વેદકો સયંવસી’’તિ એવં પરિકપ્પિતસ્સ અત્તસારસ્સ અભાવેન. યઞ્હિ અનિચ્ચં, દુક્ખં, તં અત્તનોપિ અનિચ્ચતં વા ઉદયબ્બયપીળનં વા વારેતું ન સક્કોતિ, કુતો તસ્સ કારકાદિભાવો. તેનાહ – ‘‘રૂપઞ્ચ હિદં, ભિક્ખવે, અત્તા અભવિસ્સ. નયિદં રૂપં આબાધાય સંવત્તેય્યા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૩.૫૯). ઇતિ ઇદમ્પિ ‘‘અનત્તા અસારકટ્ઠેના’’તિ એતસ્સ વસેન એકં સમ્મસનં. ભેદતો પન એકાદસવિધં હોતિ. એસ નયો વેદનાદીસુ.

૬૯૬. યં પન અનિચ્ચં, તં યસ્મા નિયમતો સઙ્ખતાદિભેદં હોતિ. તેનસ્સ પરિયાયદસ્સનત્થં, નાનાકારેહિ વા મનસિકારપ્પવત્તિદસ્સનત્થં ‘‘રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ પુન પાળિ વુત્તા. એસ નયો વેદનાદીસૂતિ.

ચત્તારીસાકારઅનુપસ્સનાકથા

૬૯૭. સો તસ્સેવ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અનિચ્ચદુક્ખાનત્તસમ્મસનસ્સ થિરભાવત્થાય, યં તં ભગવતા ‘‘કતમેહિ ચત્તારીસાય આકારેહિ અનુલોમિકં ખન્તિં પટિલભતિ, કતમેહિ ચત્તારીસાય આકારેહિ સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમતી’’તિ એતસ્સ વિભઙ્ગે –

‘‘પઞ્ચક્ખન્ધે અનિચ્ચતો, દુક્ખતો, રોગતો, ગણ્ડતો, સલ્લતો, અઘતો, આબાધતો, પરતો, પલોકતો, ઈતિતો, ઉપદ્દવતો, ભયતો, ઉપસગ્ગતો, ચલતો, પભઙ્ગુતો, અદ્ધુવતો, અતાણતો, અલેણતો, અસરણતો, રિત્તતો, તુચ્છતો, સુઞ્ઞતો, અનત્તતો, આદીનવતો, વિપરિણામધમ્મતો, અસારકતો, અઘમૂલતો, વધકતો, વિભવતો, સાસવતો, સઙ્ખતતો, મારામિસતો, જાતિધમ્મતો, જરાધમ્મતો, બ્યાધિધમ્મતો, મરણધમ્મતો, સોકધમ્મતો, પરિદેવધમ્મતો, ઉપાયાસધમ્મતો, સંકિલેસિકધમ્મતો’’તિ (પટિ. મ. ૩.૩૭) –

ચત્તારીસાય આકારેહિ,

‘‘પઞ્ચક્ખન્ધે અનિચ્ચતો પસ્સન્તો અનુલોમિકં ખન્તિં પટિલભતિ. પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નિરોધો નિચ્ચં નિબ્બાનન્તિ પસ્સન્તો સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૩૮) નયેન,

અનુલોમઞાણં વિભજન્તેન પભેદતો અનિચ્ચાદિસમ્મસનં વુત્તં. તસ્સાપિ વસેન ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધે સમ્મસતિ.

૬૯૮. કથં? સો હિ એકેકં ખન્ધં અનચ્ચન્તિકતાય, આદિઅન્તવન્તતાય ચ અનિચ્ચતો. ઉપ્પાદવયપટિપીળનતાય, દુક્ખવત્થુતાય ચ દુક્ખતો. પચ્ચયયાપનીયતાય, રોગમૂલતાય ચ રોગતો. દુક્ખતાસૂલયોગિતાય, કિલેસાસુચિપગ્ઘરણતાય, ઉપ્પાદજરાભઙ્ગેહિ ઉદ્ધુમાતપરિપક્કપભિન્નતાય ચ ગણ્ડતો. પીળાજનકતાય, અન્તોતુદનતાય, દુન્નીહરણીયતાય ચ સલ્લતો. વિગરહણીયતાય, અવડ્ઢિઆવહનતાય, અઘવત્થુતાય ચ અઘતો. અસેરિભાવજનકતાય, આબાધપદટ્ઠાનતાય ચ આબાધતો. અવસતાય, અવિધેય્યતાય ચ પરતો. બ્યાધિજરામરણેહિ પલુજ્જનતાય પલોકતો. અનેકબ્યસનાવહનતાય ઈતિતો. અવિદિતાનંયેવ વિપુલાનં અનત્થાનં આવહનતો, સબ્બુપદ્દવવત્થુતાય ચ ઉપદ્દવતો. સબ્બભયાનં આકરતાય, દુક્ખવૂપસમસઙ્ખાતસ્સ પરમસ્સાસસ્સ પટિપક્ખભૂતતાય ચ ભયતો. અનેકેહિ અનત્થેહિ અનુબદ્ધતાય, દોસૂપસટ્ઠતાય, ઉપસગ્ગો વિય અનધિવાસનારહતાય ચ ઉપસગ્ગતો. બ્યાધિજરામરણેહિ ચેવ લાભાલાભાદીહિ ચ લોકધમ્મેહિ પચલિતતાય ચલતો. ઉપક્કમેન ચેવ સરસેન ચ પભઙ્ગુપગમનસીલતાય પભઙ્ગુતો. સબ્બાવત્થનિપાતિતાય, થિરભાવસ્સ ચ અભાવતાય અદ્ધુવતો. અતાયનતાય ચેવ, અલબ્ભનેય્યખેમતાય ચ અતાણતો. અલ્લીયિતું અનરહતાય, અલ્લીનાનમ્પિ ચ લેણકિચ્ચાકારિતાય અલેણતો. નિસ્સિતાનં ભયસારકત્તાભાવેન અસરણતો. યથાપરિકપ્પિતેહિ ધુવસુભસુખત્તભાવેહિ રિત્તતાય રિત્તતો. રિત્તતાયેવ તુચ્છતો અપ્પકત્તા વા, અપ્પકમ્પિ હિ લોકે તુચ્છન્તિ વુચ્ચતિ. સામિ-નિવાસિ-કારક-વેદકાધિટ્ઠાયકવિરહિતતાય સુઞ્ઞતો. સયઞ્ચ અસ્સામિકભાવાદિતાય અનત્તતો. પવત્તિદુક્ખતાય, દુક્ખસ્સ ચ આદીનવતાય આદીનવતો, અથ વા આદીનં વાતિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ આદીનવો, કપણમનુસ્સસ્સેતં અધિવચનં, ખન્ધાપિ ચ કપણાયેવાતિ આદીનવસદિસતાય આદીનવતો. જરાય ચેવ મરણેન ચાતિ દ્વેધા પરિણામપકતિતાય વિપરિણામધમ્મતો. દુબ્બલતાય, ફેગ્ગુ વિય સુખભઞ્જનીયતાય ચ અસારકતો. અઘહેતુતાય અઘમૂલતો. મિત્તમુખસપત્તો વિય વિસ્સાસઘાતિતાય વધકતો. વિગતભવતાય, વિભવસમ્ભૂતતાય ચ વિભવતો. આસવપદટ્ઠાનતાય સાસવતો. હેતુપચ્ચયેહિ અભિસઙ્ખતતાય સઙ્ખતતો. મચ્ચુમારકિલેસમારાનં આમિસભૂતતાય મારામિસતો. જાતિ-જરા-બ્યાધિમરણપકતિતાય જાતિ-જરા-બ્યાધિ-મરણધમ્મતો. સોક-પરિદેવ-ઉપાયાસહેતુતાય સોક-પરિદેવઉપાયાસધમ્મતો. તણ્હાદિટ્ઠિદુચ્ચરિતસંકિલેસાનં વિસયધમ્મતાય સંકિલેસિકધમ્મતોતિ એવં પભેદતો વુત્તસ્સ અનિચ્ચાદિસમ્મસનસ્સ વસેન સમ્મસતિ.

એત્થ હિ અનિચ્ચતો, પલોકતો, ચલતો, પભઙ્ગુતો, અદ્ધુવતો, વિપરિણામધમ્મતો, અસારકતો, વિભવતો, સઙ્ખતતો, મરણધમ્મતોતિ એકેકસ્મિં ખન્ધે દસ દસ કત્વા પઞ્ઞાસ અનિચ્ચાનુપસ્સનાનિ. પરતો, રિત્તતો, તુચ્છતો, સુઞ્ઞતો, અનત્તતોતિ એકેકસ્મિં ખન્ધે પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા પઞ્ચવીસતિ અનત્તાનુપસ્સનાનિ. સેસાનિ દુક્ખતો, રોગતોતિઆદીનિ એકેકસ્મિં ખન્ધે પઞ્ચવીસતિ પઞ્ચવીસતિ કત્વા પઞ્ચવીસતિસતં દુક્ખાનુપસ્સનાનીતિ.

ઇચ્ચસ્સ ઇમિના દ્વિસતભેદેન અનિચ્ચાદિસમ્મસનેન પઞ્ચક્ખન્ધે સમ્મસતો તં નયવિપસ્સનાસઙ્ખાતં અનિચ્ચદુક્ખાનત્તસમ્મસનં થિરં હોતિ. ઇદં તાવેત્થ પાળિનયાનુસારેન સમ્મસનારમ્ભવિધાનં.

