૧૮. દિટ્ઠિવિસુદ્ધિનિદ્દેસો

નામરૂપપરિગ્ગહકથા

૬૬૨. ઇદાનિ યા ‘‘ઇમેસુ ભૂમિભૂતેસુ ધમ્મેસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન ઞાણપરિચયં કત્વા ‘સીલવિસુદ્ધિ ચેવ ચિત્તવિસુદ્ધિ ચા’તિ દ્વે મૂલભૂતા વિસુદ્ધિયો સમ્પાદેતબ્બા’’તિ વુત્તા. તત્થ સીલવિસુદ્ધિ નામ સુપરિસુદ્ધં પાતિમોક્ખસંવરાદિચતુબ્બિધં સીલં, તઞ્ચ સીલનિદ્દેસે વિત્થારિતમેવ. ચિત્તવિસુદ્ધિ નામ સઉપચારા અટ્ઠ સમાપત્તિયો, તાપિ ચિત્તસીસેન વુત્તસમાધિનિદ્દેસે સબ્બાકારેન વિત્થારિતા એવ. તસ્મા તા તત્થ વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બા.

યં પન વુત્તં ‘‘દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ, કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ, મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ ઇમા પન પઞ્ચ વિસુદ્ધિયો સરીર’’ન્તિ, તત્થ નામરૂપાનં યાથાવદસ્સનં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ નામ.

૬૬૩. તં સમ્પાદેતુકામેન સમથયાનિકેન તાવ ઠપેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં અવસેસરૂપારૂપાવચરજ્ઝાનાનં અઞ્ઞતરતો વુટ્ઠાય વિતક્કાદીનિ ઝાનઙ્ગાનિ, તંસમ્પયુત્તા ચ ધમ્મા લક્ખણરસાદિવસેન પરિગ્ગહેતબ્બા. પરિગ્ગહેત્વા સબ્બમ્પેતં આરમ્મણાભિમુખં નમનતો નમનટ્ઠેન નામન્તિ વવત્થપેતબ્બં.

તતો યથા નામ પુરિસો અન્તોગેહે સપ્પં દિસ્વા તં અનુબન્ધમાનો તસ્સ આસયં પસ્સતિ, એવમેવ અયમ્પિ યોગાવચરો તં નામં ઉપપરિક્ખન્તો ‘‘ઇદં નામં કિં નિસ્સાય પવત્તતી’’તિ પરિયેસમાનો તસ્સ નિસ્સયં હદયરૂપં પસ્સતિ. તતો હદયરૂપસ્સ નિસ્સયભૂતાનિ, ભૂતનિસ્સિતાનિ ચ સેસુપાદાયરૂપાનીતિ રૂપં પરિગ્ગણ્હાતિ. સો સબ્બમ્પેતં રુપ્પનતો રૂપન્તિ વવત્થપેતિ. તતો નમનલક્ખણં નામં, રુપ્પનલક્ખણં રૂપન્તિ સઙ્ખેપતો નામરૂપં વવત્થપેતિ.

૬૬૪. સુદ્ધવિપસ્સનાયાનિકો પન અયમેવ વા સમથયાનિકો ચતુધાતુવવત્થાને વુત્તાનં તેસં તેસં ધાતુપરિગ્ગહમુખાનં અઞ્ઞતરમુખવસેન સઙ્ખેપતો વા વિત્થારતો વા ચતસ્સો ધાતુયો પરિગ્ગણ્હાતિ. અથસ્સ યાથાવસરસલક્ખણતો આવિભૂતાસુ ધાતૂસુ કમ્મસમુટ્ઠાનમ્હિ તાવ કેસે ‘‘ચતસ્સો ધાતુયો, વણ્ણો, ગન્ધો, રસો, ઓજા, જીવિતં, કાયપ્પસાદો’’તિ એવં કાયદસકવસેન દસ રૂપાનિ, તત્થેવ ભાવસ્સ અત્થિતાય ભાવદસકવસેન દસ, તત્થેવ આહારસમુટ્ઠાનં ઓજટ્ઠમકં, ઉતુસમુટ્ઠાનં, ચિત્તસમુટ્ઠાનન્તિ અપરાનિપિ ચતુવીસતીતિ એવં ચતુસમુટ્ઠાનેસુ ચતુવીસતિકોટ્ઠાસેસુ ચતુચત્તાલીસ ચતુચત્તાલીસ રૂપાનિ, સેદો, અસ્સુ, ખેળો, સિઙ્ઘાણિકાતિ ઇમેસુ પન ચતૂસુ ઉતુચિત્તસમુટ્ઠાનેસુ દ્વિન્નં ઓજટ્ઠમકાનં વસેન સોળસ સોળસ રૂપાનિ, ઉદરિયં, કરીસં, પુબ્બો, મુત્તન્તિ ઇમેસુ ચતૂસુ ઉતુસમુટ્ઠાનેસુ ઉતુસમુટ્ઠાનસ્સેવ ઓજટ્ઠમકસ્સ વસેન અટ્ઠ અટ્ઠ રૂપાનિ પાકટાનિ હોન્તીતિ. એસ તાવ દ્વત્તિંસાકારે નયો.

