૧૯. કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિનિદ્દેસો

પચ્ચયપરિગ્ગહકથા

૬૭૮. એતસ્સેવ પન નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહણેન તીસુ અદ્ધાસુ કઙ્ખં વિતરિત્વા ઠિતં ઞાણં કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ નામ.

તં સમ્પાદેતુકામો ભિક્ખુ યથા નામ કુસલો ભિસક્કો રોગં દિસ્વા તસ્સ સમુટ્ઠાનં પરિયેસતિ. યથા વા પન અનુકમ્પકો પુરિસો દહરં કુમારં મન્દં ઉત્તાનસેય્યકં રથિકાય નિપન્નં દિસ્વા ‘‘કસ્સ નુ ખો અયં પુત્તકો’’તિ તસ્સ માતાપિતરો આવજ્જતિ, એવમેવ તસ્સ નામરૂપસ્સ હેતુપચ્ચયપરિયેસનં આપજ્જતિ.

સો આદિતોવ ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘‘ન તાવિધં નામરૂપં અહેતુકં, સબ્બત્થ સબ્બદા સબ્બેસઞ્ચ એકસદિસભાવાપત્તિતો, ન ઇસ્સરાદિહેતુકં, નામરૂપતો ઉદ્ધં ઇસ્સરાદીનં અભાવતો. યેપિ નામરૂપમત્તમેવ ઇસ્સરાદયોતિ વદન્તિ, તેસં ઇસ્સરાદિસઙ્ખાતનામરૂપસ્સ અહેતુકભાવપ્પત્તિતો. તસ્મા ભવિતબ્બમસ્સ હેતુપચ્ચયેહિ, કે નુ ખો તે’’તિ.

૬૭૯. સો એવં નામરૂપસ્સ હેતુપચ્ચયે આવજ્જેત્વા ઇમસ્સ તાવ રૂપકાયસ્સ એવં હેતુપચ્ચયે પરિગ્ગણ્હાતિ – ‘‘અયં કાયો નિબ્બત્તમાનો નેવ ઉપ્પલપદુમપુણ્ડરીકસોગન્ધિકાદીનં અબ્ભન્તરે નિબ્બત્તતિ, ન મણિમુત્તાહારાદીનં, અથ ખો આમાસયપક્કાસયાનં અન્તરે ઉદરપટલં પચ્છતો પિટ્ઠિકણ્ટકં પુરતો કત્વા અન્તઅન્તગુણપરિવારિતો સયમ્પિ દુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલો દુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલે પરમસમ્બાધે ઓકાસે પૂતિમચ્છપૂતિકુમ્માસઓળિગલ્લચન્દનિકાદીસુ કિમિવ નિબ્બત્તતિ. તસ્સેવં નિબ્બત્તમાનસ્સ ‘અવિજ્જા તણ્હા ઉપાદાનં કમ્મ’ન્તિ ઇમે ચત્તારો ધમ્મા નિબ્બત્તકત્તા હેતુ, આહારો ઉપત્થમ્ભકત્તા પચ્ચયોતિ પઞ્ચ ધમ્મા હેતુપચ્ચયા હોન્તિ. તેસુપિ અવિજ્જાદયો તયો ઇમસ્સ કાયસ્સ માતા વિય દારકસ્સ ઉપનિસ્સયા હોન્તિ. કમ્મં પિતા વિય પુત્તસ્સ જનકં. આહારો ધાતિ વિય દારકસ્સ સન્ધારકો’’તિ. એવં રૂપકાયસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહં કત્વા, પુન ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૪૩) નયેન નામકાયસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહં કરોતિ.

સો એવં પચ્ચયતો નામરૂપસ્સ પવત્તિં દિસ્વા યથા ઇદં એતરહિ, એવં અતીતેપિ અદ્ધાને પચ્ચયતો પવત્તિત્થ, અનાગતેપિ પચ્ચયતો પવત્તિસ્સતીતિ સમનુપસ્સતિ.