ઇન્દ્રિયતિક્ખકારણનવકકથા

૬૯૯. યસ્સ પન એવં નયવિપસ્સનાય યોગં કરોતોપિ નયવિપસ્સના ન સમ્પજ્જતિ, તેન ‘‘નવહાકારેહિ ઇન્દ્રિયાનિ તિક્ખાનિ ભવન્તિ – ઉપ્પન્નુપ્પન્નાનં સઙ્ખારાનં ખયમેવ પસ્સતિ, તત્થ ચ સક્કચ્ચકિરિયાય સમ્પાદેતિ, સાતચ્ચકિરિયાય સમ્પાદેતિ, સપ્પાયકિરિયાય સમ્પાદેતિ, સમાધિસ્સ ચ નિમિત્તગ્ગાહેન, બોજ્ઝઙ્ગાનઞ્ચ અનુપવત્તનતાય, કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખતં ઉપટ્ઠાપેતિ, તત્થ ચ અભિભુય્ય નેક્ખમ્મેન, અન્તરા ચ અબ્યોસાનેના’’તિ એવં વુત્તાનં નવન્નં આકારાનં વસેન ઇન્દ્રિયાનિ તિક્ખાનિ કત્વા પથવીકસિણનિદ્દેસે વુત્તનયેન સત્ત અસપ્પાયાનિ વજ્જેત્વા સત્ત સપ્પાયાનિ સેવમાનેન કાલેન રૂપં સમ્મસિતબ્બં, કાલેન અરૂપં. રૂપં સમ્મસન્તેન રૂપસ્સ નિબ્બત્તિ પસ્સિતબ્બા.

રૂપનિબ્બત્તિપસ્સનાકારકથા

૭૦૦. સેય્યથિદં – ઇદં રૂપં નામ કમ્માદિવસેન ચતૂહિ કારણેહિ નિબ્બત્તતિ. તત્થ સબ્બેસં સત્તાનં રૂપં નિબ્બત્તમાનં પઠમં કમ્મતો નિબ્બત્તતિ. પટિસન્ધિક્ખણેયેવ હિ ગબ્ભસેય્યકાનં તાવ તિસન્તતિવસેન વત્થુ-કાય-ભાવદસકસઙ્ખાતાનિ તિંસ રૂપાનિ નિબ્બત્તન્તિ, તાનિ ચ ખો પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ. યથા ચ ઉપ્પાદક્ખણે, તથા ઠિતિક્ખણેપિ ભઙ્ગક્ખણેપિ.

તત્થ રૂપં દન્ધનિરોધં ગરુપરિવત્તિ, ચિત્તં ખિપ્પનિરોધં લહુપરિવત્તિ. તેનાહ – ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં લહુપરિવત્તં યથયિદં, ભિક્ખવે, ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૮). રૂપે ધરન્તેયેવ હિ સોળસવારે ભવઙ્ગચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ. ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણોપિ ઠિતિક્ખણોપિ ભઙ્ગક્ખણોપિ એકસદિસા. રૂપસ્સ પન ઉપ્પાદભઙ્ગક્ખણાયેવ લહુકા, તેહિ સદિસા. ઠિતિક્ખણો પન મહા, યાવ સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તાવ વત્તતિ. પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં ઠાનપ્પત્તં પુરેજાતં વત્થું નિસ્સાય દુતિયં ભવઙ્ગં ઉપ્પજ્જતિ. તેન સદ્ધિં ઉપ્પન્નં ઠાનપ્પત્તં પુરેજાતં વત્થું નિસ્સાય તતિયં ભવઙ્ગં ઉપ્પજ્જતિ. ઇમિના નયેન યાવતાયુકં ચિત્તપ્પવત્તિ વેદિતબ્બા. આસન્નમરણસ્સ પન એકમેવ ઠાનપ્પત્તં પુરેજાતં વત્થું નિસ્સાય સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ.

પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં રૂપં પટિસન્ધિચિત્તતો ઉદ્ધં સોળસમેન ચિત્તેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ. ઠાનક્ખણે ઉપ્પન્નં સત્તરસમસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતિ. ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં સત્તરસમસ્સ ઠાનક્ખણં પત્વા નિરુજ્ઝતિ. યાવ પવત્તિ નામ અત્થિ, એવમેવ પવત્તતિ. ઓપપાતિકાનમ્પિ સત્તસન્તતિવસેન સત્તતિ રૂપાનિ એવમેવ પવત્તન્તિ.

૭૦૧. તત્થ કમ્મં, કમ્મસમુટ્ઠાનં, કમ્મપચ્ચયં, કમ્મપચ્ચયચિત્તસમુટ્ઠાનં, કમ્મપચ્ચયઆહારસમુટ્ઠાનં, કમ્મપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનન્તિ એસ વિભાગો વેદિતબ્બો. તત્થ કમ્મં નામ કુસલાકુસલચેતના. કમ્મસમુટ્ઠાનં નામ વિપાકક્ખન્ધા ચ, ચક્ખુદસકાદિ સમસત્તતિરૂપઞ્ચ. કમ્મપચ્ચયં નામ તદેવ, કમ્મં હિ કમ્મસમુટ્ઠાનસ્સ ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયોપિ હોતિ. કમ્મપચ્ચયચિત્તસમુટ્ઠાનં નામ વિપાકચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં. કમ્મપચ્ચયઆહારસમુટ્ઠાનં નામ કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપેસુ ઠાનપ્પત્તા ઓજા અઞ્ઞં ઓજટ્ઠમકં સમુટ્ઠાપેતિ, તત્રાપિ ઓજા ઠાનં પત્વા અઞ્ઞન્તિ એવં ચતસ્સો વા પઞ્ચ વા પવત્તિયો ઘટેતિ. કમ્મપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં નામ કમ્મજતેજોધાતુ ઠાનપ્પત્તા ઉતુસમુટ્ઠાનં ઓજટ્ઠમકં સમુટ્ઠાપેતિ, તત્રાપિ ઉતુ અઞ્ઞં ઓજટ્ઠમકન્તિ એવં ચતસ્સો વા પઞ્ચ વા પવત્તિયો ઘટેતિ. એવં તાવ કમ્મજરૂપસ્સ નિબ્બત્તિ પસ્સિતબ્બા.

૭૦૨. ચિત્તજેસુપિ ચિત્તં, ચિત્તસમુટ્ઠાનં, ચિત્તપચ્ચયં, ચિત્તપચ્ચયઆહારસમુટ્ઠાનં, ચિત્તપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનન્તિ એસ વિભાગો વેદિતબ્બો. તત્થ ચિત્તં નામ એકૂનનવુતિચિત્તાનિ.

તેસુ દ્વત્તિંસ ચિત્તાનિ, છબ્બીસેકૂનવીસતિ;

સોળસ રૂપિરિયાપથવિઞ્ઞત્તિજનકા મતા.

કામાવચરતો હિ અટ્ઠ કુસલાનિ, દ્વાદસાકુસલાનિ, મનોધાતુવજ્જા દસ કિરિયા, કુસલકિરિયતો દ્વે અભિઞ્ઞાચિત્તાનીતિ દ્વત્તિંસ ચિત્તાનિ રૂપં, ઇરિયાપથં, વિઞ્ઞત્તિઞ્ચ જનેન્તિ. વિપાકવજ્જાનિ સેસદસરૂપાવચરાનિ, અટ્ઠ અરૂપાવચરાનિ, અટ્ઠ લોકુત્તરચિત્તાનીતિ છબ્બીસતિ ચિત્તાનિ રૂપં, ઇરિયાપથઞ્ચ જનયન્તિ, ન વિઞ્ઞત્તિં. કામાવચરે દસ ભવઙ્ગચિત્તાનિ, રૂપાવચરે પઞ્ચ, તિસ્સો મનોધાતુયો, એકા વિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુસોમનસ્સસહગતાતિ એકૂનવીસતિ ચિત્તાનિ રૂપમેવ જનયન્તિ, ન ઇરિયાપથં, ન વિઞ્ઞત્તિં. દ્વેપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ, સબ્બસત્તાનં પટિસન્ધિચિત્તં, ખીણાસવાનં ચુતિચિત્તં, ચત્તારિ આરુપ્પવિપાકાનીતિ સોળસ ચિત્તાનિ નેવ રૂપં જનયન્તિ, ન ઇરિયાપથં, ન વિઞ્ઞત્તિં. યાનિ ચેત્થ રૂપં જનેન્તિ, તાનિ ન ઠિતિક્ખણે, ભઙ્ગક્ખણે વા, તદા હિ ચિત્તં દુબ્બલં હોતિ. ઉપ્પાદક્ખણે પન બલવં, તસ્મા તં તદા પુરેજાતં વત્થું નિસ્સાય રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ.

ચિત્તસમુટ્ઠાનં નામ તયો અરૂપિનો ખન્ધા, ‘‘સદ્દનવકં, કાયવિઞ્ઞત્તિ, વચીવિઞ્ઞત્તિ, આકાસધાતુ, લહુતા, મુદુતા, કમ્મઞ્ઞતા, ઉપચયો, સન્તતી’’તિ સત્તરસવિધં રૂપઞ્ચ. ચિત્તપચ્ચયં નામ ‘‘પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૧) એવં વુત્તં ચતુસમુટ્ઠાનરૂપં. ચિત્તપચ્ચયઆહારસમુટ્ઠાનં નામ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપેસુ ઠાનપ્પત્તા ઓજા અઞ્ઞં ઓજટ્ઠમકં સમુટ્ઠાપેતિ, એવં દ્વે તિસ્સો પવત્તિયો ઘટેતિ. ચિત્તપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં નામ ચિત્તસમુટ્ઠાનો ઉતુ ઠાનપ્પત્તો અઞ્ઞં ઓજટ્ઠમકં સમુટ્ઠાપેતિ, એવં દ્વે તિસ્સો પવત્તિયો ઘટેતિ. એવં ચિત્તજરૂપસ્સ નિબ્બત્તિ પસ્સિતબ્બા.

