૧૭. પઞ્ઞાભૂમિનિદ્દેસો

પટિચ્ચસમુપ્પાદકથા

૫૭૦. ઇદાનિ ‘‘ખન્ધાયતનધાતુઇન્દ્રિયસચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિભેદા ધમ્મા ભૂમી’’તિ એવં વુત્તેસુ ઇમિસ્સા પઞ્ઞાય ભૂમિભૂતેસુ ધમ્મેસુ યસ્મા પટિચ્ચસમુપ્પાદોચેવ, આદિસદ્દેન સઙ્ગહિતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ધમ્મા ચ અવસેસા હોન્તિ, તસ્મા તેસં વણ્ણનાક્કમો અનુપ્પત્તો.

તત્થ અવિજ્જાદયો તાવ ધમ્મા પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો? અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ (સં. નિ. ૨.૧).

જરામરણાદયો પન પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ધમ્માતિ વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ધમ્મા? જરામરણં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મં. જાતિ, ભિક્ખવે…પે… ભવો… ઉપાદાનં… તણ્હા… વેદના… ફસ્સો… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં… સઙ્ખારા… અવિજ્જા, ભિક્ખવે, અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ધમ્મા’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૦).

૫૭૧. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો. પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ પચ્ચયધમ્મા વેદિતબ્બા. પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ધમ્માતિ તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ નિબ્બત્તધમ્મા. કથમિદં જાનિતબ્બન્તિ ચે? ભગવતો વચનેન. ભગવતા હિ પટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મદેસનાસુત્તે –

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો? જાતિપચ્ચયા, ભિક્ખવે, જરામરણં, ઉપ્પાદા વા તથાગતાનં અનુપ્પાદા વા તથાગતાનં ઠિતાવ સા ધાતુ ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતા ઇદપ્પચ્ચયતા. તં તથાગતો અભિસમ્બુજ્ઝતિ અભિસમેતિ, અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા અભિસમેત્વા આચિક્ખતિ દેસેતિ પઞ્ઞપેતિ પટ્ઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતિ, પસ્સથાતિ ચાહ. જાતિપચ્ચયા, ભિક્ખવે, જરામરણં. ભવપચ્ચયા, ભિક્ખવે, જાતિ…પે… અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા ઉપ્પાદા વા તથાગતાનં…પે… ઉત્તાનીકરોતિ પસ્સથાતિ ચાહ. અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, યા તત્ર તથતા અવિતથતા અનઞ્ઞથતા ઇદપ્પચ્ચયતા. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૦).

૫૭૨. એવં પટિચ્ચસમુપ્પાદં દેસેન્તેન તથતાદીહિ વેવચનેહિ પચ્ચયધમ્માવ પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ વુત્તા. તસ્મા જરામરણાદીનં ધમ્માનં પચ્ચયલક્ખણો પટિચ્ચસમુપ્પાદો, દુક્ખાનુબન્ધનરસો, કુમ્મગ્ગપચ્ચુપટ્ઠાનોતિ વેદિતબ્બો.

સો પનાયં તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ અનૂનાધિકેહેવ તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ સમ્ભવતો તથતાતિ, સામગ્ગિં ઉપગતેસુ પચ્ચયેસુ મુહુત્તમ્પિ તતો નિબ્બત્તધમ્માનં અસમ્ભવાભાવતો અવિતથતાતિ, અઞ્ઞધમ્મપચ્ચયેહિ અઞ્ઞધમ્માનુપ્પત્તિતો અનઞ્ઞથતાતિ, યથાવુત્તાનં એતેસં જરામરણાદીનં પચ્ચયતો વા પચ્ચયસમૂહતો વા ઇદપ્પચ્ચયતાતિ વુત્તો.

૫૭૩. તત્રાયં વચનત્થો, ઇમેસં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા. ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતા. ઇદપ્પચ્ચયાનં વા સમૂહો ઇદપ્પચ્ચયતા. લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થતો પરિયેસિતબ્બં.

૫૭૪. કેચિ પન પટિચ્ચ સમ્મા ચ તિત્થિયપરિકપ્પિતપકતિપુરિસાદિકારણનિરપેક્ખો ઉપ્પાદો પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ એવં ઉપ્પાદમત્તં પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ. કસ્મા? સુત્તાભાવતો, સુત્તવિરોધતો, ગમ્ભીરનયાસમ્ભવતો, સદ્દભેદતો ચ. ‘‘ઉપ્પાદમત્તં પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ હિ સુત્તં નત્થિ. તં ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ ચ વદન્તસ્સ પદેસવિહારસુત્તવિરોધો આપજ્જતિ. કથં? ભગવતો હિ ‘‘અથ ખો ભગવા રત્તિયા પઠમં યામં પટિચ્ચસમુપ્પાદં અનુલોમપટિલોમં મનસાકાસી’’તિ (મહાવ. ૧) આદિવચનતો પટિચ્ચસમુપ્પાદમનસિકારો પઠમાભિસમ્બુદ્ધવિહારો, પદેસવિહારો ચ તસ્સેકદેસવિહારો. યથાહ ‘‘યેન સ્વાહં, ભિક્ખવે, વિહારેન પઠમાભિસમ્બુદ્ધો વિહરામિ, તસ્સ પદેસેન વિહાસિ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૧). તત્ર ચ પચ્ચયાકારદસ્સનેન વિહાસિ, ન ઉપ્પાદમત્તદસ્સનેનાતિ. યથાહ ‘‘સો એવં પજાનામિ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયાપિ વેદયિતં સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયાપિ વેદયિતં મિચ્છાસઙ્કપ્પપચ્ચયાપિ વેદયિત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૧) સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. એવં ઉપ્પાદમત્તં ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ વદન્તસ્સ પદેસવિહારસુત્તવિરોધો આપજ્જતિ. તથા કચ્ચાનસુત્તવિરોધો.

કચ્ચાનસુત્તેપિ હિ ‘‘લોકસમુદયં ખો, કચ્ચાન, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યા લોકે નત્થિતા, સા ન હોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫) અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદો લોકપચ્ચયતો ‘‘લોકસમુદયો’’તિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિસમુગ્ઘાતત્થં પકાસિતો, ન ઉપ્પાદમત્તં. ન હિ ઉપ્પાદમત્તદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા સમુગ્ઘાતો હોતિ. પચ્ચયાનુપરમદસ્સનેન પન હોતિ. પચ્ચયાનુપરમે ફલાનુપરમતોતિ. એવં ઉપ્પાદમત્તં ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ વદન્તસ્સ કચ્ચાનસુત્તવિરોધોપિ આપજ્જતિ.