૬૮૦. તસ્સેવં સમનુપસ્સતો યા સા પુબ્બન્તં આરબ્ભ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાનં, ન નુ ખો અહોસિં અતીતમદ્ધાનં, કિં નુ ખો અહોસિં અતીતમદ્ધાનં, કથં નુ ખો અહોસિં અતીતમદ્ધાનં, કિં હુત્વા કિં અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) પઞ્ચવિધા વિચિકિચ્છા વુત્તા, યાપિ અપરન્તં આરબ્ભ ‘‘ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાનં, ન નુ ખો ભવિસ્સામિ અનાગતમદ્ધાનં, કિં નુ ખો ભવિસ્સામિ અનાગતમદ્ધાનં, કથં નુ ખો ભવિસ્સામિ અનાગતમદ્ધાનં, કિં હુત્વા કિં ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાન’’ન્તિ પઞ્ચવિધા વિચિકિચ્છા વુત્તા, યાપિ પચ્ચુપ્પન્નં આરબ્ભ ‘‘એતરહિ વા પન પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનં અજ્ઝત્તં કથંકથી હોતિ – અહં નુ ખોસ્મિ, નો નુ ખોસ્મિ, કિં નુ ખોસ્મિ, કથં નુ ખોસ્મિ, અયં નુ ખો સત્તો કુતો આગતો, સો કુહિં ગામી ભવિસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૮) છબ્બિધા વિચિકિચ્છા વુત્તા, સા સબ્બાપિ પહીયતિ.

૬૮૧. અપરો સાધારણાસાધારણવસેન દુવિધં નામસ્સ પચ્ચયં પસ્સતિ, કમ્માદિવસેન ચતુબ્બિધં રૂપસ્સ. દુવિધો હિ નામસ્સ પચ્ચયો સાધારણો અસાધારણો ચ. તત્થ ચક્ખાદીનિ છ દ્વારાનિ, રૂપાદીનિ છ આરમ્મણાનિ નામસ્સ સાધારણો પચ્ચયો, કુસલાદિભેદતો સબ્બપ્પકારસ્સાપિ તતો પવત્તિતો. મનસિકારાદિકો અસાધારણો. યોનિસો મનસિકારસદ્ધમ્મસ્સવનાદિકો હિ કુસલસ્સેવ હોતિ, વિપરીતો અકુસલસ્સ, કમ્માદિકો વિપાકસ્સ, ભવઙ્ગાદિકો કિરિયસ્સાતિ.

રૂપસ્સ પન કમ્મં ચિત્તં ઉતુ આહારોતિ અયં કમ્માદિકો ચતુબ્બિધો પચ્ચયો. તત્થ કમ્મં અતીતમેવ કમ્મસમુટ્ઠાનસ્સ રૂપસ્સ પચ્ચયો હોતિ. ચિત્તં ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ ઉપ્પજ્જમાનં. ઉતુઆહારા ઉતુઆહારસમુટ્ઠાનસ્સ ઠિતિક્ખણે પચ્ચયા હોન્તીતિ. એવમેવેકો નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહં કરોતિ.

સો એવં પચ્ચયતો નામરૂપસ્સ પવત્તિં દિસ્વા યથા ઇદં એતરહિ, એવં અતીતેપિ અદ્ધાને પચ્ચયતો પવત્તિત્થ, અનાગતેપિ પચ્ચયતો પવત્તિસ્સતીતિ સમનુપસ્સતિ. તસ્સેવં સમનુપસ્સતો વુત્તનયેનેવ તીસુપિ અદ્ધાસુ વિચિકિચ્છા પહીયતિ.

૬૮૨. અપરો તેસંયેવ નામરૂપસઙ્ખાતાનં સઙ્ખારાનં જરાપત્તિં જિણ્ણાનઞ્ચ ભઙ્ગં દિસ્વા ઇદં સઙ્ખારાનં જરામરણં નામ જાતિયા સતિ હોતિ, જાતિ ભવે સતિ, ભવો ઉપાદાને સતિ, ઉપાદાનં તણ્હાય સતિ, તણ્હા વેદનાય સતિ, વેદના ફસ્સે સતિ, ફસ્સો સળાયતને સતિ, સળાયતનં નામરૂપે સતિ, નામરૂપં વિઞ્ઞાણે સતિ, વિઞ્ઞાણં સઙ્ખારેસુ સતિ, સઙ્ખારા અવિજ્જાય સતીતિ એવં પટિલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદવસેન નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહં કરોતિ. અથસ્સ વુત્તનયેનેવ વિચિકિચ્છા પહીયતિ.

૬૮૩. અપરો ‘‘ઇતિ ખો અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ (સં. નિ. ૨.૨) પુબ્બે વિત્થારેત્વા દસ્સિતઅનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદવસેનેવ નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહં કરોતિ. અથસ્સ વુત્તનયેનેવ કઙ્ખા પહીયતિ.