૭૦૩. આહારજેસુપિ આહારો, આહારસમુટ્ઠાનં, આહારપચ્ચયં, આહારપચ્ચયઆહારસમુટ્ઠાનં, આહારપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનન્તિ એસ વિભાગો વેદિતબ્બો. તત્થ આહારો નામ કબળીકારો આહારો. આહારસમુટ્ઠાનં નામ ઉપાદિણ્ણં કમ્મજરૂપં પચ્ચયં લભિત્વા તત્થ પતિટ્ઠાય ઠાનપ્પત્તાય ઓજાય સમુટ્ઠાપિતં ઓજટ્ઠમકં, આકાસધાતુ, લહુતા, મુદુતા, કમ્મઞ્ઞતા, ઉપચયો, સન્તતીતિ ચુદ્દસવિધં રૂપં. આહારપચ્ચયં નામ ‘‘કબળીકારો આહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૫) એવં વુત્તં ચતુસમુટ્ઠાનરૂપં. આહારપચ્ચયઆહારસમુટ્ઠાનં નામ આહારસમુટ્ઠાનેસુ રૂપેસુ ઠાનપ્પત્તા ઓજા અઞ્ઞં ઓજટ્ઠમકં સમુટ્ઠાપેતિ, તત્રાપિ ઓજા અઞ્ઞન્તિ એવં દસદ્વાદસવારે પવત્તિં ઘટેતિ. એકદિવસં પરિભુત્તાહારો સત્તાહમ્પિ ઉપત્થમ્ભેતિ. દિબ્બા પન ઓજા એકમાસં દ્વેમાસમ્પિ ઉપત્થમ્ભેતિ. માતરા પરિભુત્તાહારોપિ દારકસ્સ સરીરં ફરિત્વા રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. સરીરે મક્ખિતાહારોપિ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. કમ્મજાહારો ઉપાદિણ્ણકાહારો નામ. સોપિ ઠાનપ્પત્તો રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, તત્રાપિ ઓજા અઞ્ઞં સમુટ્ઠાપેતીતિ એવં ચતસ્સો વા પઞ્ચ વા પવત્તિયો ઘટેતિ. આહારપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં નામ આહારસમુટ્ઠાના તેજોધાતુ ઠાનપ્પત્તા ઉતુસમુટ્ઠાનં ઓજટ્ઠમકં સમુટ્ઠાપેતિ. તત્રાયં આહારો આહારસમુટ્ઠાનાનં જનકો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ, સેસાનં નિસ્સયાહારઅત્થિઅવિગતવસેનાતિ એવં આહારજરૂપસ્સ નિબ્બત્તિ પસ્સિતબ્બા.

૭૦૪. ઉતુજેસુપિ ઉતુ, ઉતુસમુટ્ઠાનં, ઉતુપચ્ચયં, ઉતુપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં, ઉતુપચ્ચયઆહારસમુટ્ઠાનન્તિ એસ વિભાગો વેદિતબ્બો. તત્થ ઉતુ નામ ચતુસમુટ્ઠાના તેજોધાતુ, ઉણ્હઉતુ સીતઉતૂતિ એવં પનેસ દુવિધો હોતિ. ઉતુસમુટ્ઠાનં નામ ચતુસમુટ્ઠાનો ઉતુ ઉપાદિણ્ણકં પચ્ચયં લભિત્વા ઠાનપ્પત્તો સરીરે રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. તં સદ્દનવકં, આકાસધાતુ, લહુતા, મુદુતા, કમ્મઞ્ઞતા, ઉપચયો, સન્તતીતિ પન્નરસવિધં હોતિ. ઉતુપચ્ચયં નામ ઉતુ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપાનં પવત્તિયા ચ વિનાસસ્સ ચ પચ્ચયો હોતિ. ઉતુપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનં નામ ઉતુસમુટ્ઠાના તેજોધાતુ ઠાનપ્પત્તા અઞ્ઞં ઓજટ્ઠમકં સમુટ્ઠાપેતિ, તત્રાપિ ઉતુ અઞ્ઞન્તિ એવં દીઘમ્પિ અદ્ધાનં અનુપાદિણ્ણપક્ખે ઠત્વાપિ ઉતુસમુટ્ઠાનં પવત્તતિયેવ. ઉતુપચ્ચયઆહારસમુટ્ઠાનં નામ ઉતુસમુટ્ઠાના ઠાનપ્પત્તા ઓજા અઞ્ઞં ઓજટ્ઠમકં સમુટ્ઠાપેતિ, તત્રાપિ ઓજા અઞ્ઞન્તિ એવં દસદ્વાદસવારે પવત્તિં ઘટેતિ. તત્રાયં ઉતુ ઉતુસમુટ્ઠાનાનં જનકો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ, સેસાનં નિસ્સયઅત્થિઅવિગતવસેનાતિ એવં ઉતુજરૂપસ્સ નિબ્બત્તિ પસ્સિતબ્બા. એવઞ્હિ રૂપસ્સ નિબ્બત્તિં પસ્સન્તો કાલેન રૂપં સમ્મસતિ નામ.

અરૂપનિબ્બત્તિપસ્સનાકારકથા

૭૦૫. યથા ચ રૂપં સમ્મસન્તેન રૂપસ્સ, એવં અરૂપં સમ્મસન્તેનપિ અરૂપસ્સ નિબ્બત્તિ પસ્સિતબ્બા. સા ચ ખો એકાસીતિ લોકિયચિત્તુપ્પાદવસેનેવ.

સેય્યથિદં – ઇદઞ્હિ અરૂપં નામ પુરિમભવે આયૂહિતકમ્મવસેન પટિસન્ધિયં તાવ એકૂનવીસતિચિત્તુપ્પાદપ્પભેદં નિબ્બત્તતિ. નિબ્બત્તનાકારો પનસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. તદેવ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ અનન્તરચિત્તતો પટ્ઠાય ભવઙ્ગવસેન, આયુપરિયોસાને ચુતિવસેન. યં તત્થ કામાવચરં, તં છસુ દ્વારેસુ બલવારમ્મણે તદારમ્મણવસેન.

પવત્તે પન અસમ્ભિન્નત્તા ચક્ખુસ્સ આપાથગતત્તા રૂપાનં આલોકસન્નિસ્સિતં મનસિકારહેતુકં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નિબ્બત્તતિ સદ્ધિં સમ્પયુત્તધમ્મેહિ. ચક્ખુપસાદસ્સ હિ ઠિતિક્ખણે ઠિતિપ્પત્તમેવ રૂપં ચક્ખું ઘટ્ટેતિ. તસ્મિં ઘટ્ટિતે દ્વિક્ખત્તું ભવઙ્ગં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ. તતો તસ્મિંયેવ આરમ્મણે કિરિયમનોધાતુ આવજ્જનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જતિ. તદનન્તરં તદેવ રૂપં પસ્સમાનં કુસલવિપાકં અકુસલવિપાકં વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તતો તદેવ રૂપં સમ્પટિચ્છમાના વિપાકમનોધાતુ. તતો તદેવ રૂપં સન્તીરયમાના વિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ. તતો તદેવ રૂપં વવત્થાપયમાના કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપેક્ખાસહગતા. તતો પરં કામાવચરકુસલાકુસલકિરિયચિત્તેસુ એકં વા ઉપેક્ખાસહગતાહેતુકં ચિત્તં પઞ્ચ સત્ત વા જવનાનિ. તતો કામાવચરસત્તાનં એકાદસસુ તદારમ્મણચિત્તેસુ જવનાનુરૂપં યંકિઞ્ચિ તદારમ્મણન્તિ. એસ નયો સેસદ્વારેસુપિ. મનોદ્વારે પન મહગ્ગતચિત્તાનિપિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ. એવં છસુ દ્વારેસુ અરૂપસ્સ નિબ્બત્તિ પસ્સિતબ્બા. એવઞ્હિ અરૂપસ્સ નિબ્બત્તિં પસ્સન્તો કાલેન અરૂપં સમ્મસતિ નામ.

એવં કાલેન રૂપં કાલેન અરૂપં સમ્મસિત્વાપિ તિલક્ખણં આરોપેત્વા અનુક્કમેન પટિપજ્જમાનો એકો પઞ્ઞાભાવનં સમ્પાદેતિ.

રૂપસત્તકસમ્મસનકથા

૭૦૬. અપરો રૂપસત્તકઅરૂપસત્તકવસેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસતિ. તત્થ આદાનનિક્ખેપનતો, વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમતો, આહારમયતો, ઉતુમયતો, કમ્મજતો, ચિત્તસમુટ્ઠાનતો, ધમ્મતારૂપતોતિ ઇમેહિ આકારેહિ આરોપેત્વા સમ્મસન્તો રૂપસત્તકવસેન આરોપેત્વા સમ્મસતિ નામ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘આદાનનિક્ખેપનતો, વયોવુડ્ઢત્થગામિતો;

આહારતો ચ ઉતુતો, કમ્મતો ચાપિ ચિત્તતો;

ધમ્મતારૂપતો સત્ત, વિત્થારેન વિપસ્સતી’’તિ.

તત્થ આદાનન્તિ પટિસન્ધિ. નિક્ખેપનન્તિ ચુતિ. ઇતિ યોગાવચરો ઇમેહિ આદાનનિક્ખેપેહિ એકં વસ્સસતં પરિચ્છિન્દિત્વા સઙ્ખારેસુ તિલક્ખણં આરોપેતિ. કથં? એત્થન્તરે સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા. કસ્મા? ઉપ્પાદવયવત્તિતો, વિપરિણામતો, તાવકાલિકતો, નિચ્ચપટિક્ખેપતો ચ. યસ્મા પન ઉપ્પન્ના સઙ્ખારા ઠિતિં પાપુણન્તિ, ઠિતિયં જરાય કિલમન્તિ, જરં પત્વા અવસ્સં ભિજ્જન્તિ, તસ્મા અભિણ્હસમ્પટિપીળનતો, દુક્ખમતો દુક્ખવત્થુતો, સુખપટિક્ખેપતો ચ દુક્ખા. યસ્મા ચ ‘‘ઉપ્પન્ના સઙ્ખારા ઠિતિં મા પાપુણન્તુ, ઠાનપ્પત્તા મા જીરન્તુ, જરપ્પત્તા મા ભિજ્જન્તૂ’’તિ ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ કસ્સચિ વસવત્તિભાવો નત્થિ, સુઞ્ઞા તેન વસવત્તનાકારેન, તસ્મા સુઞ્ઞતો, અસ્સામિકતો, અવસવત્તિતો, અત્તપટિક્ખેપતો ચ અનત્તાતિ.

૭૦૭. એવં આદાનનિક્ખેપનવસેન વસ્સસતપરિચ્છિન્ને રૂપે તિલક્ખણં આરોપેત્વા તતો પરં વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમતો આરોપેતિ. તત્થ વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમો નામ વયવસેન વુડ્ઢસ્સ વડ્ઢિતસ્સ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો. તસ્સ વસેન તિલક્ખણં આરોપેતીતિ અત્થો.