ગમ્ભીરનયાસમ્ભવતોતિ વુત્તં ખો પનેતં ભગવતા ‘‘ગમ્ભીરો ચાયં, આનન્દ, પટિચ્ચસમુપ્પાદો ગમ્ભીરાવભાસો ચા’’તિ (દી. નિ. ૨.૯૫; સં. નિ. ૨.૬૦). ગમ્ભીરત્તઞ્ચ નામ ચતુબ્બિધં, તં પરતો વણ્ણયિસ્સામ. તં ઉપ્પાદમત્તે નત્થિ. ચતુબ્બિધનયપટિમણ્ડિતઞ્ચેતં પટિચ્ચસમુપ્પાદં વણ્ણયન્તિ, તમ્પિ નયચતુક્કં ઉપ્પાદમત્તે નત્થીતિ ગમ્ભીરનયાસમ્ભવતોપિ ન ઉપ્પાદમત્તં પટિચ્ચસમુપ્પાદો.

૫૭૫. સદ્દભેદતોતિ પટિચ્ચસદ્દો ચ પનાયં સમાને કત્તરિ પુબ્બકાલે પયુજ્જમાનો અત્થસિદ્ધિકરો હોતિ. સેય્યથિદં, ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૪૩). ઇધ પન ભાવસાધનેન ઉપ્પાદસદ્દેન સદ્ધિં પયુજ્જમાનો સમાનસ્સ કત્તુ અભાવતો સદ્દભેદં ગચ્છતિ, ન ચ કિઞ્ચિ અત્થં સાધેતીતિ સદ્દભેદતોપિ ન ઉપ્પાદમત્તં પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ.

તત્થ સિયા – ‘‘હોતિ-સદ્દેન સદ્ધિં યોજયિસ્સામ ‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો હોતી’તિ’’, તં ન યુત્તં. કસ્મા? યોગાભાવતો ચેવ, ઉપ્પાદસ્સ ચ ઉપ્પાદપત્તિદોસતો. ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો…પે… અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ (સં. નિ. ૨.૧). ઇમેસુ હિ પદેસુ એકેનપિ સદ્ધિં હોતિ-સદ્દો યોગં ન ગચ્છતિ, ન ચ ઉપ્પાદો હોતિ. સચે ભવેય્ય, ઉપ્પાદસ્સાપિ ઉપ્પાદો પાપુણેય્યાતિ.

૫૭૬. યેપિ મઞ્ઞન્તિ ‘‘ઇદપ્પચ્ચયાનં ભાવો ઇદપ્પચ્ચયતા, ભાવો ચ નામ યો આકારો અવિજ્જાદીનં સઙ્ખારાદિપાતુભાવે હેતુ, સો. તસ્મિઞ્ચ સઙ્ખારવિકારે પટિચ્ચસમુપ્પાદસઞ્ઞા’’તિ, તેસં તં ન યુજ્જતિ. કસ્મા? અવિજ્જાદીનં હેતુવચનતો. ભગવતા હિ ‘‘તસ્માતિહ, આનન્દ, એસેવ હેતુ, એતં નિદાનં, એસ સમુદયો, એસ પચ્ચયો જરામરણસ્સ યદિદં જાતિ…પે… સઙ્ખારાનં, યદિદં અવિજ્જા’’તિ (દી. નિ. ૨.૯૮ આદયો) એવં અવિજ્જાદયોવ હેતૂતિ વુત્તા, ન તેસં વિકારો. તસ્મા ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ પચ્ચયધમ્મા વેદિતબ્બા’’તિ ઇતિ યં તં વુત્તં, તં સમ્મા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૫૭૭. યા પનેત્થ ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ ઇમાય બ્યઞ્જનચ્છાયાય ઉપ્પાદોયેવાયં વુત્તોતિ સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, સા ઇમસ્સ પદસ્સ એવમત્થં ગહેત્વા વૂપસમેતબ્બા. ભગવતા હિ,

દ્વેધા તતો પવત્તે, ધમ્મસમૂહે યતો ઇદં વચનં;

તપ્પચ્ચયો તતોયં, ફલોપચારેન ઇતિ વુત્તો.

યો હિ અયં પચ્ચયતાય પવત્તો ધમ્મસમૂહો, તત્થ પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ ઇદં વચનં દ્વિધા ઇચ્છન્તિ. સો હિ યસ્મા પતીયમાનો હિતાય સુખાય ચ સંવત્તતિ, તસ્મા પચ્ચેતુમરહન્તિ નં પણ્ડિતાતિ પટિચ્ચો. ઉપ્પજ્જમાનો ચ સહ સમ્મા ચ ઉપ્પજ્જતિ, ન એકેકતો, નાપિ અહેતુતોતિ સમુપ્પાદો. એવં પટિચ્ચો ચ સો સમુપ્પાદો ચાતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો. અપિચ સહ ઉપ્પજ્જતીતિ સમુપ્પાદો, પચ્ચયસામગ્ગિં પન પટિચ્ચ અપચ્ચક્ખાયાતિ એવમ્પિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો. તસ્સ ચાયં હેતુસમૂહો પચ્ચયોતિ તપ્પચ્ચયત્તા અયમ્પિ, યથા લોકે સેમ્હસ્સ પચ્ચયો ગુળો સેમ્હો ગુળોતિ વુચ્ચતિ, યથા ચ સાસને સુખપ્પચ્ચયો બુદ્ધાનં ઉપ્પાદો ‘‘સુખો બુદ્ધાનં ઉપ્પાદો’’તિ વુચ્ચતિ, તથા પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઇચ્ચેવ ફલવોહારેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

૫૭૮. અથ વા,

પટિમુખમિતોતિ વુત્તો, હેતુસમૂહો અયં પટિચ્ચોતિ;

સહિતે ઉપ્પાદેતિ ચ, ઇતિ વુત્તો સો સમુપ્પાદો.

યો હિ એસ સઙ્ખારાદીનં પાતુભાવાય અવિજ્જાદિએકેકહેતુસીસેન નિદ્દિટ્ઠો હેતુસમૂહો, સો સાધારણફલનિપ્ફાદકટ્ઠેન અવેકલ્લટ્ઠેન ચ સામગ્ગિઅઙ્ગાનં અઞ્ઞમઞ્ઞેન પટિમુખં ઇતો ગતોતિ કત્વા પટિચ્ચોતિ વુચ્ચતિ. સ્વાયં સહિતેયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિનિબ્ભોગવુત્તિધમ્મે ઉપ્પાદેતીતિ સમુપ્પાદોતિપિ વુત્તો. એવમ્પિ પટિચ્ચો ચ સો સમુપ્પાદો ચાતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો.

૫૭૯. અપરો નયો –

પચ્ચયતા અઞ્ઞોઞ્ઞં, પટિચ્ચ યસ્મા સમં સહ ચ ધમ્મે;

અયમુપ્પાદેતિ તતોપિ, એવમિધ ભાસિતા મુનિના.