યે પન ઇમસ્મિં દ્વત્તિંસાકારે આવિભૂતે અપરે દસ આકારા આવિભવન્તિ. તત્થ અસિતાદિપરિપાચકે તાવ કમ્મજે તેજોકોટ્ઠાસમ્હિ ઓજટ્ઠમકઞ્ચેવ જીવિતઞ્ચાતિ નવ રૂપાનિ, તથા ચિત્તજે અસ્સાસપસ્સાસકોટ્ઠાસેપિ ઓજટ્ઠમકઞ્ચેવ સદ્દો ચાતિ નવ, સેસેસુ ચતુસમુટ્ઠાનેસુ અટ્ઠસુ જીવિતનવકઞ્ચેવ તીણિ ચ ઓજટ્ઠમકાનીતિ તેત્તિંસ રૂપાનિ પાકટાનિ હોન્તિ.

તસ્સેવં વિત્થારતો દ્વાચત્તાલીસાકારવસેન ઇમેસુ ભૂતુપાદાયરૂપેસુ પાકટેસુ જાતેસુ વત્થુદ્વારવસેન પઞ્ચ ચક્ખુદસકાદયો, હદયવત્થુદસકઞ્ચાતિ અપરાનિપિ સટ્ઠિરૂપાનિ પાકટાનિ હોન્તિ. સો સબ્બાનિપિ તાનિ રુપ્પનલક્ખણેન એકતો કત્વા ‘‘એતં રૂપ’’ન્તિ પસ્સતિ.

તસ્સેવં પરિગ્ગહિતરૂપસ્સ દ્વારવસેન અરૂપધમ્મા પાકટા હોન્તિ. સેય્યથિદં – દ્વેપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ, તિસ્સો મનોધાતુયો, અટ્ઠસટ્ઠિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયોતિ એકાસીતિ લોકિયચિત્તાનિ, અવિસેસેન ચ તેહિ ચિત્તેહિ સહજાતો ફસ્સો, વેદના, સઞ્ઞા, ચેતના, જીવિતં, ચિત્તટ્ઠિતિ, મનસિકારોતિ ઇમે સત્ત સત્ત ચેતસિકાતિ. લોકુત્તરચિત્તાનિ પન નેવ સુદ્ધવિપસ્સકસ્સ, ન સમથયાનિકસ્સ પરિગ્ગહં ગચ્છન્તિ અનધિગતત્તાતિ. સો સબ્બેપિ તે અરૂપધમ્મે નમનલક્ખણેન એકતો કત્વા ‘‘એતં નામ’’ન્તિ પસ્સતિ. એવમેકો ચતુધાતુવવત્થાનમુખેન વિત્થારતો નામરૂપં વવત્થપેતિ.

૬૬૫. અપરો અટ્ઠારસધાતુવસેન. કથં? ઇધ ભિક્ખુ અત્થિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે ચક્ખુધાતુ…પે… મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ ધાતુયો આવજ્જિત્વા યં લોકો સેતકણ્હમણ્ડલવિચિત્તં આયતવિત્થતં અક્ખિકૂપકે ન્હારુસુત્તકેન આબદ્ધં મંસપિણ્ડં ‘‘ચક્ખૂ’’તિ સઞ્જાનાતિ, તં અગ્ગહેત્વા ખન્ધનિદ્દેસે ઉપાદારૂપેસુ વુત્તપ્પકારં ચક્ખુપસાદં ‘‘ચક્ખુધાતૂ’’તિ વવત્થપેતિ.

યાનિ પનસ્સ નિસ્સયભૂતા ચતસ્સો ધાતુયો, પરિવારકાનિ ચત્તારિ વણ્ણ-ગન્ધ-રસ-ઓજા-રૂપાનિ, અનુપાલકં જીવિતિન્દ્રિયન્તિ નવ સહજાતરૂપાનિ, તત્થેવ ઠિતાનિ કાયદસકભાવદસકવસેન વીસતિ કમ્મજરૂપાનિ, આહારસમુટ્ઠાનાદીનં તિણ્ણં ઓજટ્ઠમકાનં વસેન ચતુવીસતિ અનુપાદિન્નરૂપાનીતિ એવં સેસાનિ તેપણ્ણાસ રૂપાનિ હોન્તિ, ન તાનિ ચ ‘‘ચક્ખુધાતૂ’’તિ વવત્થપેતિ. એસ નયો સોતધાતુઆદીસુપિ. કાયધાતુયં પન અવસેસાનિ તેચત્તાલીસ રૂપાનિ હોન્તિ. કેચિ પન ઉતુચિત્તસમુટ્ઠાનાનિ સદ્દેન સહ નવ નવ કત્વા પઞ્ચચત્તાલીસાતિ વદન્તિ.