૬૮૪. અપરો ‘‘પુરિમકમ્મભવસ્મિં મોહો અવિજ્જા, આયૂહના સઙ્ખારા, નિકન્તિ તણ્હા, ઉપગમનં ઉપાદાનં, ચેતના ભવોતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા પુરિમકમ્મભવસ્મિં ઇધ પટિસન્ધિયા પચ્ચયા, ઇધ પટિસન્ધિ વિઞ્ઞાણં, ઓક્કન્તિ નામરૂપં, પસાદો આયતનં, ફુટ્ઠો ફસ્સો, વેદયિતં વેદનાતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા ઇધૂપપત્તિભવસ્મિં પુરેકતસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયા. ઇધ પરિપક્કત્તા આયતનાનં મોહો અવિજ્જા…પે… ચેતના ભવોતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા ઇધ કમ્મભવસ્મિં આયતિં પટિસન્ધિયા પચ્ચયા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૪૭) એવં કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટવસેન નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહં કરોતિ.

૬૮૫. તત્થ ચતુબ્બિધં કમ્મં – દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં, ઉપપજ્જવેદનીયં, અપરાપરિયવેદનીયં, અહોસિકમ્મન્તિ. તેસુ એકજવનવીથિયં સત્તસુ ચિત્તેસુ કુસલા વા અકુસલા વા પઠમજવનચેતના દિટ્ઠિધમ્મવેદનીયકમ્મં નામ. તં ઇમસ્મિઞ્ઞેવ અત્તભાવે વિપાકં દેતિ. તથા અસક્કોન્તં પન ‘‘અહોસિકમ્મં નાહોસિ કમ્મવિપાકો, ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો, નત્થિ કમ્મવિપાકો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૪) ઇમસ્સ તિકસ્સ વસેન અહોસિકમ્મં નામ હોતિ. અત્થસાધિકા પન સત્તમજવનચેતના ઉપપજ્જવેદનીયકમ્મં નામ. તં અનન્તરે અત્તભાવે વિપાકં દેતિ. તથા અસક્કોન્તં વુત્તનયેનેવ અહોસિકમ્મં નામ હોતિ. ઉભિન્નં અન્તરે પઞ્ચ જવનચેતના અપરાપરિયવેદનીયકમ્મં નામ. તં અનાગતે યદા ઓકાસં લભતિ, તદા વિપાકં દેતિ. સતિ સંસારપ્પવત્તિયા અહોસિકમ્મં નામ ન હોતિ.

૬૮૬. અપરમ્પિ ચતુબ્બિધં કમ્મં – યં ગરુકં, યં બહુલં, યદાસન્નં, કટત્તા વા પન કમ્મન્તિ. તત્થ કુસલં વા હોતુ અકુસલં વા, ગરુકાગરુકેસુ યં ગરુકં માતુઘાતાદિકમ્મં વા મહગ્ગતકમ્મં વા, તદેવ પઠમં વિપચ્ચતિ. તથા બહુલાબહુલેસુપિ યં બહુલં હોતિ સુસીલ્યં વા દુસ્સીલ્યં વા, તદેવ પઠમં વિપચ્ચતિ. યદાસન્નં નામ મરણકાલે અનુસ્સરિતકમ્મં. યઞ્હિ આસન્નમરણો અનુસ્સરિતું સક્કોતિ, તેનેવ ઉપપજ્જતિ. એતેહિ પન તીહિ મુત્તં પુનપ્પુનં લદ્ધાસેવનં કટત્તા વા પન કમ્મં નામ હોતિ, તેસં અભાવે તં પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ.