અવિજ્જાદિસીસેન નિદ્દિટ્ઠપચ્ચયેસુ હિ યે પચ્ચયા યં સઙ્ખારાદિકં ધમ્મં ઉપ્પાદેન્તિ, ન તે અઞ્ઞમઞ્ઞં અપટિચ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞવેકલ્લે સતિ ઉપ્પાદેતું સમત્થાતિ. તસ્મા પટિચ્ચ સમં સહ ચ ન એકેકદેસં, નાપિ પુબ્બાપરભાવેન અયં પચ્ચયતા ધમ્મે ઉપ્પાદેતીતિ અત્થાનુસારવોહારકુસલેન મુનિના એવમિધ ભાસિતા, પટિચ્ચસમુપ્પાદોત્વેવ ભાસિતાતિ અત્થો.

૫૮૦. એવં ભાસમાનેન ચ,

પુરિમેન સસ્સતાદીન, મભાવો પચ્છિમેન ચ પદેન;

ઉચ્છેદાદિવિઘાતો, દ્વયેન પરિદીપિતો ઞાયો.

પુરિમેનાતિ પચ્ચયસામગ્ગિપરિદીપકેન પટિચ્ચપદેન પવત્તિધમ્માનં પચ્ચયસામગ્ગિયં આયત્તવુત્તિત્તા સસ્સતાહેતુવિસમહેતુવસવત્તિવાદપ્પભેદાનં સસ્સતાદીનં અભાવો પરિદીપિતો હોતિ? કિં હિ સસ્સતાનં, અહેતુઆદિવસેન વા પવત્તાનં પચ્ચયસામગ્ગિયાતિ? પચ્છિમેન ચ પદેનાતિ ધમ્માનં ઉપ્પાદપરિદીપકેન સમુપ્પાદપદેન પચ્ચયસામગ્ગિયં ધમ્માનં ઉપ્પત્તિતો વિહતા ઉચ્છેદનત્થિકઅકિરિયવાદાતિ ઉચ્છેદાદિવિઘાતો પરિદીપિતો હોતિ. પુરિમપુરિમપચ્ચયવસેન હિ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જમાનેસુ ધમ્મેસુ કુતો ઉચ્છેદો, નત્થિકાકિરિયવાદા ચાતિ. દ્વયેનાતિ સકલેન પટિચ્ચસમુપ્પાદવચનેન તસ્સા તસ્સા પચ્ચયસામગ્ગિયા સન્તતિં અવિચ્છિન્દિત્વા તેસં તેસં ધમ્માનં સમ્ભવતો મજ્ઝિમા પટિપદા, ‘‘સો કરોતિ સો પટિસંવેદેતિ, અઞ્ઞો કરોતિ અઞ્ઞો પટિસંવેદેતી’’તિ વાદપ્પહાનં, જનપદનિરુત્તિયા અનભિનિવેસો, સમઞ્ઞાય અનતિધાવનન્તિ અયં ઞાયો પરિદીપિતો હોતીતિ અયં તાવ પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ વચનમત્તસ્સ અત્થો.

૫૮૧. યા પનાયં ભગવતા પટિચ્ચસમુપ્પાદં દેસેન્તેન ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના નયેન નિક્ખિત્તા તન્તિ, તસ્સા અત્થસંવણ્ણનં કરોન્તેન વિભજ્જવાદિમણ્ડલં ઓતરિત્વા આચરિયે અનબ્ભાચિક્ખન્તેન સકસમયં અવોક્કમન્તેન પરસમયં અનાયૂહન્તેન સુત્તં અપ્પટિબાહન્તેન વિનયં અનુલોમેન્તેન મહાપદેસે ઓલોકેન્તેન ધમ્મં દીપેન્તેન અત્થં સઙ્ગાહેન્તેન તમેવત્થં પુનરાવત્તેત્વા અપરેહિપિ પરિયાયન્તરેહિ નિદ્દિસન્તેન ચ યસ્મા અત્થસંવણ્ણના કાતબ્બા હોતિ, પકતિયાપિ ચ દુક્કરાવ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ અત્થસંવણ્ણના. યથાહુ પોરાણા –

‘‘સચ્ચં સત્તો પટિસન્ધિ, પચ્ચયાકારમેવ ચ;

દુદ્દસા ચતુરો ધમ્મા, દેસેતું ચ સુદુક્કરા’’તિ.

તસ્મા અઞ્ઞત્ર આગમાધિગમપ્પત્તેહિ ન સુકરા પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સત્થવણ્ણનાતિ પરિતુલયિત્વા,

વત્તુકામો અહં અજ્જ, પચ્ચયાકારવણ્ણનં;

પતિટ્ઠં નાધિગચ્છામિ, અજ્ઝોગાળ્હોવ સાગરં.

સાસનં પનિદં નાના, દેસનાનયમણ્ડિતં;

પુબ્બાચરિયમગ્ગો ચ, અબ્બોચ્છિન્નો પવત્તતિ.

યસ્મા તસ્મા તદુભયં, સન્નિસ્સાયત્થવણ્ણનં;

આરભિસ્સામિ એતસ્સ, તં સુણાથ સમાહિતા.

વુત્તઞ્હેતં પુબ્બાચરિયેહિ –

‘‘યો કોચિ મં અટ્ઠિકત્વા સુણેય્ય,

લભેથ પુબ્બાપરિયં વિસેસં;

લદ્ધાન પુબ્બાપરિયં વિસેસં,

અદસ્સનં મચ્ચુરાજસ્સ ગચ્છે’’તિ.

૫૮૨. ઇતિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિઆદીસુ હિ આદિતોયેવ તાવ,

દેસનાભેદતો અત્થ, લક્ખણેકવિધાદિતો. અઙ્ગાનઞ્ચ વવત્થાના, વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

તત્થ દેસનાભેદતોતિ ભગવતો હિ વલ્લિહારકાનં ચતુન્નં પુરિસાનં વલ્લિગહણં વિય આદિતો વા મજ્ઝતો વા પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાનં, તથા પરિયોસાનતો વા મજ્ઝતો વા પટ્ઠાય યાવ આદીતિ ચતુબ્બિધા પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસના.

યથા હિ વલ્લિહારકેસુ ચતૂસુ પુરિસેસુ એકો વલ્લિયા મૂલમેવ પઠમં પસ્સતિ, સો તં મૂલે છેત્વા સબ્બં આકડ્ઢિત્વા આદાય કમ્મે ઉપનેતિ, એવં ભગવા ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા…પે… જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૨; સં. નિ. ૨.૨) આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાનાપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદં દેસેતિ.