ઇતિ ઇમે પઞ્ચ પસાદા, તેસઞ્ચ વિસયા રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બા પઞ્ચાતિ દસ રૂપાનિ દસ ધાતુયો હોન્તિ. અવસેસરૂપાનિ ધમ્મધાતુયેવ હોન્તિ. ચક્ખું પન નિસ્સાય રૂપં આરબ્ભ પવત્તં ચિત્તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ નામાતિ એવં દ્વેપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ પઞ્ચ વિઞ્ઞાણધાતુયો હોન્તિ. તીણિ મનોધાતુચિત્તાનિ એકા મનોધાતુ, અટ્ઠસટ્ઠિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુચિત્તાનિ મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ સબ્બાનિપિ એકાસીતિ લોકિયચિત્તાનિ સત્ત વિઞ્ઞાણધાતુયો. તંસમ્પયુત્તા ફસ્સાદયો ધમ્મધાતૂતિ એવમેત્થ અડ્ઢેકાદસ ધાતુયો રૂપં, અડ્ઢટ્ઠમા ધાતુયો નામન્તિ એવમેકો અટ્ઠારસધાતુવસેન નામરૂપં વવત્થપેતિ.

૬૬૬. અપરો દ્વાદસાયતનવસેન. કથં? ચક્ખુધાતુયં વુત્તનયેનેવ ઠપેત્વા તેપણ્ણાસ રૂપાનિ ચક્ખુપસાદમત્તં ‘‘ચક્ખાયતન’’ન્તિ વવત્થપેતિ. તત્થ વુત્તનયેનેવ ચ સોતઘાનજિવ્હાકાયધાતુયો ‘‘સોતઘાનજિવ્હાકાયાયતનાની’’તિ, તેસં વિસયભૂતે પઞ્ચધમ્મે ‘‘રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનાની’’તિ, લોકિયસત્તવિઞ્ઞાણધાતુયો ‘‘મનાયતન’’ન્તિ, તંસમ્પયુત્તા ફસ્સાદયો સેસરૂપઞ્ચ ‘‘ધમ્માયતન’’ન્તિ એવમેત્થ અડ્ઢેકાદસ આયતનાનિ રૂપં, દિયડ્ઢઆયતનાનિ નામન્તિ એવમેકો દ્વાદસાયતનવસેન નામરૂપં વવત્થપેતિ.

૬૬૭. અપરો તતો સંખિત્તતરં ખન્ધવસેન વવત્થપેતિ. કથં? ઇધ ભિક્ખુ ઇમસ્મિં સરીરે ચતુસમુટ્ઠાના ચતસ્સો ધાતુયો, તંનિસ્સિતો વણ્ણો, ગન્ધો, રસો, ઓજા, ચક્ખુપસાદાદયો પઞ્ચ પસાદા, વત્થુરૂપં, ભાવો, જીવિતિન્દ્રિયં, દ્વિસમુટ્ઠાનો સદ્દોતિ ઇમાનિ સત્તરસ રૂપાનિ સમ્મસનુપગાનિ નિપ્ફન્નાનિ રૂપરૂપાનિ. કાયવિઞ્ઞત્તિ, વચીવિઞ્ઞત્તિ, આકાસધાતુ, રૂપસ્સ લહુતા, મુદુતા, કમ્મઞ્ઞતા, ઉપચયો, સન્તતિ, જરતા, અનિચ્ચતાતિ ઇમાનિ પન દસ રૂપાનિ ન સમ્મસનુપગાનિ, આકારવિકારઅન્તરપરિચ્છેદમત્તકાનિ, ન નિપ્ફન્નરૂપાનિ, ન રૂપરૂપાનિ. અપિચ ખો રૂપાનં આકારવિકારઅન્તરપરિચ્છેદમત્તતો રૂપન્તિ સઙ્ખં ગતાનિ. ઇતિ સબ્બાનિ પેતાનિ સત્તવીસતિ રૂપાનિ રૂપક્ખન્ધો, એકાસીતિયા લોકિયચિત્તેહિ સદ્ધિં ઉપ્પન્ના વેદના વેદનાક્ખન્ધો, તંસમ્પયુત્તા સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઙ્ખારા સઙ્ખારક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ. ઇતિ રૂપક્ખન્ધો રૂપં, ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા નામન્તિ એવમેકો પઞ્ચક્ખન્ધવસેન નામરૂપં વવત્થપેતિ.