કથં? સો તમેવ વસ્સસતં પઠમવયેન મજ્ઝિમવયેન પચ્છિમવયેનાતિ તીહિ વયેહિ પરિચ્છિન્દતિ. તત્થ આદિતો તેત્તિંસ વસ્સાનિ પઠમવયો નામ. તતો ચતુત્તિંસ મજ્ઝિમવયો નામ. તતો તેત્તિંસ પચ્છિમવયો નામાતિ. ઇતિ ઇમેહિ તીહિ વયેહિ પરિચ્છિન્દિત્વા, ‘‘પઠમવયે પવત્તં રૂપં મજ્ઝિમવયં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા તં અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં, તં દુક્ખં. યં દુક્ખં, તદનત્તા. મજ્ઝિમવયે પવત્તરૂપમ્પિ પચ્છિમવયં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા તમ્પિ અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા. પચ્છિમવયે તેત્તિંસ વસ્સાનિ પવત્તરૂપમ્પિ મરણતો પરં ગમનસમત્થં નામ નત્થિ, તસ્મા તમ્પિ અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ તિલક્ખણં આરોપેતિ.

૭૦૮. એવં પઠમવયાદિવસેન વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમતો તિલક્ખણં આરોપેત્વા પુન ‘‘મન્દદસકં, ખિડ્ડાદસકં, વણ્ણદસકં, બલદસકં, પઞ્ઞાદસકં, હાનિદસકં, પબ્ભારદસકં, વઙ્કદસકં, મોમૂહદસકં, સયનદસક’’ન્તિ ઇમેસં દસન્નં દસકાનં વસેન વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમતો તિલક્ખણં આરોપેતિ.

તત્થ દસકેસુ તાવ વસ્સસતજીવિનો પુગ્ગલસ્સ પઠમાનિ દસ વસ્સાનિ મન્દદસકં નામ, તદા હિ સો મન્દો હોતિ ચપલો કુમારકો. તતો પરાનિ દસ ખિડ્ડાદસકં નામ, તદા હિ સો ખિડ્ડારતિબહુલો હોતિ. તતો પરાનિ દસ વણ્ણદસકં નામ, તદા હિસ્સ વણ્ણાયતનં વેપુલ્લં પાપુણાતિ. તતો પરાનિ દસ બલદસકં નામ, તદા હિસ્સ બલઞ્ચ થામો ચ વેપુલ્લં પાપુણાતિ. તતો પરાનિ દસ પઞ્ઞાદસકં નામ, તદા હિસ્સ પઞ્ઞા સુપ્પતિટ્ઠિતા હોતિ, પકતિયા કિર દુબ્બલપઞ્ઞસ્સાપિ તસ્મિં કાલે અપ્પમત્તકા પઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિયેવ. તતો પરાનિ દસ હાનિદસકં નામ, તદા હિસ્સ ખિડ્ડારતિવણ્ણબલપઞ્ઞા પરિહાયન્તિ. તતો પરાનિ દસ પબ્ભારદસકં નામ, તદા હિસ્સ અત્તભાવો પુરતો પબ્ભારો હોતિ. તતો પરાનિ દસ વઙ્કદસકં નામ, તદા હિસ્સ અત્તભાવો નઙ્ગલકોટિ વિય વઙ્કો હોતિ. તતો પરાનિ દસ મોમૂહદસકં નામ. તદા હિ સો મોમૂહો હોતિ, કતં કતં પમુસ્સતિ. તતો પરાનિ દસ સયનદસકં નામ, વસ્સસતિકો હિ સયનબહુલોવ હોતિ.

તત્રાયં યોગી એતેસં દસકાનં વસેન વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમતો તિલક્ખણં આરોપેતું ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘‘પઠમદસકે પવત્તરૂપં દુતિયદસકં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા તં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા. દુતિયદસકે…પે… નવમદસકે પવત્તરૂપં દસમદસકં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ. દસમદસકે પવત્તરૂપં પુનબ્ભવં અપ્પત્વા ઇધેવ નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા તમ્પિ અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ તિલક્ખણં આરોપેતિ.

૭૦૯. એવં દસકવસેન વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમતો તિલક્ખણં આરોપેત્વા પુન તદેવ વસ્સસતં પઞ્ચપઞ્ચવસ્સવસેન વીસતિકોટ્ઠાસે કત્વા વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમતો તિલક્ખણં આરોપેતિ. કથં? સો હિ ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘‘પઠમે વસ્સપઞ્ચકે પવત્તરૂપં દુતિયં વસ્સપઞ્ચકં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા તં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા. દુતિયે વસ્સપઞ્ચકે પવત્તરૂપં તતિયં…પે… એકૂનવીસતિમે વસ્સપઞ્ચકે પવત્તરૂપં વીસતિમં વસ્સપઞ્ચકં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ. વીસતિમે વસ્સપઞ્ચકે પવત્તરૂપં મરણતો પરં ગમનસમત્થં નામ નત્થિ, તસ્મા તમ્પિ અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ.

એવં વીસતિકોટ્ઠાસવસેન વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમતો તિલક્ખણં આરોપેત્વા પુન પઞ્ચવીસતિ કોટ્ઠાસે કત્વા ચતુન્નં ચતુન્નં વસ્સાનં વસેન આરોપેતિ. તતો તેત્તિંસ કોટ્ઠાસે કત્વા તિણ્ણં તિણ્ણં વસ્સાનં વસેન, પઞ્ઞાસ કોટ્ઠાસે કત્વા દ્વિન્નં દ્વિન્નં વસ્સાનં વસેન, સતં કોટ્ઠાસે કત્વા એકેકવસ્સવસેન. તતો એકં વસ્સં તયો કોટ્ઠાસે કત્વા વસ્સાનહેમન્તગિમ્હેસુ તીસુ ઉતૂસુ એકેકઉતુવસેન તસ્મિં વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમરૂપે તિલક્ખણં આરોપેતિ.

કથં? ‘‘વસ્સાને ચતુમાસં પવત્તરૂપં હેમન્તં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુદ્ધં. હેમન્તે પવત્તરૂપં ગિમ્હં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુદ્ધં. ગિમ્હે પવત્તરૂપં પુન વસ્સાનં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુદ્ધં, તસ્મા તં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ. એવં આરોપેત્વા પુન એકં વસ્સં છ કોટ્ઠાસે કત્વા – ‘‘વસ્સાને દ્વેમાસં પવત્તરૂપં સરદં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુદ્ધં. સરદે પવત્તરૂપં હેમન્તં. હેમન્તે પવત્તરૂપં સિસિરં. સિસિરે પવત્તરૂપં વસન્તં. વસન્તે પવત્તરૂપં ગિમ્હં. ગિમ્હે પવત્તરૂપં પુન વસ્સાનં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુદ્ધં, તસ્મા અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ એવં તસ્મિં વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમરૂપે તિલક્ખણં આરોપેતિ.

એવં આરોપેત્વા તતો કાળજુણ્હવસેન – ‘‘કાળે પવત્તરૂપં જુણ્હં અપ્પત્વા. જુણ્હે પવત્તરૂપં કાળં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુદ્ધં, તસ્મા અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ તિલક્ખણં આરોપેતિ. તતો રત્તિન્દિવવસેન – ‘‘રત્તિં પવત્તરૂપં દિવસં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુદ્ધં. દિવસં પવત્તરૂપમ્પિ રત્તિં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુદ્ધં, તસ્મા અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ તિલક્ખણં આરોપેતિ. તતો તદેવ રત્તિન્દિવં પુબ્બણ્હાદિવસેન છ કોટ્ઠાસે કત્વા – ‘‘પુબ્બણ્હે પવત્તરૂપં મજ્ઝન્હં અપ્પત્વા. મજ્ઝન્હે પવત્તરૂપં સાયન્હં. સાયન્હે પવત્તરૂપં પઠમયામં. પઠમયામે પવત્તરૂપં મજ્ઝિમયામં. મજ્ઝિમયામે પવત્તરૂપં પચ્છિમયામં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુદ્ધં. પચ્છિમયામે પવત્તરૂપં પુન પુબ્બણ્હં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુદ્ધં, તસ્મા અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ તિલક્ખણં આરોપેતિ.

૭૧૦. એવં આરોપેત્વા પુન તસ્મિંયેવ રૂપે અભિક્કમપટિક્કમઆલોકનવિલોકનસમિઞ્જનપસારણવસેન – ‘‘અભિક્કમે પવત્તરૂપં પટિક્કમં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ. પટિક્કમે પવત્તરૂપં આલોકનં. આલોકને પવત્તરૂપં વિલોકનં. વિલોકને પવત્તરૂપં સમિઞ્જનં. સમિઞ્જને પવત્તરૂપં પસારણં અપ્પત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ. તસ્મા અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ તિલક્ખણં આરોપેતિ.

તતો એકપદવારં ઉદ્ધરણ અતિહરણવીતિહરણવોસ્સજ્જનસન્નિક્ખેપનસન્નિરુમ્ભનવસેન છ કોટ્ઠાસે કરોતિ.

તત્થ ઉદ્ધરણં નામ પાદસ્સ ભૂમિતો ઉક્ખિપનં. અતિહરણં નામ પુરતો હરણં. વીતિહરણં નામ ખાણુકણ્ટકદીઘજાતિઆદીસુ કિઞ્ચિદેવ દિસ્વા ઇતો ચિતો ચ પાદસઞ્ચારણં. વોસ્સજ્જનં નામ પાદસ્સ હેટ્ઠા ઓરોપનં. સન્નિક્ખેપનં નામ પથવીતલે ઠપનં. સન્નિરુમ્ભનં નામ પુન પાદુદ્ધરણકાલે પાદસ્સ પથવિયા સદ્ધિં અભિનિપ્પીળનં. તત્થ ઉદ્ધરણે પથવીધાતુ આપોધાતૂતિ દ્વે ધાતુયો ઓમત્તા હોન્તિ મન્દા, ઇતરા દ્વે અધિમત્તા હોન્તિ બલવતિયો. તથા અતિહરણવીતિહરણેસુ. વોસ્સજ્જને તેજોધાતુ વાયોધાતૂતિ દ્વે ધાતુયો ઓમત્તા હોન્તિ મન્દા, ઇતરા દ્વે અધિમત્તા હોન્તિ બલવતિયો. તથા સન્નિક્ખેપનસન્નિરુમ્ભનેસુ. એવં છ કોટ્ઠાસે કત્વા તેસં વસેન તસ્મિં વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમરૂપે તિલક્ખણં આરોપેતિ.