યથા પન તેસુ પુરિસેસુ એકો વલ્લિયા મજ્ઝં પઠમં પસ્સતિ, સો મજ્ઝે છિન્દિત્વા ઉપરિભાગઞ્ઞેવ આકડ્ઢિત્વા આદાય કમ્મે ઉપનેતિ, એવં ભગવા ‘‘તસ્સ તં વેદનં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ઉપ્પજ્જતિ નન્દી. યા વેદનાસુ નન્દી, તદુપાદાનં. તસ્સુપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૯; સં. નિ. ૩.૫) મજ્ઝતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાનાપિ દેસેતિ.

યથા ચ તેસુ પુરિસેસુ એકો વલ્લિયા અગ્ગં પઠમં પસ્સતિ, સો અગ્ગે ગહેત્વા અગ્ગાનુસારેન યાવ મૂલા સબ્બં આદાય કમ્મે ઉપનેતિ, એવં ભગવા ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, જાતિપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, જરામરણં નો વા કથં વો એત્થ હોતીતિ? જાતિપચ્ચયા, ભન્તે, જરામરણં. એવં નો એત્થ હોતિ જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ. ભવપચ્ચયા જાતિ…પે… અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, અવિજ્જાપચ્ચયા નુ ખો, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા નો વા કથં વો એત્થ હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૩) પરિયોસાનતો પટ્ઠાય યાવ આદિતોપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદં દેસેતિ.

યથા પનેતેસુ પુરિસેસુ એકો વલ્લિયા મજ્ઝમેવ પઠમં પસ્સતિ, સો મજ્ઝે છિન્દિત્વા હેટ્ઠા ઓતરન્તો યાવ મૂલા આદાય કમ્મે ઉપનેતિ, એવં ભગવા ‘‘ઇમે ચ, ભિક્ખવે, ચત્તારો આહારા કિન્નિદાના, કિંસમુદયા, કિંજાતિકા, કિંપભવા? ઇમે ચત્તારો આહારા તણ્હાનિદાના, તણ્હાસમુદયા, તણ્હાજાતિકા, તણ્હાપભવા. તણ્હા કિન્નિદાના… વેદના… ફસ્સો… સળાયતનં… નામરૂપં… વિઞ્ઞાણં… સઙ્ખારા કિન્નિદાના…પે… સઙ્ખારા અવિજ્જાનિદાના…પે… અવિજ્જાપભવા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૧) મજ્ઝતો પટ્ઠાય યાવ આદિતો દેસેતિ.

૫૮૩. કસ્મા પનેવં દેસેતીતિ? પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ સમન્તભદ્દકત્તા સયઞ્ચ દેસનાવિલાસપ્પત્તત્તા. સમન્તભદ્દકો હિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો, તતો તતો ઞાયપટિવેધાય સંવત્તતિયેવ. દેસનાવિલાસપ્પત્તો ચ ભગવા ચતુવેસારજ્જપટિસમ્ભિદાયોગેન ચતુબ્બિધગમ્ભીરભાવપ્પત્તિયા ચ. સો દેસનાવિલાસપ્પત્તત્તા નાનાનયેહેવ ધમ્મં દેસેતિ.

વિસેસતો પનસ્સ યા આદિતો પટ્ઠાય અનુલોમદેસના, સા પવત્તિકારણવિભાગસંમૂળ્હં વેનેય્યજનં સમનુપસ્સતો યથાસકેહિ કારણેહિ પવત્તિસન્દસ્સનત્થં ઉપ્પત્તિક્કમસન્દસ્સનત્થઞ્ચ પવત્તાતિ વિઞ્ઞાતબ્બા. યા પરિયોસાનતો પટ્ઠાય પટિલોમદેસના, સા ‘‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો જાયતિ ચ જીયતિ ચ મીયતિ ચ ચવતિ ચ ઉપપજ્જતિ ચા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૫૭; સં. નિ. ૨.૪) નયેન કિચ્છાપન્નં લોકં અનુવિલોકયતો પુબ્બભાગપટિવેધાનુસારેન તસ્સ તસ્સ જરામરણાદિકસ્સ દુક્ખસ્સ અત્તના અધિગતકારણસન્દસ્સનત્થં. યા મજ્ઝતો પટ્ઠાય યાવ આદિ પવત્તા, સા આહારનિદાનવવત્થાપનાનુસારેન યાવ અતીતં અદ્ધાનં અતિહરિત્વા પુન અતીતદ્ધતો પભુતિ હેતુફલપટિપાટિસન્દસ્સનત્થં. યા પન મજ્ઝતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાનં પવત્તા, સા પચ્ચુપ્પન્ને અદ્ધાને અનાગતદ્ધહેતુસમુટ્ઠાનતો પભુતિ અનાગતદ્ધસન્દસ્સનત્થં. તાસુ યા પવત્તિકારણસમ્મૂળ્હસ્સ વેનેય્યજનસ્સ યથાસકેહિ કારણેહિ પવત્તિસન્દસ્સનત્થં ઉપ્પત્તિક્કમસન્દસ્સનત્થઞ્ચ આદિતો પટ્ઠાય અનુલોમદેસના વુત્તા, સા ઇધ નિક્ખિત્તાતિ વેદિતબ્બા.

૫૮૪. કસ્મા પનેત્થ અવિજ્જા આદિતો વુત્તા, કિં પકતિવાદીનં પકતિ વિય અવિજ્જાપિ અકારણં મૂલકારણં લોકસ્સાતિ? ન અકારણં. ‘‘આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૩) હિ અવિજ્જાય કારણં વુત્તં. અત્થિ પન પરિયાયો યેન મૂલકારણં સિયા, કો પન સોતિ? વટ્ટકથાય સીસભાવો.

ભગવા હિ વટ્ટકથં કથેન્તો દ્વે ધમ્મે સીસં કત્વા કથેતિ, અવિજ્જં વા. યથાહ – ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય ‘ઇતો પુબ્બે અવિજ્જા નાહોસિ, અથ પચ્છા સમભવી’તિ, એવઞ્ચેતં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ, અથ ચ પન પઞ્ઞાયતિ ઇદપ્પચ્ચયા અવિજ્જા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧). ભવતણ્હં વા. યથાહ – ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ ભવતણ્હાય ‘ઇતો પુબ્બે ભવતણ્હા નાહોસિ, અથ પચ્છા સમભવી’તિ, એવઞ્ચેતં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ, અથ ચ પન પઞ્ઞાયતિ ઇદપ્પચ્ચયા ભવતણ્હા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૨).