૬૬૮. અપરો ‘‘યંકિઞ્ચિ રૂપં સબ્બં રૂપં ચત્તારિ મહાભૂતાનિ ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૩૪૭; અ. નિ. ૧૧.૧૭) એવં સંખિત્તેનેવ ઇમસ્મિં અત્તભાવે રૂપં પરિગ્ગહેત્વા, તથા મનાયતનઞ્ચેવ ધમ્માયતનેકદેસઞ્ચ નામન્તિ પરિગ્ગહેત્વા ‘‘ઇતિ ઇદઞ્ચ નામં ઇદઞ્ચ રૂપં, ઇદં વુચ્ચતિ નામરૂપ’’ન્તિ સઙ્ખેપતો નામરૂપં વવત્થપેતિ.

૬૬૯. સચે પનસ્સ તેન તેન મુખેન રૂપં પરિગ્ગહેત્વા અરૂપં પરિગ્ગણ્હતો સુખુમત્તા અરૂપં ન ઉપટ્ઠાતિ, તેન ધુરનિક્ખેપં અકત્વા રૂપમેવ પુનપ્પુનં સમ્મસિતબ્બં મનસિકાતબ્બં પરિગ્ગહેતબ્બં વવત્થપેતબ્બં. યથા યથા હિસ્સ રૂપં સુવિક્ખાલિતં હોતિ નિજ્જટં સુપરિસુદ્ધં, તથા તથા તદારમ્મણા અરૂપધમ્મા સયમેવ પાકટા હોન્તિ.

યથા હિ ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ અપરિસુદ્ધે આદાસે મુખનિમિત્તં ઓલોકેન્તસ્સ નિમિત્તં ન પઞ્ઞાયતિ, સો ‘‘નિમિત્તં ન પઞ્ઞાયતી’’તિ ન આદાસં છડ્ડેતિ, અથ ખો નં પુનપ્પુનં પરિમજ્જતિ. તસ્સ પરિસુદ્ધે આદાસે નિમિત્તં સયમેવ પાકટં હોતિ. યથા ચ તેલત્થિકો તિલપિટ્ઠં દોણિયં આકિરિત્વા ઉદકેન પરિપ્ફોસેત્વા એકવારં દ્વેવારં પીળનમત્તેન તેલે અનિક્ખમન્તે ન તિલપિટ્ઠં છડ્ડેતિ, અથ ખો નં પુનપ્પુનં ઉણ્હોદકેન પરિપ્ફોસેત્વા મદ્દિત્વા પીળેતિ. તસ્સેવં કરોતો વિપ્પસન્નં તિલતેલં નિક્ખમતિ. યથા વા પન ઉદકં પસાદેતુકામો કતકટ્ઠિં ગહેત્વા અન્તોઘટે હત્થં ઓતારેત્વા એકદ્વેવારે ઘંસનમત્તેન ઉદકે અવિપ્પસીદન્તે ન કતકટ્ઠિં છડ્ડેતિ, અથ ખો નં પુનપ્પુનં ઘંસતિ. તસ્સેવં કરોન્તસ્સ કલલકદ્દમં સન્નિસીદતિ. ઉદકં અચ્છં હોતિ વિપ્પસન્નં, એવમેવં તેન ભિક્ખુના ધુરનિક્ખેપં અકત્વા રૂપમેવ પુનપ્પુનં સમ્મસિતબ્બં મનસિકાતબ્બં પરિગ્ગહેતબ્બં વવત્થપેતબ્બં.

યથા યથા હિસ્સ રૂપં સુવિક્ખાલિતં હોતિ નિજ્જટં સુપરિસુદ્ધં, તથા તથા તપ્પચ્ચનીકકિલેસા સન્નિસીદન્તિ, કદ્દમુપરિ ઉદકં વિય ચિત્તં પસન્નં હોતિ. તદારમ્મણા અરૂપધમ્મા સયમેવ પાકટા હોન્તિ. એવં અઞ્ઞાહિપિ ઉચ્છુચોરગોણદધિમચ્છાદીહિ ઉપમાહિ અયમત્થો પકાસેતબ્બો.

અરૂપધમ્માનં ઉપટ્ઠાનાકારકથા

૬૭૦. એવં સુવિસુદ્ધરૂપપરિગ્ગહસ્સ પનસ્સ અરૂપધમ્મા તીહિ આકારેહિ ઉપટ્ઠહન્તિ ફસ્સવસેન વા વેદનાવસેન વા વિઞ્ઞાણવસેન વા. કથં? એકસ્સ તાવ ‘‘પથવીધાતુ કક્ખળલક્ખણા’’તિઆદિના નયેન ધાતુયો પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ પઠમાભિનિપાતો ફસ્સો, તંસમ્પયુત્તા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સદ્ધિં ફસ્સેન ચેતના સઙ્ખારક્ખન્ધો, ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ ઉપટ્ઠાતિ. તથા ‘‘કેસે પથવીધાતુ કક્ખળલક્ખણા…પે… અસ્સાસપસ્સાસે પથવીધાતુ કક્ખળલક્ખણા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૦૭) પઠમાભિનિપાતો ફસ્સો, તંસમ્પયુત્તા વેદના વેદનાક્ખન્ધો…પે… ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ ઉપટ્ઠાતિ. એવં અરૂપધમ્મા ફસ્સવસેન ઉપટ્ઠહન્તિ.