કથં? સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘‘યા ઉદ્ધરણે પવત્તા ધાતુયો, યાનિ ચ તદુપાદાયરૂપાનિ, સબ્બે તે ધમ્મા અતિહરણં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુજ્ઝન્તિ, તસ્મા અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા. તથા અતિહરણે પવત્તા વીતિહરણં. વીતિહરણે પવત્તા વોસ્સજ્જનં. વોસ્સજ્જને પવત્તા સન્નિક્ખેપનં. સન્નિક્ખેપને પવત્તા સન્નિરુમ્ભનં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુજ્ઝન્તિ. ઇતિ તત્થ તત્થ ઉપ્પન્ના ઇતરં ઇતરં કોટ્ઠાસં અપ્પત્વા તત્થ તત્થેવ પબ્બં પબ્બં સન્ધિ સન્ધિ ઓધિ ઓધિ હુત્વા તત્તકપાલે પક્ખિત્તતિલા વિય તટતટાયન્તા સઙ્ખારા ભિજ્જન્તિ. તસ્મા અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા’’તિ. તસ્સેવં પબ્બપબ્બગતે સઙ્ખારે વિપસ્સતો રૂપસમ્મસનં સુખુમં હોતિ.

૭૧૧. સુખુમત્તે ચ પનસ્સ ઇદં ઓપમ્મં. એકો કિર દારુતિણુક્કાદીસુ કતપરિચયો અદિટ્ઠપુબ્બપદીપો પચ્ચન્તવાસિકો નગરમાગમ્મ અન્તરાપણે જલમાનં પદીપં દિસ્વા એકં પુરિસં પુચ્છિ અમ્ભો ‘‘કિં નામેતં એવં મનાપ’’ન્તિ? તમેનં સો આહ ‘‘કિમેત્થ મનાપં, પદીપો નામેસ તેલક્ખયેન વટ્ટિક્ખયેન ચ ગતમગ્ગોપિસ્સ ન પઞ્ઞાયિસ્સતી’’તિ. તમઞ્ઞો એવમાહ ‘‘ઇદં ઓળારિકં, ઇમિસ્સા હિ વટ્ટિયા અનુપુબ્બેન ડય્હમાનાય તતિયભાગે તતિયભાગે જાલા ઇતરીતરં પદેસં અપ્પત્વાવ નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ. તમઞ્ઞો એવમાહ ‘‘ઇદમ્પિ ઓળારિકં, ઇમિસ્સા હિ અઙ્ગુલઙ્ગુલન્તરે અડ્ઢઙ્ગુલડ્ઢઙ્ગુલન્તરે તન્તુમ્હિ તન્તુમ્હિ અંસુમ્હિ અંસુમ્હિ જાલા ઇતરીતરં અંસું અપ્પત્વાવ નિરુજ્ઝિસ્સતિ. અંસું પન મુઞ્ચિત્વા ન સક્કા જાલં પઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ.

તત્થ ‘‘તેલક્ખયેન વટ્ટિક્ખયેન ચ પદીપસ્સ ગતમગ્ગોપિ ન પઞ્ઞાયિસ્સતી’’તિ પુરિસસ્સ ઞાણં વિય યોગિનો આદાનનિક્ખેપનતો વસ્સસતેન પરિચ્છિન્નરૂપે તિલક્ખણારોપનં. ‘‘વટ્ટિયા તતિયભાગે તતિયભાગે જાલા ઇતરીતરં પદેસં અપ્પત્વાવ નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ પુરિસસ્સ ઞાણં વિય યોગિનો વસ્સસતસ્સ તતિયકોટ્ઠાસપરિચ્છિન્ને વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમરૂપે તિલક્ખણારોપનં. ‘‘અઙ્ગુલઙ્ગુલન્તરે જાલા ઇતરીતરં અપ્પત્વાવ નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ પુરિસસ્સ ઞાણં વિય યોગિનો દસવસ્સ પઞ્ચવસ્સ ચતુવસ્સ તિવસ્સ દ્વિવસ્સ એકવસ્સ પરિચ્છિન્ને રૂપે તિલક્ખણારોપનં. ‘‘અડ્ઢઙ્ગુલડ્ઢઙ્ગુલન્તરે જાલા ઇતરીતરં અપ્પત્વાવ નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ પુરિસસ્સ ઞાણં વિય યોગિનો એકેકઉતુવસેન એકં વસ્સં તિધા, છધા ચ વિભજિત્વા ચતુમાસ-દ્વિમાસપરિચ્છિન્ને રૂપે તિલક્ખણારોપનં. ‘‘તન્તુમ્હિ તન્તુમ્હિ જાલા ઇતરીતરં અપ્પત્વાવ નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ પુરિસસ્સ ઞાણં વિય યોગિનો કાળજુણ્હવસેન, રત્તિન્દિવવસેન, એકરત્તિન્દિવં છ કોટ્ઠાસે કત્વા પુબ્બણ્હાદિવસેન ચ પરિચ્છિન્ને રૂપે તિલક્ખણારોપનં. ‘‘અંસુમ્હિ અંસુમ્હિ જાલા ઇતરીતરં અપ્પત્વાવ નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ પુરિસસ્સ ઞાણં વિય યોગિનો અભિક્કમાદિવસેન ચેવ ઉદ્ધરણાદીસુ ચ એકેકકોટ્ઠાસવસેન પરિચ્છિન્ને રૂપે તિલક્ખણારોપનન્તિ.

૭૧૨. સો એવં નાનાકારેહિ વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમરૂપે તિલક્ખણં આરોપેત્વા પુન તદેવ રૂપં વિસઙ્ખરિત્વા આહારમયાદિવસેન ચત્તારો કોટ્ઠાસે કત્વા એકેકકોટ્ઠાસે તિલક્ખણં આરોપેતિ. તત્રાસ્સ આહારમયં રૂપં છાતસુહિતવસેન પાકટં હોતિ. છાતકાલે સમુટ્ઠિતં રૂપં હિ ઝત્તં હોતિ કિલન્તં, ઝામખાણુકો વિય, અઙ્ગારપચ્છિયં નિલીનકાકો વિય ચ દુબ્બણ્ણં દુસ્સણ્ઠિતં. સુહિતકાલે સમુટ્ઠિતં ધાતં પીણિતં મુદુ સિનિદ્ધં ફસ્સવન્તં હોતિ. સો તં પરિગ્ગહેત્વા ‘‘છાતકાલે પવત્તરૂપં સુહિતકાલં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુજ્ઝતિ. સુહિતકાલે સમુટ્ઠિતમ્પિ છાતકાલં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા તં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ એવં તત્થ તિલક્ખણં આરોપેતિ.

૭૧૩. ઉતુમયં સીતુણ્હવસેન પાકટં હોતિ. ઉણ્હકાલે સમુટ્ઠિતં રૂપં હિ ઝત્તં હોતિ કિલન્તં દુબ્બણ્ણં. સીતઉતુના સમુટ્ઠિતં રૂપં ધાતં પીણિતં સિનિદ્ધં હોતિ. સો તં પરિગ્ગહેત્વા ‘‘ઉણ્હકાલે પવત્તરૂપં સીતકાલં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુજ્ઝતિ. સીતકાલે પવત્તરૂપં ઉણ્હકાલં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા તં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ એવં તત્થ તિલક્ખણં આરોપેતિ.

૭૧૪. કમ્મજં આયતનદ્વારવસેન પાકટં હોતિ. ચક્ખુદ્વારસ્મિં હિ ચક્ખુકાયભાવદસકવસેન તિંસ કમ્મજરૂપાનિ, ઉપત્થમ્ભકાનિ પન તેસં ઉતુચિત્તાહારસમુટ્ઠાનાનિ ચતુવીસતીતિ ચતુપણ્ણાસ હોન્તિ. તથા સોતઘાનજિવ્હાદ્વારેસુ. કાયદ્વારે કાયભાવદસકવસેન ચેવ ઉતુસમુટ્ઠાનાદિવસેન ચ ચતુચત્તાલીસ. મનોદ્વારે હદયવત્થુકાયભાવદસકવસેન ચેવ ઉતુસમુટ્ઠાનાદિવસેન ચ ચતુપણ્ણાસમેવ.

સો સબ્બમ્પિ તં રૂપં પરિગ્ગહેત્વા ‘‘ચક્ખુદ્વારે પવત્તરૂપં સોતદ્વારં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુજ્ઝતિ. સોતદ્વારે પવત્તરૂપં ઘાનદ્વારં. ઘાનદ્વારે પવત્તરૂપં જિવ્હાદ્વારં. જિવ્હાદ્વારે પવત્તરૂપં કાયદ્વારં. કાયદ્વારે પવત્તરૂપં મનોદ્વારં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા તં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ એવં તત્થ તિલક્ખણં આરોપેતિ.

૭૧૫. ચિત્તસમુટ્ઠાનં સોમનસ્સિતદોમનસ્સિતવસેન પાકટં હોતિ, સોમનસ્સિતકાલે ઉપ્પન્નં હિ રૂપં સિનિદ્ધં મુદુ પીણિતં ફસ્સવન્તં હોતિ. દોમનસ્સિતકાલે ઉપ્પન્નં ઝત્તં કિલન્તં દુબ્બણ્ણં હોતિ. સો તં પરિગ્ગહેત્વા ‘‘સોમનસ્સિતકાલે પવત્તરૂપં દોમનસ્સિતકાલં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુજ્ઝતિ. દોમનસ્સિતકાલે પવત્તરૂપં સોમનસ્સિતકાલં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા તં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ એવં તત્થ તિલક્ખણં આરોપેતિ.

તસ્સેવં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં પરિગ્ગહેત્વા તત્થ તિલક્ખણં આરોપયતો અયમત્થો પાકટો હોતિ –

જીવિતં અત્તભાવો ચ, સુખદુક્ખા ચ કેવલા;

એકચિત્તસમાયુત્તા, લહુસો વત્તતે ખણો.