૫૮૫. કસ્મા પન ભગવા વટ્ટકથં કથેન્તો ઇમે દ્વે ધમ્મે સીસં કત્વા કથેતીતિ? સુગતિદુગ્ગતિગામિનો કમ્મસ્સ વિસેસહેતુભૂતત્તા. દુગ્ગતિગામિનો હિ કમ્મસ્સ વિસેસહેતુ અવિજ્જા. કસ્મા? યસ્મા અવિજ્જાભિભૂતો પુથુજ્જનો અગ્ગિસન્તાપલગુળાભિઘાતપરિસ્સમાભિભૂતા વજ્ઝગાવી તાય પરિસ્સમાતુરતાય નિરસ્સાદમ્પિ અત્તનો અનત્થાવહમ્પિ ચ ઉણ્હોદકપાનં વિય કિલેસસન્તાપતો નિરસ્સાદમ્પિ દુગ્ગતિનિપાતનતો ચ અત્તનો અનત્થાવહમ્પિ પાણાતિપાતાદિં અનેકપ્પકારં દુગ્ગતિગામિકમ્મં આરભતિ. સુગતિગામિનો પન કમ્મસ્સ વિસેસહેતુ ભવતણ્હા. કસ્મા? યસ્મા ભવતણ્હાભિભૂતો પુથુજ્જનો સા વુત્તપ્પકારા ગાવી સીતૂદકતણ્હાય સઅસ્સાદં અત્તનો પરિસ્સમવિનોદનઞ્ચ સીતૂદકપાનં વિય કિલેસસન્તાપવિરહતો સઅસ્સાદં સુગતિસમ્પાપનેન અત્તનો દુગ્ગતિદુક્ખપરિસ્સમવિનોદનઞ્ચ પાણાતિપાતા વેરમણિઆદિં અનેકપ્પકારં સુગતિગામિકમ્મં આરભતિ.

૫૮૬. એતેસુ પન વટ્ટકથાય સીસભૂતેસુ ધમ્મેસુ કત્થચિ ભગવા એકધમ્મમૂલિકં દેસનં દેસેતિ. સેય્યથિદં, ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જૂપનિસા સઙ્ખારા, સઙ્ખારૂપનિસં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૨૩). તથા ‘‘ઉપાદાનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૫૨). કત્થચિ ઉભયમૂલિકમ્પિ. સેય્યથિદં, ‘‘અવિજ્જાનીવરણસ્સ, ભિક્ખવે, બાલસ્સ તણ્હાય સમ્પયુત્તસ્સ એવમયં કાયો સમુદાગતો. ઇતિ અયઞ્ચેવ કાયો બહિદ્ધા ચ નામરૂપં ઇત્થેતં દ્વયં. દ્વયં પટિચ્ચ ફસ્સો સળેવાયતનાનિ, યેહિ ફુટ્ઠો બાલો સુખદુક્ખં પટિસંવેદેતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૧૯). તાસુ દેસનાસુ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ અયમિધ અવિજ્જાવસેન એકધમ્મમૂલિકા દેસનાતિ વેદિતબ્બા. એવં તાવેત્થ દેસનાભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

૫૮૭. અત્થતોતિ અવિજ્જાદીનં પદાનં અત્થતો. સેય્યથિદં, પૂરેતું અયુત્તટ્ઠેન કાયદુચ્ચરિતાદિ અવિન્દિયં નામ, અલદ્ધબ્બન્તિ અત્થો. તં અવિન્દિયં વિન્દતીતિ અવિજ્જા. તબ્બિપરીતતો કાયસુચરિતાદિ વિન્દિયં નામ, તં વિન્દિયં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા. ખન્ધાનં રાસટ્ઠં, આયતનાનં આયતનટ્ઠં, ધાતૂનં સુઞ્ઞટ્ઠં, ઇન્દ્રિયાનં અધિપતિયટ્ઠં, સચ્ચાનં તથટ્ઠં અવિદિતં કરોતીતિપિ અવિજ્જા. દુક્ખાદીનં પીળનાદિવસેન વુત્તં ચતુબ્બિધં અત્થં અવિદિતં કરોતીતિપિ અવિજ્જા. અન્તવિરહિતે સંસારે સબ્બયોનિગતિભવવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ સત્તે જવાપેતીતિ અવિજ્જા. પરમત્થતો અવિજ્જમાનેસુ ઇત્થિપુરિસાદીસુ જવતિ, વિજ્જમાનેસુપિ ખન્ધાદીસુ ન જવતીતિ અવિજ્જા. અપિચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વત્થારમ્મણાનં પટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્ચસમુપ્પન્નાનઞ્ચ ધમ્માનં છાદનતોપિ અવિજ્જા.

યં પટિચ્ચ ફલમેતિ, સો પચ્ચયો. પટિચ્ચાતિ ન વિના અપચ્ચક્ખત્વાતિ અત્થો. એતીતિ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચાતિ અત્થો. અપિચ ઉપકારકટ્ઠો પચ્ચયટ્ઠો. અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચાતિ અવિજ્જાપચ્ચયો. તસ્મા અવિજ્જાપચ્ચયા.

સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ સઙ્ખારા. અપિચ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારસદ્દેન આગતસઙ્ખારાતિ દુવિધા સઙ્ખારા. તત્થ પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારા તયો, કાયવચીચિત્તસઙ્ખારા તયોતિ ઇમે છ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા. તે સબ્બેપિ લોકિયકુસલાકુસલચેતનામત્તમેવ હોન્તિ.

સઙ્ખતસઙ્ખારો, અભિસઙ્ખતસઙ્ખારો, અભિસઙ્ખરણકસઙ્ખારો, પયોગાભિસઙ્ખારોતિ ઇમે પન ચત્તારો સઙ્ખાર-સદ્દેન આગતસઙ્ખારા. તત્થ ‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૨૧, ૨૭૨; સં. નિ. ૧.૧૮૬) વુત્તા સબ્બેપિ સપ્પચ્ચયા ધમ્મા સઙ્ખતસઙ્ખારા નામ. કમ્મનિબ્બત્તા તેભૂમકા રૂપારૂપધમ્મા અભિસઙ્ખતસઙ્ખારાતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તા, તેપિ ‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૨૧; ૨૭૨; સં. નિ. ૧.૧૮૬) એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. વિસું પન નેસં આગતટ્ઠાનં ન પઞ્ઞાયતિ. તેભૂમિકકુસલાકુસલચેતના પન અભિસઙ્ખરણકસઙ્ખારોતિ વુચ્ચતિ, તસ્સ ‘‘અવિજ્જાગતોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો પુઞ્ઞઞ્ચેવ સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૧) આગતટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ. કાયિકચેતસિકં પન વીરિયં પયોગાભિસઙ્ખારોતિ વુચ્ચતિ, સો ‘‘યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ, તાવતિકા ગન્ત્વા અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૧૫) આગતો.