એકસ્સ ‘‘પથવીધાતુ કક્ખળલક્ખણા’’તિ તદારમ્મણરસાનુભવનકવેદના વેદનાક્ખન્ધો, તંસમ્પયુત્તા સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, તંસમ્પયુત્તો ફસ્સો ચ ચેતના ચ સઙ્ખારક્ખન્ધો, તંસમ્પયુત્તં ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ ઉપટ્ઠાતિ. તથા ‘‘કેસે પથવીધાતુ કક્ખળલક્ખણા …પે… અસ્સાસપસ્સાસે પથવીધાતુ કક્ખળલક્ખણા’’તિ તદારમ્મણરસાનુભવનકવેદના વેદનાક્ખન્ધો…પે… તંસમ્પયુત્તં ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ ઉપટ્ઠાતિ. એવં વેદનાવસેન અરૂપધમ્મા ઉપટ્ઠહન્તિ.

અપરસ્સ ‘‘પથવીધાતુ કક્ખળલક્ખણા’’તિ આરમ્મણપટિવિજાનનં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તંસમ્પયુત્તા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ફસ્સો ચ ચેતના ચ સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ ઉપટ્ઠાતિ. તથા ‘‘કેસે પથવીધાતુ કક્ખળલક્ખણા…પે… અસ્સાસપસ્સાસે પથવીધાતુ કક્ખળલક્ખણા’’તિ આરમ્મણપટિવિજાનનં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તંસમ્પયુત્તા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ફસ્સો ચ ચેતના ચ સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ ઉપટ્ઠાતિ. એવં વિઞ્ઞાણવસેન અરૂપધમ્મા ઉપટ્ઠહન્તિ.

એતેનેવ ઉપાયેન ‘‘કમ્મસમુટ્ઠાને કેસે પથવીધાતુ કક્ખળલક્ખણા’’તિઆદિના નયેન દ્વાચત્તાલીસાય ધાતુકોટ્ઠાસેસુ ચતુન્નં ચતુન્નં ધાતૂનં વસેન, સેસેસુ ચ ચક્ખુધાતુઆદીસુ રૂપપરિગ્ગહમુખેસુ સબ્બં નયભેદં અનુગન્ત્વા યોજના કાતબ્બા.

૬૭૧. યસ્મા ચ એવં સુવિસુદ્ધરૂપપરિગ્ગહસ્સેવ તસ્સ અરૂપધમ્મા તીહાકારેહિ પાકટા હોન્તિ. તસ્મા સુવિસુદ્ધરૂપપરિગ્ગહેનેવ અરૂપપરિગ્ગહાય યોગો કાતબ્બો, ન ઇતરેન. સચે હિ એકસ્મિં વા રૂપધમ્મે ઉપટ્ઠિતે દ્વીસુ વા રૂપં પહાય અરૂપપરિગ્ગહં આરભતિ કમ્મટ્ઠાનતો પરિહાયતિ, પથવીકસિણભાવનાય વુત્તપ્પકારા પબ્બતેય્યા ગાવી વિય. સુવિસુદ્ધરૂપપરિગ્ગહસ્સ પન અરૂપપરિગ્ગહાય યોગં કરોતો કમ્મટ્ઠાનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ.

સો એવં ફસ્સાદીનં વસેન ઉપટ્ઠિતે ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધે નામન્તિ, તેસં આરમ્મણભૂતાનિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપં રૂપન્તિ વવત્થપેતિ. ઇતિ અટ્ઠારસ ધાતુયો દ્વાદસાયતનાનિ પઞ્ચક્ખન્ધાતિ સબ્બેપિ તેભૂમકે ધમ્મે ખગ્ગેન સમુગ્ગં વિવરમાનો વિય યમકતાલકન્દં ફાલયમાનો વિય ચ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ દ્વેધા વવત્થપેતિ. નામરૂપમત્તતો ઉદ્ધં અઞ્ઞો સત્તો વા પુગ્ગલો વા દેવો વા બ્રહ્મા વા નત્થીતિ નિટ્ઠં ગચ્છતિ.

સમ્બહુલસુત્તન્તસંસન્દના

૬૭૨. સો એવં યાથાવસરસતો નામરૂપં વવત્થપેત્વા સુટ્ઠુતરં ‘‘સત્તો પુગ્ગલો’’તિ ઇમિસ્સા લોકસમઞ્ઞાય પહાનત્થાય સત્તસમ્મોહસ્સ સમતિક્કમત્થાય અસમ્મોહભૂમિયં ચિત્તં ઠપનત્થાય સમ્બહુલસુત્તન્તવસેન ‘‘નામરૂપમત્તમેવિદં, ન સત્તો, ન પુગ્ગલો અત્થી’’તિ એતમત્થં સંસન્દેત્વા વવત્થપેતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યથાપિ અઙ્ગસમ્ભારા, હોતિ સદ્દો રથો ઇતિ;