ચુલ્લાસીતિ સહસ્સાનિ, કપ્પં તિટ્ઠન્તિ યે મરૂ;

ન ત્વેવ તેપિ તિટ્ઠન્તિ, દ્વીહિ ચિત્તેહિ સમોહિતા.

યે નિરુદ્ધા મરન્તસ્સ, તિટ્ઠમાનસ્સ વા ઇધ;

સબ્બેવ સદિસા ખન્ધા, ગતા અપ્પટિસન્ધિકા.

અનન્તરા ચ યે ભગ્ગા, યે ચ ભગ્ગા અનાગતે;

તદન્તરા નિરુદ્ધાનં, વેસમં નત્થિ લક્ખણે.

અનિબ્બત્તેન ન જાતો, પચ્ચુપ્પન્નેન જીવતિ;

ચિત્તભઙ્ગા મતો લોકો, પઞ્ઞત્તિ પરમત્થિયા.

અનિધાનગતા ભગ્ગા, પુઞ્જો નત્થિ અનાગતે;

નિબ્બત્તા યેપિ તિટ્ઠન્તિ, આરગ્ગે સાસપૂપમા.

નિબ્બત્તાનઞ્ચ ધમ્માનં, ભઙ્ગો નેસં પુરક્ખતો;

પલોકધમ્મા તિટ્ઠન્તિ, પુરાણેહિ અમિસ્સિતા.

અદસ્સનતો આયન્તિ, ભગ્ગા ગચ્છન્તુદસ્સનં;

વિજ્જુપ્પાદોવ આકાસે, ઉપ્પજ્જન્તિ વયન્તિ ચાતિ. (મહાનિ. ૧૦);

૭૧૬. એવં આહારમયાદીસુ તિલક્ખણં આરોપેત્વા પુન ધમ્મતારૂપે તિલક્ખણં આરોપેતિ. ધમ્મતારૂપં નામ બહિદ્ધા અનિન્દ્રિયબદ્ધં અયલોહતિપુસીસસુવણ્ણરજતમુત્તામણિવેળુરિયસઙ્ખસિલાપવાળલોહિતઙ્ગમસારગલ્લભૂમિપાસાણપબ્બતતિણરુક્ખલતાદિભેદં વિવટ્ટકપ્પતો પટ્ઠાય ઉપ્પજ્જનકરૂપં. તદસ્સ અસોકઙ્કુરાદિવસેન પાકટં હોતિ.

અસોકઙ્કુરં હિ આદિતોવ તનુરત્તં હોતિ, તતો દ્વીહતીહચ્ચયેન ઘનરત્તં, પુન દ્વીહતીહચ્ચયેન મન્દરત્તં, તતો તરુણપલ્લવવણ્ણં, તતો પરિણતપલ્લવવણ્ણં, તતો હરિતપણ્ણવણ્ણં. તતો નીલપણ્ણવણ્ણં. તતો નીલપણ્ણવણ્ણકાલતો પટ્ઠાય સભાગરૂપસન્તતિમનુપ્પબન્ધાપયમાનં સંવચ્છરમત્તેન પણ્ડુપલાસં હુત્વા વણ્ટતો છિજ્જિત્વા પતતિ.

સો તં પરિગ્ગહેત્વા ‘‘તનુરત્તકાલે પવત્તરૂપં ઘનરત્તકાલં અપ્પત્વા નિરુજ્ઝતિ. ઘનરત્તકાલે પવત્તરૂપં મન્દરત્તકાલં. મન્દરત્તકાલે પવત્તરૂપં તરુણપલ્લવવણ્ણકાલં. તરુણપલ્લવવણ્ણકાલે પવત્તં પરિણતપલ્લવવણ્ણકાલં. પરિણતપલ્લવવણ્ણકાલે પવત્તં હરિતપણ્ણવણ્ણકાલં. હરિતપણ્ણકાલે પવત્તં નીલપણ્ણવણ્ણકાલં. નીલપણ્ણવણ્ણકાલે પવત્તં પણ્ડુપલાસકાલં. પણ્ડુપલાસકાલે પવત્તં વણ્ટતો છિજ્જિત્વા પતનકાલં અપ્પત્વાવ નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા તં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ તિલક્ખણં આરોપેતિ, એવં તત્થ તિલક્ખણં આરોપેત્વા ઇમિના નયેન સબ્બમ્પિ ધમ્મતારૂપં સમ્મસતિ.

એવં તાવ રૂપસત્તકવસેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસતિ.

અરૂપસત્તકસમ્મસનકથા

૭૧૭. યં પન વુત્તં ‘‘અરૂપસત્તકવસેના’’તિ, તત્થ અયં માતિકા – કલાપતો, યમકતો, ખણિકતો, પટિપાટિતો, દિટ્ઠિઉગ્ઘાટનતો, માનસમુગ્ઘાટનતો, નિકન્તિપરિયાદાનતોતિ.

તત્થ કલાપતોતિ ફસ્સપઞ્ચમકા ધમ્મા. કથં કલાપતો સમ્મસતીતિ? ઇધ ભિક્ખુ ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘‘યે ઇમે ‘કેસા અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા’તિ સમ્મસને ઉપ્પન્ના ફસ્સપઞ્ચમકા ધમ્મા, યે ચ ‘લોમા…પે… મત્થલુઙ્ગં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’તિ સમ્મસને ઉપ્પન્ના ફસ્સપઞ્ચમકા ધમ્મા, સબ્બે તે ઇતરીતરં અપ્પત્વા પબ્બંપબ્બં ઓધિઓધિ હુત્વા તત્તકપાલે પક્ખિત્તતિલા વિય તટતટાયન્તા વિનટ્ઠા, તસ્મા અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા’’તિ. અયં તાવ વિસુદ્ધિકથાયં નયો.

અરિયવંસકથાયં પન ‘‘હેટ્ઠા રૂપસત્તકે સત્તસુ ઠાનેસુ ‘રૂપં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’તિ પવત્તં ચિત્તં અપરેન ચિત્તેન ‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’તિ સમ્મસન્તો ‘કલાપતો સમ્મસતી’તિ’’ વુત્તં, તં યુત્તતરં. તસ્મા સેસાનિપિ તેનેવ નયેન વિભજિસ્સામ.

૭૧૮. યમકતોતિ ઇધ ભિક્ખુ આદાનનિક્ખેપરૂપં ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સમ્મસિત્વા તમ્પિ ચિત્તં અપરેન ચિત્તેન ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સમ્મસતિ. વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમરૂપં, આહારમયં, ઉતુમયં, કમ્મજં, ચિત્તસમુટ્ઠાનં, ધમ્મતારૂપં ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સમ્મસિત્વા તમ્પિ ચિત્તં અપરેન ચિત્તેન ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સમ્મસતિ. એવં યમકતો સમ્મસતિ નામ.

૭૧૯. ખણિકતોતિ ઇધ ભિક્ખુ આદાનનિક્ખેપરૂપં ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સમ્મસિત્વા તં પઠમચિત્તં દુતિયચિત્તેન, દુતિયં તતિયેન, તતિયં ચતુત્થેન, ચતુત્થં પઞ્ચમેન ‘‘એતમ્પિ અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સમ્મસતિ. વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમરૂપં, આહારમયં, ઉતુમયં, કમ્મજં, ચિત્તસમુટ્ઠાનં, ધમ્મતારૂપં ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સમ્મસિત્વા તં પઠમચિત્તં દુતિયચિત્તેન, દુતિયં તતિયેન, તતિયં ચતુત્થેન, ચતુત્થં પઞ્ચમેન ‘‘એતમ્પિ અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સમ્મસતિ. એવં રૂપપરિગ્ગાહકચિત્તતો પટ્ઠાય ચત્તારિ ચત્તારિ ચિત્તાનિ સમ્મસન્તો ખણિકતો સમ્મસતિ નામ.

૭૨૦. પટિપાટિતોતિ આદાનનિક્ખેપરૂપં ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સમ્મસિત્વા તં પઠમચિત્તં દુતિયચિત્તેન, દુતિયં તતિયેન, તતિયં ચતુત્થેન…પે… દસમં એકાદસમેન ‘‘એતમ્પિ અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સમ્મસતિ. વયોવુડ્ઢત્થઙ્ગમરૂપં, આહારમયં, ઉતુમયં, કમ્મજં, ચિત્તસમુટ્ઠાનં, ધમ્મતારૂપં ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ સમ્મસિત્વા તં પઠમચિત્તં દુતિયચિત્તેન, દુતિયં તતિયેન, તતિયં ચતુત્થેન…પે… દસમં એકાદસમેન ‘‘એતમ્પિ અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ એવં વિપસ્સના પટિપાટિયા સકલમ્પિ દિવસભાગં સમ્મસિતું વટ્ટેય્ય. યાવ દસમચિત્તસમ્મસના પન રૂપકમ્મટ્ઠાનમ્પિ અરૂપકમ્મટ્ઠાનમ્પિ પગુણં હોતિ. તસ્મા દસમેયેવ ઠપેતબ્બન્તિ વુત્તં. એવં સમ્મસન્તો પટિપાટિતો સમ્મસતિ નામ.

૭૨૧. દિટ્ઠિઉગ્ઘાટનતો માનઉગ્ઘાટનતો નિકન્તિપરિયાદાનતોતિ ઇમેસુ તીસુ વિસું સમ્મસનનયો નામ નત્થિ. યં પનેતં હેટ્ઠા રૂપં, ઇધ ચ અરૂપં પરિગ્ગહિતં, તં પસ્સન્તો રૂપારૂપતો ઉદ્ધં અઞ્ઞં સત્તં નામ ન પસ્સતિ. સત્તસ્સ અદસ્સનતો પટ્ઠાય સત્તસઞ્ઞા ઉગ્ઘાટિતા હોતિ. સત્તસઞ્ઞં ઉગ્ઘાટિતચિત્તેન સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હતો દિટ્ઠિ નુપ્પજ્જતિ. દિટ્ઠિયા અનુપ્પજ્જમાનાય દિટ્ઠિ ઉગ્ઘાટિતા નામ હોતિ. દિટ્ઠિઉગ્ઘાટિતચિત્તેન સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હતો માનો નુપ્પજ્જતિ. માને અનુપ્પજ્જન્તે માનો સમુગ્ઘાટિતો નામ હોતિ. માનસમુગ્ઘાટિતચિત્તેન સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હતો તણ્હા નુપ્પજ્જતિ. તણ્હાય અનુપ્પજ્જન્તિયા નિકન્તિ પરિયાદિણ્ણા નામ હોતીતિ ઇદં તાવ વિસુદ્ધિકથાયં વુત્તં.