ન કેવલઞ્ચ એતેયેવ, અઞ્ઞેપિ ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જન્તસ્સ ખો, આવુસો વિસાખ, ભિક્ખુનો પઠમં નિરુજ્ઝતિ વચીસઙ્ખારો, તતો કાયસઙ્ખારો, તતો ચિત્તસઙ્ખારો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૪૬૪) નયેન સઙ્ખાર-સદ્દેન આગતા અનેકે સઙ્ખારા. તેસુ નત્થિ સો સઙ્ખારો, યો સઙ્ખતસઙ્ખારેહિ સઙ્ગહં ન ગચ્છેય્ય, ઇતો પરં સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણન્તિઆદીસુ વુત્તં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

અવુત્તે પન વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. નમતીતિ નામં. રુપ્પતીતિ રૂપં. આયે તનોતિ આયતઞ્ચ નયતીતિ આયતનં. ફુસતીતિ ફસ્સો. વેદયતીતિ વેદના. પરિતસ્સતીતિ તણ્હા. ઉપાદિયતીતિ ઉપાદાનં. ભવતિ ભાવયતિ ચાતિ ભવો. જનનં જાતિ. જિરણં જરા. મરન્તિ એતેનાતિ મરણં. સોચનં સોકો. પરિદેવનં પરિદેવો. દુક્ખયતીતિ દુક્ખં. ઉપ્પાદટ્ઠિતિવસેન વા દ્વિધા ખણતીતિપિ દુક્ખં. દુમ્મનભાવો દોમનસ્સં. ભુસો આયાસો ઉપાયાસો.

સમ્ભવન્તીતિ અભિનિબ્બત્તન્તિ. ન કેવલઞ્ચ સોકાદીહેવ, અથ ખો સબ્બપદેહિ સમ્ભવન્તિ-સદ્દસ્સ યોજના કાતબ્બા. ઇતરથા હિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ વુત્તે કિં કરોન્તીતિ ન પઞ્ઞાયેય્ય, સમ્ભવન્તીતિ પન યોજનાય સતિ અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચાતિ અવિજ્જાપચ્ચયો. તસ્મા અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા સમ્ભવન્તીતિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નવવત્થાનં કતં હોતિ. એસ નયો સબ્બત્થ.

એવન્તિ નિદ્દિટ્ઠનયનિદસ્સનં. તેન અવિજ્જાદીહેવ કારણેહિ, ન ઇસ્સરનિમ્માનાદીહીતિ દસ્સેતિ. એતસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ. કેવલસ્સાતિ અસમ્મિસ્સસ્સ, સકલસ્સ વા. દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ દુક્ખસમૂહસ્સ, ન સત્તસ્સ, ન સુખસુભાદીનં. સમુદયોતિ નિબ્બત્તિ. હોતીતિ સમ્ભવતિ. એવમેત્થ અત્થતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

૫૮૮. લક્ખણાદિતોતિ અવિજ્જાદીનં લક્ખણાદિતો. સેય્યથિદં – અઞ્ઞાણલક્ખણા અવિજ્જા, સમ્મોહનરસા, છાદનપચ્ચુપટ્ઠાના, આસવપદટ્ઠાના. અભિસઙ્ખરણલક્ખણા સઙ્ખારા, આયૂહનરસા, ચેતનાપચ્ચુપટ્ઠાના, અવિજ્જાપદટ્ઠાના. વિજાનનલક્ખણં વિઞ્ઞાણં, પુબ્બઙ્ગમરસં, પટિસન્ધિપચ્ચુપટ્ઠાનં, સઙ્ખારપદટ્ઠાનં, વત્થારમ્મણપદટ્ઠાનં વા. નમનલક્ખણં નામં, સમ્પયોગરસં, અવિનિબ્ભોગપચ્ચુપટ્ઠાનં, વિઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં. રુપ્પનલક્ખણં રૂપં, વિકિરણરસં, અબ્યાકતપચ્ચુપટ્ઠાનં, વિઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં. આયતનલક્ખણં સળાયતનં, દસ્સનાદિરસં, વત્થુદ્વારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, નામરૂપપદટ્ઠાનં. ફુસનલક્ખણો ફસ્સો, સઙ્ઘટ્ટનરસો, સઙ્ગતિપચ્ચુપટ્ઠાનો, સળાયતનપદટ્ઠાનો. અનુભવનલક્ખણા વેદના, વિસયરસસમ્ભોગરસા, સુખદુક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના, ફસ્સપદટ્ઠાના. હેતુલક્ખણા તણ્હા, અભિનન્દનરસા, અતિત્તભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, વેદનાપદટ્ઠાના. ગહણલક્ખણં ઉપાદાનં, અમુઞ્ચનરસં, તણ્હાદળ્હત્તદિટ્ઠિપચ્ચુપટ્ઠાનં, તણ્હાપદટ્ઠાનં. કમ્મકમ્મફલલક્ખણો ભવો, ભાવનભવનરસો, કુસલાકુસલાબ્યાકતપચ્ચુપટ્ઠાનો, ઉપાદાનપદટ્ઠાનો. જાતિઆદીનં લક્ખણાદીનિ સચ્ચનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. એવમેત્થ લક્ખણાદિતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

૫૮૯. એકવિધાદિતોતિ એત્થ અવિજ્જા અઞ્ઞાણાદસ્સનમોહાદિભાવતો એકવિધા. અપ્પટિપત્તિમિચ્છાપટિપત્તિતો દુવિધા. તથા સસઙ્ખારાસઙ્ખારતો. વેદનત્તયસમ્પયોગતો તિવિધા. ચતુસચ્ચપટિવેધતો ચતુબ્બિધા. ગતિપઞ્ચકાદીનવચ્છાદનતો પઞ્ચવિધા. દ્વારારમ્મણતો પન સબ્બેસુપિ અરૂપધમ્મેસુ છબ્બિધતા વેદિતબ્બા.

સઙ્ખારા સાસવવિપાકધમ્મધમ્માદિભાવતો એકવિધા. કુસલાકુસલતો દુવિધા. તથા પરિત્તમહગ્ગતહીનમજ્ઝિમમિચ્છત્તનિયતાનિયતતો. તિવિધા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિભાવતો. ચતુબ્બિધા ચતુયોનિસંવત્તનતો. પઞ્ચવિધા પઞ્ચગતિગામિતો.

વિઞ્ઞાણં લોકિયવિપાકાદિભાવતો એકવિધં. સહેતુકાહેતુકાદિતો દુવિધં. ભવત્તયપરિયાપન્નતો, વેદનત્તયસમ્પયોગતો, અહેતુકદ્વિહેતુકતિહેતુકતો ચ તિવિધં. યોનિગતિવસેન ચતુબ્બિધં, પઞ્ચવિધઞ્ચ.

નામરૂપં વિઞ્ઞાણસન્નિસ્સયતો કમ્મપચ્ચયતો ચ એકવિધં. સારમ્મણનારમ્મણતો દુવિધં. અતીતાદિતો તિવિધં. યોનિગતિવસેન ચતુબ્બિધં, પઞ્ચવિધઞ્ચ.