એવં ખન્ધેસુ સન્તેસુ, હોતિ સત્તોતિ સમ્મુતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૭૧);

અપરમ્પિ વુત્તં, ‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, કટ્ઠઞ્ચ પટિચ્ચ વલ્લિઞ્ચ પટિચ્ચ મત્તિકઞ્ચ પટિચ્ચ તિણઞ્ચ પટિચ્ચ આકાસો પરિવારિતો અગારન્ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ, એવમેવ ખો, આવુસો, અટ્ઠિઞ્ચ પટિચ્ચ ન્હારુઞ્ચ પટિચ્ચ મંસઞ્ચ પટિચ્ચ ચમ્મઞ્ચ પટિચ્ચ આકાસો પરિવારિતો રૂપન્ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૬).

અપરમ્પિ વુત્તં –

‘‘દુક્ખમેવ હિ સમ્ભોતિ, દુક્ખં તિટ્ઠતિ વેતિ ચ;

નાઞ્ઞત્ર દુક્ખા સમ્ભોતિ, નાઞ્ઞં દુક્ખા નિરુજ્ઝતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૭૧);

ઉપમાહિ નામરૂપવિભાવના

૬૭૩. એવં અનેકસતેહિ સુત્તન્તેહિ નામરૂપમેવ દીપિતં, ન સત્તો ન પુગ્ગલો. તસ્મા યથા અક્ખચક્કપઞ્જરઈસાદીસુ અઙ્ગસમ્ભારેસુ એકેનાકારેન સણ્ઠિતેસુ રથોતિ વોહારમત્તં હોતિ, પરમત્થતો એકેકસ્મિં અઙ્ગે ઉપપરિક્ખિયમાને રથો નામ નત્થિ. યથા ચ કટ્ઠાદીસુ ગેહસમ્ભારેસુ એકેનાકારેન આકાસં પરિવારેત્વા ઠિતેસુ ગેહન્તિ વોહારમત્તં હોતિ, પરમત્થતો ગેહં નામ નત્થિ. યથા ચ અઙ્ગુલિઅઙ્ગુટ્ઠાદીસુ એકેનાકારેન ઠિતેસુ મુટ્ઠીતિ વોહારમત્તં હોતિ. દોણિતન્તિઆદીસુ વીણાતિ. હત્થિઅસ્સાદીસુ સેનાતિ. પાકારગેહગોપુરાદીસુ નગરન્તિ. ખન્ધસાખાપલાસાદીસુ એકેનાકારેન ઠિતેસુ રુક્ખોતિ વોહારમત્તં હોતિ, પરમત્થતો એકેકસ્મિં અવયવે ઉપપરિક્ખિયમાને રુક્ખો નામ નત્થિ. એવમેવં પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ સતિ ‘‘સત્તો, પુગ્ગલો’’તિ વોહારમત્તં હોતિ, પરમત્થતો એકેકસ્મિં ધમ્મે ઉપપરિક્ખિયમાને ‘‘અસ્મીતિ વા અહન્તિ વા’’તિ ગાહસ્સ વત્થુભૂતો સત્તો નામ નત્થિ. પરમત્થતો પન નામરૂપમત્તમેવ અત્થીતિ. એવં પસ્સતો હિ દસ્સનં યથાભૂતદસ્સનં નામ હોતિ.

૬૭૪. યો પનેતં યથાભૂતદસ્સનં પહાય ‘‘સત્તો અત્થી’’તિ ગણ્હાતિ. સો તસ્સ વિનાસં અનુજાનેય્ય અવિનાસં વા. અવિનાસં અનુજાનન્તો સસ્સતે પતતિ. વિનાસં અનુજાનન્તો ઉચ્છેદે પતતિ. કસ્મા? ખીરન્વયસ્સ દધિનો વિય તદન્વયસ્સ અઞ્ઞસ્સ અભાવતો. સો ‘‘સસ્સતો સત્તો’’તિ ગણ્હન્તો ઓલીયતિ નામ. ‘‘ઉચ્છિજ્જતી’’તિ ગણ્હન્તો અતિધાવતિ નામ. તેનાહ ભગવા –

‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિગતેહિ પરિયુટ્ઠિતા દેવમનુસ્સા ઓલીયન્તિ એકે, અતિધાવન્તિ એકે, ચક્ખુમન્તો ચ પસ્સન્તિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઓલીયન્તિ એકે? ભવારામા, ભિક્ખવે, દેવમનુસ્સા ભવરતા ભવસમુદિતા. તેસં ભવનિરોધાય ધમ્મે દેસિયમાને ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ નપ્પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ નાધિમુચ્ચતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ઓલીયન્તિ એકે.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતિધાવન્તિ એકે? ભવેનેવ ખો પનેકે અટ્ટીયમાના હરાયમાના જિગુચ્છમાના વિભવં અભિનન્દન્તિ, યતો કિર ભો અયં અત્તા કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ, ન હોતિ પરંમરણા, એતં સન્તં, એતં પણીતં, એતં યાથાવન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, અતિધાવન્તિ એકે.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચક્ખુમન્તો પસ્સન્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભૂતં ભૂતતો પસ્સતિ, ભૂતં ભૂતતો દિસ્વા ભૂતસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ચક્ખુમન્તો પસ્સન્તી’’તિ (ઇતિવુ. ૪૯).