અરિયવંસકથાયં પન ‘‘દિટ્ઠિઉગ્ઘાટનતો માનસમુગ્ઘાટનતો નિકન્તિપરિયાદાનતો’’તિ માતિકં ઠપેત્વા અયં નયો દસ્સિતો.

‘‘અહં વિપસ્સામિ, મમ વિપસ્સના’’તિ ગણ્હતો હિ દિટ્ઠિસમુગ્ઘાટનં નામ ન હોતિ. ‘‘સઙ્ખારાવ સઙ્ખારે વિપસ્સન્તિ સમ્મસન્તિ વવત્થપેન્તિ પરિગ્ગણ્હન્તિ પરિચ્છિન્દન્તી’’તિ ગણ્હતો પન દિટ્ઠિઉગ્ઘાટનં નામ હોતિ.

‘‘સુટ્ઠુ વિપસ્સામિ, મનાપં વિપસ્સામી’’તિ ગણ્હતો માનસમુગ્ઘાટો નામ ન હોતિ. ‘‘સઙ્ખારાવ સઙ્ખારે વિપસ્સન્તિ સમ્મસન્તિ વવત્થપેન્તિ પરિગ્ગણ્હન્તિ પરિચ્છિન્દન્તી’’તિ ગણ્હતો પન માનસમુગ્ઘાટો નામ હોતિ.

‘‘વિપસ્સિતું સક્કોમી’’તિ વિપસ્સનં અસ્સાદેન્તસ્સ નિકન્તિપરિયાદાનં નામ ન હોતિ. ‘‘સઙ્ખારાવ સઙ્ખારે વિપસ્સન્તિ સમ્મસન્તિ વવત્થપેન્તિ પરિગ્ગણ્હન્તિ પરિચ્છિન્દન્તી’’તિ ગણ્હતો પન નિકન્તિપરિયાદાનં નામ હોતિ.

સચે સઙ્ખારા અત્તા ભવેય્યું, અત્તાતિ ગહેતું વટ્ટેય્યું, અનત્તા ચ પન અત્તાતિ ગહિતા, તસ્મા તે અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તા, હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા, ઉપ્પાદવયપટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખાતિ પસ્સતો દિટ્ઠિઉગ્ઘાટનં નામ હોતિ.

સચે સઙ્ખારા નિચ્ચા ભવેય્યું, નિચ્ચાતિ ગહેતું વટ્ટેય્યું, અનિચ્ચા ચ પન નિચ્ચાતિ ગહિતા, તસ્મા તે હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા, ઉપ્પાદવયપટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખા, અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તાતિ પસ્સતો માનસમુગ્ઘાટો નામ હોતિ.

સચે સઙ્ખારા સુખા ભવેય્યું, સુખાતિ ગહેતું વટ્ટેય્યું, દુક્ખા ચ પન સુખાતિ ગહિતા, તસ્મા તે ઉપ્પાદવયપટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખા, હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા, અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તાતિ પસ્સતો નિકન્તિપરિયાદાનં નામ હોતિ.

એવં સઙ્ખારે અનત્તતો પસ્સન્તસ્સ દિટ્ઠિસમુગ્ઘાટનં નામ હોતિ. અનિચ્ચતો પસ્સન્તસ્સ માનસમુગ્ઘાટનં નામ હોતિ. દુક્ખતો પસ્સન્તસ્સ નિકન્તિપરિયાદાનં નામ હોતિ. ઇતિ અયં વિપસ્સના અત્તનો અત્તનો ઠાનેયેવ તિટ્ઠતીતિ.

એવં અરૂપસત્તકવસેનાપિ તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસતિ. એત્તાવતા પનસ્સ રૂપકમ્મટ્ઠાનમ્પિ અરૂપકમ્મટ્ઠાનમ્પિ પગુણં હોતિ.

૭૨૨. સો એવં પગુણરૂપારૂપકમ્મટ્ઠાનો યા ઉપરિ ભઙ્ગાનુપસ્સનતો પટ્ઠાય પહાનપરિઞ્ઞાવસેન સબ્બાકારતો પત્તબ્બા અટ્ઠારસ મહાવિપસ્સના, તાસં ઇધેવ તાવ એકદેસં પટિવિજ્ઝન્તો તપ્પટિપક્ખે ધમ્મે પજહતિ.

અટ્ઠારસ મહાવિપસ્સના નામ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિકા પઞ્ઞા. યાસુ અનિચ્ચાનુપસ્સનં ભાવેન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતિ, દુક્ખાનુપસ્સનં ભાવેન્તો સુખસઞ્ઞં પજહતિ, અનત્તાનુપસ્સનં ભાવેન્તો અત્તસઞ્ઞં પજહતિ, નિબ્બિદાનુપસ્સનં ભાવેન્તો નન્દિં પજહતિ, વિરાગાનુપસ્સનં ભાવેન્તો રાગં પજહતિ, નિરોધાનુપસ્સનં ભાવેન્તો સમુદયં પજહતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનં ભાવેન્તો આદાનં પજહતિ, ખયાનુપસ્સનં ભાવેન્તો ઘનસઞ્ઞં પજહતિ, વયાનુપસ્સનં ભાવેન્તો આયૂહનં પજહતિ, વિપરિણામાનુપસ્સનં ભાવેન્તો ધુવસઞ્ઞં પજહતિ, અનિમિત્તાનુપસ્સનં ભાવેન્તો નિમિત્તં પજહતિ, અપ્પણિહિતાનુપસ્સનં ભાવેન્તો પણિધિં પજહતિ, સુઞ્ઞતાનુપસ્સનં ભાવેન્તો અભિનિવેસં પજહતિ, અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનં ભાવેન્તો સારાદાનાભિનિવેસં પજહતિ, યથાભૂતઞાણદસ્સનં ભાવેન્તો સમ્મોહાભિનિવેસં પજહતિ, આદીનવાનુપસ્સનં ભાવેન્તો આલયાભિનિવેસં પજહતિ, પટિસઙ્ખાનુપસ્સનં ભાવેન્તો અપ્પટિસઙ્ખં પજહતિ, વિવટ્ટાનુપસ્સનં ભાવેન્તો સંયોગાભિનિવેસં પજહતિ.

તાસુ યસ્મા ઇમિના અનિચ્ચાદિલક્ખણત્તયવસેન સઙ્ખારા દિટ્ઠા, તસ્મા અનિચ્ચ-દુક્ખ-અનત્તાનુપસ્સના પટિવિદ્ધા હોન્તિ. યસ્મા ચ ‘‘યા ચ અનિચ્ચાનુપસ્સના યા ચ અનિમિત્તાનુપસ્સના, ઇમે ધમ્મા એકત્થા, બ્યઞ્જનમેવ નાનં’’. તથા ‘‘યા ચ દુક્ખાનુપસ્સના યા ચ અપ્પણિહિતાનુપસ્સના, ઇમે ધમ્મા એકત્થા, બ્યઞ્જનમેવ નાનં’’. ‘‘યા ચ અનત્તાનુપસ્સના યા ચ સુઞ્ઞતાનુપસ્સના, ઇમે ધમ્મા એકત્થા, બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૭) વુત્તં. તસ્મા તાપિ પટિવિદ્ધા હોન્તિ.

અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સના પન સબ્બાપિ વિપસ્સના. યથાભૂતઞાણદસ્સનં કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિયા એવ સઙ્ગહિતં. ઇતિ ઇદમ્પિ દ્વયં પટિવિદ્ધમેવ હોતિ. સેસેસુ વિપસ્સનાઞાણેસુ કિઞ્ચિ પટિવિદ્ધં, કિઞ્ચિ અપ્પટિવિદ્ધં, તેસં વિભાગં પરતો આવિકરિસ્સામ.

યદેવ હિ પટિવિદ્ધં, તં સન્ધાય ઇદં વુત્તં ‘‘એવં પગુણરૂપારૂપકમ્મટ્ઠાનો યા ઉપરિ ભઙ્ગાનુપસ્સનતો પટ્ઠાય પહાનપરિઞ્ઞાવસેન સબ્બાકારતો પત્તબ્બા અટ્ઠારસ મહાવિપસ્સના. તાસં ઇધેવ તાવ એકદેસં પટિવિજ્ઝન્તો તપ્પટિપક્ખે ધમ્મે પજહતી’’તિ.

ઉદયબ્બયઞાણકથા

૭૨૩. સો એવં અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિપટિપક્ખાનં નિચ્ચસઞ્ઞાદીનં પહાનેન વિસુદ્ધઞાણો સમ્મસનઞાણસ્સ પારં ગન્ત્વા, યં તં સમ્મસનઞાણાનન્તરં ‘‘પચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં વિપરિણામાનુપસ્સને પઞ્ઞા ઉદયબ્બયાનુપસ્સને ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. માતિકા ૧.૬) ઉદયબ્બયાનુપસ્સનં વુત્તં, તસ્સ અધિગમાય યોગં આરભતિ. આરભમાનો ચ સઙ્ખેપતો તાવ આરભતિ. તત્રાયં પાળિ –

‘‘કથં પચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં વિપરિણામાનુપસ્સને પઞ્ઞા ઉદયબ્બયાનુપસ્સને ઞાણં? જાતં રૂપં પચ્ચુપ્પન્નં, તસ્સ નિબ્બત્તિલક્ખણં ઉદયો, વિપરિણામલક્ખણં વયો, અનુપસ્સના ઞાણં. જાતા વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં… જાતં ચક્ખુ…પે… જાતો ભવો પચ્ચુપ્પન્નો, તસ્સ નિબ્બત્તિલક્ખણં ઉદયો, વિપરિણામલક્ખણં વયો, અનુપસ્સના ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૪૯).