સળાયતનં સઞ્જાતિસમોસરણટ્ઠાનતો એકવિધં. ભૂતપ્પસાદવિઞ્ઞાણાદિતો દુવિધં. સમ્પત્તાસમ્પત્તનોભયગોચરતો તિવિધં. યોનિગતિપરિયાપન્નતો ચતુબ્બિધં પઞ્ચવિધઞ્ચાતિ ઇમિના નયેન ફસ્સાદીનમ્પિ એકવિધાદિભાવો વેદિતબ્બોતિ એવમેત્થ એકવિધાદિતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

૫૯૦. અઙ્ગાનઞ્ચ વવત્થાનાતિ સોકાદયો ચેત્થ ભવચક્કસ્સ અવિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તા. જરામરણબ્ભાહતસ્સ હિ બાલસ્સ તે સમ્ભવન્તિ. યથાહ – ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો સારીરિકાય દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહમાપજ્જતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૫૨). યાવ ચ તેસં પવત્તિ, તાવ અવિજ્જાયાતિ પુનપિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ સમ્બન્ધમેવ હોતિ ભવચક્કં. તસ્મા તેસં જરામરણેનેવ એકસઙ્ખેપં કત્વા દ્વાદસેવ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. એવમેત્થ અઙ્ગાનં વવત્થાનતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

અયં તાવેત્થ સઙ્ખેપકથા.

અવિજ્જાપચ્ચયાસઙ્ખારપદકથા

૫૬૧. અયં પન વિત્થારનયો – અવિજ્જાતિ સુત્તન્તપરિયાયેન દુક્ખાદીસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ અઞ્ઞાણં, અભિધમ્મપરિયાયેન પુબ્બન્તાદીહિ સદ્ધિં અટ્ઠસુ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘તત્થ કતમા અવિજ્જા, દુક્ખે અઞ્ઞાણં…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણં, પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણં, અપરન્તે, પુબ્બન્તાપરન્તે, ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૧૦૬). તત્થ કિઞ્ચાપિ ઠપેત્વા લોકુત્તરં સચ્ચદ્વયં સેસટ્ઠાનેસુ આરમ્મણવસેન અવિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ, એવં સન્તેપિ પટિચ્છાદનવસેનેવ ઇધ અધિપ્પેતા. સા હિ ઉપ્પન્ના દુક્ખસચ્ચં પટિચ્છાદેત્વા તિટ્ઠતિ, યાથાવસરસલક્ખણં પટિવિજ્ઝિતું ન દેતિ, તથા સમુદયં, નિરોધં, મગ્ગં, પુબ્બન્તસઙ્ખાતં અતીતં ખન્ધપઞ્ચકં, અપરન્તસઙ્ખાતં અનાગતં ખન્ધપઞ્ચકં, પુબ્બન્તાપરન્તસઙ્ખાતં તદુભયં, ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મસઙ્ખાતં ઇદપ્પચ્ચયતઞ્ચેવ પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મે ચ પટિચ્છાદેત્વા તિટ્ઠતિ. ‘‘અયં અવિજ્જા, ઇમે સઙ્ખારા’’તિ એવં યાથાવસરસલક્ખણમેત્થ પટિવિજ્ઝિતું ન દેતિ. તસ્મા દુક્ખે અઞ્ઞાણં…પે… ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતિ.

૫૯૨. સઙ્ખારાતિ પુઞ્ઞાદયો તયો કાયસઙ્ખારાદયો તયોતિ એવં પુબ્બે સઙ્ખેપતો વુત્તા છ, વિત્થારતો પનેત્થ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો દાનસીલાદિવસેન પવત્તા અટ્ઠ કામાવચરકુસલચેતના ચેવ ભાવનાવસેન પવત્તા પઞ્ચ રૂપાવચરકુસલચેતના ચાતિ તેરસ ચેતના હોન્તિ. અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો પાણાતિપાતાદિવસેન પવત્તા દ્વાદસ અકુસલચેતના. આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો ભાવનાવસેનેવ પવત્તા ચતસ્સો અરૂપાવચરકુસલચેતના ચાતિ તયોપિ સઙ્ખારા એકૂનતિંસ ચેતના હોન્તિ.

ઇતરેસુ પન તીસુ કાયસઞ્ચેતના કાયસઙ્ખારો, વચીસઞ્ચેતના વચીસઙ્ખારો, મનોસઞ્ચેતના ચિત્તસઙ્ખારો. અયં તિકો કમ્માયૂહનક્ખણે પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં દ્વારતો પવત્તિદસ્સનત્થં વુત્તો. કાયવિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેત્વા હિ કાયદ્વારતો પવત્તા અટ્ઠ કામાવચરકુસલચેતના, દ્વાદસ અકુસલચેતનાતિ સમવીસતિ ચેતના કાયસઙ્ખારો નામ. તા એવ વચીવિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેત્વા વચીદ્વારતો પવત્તા વચીસઙ્ખારો નામ. અભિઞ્ઞાચેતના પનેત્થ પરતો વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો ન હોતીતિ ન ગહિતા. યથા ચ અભિઞ્ઞાચેતના, એવં ઉદ્ધચ્ચચેતનાપિ ન હોતિ. તસ્મા સાપિ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવે અપનેતબ્બા, અવિજ્જાપચ્ચયા પન સબ્બાપેતા હોન્તિ. ઉભોપિ વિઞ્ઞત્તિયો અસમુટ્ઠાપેત્વા મનોદ્વારે ઉપ્પન્ના પન સબ્બાપિ એકૂનતિંસતિ ચેતના ચિત્તસઙ્ખારોતિ. ઇતિ અયં તિકો પુરિમત્તિકમેવ પવિસતીતિ અત્થતો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનંયેવ વસેન અવિજ્જાય પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો.

૫૯૩. તત્થ સિયા – કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘ઇમે સઙ્ખારા અવિજ્જા પચ્ચયા હોન્તી’’તિ? અવિજ્જાભાવે ભાવતો. યસ્સ હિ દુક્ખાદીસુ અવિજ્જાસઙ્ખાતં અઞ્ઞાણં અપ્પહીનં હોતિ, સો દુક્ખે તાવ પુબ્બન્તાદીસુ ચ અઞ્ઞાણેન સંસારદુક્ખં સુખસઞ્ઞાય ગહેત્વા તસ્સેવ હેતુભૂતે તિવિધેપિ સઙ્ખારે આરભતિ. સમુદયે અઞ્ઞાણેન દુક્ખહેતુભૂતેપિ તણ્હાપરિક્ખારે સઙ્ખારે સુખહેતુતો મઞ્ઞમાનો આરભતિ. નિરોધે પન મગ્ગે ચ અઞ્ઞાણેન દુક્ખસ્સ અનિરોધભૂતેપિ ગતિવિસેસે દુક્ખનિરોધસઞ્ઞી હુત્વા નિરોધસ્સ ચ અમગ્ગભૂતેસુપિ યઞ્ઞામરતપાદીસુ નિરોધમગ્ગસઞ્ઞી હુત્વા દુક્ખનિરોધં પત્થયમાનો યઞ્ઞામરતપાદિમુખેન તિવિધેપિ સઙ્ખારે આરભતિ.