૬૭૫. તસ્મા યથા દારુયન્તં સુઞ્ઞં નિજ્જીવં નિરીહકં, અથ ચ પન દારુરજ્જુકસમાયોગવસેન ગચ્છતિપિ તિટ્ઠતિપિ. સઈહકં સબ્યાપારં વિય ખાયતિ, એવમિદં નામરૂપમ્પિ સુઞ્ઞં નિજ્જીવં નિરીહકં, અથ ચ પન અઞ્ઞમઞ્ઞસમાયોગવસેન ગચ્છતિપિ તિટ્ઠતિપિ. સઈહકં સબ્યાપારં વિય ખાયતીતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ ઇધત્થિ સચ્ચતો,

ન હેત્થ સત્તો મનુજો ચ વિજ્જતિ;

સુઞ્ઞં ઇદં યન્તમિવાભિસઙ્ખતં,

દુક્ખસ્સ પુઞ્જો તિણકટ્ઠસાદિસો’’તિ.

ન કેવલઞ્ચેતં દારુયન્તુપમાય, અઞ્ઞાહિપિ નળકલાપીઆદીહિ ઉપમાહિ વિભાવેતબ્બં – યથા હિ દ્વીસુ નળકલાપીસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય ઠપિતાસુ એકા એકિસ્સા ઉપત્થમ્ભો હોતિ, એકિસ્સા પતમાનાય ઇતરાપિ પતતિ, એવમેવં પઞ્ચવોકારભવે નામરૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય પવત્તતિ, એકં એકસ્સ ઉપત્થમ્ભો હોતિ. મરણવસેન એકસ્મિં પતમાને ઇતરમ્પિ પતતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘યમકં નામરૂપઞ્ચ, ઉભો અઞ્ઞોઞ્ઞનિસ્સિતા;

એકસ્મિં ભિજ્જમાનસ્મિં, ઉભો ભિજ્જન્તિ પચ્ચયા’’તિ.

૬૭૬. યથા ચ દણ્ડાભિહતં ભેરિં નિસ્સાય સદ્દે પવત્તમાને અઞ્ઞા ભેરી, અઞ્ઞો સદ્દો, ભેરિસદ્દા અસમ્મિસ્સા, ભેરી સદ્દેન સુઞ્ઞા, સદ્દો ભેરિયા સુઞ્ઞો, એવમેવં વત્થુદ્વારારમ્મણસઙ્ખાતં રૂપં નિસ્સાય નામે પવત્તમાને અઞ્ઞં રૂપં, અઞ્ઞં નામં, નામરૂપા અસમ્મિસ્સા, નામં રૂપેન સુઞ્ઞં, રૂપં નામેન સુઞ્ઞં, અપિચ ખો ભેરિં પટિચ્ચ સદ્દો વિય રૂપં પટિચ્ચ નામં પવત્તતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘ન ચક્ખુતો જાયરે ફસ્સપઞ્ચમા,

ન રૂપતો નો ચ ઉભિન્નમન્તરા;

હેતું પટિચ્ચપ્પભવન્તિ સઙ્ખતા,

યથાપિ સદ્દો પહટાય ભેરિયા.

‘‘ન સોતતો જાયરે ફસ્સપઞ્ચમા,

ન સદ્દતો નો ચ ઉભિન્નમન્તરા…પે….

‘‘ન ઘાનતો જાયરે ફસ્સપઞ્ચમા,

ન ગન્ધતો નો ચ ઉભિન્નમન્તરા…પે….

‘‘ન જિવ્હાતો જાયરે ફસ્સપઞ્ચમા,

ન રસતો નો ચ ઉભિન્નમન્તરા…પે….

‘‘ન કાયતો જાયરે ફસ્સપઞ્ચમા,

ન ફસ્સતો નો ચ ઉભિન્નમન્તરા…પે….

‘‘ન વત્થુરૂપા પભવન્તિ સઙ્ખતા,

ન ચાપિ ધમ્માયતનેહિ નિગ્ગતા;

હેતું પટિચ્ચપ્પભવન્તિ સઙ્ખતા,

યથાપિ સદ્દો પહટાય ભેરિયા’’તિ.