સો ઇમિના પાળિનયેન જાતસ્સ નામરૂપસ્સ નિબ્બત્તિલક્ખણં જાતિં ઉપ્પાદં અભિનવાકારં ‘‘ઉદયો’’તિ, વિપરિણામલક્ખણં ખયં ભઙ્ગં ‘‘વયો’’તિ સમનુપસ્સતિ. સો એવં પજાનાતિ ‘‘ઇમસ્સ નામરૂપસ્સ ઉપ્પત્તિતો પુબ્બે અનુપ્પન્નસ્સ રાસિ વા નિચયો વા નત્થિ, ઉપ્પજ્જમાનસ્સાપિ રાસિતો વા નિચયતો વા આગમનં નામ નત્થિ, નિરુજ્ઝમાનસ્સાપિ દિસાવિદિસાગમનં નામ નત્થિ, નિરુદ્ધસ્સાપિ એકસ્મિં ઠાને રાસિતો નિચયતો નિધાનતો અવટ્ઠાનં નામ નત્થિ. યથા પન વીણાય વાદિયમાનાય ઉપ્પન્નસદ્દસ્સ નેવ ઉપ્પત્તિતો પુબ્બે સન્નિચયો અત્થિ, ન ઉપ્પજ્જમાનો સન્નિચયતો આગતો, ન નિરુજ્ઝમાનસ્સ દિસાવિદિસાગમનં અત્થિ, ન નિરુદ્ધો કત્થચિ સન્નિચિતો તિટ્ઠતિ, અથ ખો વીણઞ્ચ ઉપવીણઞ્ચ પુરિસસ્સ ચ તજ્જં વાયામં પટિચ્ચ અહુત્વા સમ્ભોતિ, હુત્વા પટિવેતિ. એવં સબ્બેપિ રૂપારૂપિનો ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’’તિ.

૭૨૪. એવં સઙ્ખેપતો ઉદયબ્બયમનસિકારં કત્વા પુન યાનિ એતસ્સેવ ઉદયબ્બયઞાણસ્સ વિભઙ્ગે –

‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. તણ્હાસમુદયા… કમ્મસમુદયા… આહારસમુદયા રૂપસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ.

‘‘અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધોતિ પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. તણ્હાનિરોધા… કમ્મનિરોધા… આહારનિરોધા રૂપનિરોધોતિ પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સન્તોપિ ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ’’ (પટિ. મ. ૧.૫૦).

તથા ‘‘અવિજ્જાસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. તણ્હાસમુદયા… કમ્મસમુદયા… ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયોતિ પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ. અવિજ્જાનિરોધા… તણ્હાનિરોધા… કમ્મનિરોધા… ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધોતિ પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ’’ (પટિ. મ. ૧.૫૦).

વેદનાક્ખન્ધસ્સ વિય ચ સઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણક્ખન્ધાનં. અયં પન વિસેસો, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ ફસ્સટ્ઠાને ‘‘નામરૂપસમુદયા, નામરૂપનિરોધા’’તિ –

એવં એકેકસ્સ ખન્ધસ્સ ઉદયબ્બયદસ્સને દસ દસ કત્વા પઞ્ઞાસ લક્ખણાનિ વુત્તાનિ. તેસં વસેન એવમ્પિ રૂપસ્સ ઉદયો એવમ્પિ રૂપસ્સ વયો, એવમ્પિ રૂપં ઉદેતિ, એવમ્પિ રૂપં વેતીતિ પચ્ચયતો ચેવ ખણતો ચ વિત્થારેન મનસિકારં કરોતિ.

૭૨૫. તસ્સેવં મનસિકરોતો ‘‘ઇતિ કિરિમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’’તિ ઞાણં વિસદતરં હોતિ. તસ્સેવં પચ્ચયતો ચેવ ખણતો ચ દ્વેધા ઉદયબ્બયં પસ્સતો સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદનયલક્ખણભેદા પાકટા હોન્તિ.

૭૨૬. યઞ્હિ સો અવિજ્જાદિસમુદયા ખન્ધાનં સમુદયં, અવિજ્જાદિનિરોધા ચ ખન્ધાનં નિરોધં પસ્સતિ, ઇદમસ્સ પચ્ચયતો ઉદયબ્બયદસ્સનં. યં પન નિબ્બત્તિલક્ખણવિપરિણામલક્ખણાનિ પસ્સન્તો ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં પસ્સતિ, ઇદમસ્સ ખણતો ઉદયબ્બયદસ્સનં, ઉપ્પત્તિક્ખણેયેવ હિ નિબ્બત્તિલક્ખણં. ભઙ્ગક્ખણે ચ વિપરિણામલક્ખણં.

૭૨૭. ઇચ્ચસ્સેવં પચ્ચયતો ચેવ ખણતો ચ દ્વેધા ઉદયબ્બયં પસ્સતો પચ્ચયતો ઉદયદસ્સનેન સમુદયસચ્ચં પાકટં હોતિ જનકાવબોધતો. ખણતો ઉદયદસ્સનેન દુક્ખસચ્ચં પાકટં હોતિ જાતિદુક્ખાવબોધતો. પચ્ચયતો વયદસ્સનેન નિરોધસચ્ચં પાકટં હોતિ પચ્ચયાનુપ્પાદેન પચ્ચયવતં અનુપ્પાદાવબોધતો. ખણતો વયદસ્સનેન દુક્ખસચ્ચમેવ પાકટં હોતિ મરણદુક્ખાવબોધતો. યઞ્ચસ્સ ઉદયબ્બયદસ્સનં, મગ્ગોવાયં લોકિકોતિ મગ્ગસચ્ચં પાકટં હોતિ તત્ર સમ્મોહવિઘાતતો.

૭૨૮. પચ્ચયતો ચસ્સ ઉદયદસ્સનેન અનુલોમો પટિચ્ચસમુપ્પાદો પાકટો હોતિ, ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૪; સં. નિ. ૨.૨૧; ઉદા. ૧) અવબોધતો. પચ્ચયતો વયદસ્સનેન પટિલોમો પટિચ્ચસમુપ્પાદો પાકટો હોતિ, ‘‘ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૬; સં. નિ. ૨.૨૧; ઉદા. ૨) અવબોધતો. ખણતો પન ઉદયબ્બયદસ્સનેન પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ધમ્મા પાકટા હોન્તિ સઙ્ખતલક્ખણાવબોધતો. ઉદયબ્બયવન્તો હિ સઙ્ખતા, તે ચ પટિચ્ચસમુપ્પન્નાતિ.

૭૨૯. પચ્ચયતો ચસ્સ ઉદયદસ્સનેન એકત્તનયો પાકટો હોતિ હેતુફલસમ્બન્ધેન સન્તાનસ્સ અનુપચ્છેદાવબોધતો. અથ સુટ્ઠુતરં ઉચ્છેદદિટ્ઠિં પજહતિ. ખણતો ઉદયદસ્સનેન નાનત્તનયો પાકટો હોતિ નવનવાનં ઉપ્પાદાવબોધતો. અથ સુટ્ઠુતરં સસ્સતદિટ્ઠિં પજહતિ. પચ્ચયતો ચસ્સ ઉદયબ્બયદસ્સનેન અબ્યાપારનયો પાકટો હોતિ ધમ્માનં અવસવત્તિભાવાવબોધતો. અથ સુટ્ઠુતરં અત્તદિટ્ઠિં પજહતિ. પચ્ચયતો પન ઉદયદસ્સનેન એવંધમ્મતાનયો પાકટો હોતિ પચ્ચયાનુરૂપેન ફલસ્સ ઉપ્પાદાવબોધતો. અથ સુટ્ઠુતરં અકિરિયદિટ્ઠિં પજહતિ.

૭૩૦. પચ્ચયતો ચસ્સ ઉદયદસ્સનેન અનત્તલક્ખણં પાકટં હોતિ ધમ્માનં નિરીહકત્તપચ્ચયપટિબદ્ધવુત્તિતાવબોધતો. ખણતો ઉદયબ્બયદસ્સનેન અનિચ્ચલક્ખણં પાકટં હોતિ હુત્વા અભાવાવબોધતો, પુબ્બન્તાપરન્તવિવેકાવબોધતો ચ. દુક્ખલક્ખણમ્પિ પાકટં હોતિ ઉદયબ્બયેહિ પટિપીળનાવબોધતો. સભાવલક્ખણમ્પિ પાકટં હોતિ ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નાવબોધતો. સભાવલક્ખણે સઙ્ખતલક્ખણસ્સ તાવકાલિકત્તમ્પિ પાકટં હોતિ ઉદયક્ખણે વયસ્સ, વયક્ખણે ચ ઉદયસ્સ અભાવાવબોધતોતિ.

૭૩૧. તસ્સેવં પાકટીભૂતસચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદનયલક્ખણભેદસ્સ ‘‘એવં કિર નામિમે ધમ્મા અનુપ્પન્નપુબ્બા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના નિરુજ્ઝન્તી’’તિ નિચ્ચનવાવ હુત્વા સઙ્ખારા ઉપટ્ઠહન્તિ. ન કેવલઞ્ચ નિચ્ચનવા, સૂરિયુગ્ગમને ઉસ્સાવબિન્દુ વિય ઉદકબુબ્બુળો વિય ઉદકે દણ્ડરાજિ વિય આરગ્ગે સાસપો વિય વિજ્જુપ્પાદો વિય ચ પરિત્તટ્ઠાયિનો. માયામરીચિસુપિનન્તઅલાતચક્કગન્ધબ્બનગરફેણકદલિઆદયો વિય અસ્સારા નિસ્સારાતિ ચાપિ ઉપટ્ઠહન્તિ.

એત્તાવતાનેન ‘‘વયધમ્મમેવ ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ વયં ઉપેતી’’તિ ઇમિના આકારેન સમપઞ્ઞાસ લક્ખણાનિ પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતં ઉદયબ્બયાનુપસ્સનં નામ તરુણવિપસ્સનાઞાણં અધિગતં હોતિ, યસ્સાધિગમા આરદ્ધવિપસ્સકોતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

વિપસ્સનુપક્કિલેસકથા