૬૮૭. અપરમ્પિ ચતુબ્બિધં કમ્મં – જનકં, ઉપત્થમ્ભકં, ઉપપીળકં, ઉપઘાતકન્તિ. તત્થ જનકં નામ કુસલમ્પિ હોતિ અકુસલમ્પિ. તં પટિસન્ધિયમ્પિ પવત્તેપિ રૂપારૂપવિપાકક્ખન્ધે જનેતિ. ઉપત્થમ્ભકં પન વિપાકં જનેતું ન સક્કોતિ, અઞ્ઞેન કમ્મેન દિન્નાય પટિસન્ધિયા જનિતે વિપાકે ઉપ્પજ્જમાનકસુખદુક્ખં ઉપત્થમ્ભેતિ, અદ્ધાનં પવત્તેતિ. ઉપપીળકં અઞ્ઞેન કમ્મેન દિન્નાય પટિસન્ધિયા જનિતે વિપાકે ઉપ્પજ્જમાનકસુખદુક્ખં પીળેતિ બાધતિ, અદ્ધાનં પવત્તિતું ન દેતિ. ઉપઘાતકં પન સયં કુસલમ્પિ અકુસલમ્પિ સમાનં અઞ્ઞં દુબ્બલકમ્મં ઘાતેત્વા તસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતિ. એવં પન કમ્મેન કતે ઓકાસે તં વિપાકં ઉપ્પન્નં નામ વુચ્ચતિ.

ઇતિ ઇમેસં દ્વાદસન્નં કમ્માનં કમ્મન્તરઞ્ચેવ વિપાકન્તરઞ્ચ બુદ્ધાનં કમ્મવિપાકઞાણસ્સેવ યાથાવસરસતો પાકટં હોતિ, અસાધારણં સાવકેહિ. વિપસ્સકેન પન કમ્મન્તરઞ્ચ વિપાકન્તરઞ્ચ એકદેસતો જાનિતબ્બં. તસ્મા અયં મુખમત્તદસ્સનેન કમ્મવિસેસો પકાસિતોતિ.

૬૮૮. ઇતિ ઇમં દ્વાદસવિધં કમ્મં કમ્મવટ્ટે પક્ખિપિત્વા એવં એકો કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટવસેન નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહં કરોતિ. સો એવં કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટવસેન પચ્ચયતો નામરૂપસ્સ પવત્તિં દિસ્વા ‘‘યથા ઇદં એતરહિ, એવં અતીતેપિ અદ્ધાને કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટવસેન પચ્ચયતો પવત્તિત્થ, અનાગતેપિ કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટવસેનેવ પચ્ચયતો પવત્તિસ્સતી’’તિ. ઇતિ કમ્મઞ્ચેવ કમ્મવિપાકો ચ, કમ્મવટ્ટઞ્ચ વિપાકવટ્ટઞ્ચ, કમ્મપવત્તઞ્ચ વિપાકપવત્તઞ્ચ, કમ્મસન્તતિ ચ વિપાકસન્તતિ ચ, કિરિયા ચ કિરિયાફલઞ્ચ.

કમ્મા વિપાકા વત્તન્તિ, વિપાકો કમ્મસમ્ભવો;

કમ્મા પુનબ્ભવો હોતિ, એવં લોકો પવત્તતીતિ. –

સમનુપસ્સતિ. તસ્સેવં સમનુપસ્સતો યા સા પુબ્બન્તાદયો આરબ્ભ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહ’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તા સોળસવિધા વિચિકિચ્છા, સા સબ્બા પહીયતિ. સબ્બભવયોનિગતિટ્ઠિતિનિવાસેસુ હેતુફલસમ્બન્ધવસેન પવત્તમાનં નામરૂપમત્તમેવ ખાયતિ. સો નેવ કારણતો ઉદ્ધં કારકં પસ્સતિ, ન વિપાકપ્પવત્તિતો ઉદ્ધં વિપાકપટિસંવેદકં. કારણે પન સતિ ‘‘કારકો’’તિ, વિપાકપ્પવત્તિયા સતિ ‘‘પટિસંવેદકો’’તિ સમઞ્ઞામત્તેન પણ્ડિતા વોહરન્તિચ્ચેવસ્સ સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠં હોતિ.

૬૮૯. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘કમ્મસ્સ કારકો નત્થિ, વિપાકસ્સ ચ વેદકો;

સુદ્ધધમ્મા પવત્તન્તિ, એવેતં સમ્મદસ્સનં.

‘‘એવં કમ્મે વિપાકે ચ, વત્તમાને સહેતુકે;

બીજરુક્ખાદિકાનંવ, પુબ્બા કોટિ ન નાયતિ;

અનાગતેપિ સંસારે, અપ્પવત્તં ન દિસ્સતિ.

‘‘એતમત્થં અનઞ્ઞાય, તિત્થિયા અસયંવસી;

સત્તસઞ્ઞં ગહેત્વાન, સસ્સતુચ્છેદદસ્સિનો;

દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિં ગણ્હન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધિતા.