૬૭૭. અપિચેત્થ નામં નિત્તેજં ન સકેન તેજેન પવત્તિતું સક્કોતિ, ન ખાદતિ, ન પિવતિ, ન બ્યાહરતિ, ન ઇરિયાપથં કપ્પેતિ. રૂપમ્પિ નિત્તેજં ન સકેન તેજેન પવત્તિતું સક્કોતિ. ન હિ તસ્સા ખાદિતુકામતા, નાપિ પિવિતુકામતા, ન બ્યાહરિતુકામતા, ન ઇરિયાપથં કપ્પેતુકામતા, અથ ખો નામં નિસ્સાય રૂપં પવત્તતિ, રૂપં નિસ્સાય નામં પવત્તતિ, નામસ્સ ખાદિતુકામતાય પિવિતુકામતાય બ્યાહરિતુકામતાય ઇરિયાપથં કપ્પેતુકામતાય સતિ રૂપં ખાદતિ, પિવતિ, બ્યાહરતિ, ઇરિયાપથં કપ્પેતિ.

ઇમસ્સ પનત્થસ્સ વિભાવનત્થાય ઇમં ઉપમં ઉદાહરન્તિ – યથા જચ્ચન્ધો ચ પીઠસપ્પી ચ દિસાપક્કમિતુકામા અસ્સુ, જચ્ચન્ધો પીઠસપ્પિં એવમાહ ‘‘અહં ખો ભણે, સક્કોમિ પાદેહિ પાદકરણીયં કાતું, નત્થિ ચ મે ચક્ખૂનિ યેહિ સમવિસમં પસ્સેય્ય’’ન્તિ. પીઠસપ્પીપિ જચ્ચન્ધં એવમાહ ‘‘અહં ખો ભણે, સક્કોમિ ચક્ખુના ચક્ખુકરણીયં કાતું, નત્થિ ચ મે પાદાનિ યેહિ અભિક્કમેય્યં વા પટિક્કમેય્યં વા’’તિ. સો તુટ્ઠહટ્ઠો જચ્ચન્ધો પીઠસપ્પિં અંસકૂટં આરોપેસિ. પીઠસપ્પી જચ્ચન્ધસ્સ અંસકૂટે નિસીદિત્વા એવમાહ ‘‘વામં મુઞ્ચ દક્ખિણં ગણ્હ, દક્ખિણં મુઞ્ચ વામં ગણ્હા’’તિ. તત્થ જચ્ચન્ધોપિ નિત્તેજો દુબ્બલો ન સકેન તેજેન સકેન બલેન ગચ્છતિ, પીઠસપ્પીપિ નિત્તેજો દુબ્બલો ન સકેન તેજેન સકેન બલેન ગચ્છતિ, ન ચ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય ગમનં નપ્પવત્તતિ, એવમેવં નામમ્પિ નિત્તેજં ન સકેન તેજેન ઉપ્પજ્જતિ, ન તાસુ તાસુ કિરિયાસુ પવત્તતિ. રૂપમ્પિ નિત્તેજં ન સકેન તેજેન ઉપ્પજ્જતિ, ન તાસુ તાસુ કિરિયાસુ પવત્તતિ, ન ચ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય ઉપ્પત્તિ વા પવત્તિ વા ન હોતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘ન સકેન બલેન જાયરે,

નોપિ સકેન બલેન તિટ્ઠરે;

પરધમ્મવસાનુવત્તિનો,

જાયરે સઙ્ખતા અત્તદુબ્બલા.

‘‘પરપચ્ચયતો ચ જાયરે,

પરઆરમ્મણતો સમુટ્ઠિતા;

આરમ્મણપચ્ચયેહિ ચ,

પરધમ્મેહિ ચિમે પભાવિતા.

‘‘યથાપિ નાવં નિસ્સાય, મનુસ્સા યન્તિ અણ્ણવે;

એવમેવ રૂપં નિસ્સાય, નામકાયો પવત્તતિ.

‘‘યથા ચ મનુસ્સે નિસ્સાય, નાવા ગચ્છતિ અણ્ણવે;

એવમેવ નામં નિસ્સાય, રૂપકાયો પવત્તતિ.

‘‘ઉભો નિસ્સાય ગચ્છન્તિ, મનુસ્સા નાવા ચ અણ્ણવે;

એવં નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, ઉભો અઞ્ઞોઞ્ઞનિસ્સિતા’’તિ.

એવં નાનાનયેહિ નામરૂપં વવત્થાપયતો સત્તસઞ્ઞં અભિભવિત્વા અસમ્મોહભૂમિયં ઠિતં નામરૂપાનં યાથાવદસ્સનં દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ વેદિતબ્બં. નામરૂપવવત્થાનન્તિપિ સઙ્ખારપરિચ્છેદોતિપિ એતસ્સેવ અધિવચનં.

ઇતિ સાધુજનપામોજ્જત્થાય કતે વિસુદ્ધિમગ્ગે

પઞ્ઞાભાવનાધિકારે

દિટ્ઠિવિસુદ્ધિનિદ્દેસો નામ

અટ્ઠારસમો પરિચ્છેદો.