‘‘દિટ્ઠિબન્ધનબદ્ધા તે, તણ્હાસોતેન વુય્હરે;

તણ્હાસોતેન વુય્હન્તા, ન તે દુક્ખા પમુચ્ચરે.

‘‘એવમેતં અભિઞ્ઞાય, ભિક્ખુ બુદ્ધસ્સ સાવકો;

ગમ્ભીરં નિપુણં સુઞ્ઞં, પચ્ચયં પટિવિજ્ઝતિ.

‘‘કમ્મં નત્થિ વિપાકમ્હિ, પાકો કમ્મે ન વિજ્જતિ;

અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉભો સુઞ્ઞા, ન ચ કમ્મં વિના ફલં.

‘‘યથા ન સૂરિયે અગ્ગિ, ન મણિમ્હિ ન ગોમયે;

ન તેસં બહિ સો અત્થિ, સમ્ભારેહિ ચ જાયતિ.

‘‘તથા ન અન્તો કમ્મસ્સ, વિપાકો ઉપલબ્ભતિ;

બહિદ્ધાપિ ન કમ્મસ્સ, ન કમ્મં તત્થ વિજ્જતિ.

‘‘ફલેન સુઞ્ઞં તં કમ્મં, ફલં કમ્મે ન વિજ્જતિ;

કમ્મઞ્ચ ખો ઉપાદાય, તતો નિબ્બત્તતે ફલં.

‘‘ન હેત્થ દેવો બ્રહ્મા વા, સંસારસ્સત્થિકારકો;

સુદ્ધધમ્મા પવત્તન્તિ, હેતુસમ્ભારપચ્ચયા’’તિ.

૬૯૦. તસ્સેવં કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટવસેન નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહં કત્વા તીસુ અદ્ધાસુ પહીનવિચિકિચ્છસ્સ સબ્બે અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નધમ્મા ચુતિપટિસન્ધિવસેન વિદિતા હોન્તિ, સાસ્સ હોતિ ઞાતપરિઞ્ઞા.

સો એવં પજાનાતિ – યે અતીતે કમ્મપચ્ચયા નિબ્બત્તા ખન્ધા, તે તત્થેવ નિરુદ્ધા, અતીતકમ્મપચ્ચયા પન ઇમસ્મિં ભવે અઞ્ઞે નિબ્બત્તા, અતીતભવતો ઇમં ભવં આગતો એકધમ્મોપિ નત્થિ, ઇમસ્મિમ્પિ ભવે કમ્મપચ્ચયેન નિબ્બત્તા ખન્ધા નિરુજ્ઝિસ્સન્તિ, પુનબ્ભવે અઞ્ઞે નિબ્બત્તિસ્સન્તિ, ઇમમ્હા ભવા પુનબ્ભવં એકધમ્મોપિ ન ગમિસ્સતિ. અપિચ ખો યથા ન આચરિયમુખતો સજ્ઝાયો અન્તેવાસિકસ્સ મુખં પવિસતિ, ન ચ તપ્પચ્ચયા તસ્સ મુખે સજ્ઝાયો ન વત્તતિ, ન દૂતેન મન્તોદકં પીતં રોગિનો ઉદરં પવિસતિ, ન ચ તસ્સ તપ્પચ્ચયા રોગો ન વૂપસમ્મતિ, ન મુખે મણ્ડનવિધાનં આદાસતલાદીસુ મુખનિમિત્તં ગચ્છતિ, ન ચ તત્થ તપ્પચ્ચયા મણ્ડનવિધાનં ન પઞ્ઞાયતિ, ન એકિસ્સા વટ્ટિયા દીપસિખા અઞ્ઞં વટ્ટિં સઙ્કમતિ, ન ચ તત્થ તપ્પચ્ચયા દીપસિખા ન નિબ્બત્તતિ, એવમેવ ન અતીતભવતો ઇમં ભવં, ઇતો વા પુનબ્ભવં કોચિ ધમ્મો સઙ્કમતિ, ન ચ અતીતભવે ખન્ધાયતનધાતુપચ્ચયા ઇધ, ઇધ વા ખન્ધાયતનધાતુપચ્ચયા પુનબ્ભવે ખન્ધાયતનધાતુયો ન નિબ્બત્તન્તીતિ.

યથેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, મનોધાતુઅનન્તરં;

ન ચેવ આગતં નાપિ, ન નિબ્બત્તં અનન્તરં.

તથેવ પટિસન્ધિમ્હિ, વત્તતે ચિત્તસન્તતિ;

પુરિમં ભિજ્જતે ચિત્તં, પચ્છિમં જાયતે તતો.

તેસં અન્તરિકા નત્થિ, વીચિ તેસં ન વિજ્જતિ;

ન ચિતો ગચ્છતિ કિઞ્ચિ, પટિસન્ધિ ચ જાયતીતિ.

૬૯૧. એવં ચુતિપટિસન્ધિવસેન વિદિતસબ્બધમ્મસ્સ સબ્બાકારેન નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહઞાણં થામગતં હોતિ, સોળસવિધા કઙ્ખા સુટ્ઠુતરં પહીયતિ. ન કેવલઞ્ચ સા એવ, ‘‘સત્થરિ કઙ્ખતી’’તિ (ધ. સ. ૧૦૦૮) આદિનયપ્પવત્તા અટ્ઠવિધાપિ કઙ્ખા પહીયતિયેવ, દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ વિક્ખમ્ભન્તિ. એવં નાનાનયેહિ નામરૂપપચ્ચયપરિગ્ગહણેન તીસુ અદ્ધાસુ કઙ્ખં વિતરિત્વા ઠિતં ઞાણં કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધીતિ વેદિતબ્બં. ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિપિ યથાભૂતઞાણન્તિપિ સમ્માદસ્સનન્તિપિ એતસ્સેવાધિવચનં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અવિજ્જા પચ્ચયો, સઙ્ખારા પચ્ચયસમુપ્પન્ના. ઉભોપેતે ધમ્મા પચ્ચયસમુપ્પન્નાતિ પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૪૬).

‘‘અનિચ્ચતો મનસિકરોન્તો કતમે ધમ્મે યથાભૂતં જાનાતિ પસ્સતિ, કથં સમ્માદસ્સનં હોતિ, કથં તદન્વયેન સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચતો સુદિટ્ઠા હોન્તિ, કત્થ કઙ્ખા પહીયતિ? દુક્ખતો…પે… અનત્તતો મનસિકરોન્તો કતમે ધમ્મે યથાભૂતં જાનાતિ પસ્સતિ…પે… કત્થ કઙ્ખા પહીયતીતિ?

‘‘અનિચ્ચતો મનસિકરોન્તો નિમિત્તં યથાભૂતં જાનાતિ પસ્સતિ, તેન વુચ્ચતિ સમ્માદસ્સનં. એવં તદન્વયેન સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચતો સુદિટ્ઠા હોન્તિ. એત્થ કઙ્ખા પહીયતિ. દુક્ખતો મનસિકરોન્તો પવત્તં યથાભૂતં જાનાતિ પસ્સતિ…પે… અનત્તતો મનસિકરોન્તો નિમિત્તઞ્ચ પવત્તઞ્ચ યથાભૂતં જાનાતિ પસ્સતિ, તેન વુચ્ચતિ સમ્માદસ્સનં. એવં તદન્વયેન સબ્બે ધમ્મા અનત્તતો સુદિટ્ઠા હોન્તિ. એત્થ કઙ્ખા પહીયતિ.

‘‘યઞ્ચ યથાભૂતઞાણં યઞ્ચ સમ્માદસ્સનં યા ચ કઙ્ખાવિતરણા, ઇમે ધમ્મા નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચ, ઉદાહુ એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાનન્તિ? યઞ્ચ યથાભૂતઞાણં યઞ્ચ સમ્માદસ્સનં યા ચ કઙ્ખાવિતરણા, ઇમે ધમ્મા એકત્થા, બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૭).

ઇમિના પન ઞાણેન સમન્નાગતો વિપસ્સકો બુદ્ધસાસને લદ્ધસ્સાસો લદ્ધપતિટ્ઠો નિયતગતિકો ચૂળસોતાપન્નો નામ હોતિ.

તસ્મા ભિક્ખુ સદા સતો, નામરૂપસ્સ સબ્બસો;

પચ્ચયે પરિગ્ગણ્હેય્ય, કઙ્ખાવિતરણત્થિકોતિ.

ઇતિ સાધુજનપામોજ્જત્થાય કતે વિસુદ્ધિમગ્ગે

પઞ્ઞાભાવનાધિકારે

કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિનિદ્દેસો નામ

એકૂનવીસતિમો પરિચ્છેદો.