અપિચ સો તાય ચતૂસુ સચ્ચેસુ અપ્પહીનાવિજ્જતાય વિસેસતો જાતિજરારોગમરણાદિઅનેકાદીનવવોકિણ્ણમ્પિ પુઞ્ઞફલસઙ્ખાતં દુક્ખં દુક્ખતો અજાનન્તો તસ્સ અધિગમાય કાયવચીચિત્તસઙ્ખારભેદં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ દેવચ્છરકામકો વિય મરુપ્પપાતં. સુખસમ્મતસ્સાપિ ચ તસ્સ પુઞ્ઞફલસ્સ અન્તે મહાપરિળાહજનિકં વિપરિણામદુક્ખતં અપ્પસ્સાદતઞ્ચ અપસ્સન્તોપિ તપ્પચ્ચયં વુત્તપ્પકારમેવ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ સલભો વિય દીપસિખાભિનિપાતં, મધુબિન્દુગિદ્ધો વિય ચ મધુલિત્તસત્થધારાલેહનં. કામુપસેવનાદીસુ ચ સવિપાકેસુ આદીનવં અપસ્સન્તો સુખસઞ્ઞાય ચેવ કિલેસાભિભૂતતાય ચ દ્વારત્તયપ્પવત્તમ્પિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ, બાલો વિય ગૂથકીળનં, મરિતુકામો વિય ચ વિસખાદનં. આરુપ્પવિપાકેસુ ચાપિ સઙ્ખારવિપરિણામદુક્ખતં અનવબુજ્ઝમાનો સસ્સતાદિવિપલ્લાસેન ચિત્તસઙ્ખારભૂતં આનેઞ્જાભિસઙ્ખારં આરભતિ, દિસામૂળ્હો વિય પિસાચનગરાભિમુખમગ્ગગમનં.

એવં યસ્મા અવિજ્જાભાવતોવ સઙ્ખારભાવો, ન અભાવતો. તસ્મા જાનિતબ્બમેતં ‘‘ઇમે સઙ્ખારા અવિજ્જાપચ્ચયા હોન્તી’’તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અવિદ્વા, ભિક્ખવે, અવિજ્જાગતો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારમ્પિ અભિસઙ્ખરોતિ, અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારમ્પિ અભિસઙ્ખરોતિ, આનેઞ્જાભિસઙ્ખારમ્પિ અભિસઙ્ખરોતિ. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અવિજ્જા પહીના, વિજ્જા ઉપ્પન્ના; સો અવિજ્જાવિરાગા વિજ્જુપ્પાદા નેવ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતી’’તિ.

પટ્ઠાનપચ્ચયકથા

૫૯૪. એત્થાહ – ગણ્હામ તાવ એતં અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયોતિ, ઇદં પન વત્તબ્બં કતમેસં સઙ્ખારાનં કથં પચ્ચયો હોતીતિ? તત્રિદં વુચ્ચતિ, ભગવતા હિ ‘‘હેતુપચ્ચયો, આરમ્મણપચ્ચયો, અધિપતિપચ્ચયો, અનન્તરપચ્ચયો, સમનન્તરપચ્ચયો, સહજાતપચ્ચયો, અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો, નિસ્સયપચ્ચયો, ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, પુરેજાતપચ્ચયો, પચ્છાજાતપચ્ચયો, આસેવનપચ્ચયો, કમ્મપચ્ચયો, વિપાકપચ્ચયો, આહારપચ્ચયો, ઇન્દ્રિયપચ્ચયો, ઝાનપચ્ચયો, મગ્ગપચ્ચયો, સમ્પયુત્તપચ્ચયો, વિપ્પયુત્તપચ્ચયો, અત્થિપચ્ચયો, નત્થિપચ્ચયો, વિગતપચ્ચયો, અવિગતપચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.પચ્ચયુદ્દેસ) ચતુવીસતિ પચ્ચયા વુત્તા.

તત્થ હેતુ ચ સો પચ્ચયો ચાતિ હેતુપચ્ચયો, હેતુ હુત્વા પચ્ચયો, હેતુભાવેન પચ્ચયોતિ વુત્તં હોતિ. આરમ્મણપચ્ચયાદીસુપિ એસેવ નયો.

૫૯૫. તત્થ હેતૂતિ વચનાવયવકારણમૂલાનમેતં અધિવચનં. ‘‘પટિઞ્ઞા, હેતૂ’’તિઆદીસુ હિ લોકે વચનાવયવો હેતૂતિ વુચ્ચતિ. સાસને પન ‘‘યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૬૦) કારણં. ‘‘તયો કુસલહેતૂ, તયો અકુસલહેતૂ’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૦૫૯) મૂલં હેતૂતિ વુચ્ચતિ, તં ઇધ અધિપ્પેતં. પચ્ચયોતિ એત્થ પન અયં વચનત્થો, પટિચ્ચ એતસ્મા એતીતિ પચ્ચયો. અપચ્ચક્ખાય નં વત્તતીતિ અત્થો. યો હિ ધમ્મો યં ધમ્મં અપચ્ચક્ખાય તિટ્ઠતિ વા ઉપ્પજ્જતિ વા, સો તસ્સ પચ્ચયોતિ વુત્તં હોતિ. લક્ખણતો પન ઉપકારકલક્ખણો પચ્ચયો. યો હિ ધમ્મો યસ્સ ધમ્મસ્સ ઠિતિયા વા ઉપ્પત્તિયા વા ઉપકારકો હોતિ, સો તસ્સ પચ્ચયોતિ વુચ્ચતિ. પચ્ચયો, હેતુ, કારણં, નિદાનં, સમ્ભવો, પભવોતિઆદિ અત્થતો એકં, બ્યઞ્જનતો નાનં. ઇતિ મૂલટ્ઠેન હેતુ, ઉપકારકટ્ઠેન પચ્ચયોતિ સઙ્ખેપતો મૂલટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો હેતુપચ્ચયો.

સો સાલિઆદીનં સાલિબીજાદીનિ વિય, મણિપભાદીનં વિય ચ મણિવણ્ણાદયો કુસલાદીનં કુસલાદિભાવસાધકોતિ આચરિયાનં અધિપ્પાયો. એવં સન્તે પન તંસમુટ્ઠાનરૂપેસુ હેતુપચ્ચયતા ન સમ્પજ્જતિ. ન હિ સો તેસં કુસલાદિભાવં સાધેતિ, ન ચ પચ્ચયો ન હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧). અહેતુકચિત્તાનઞ્ચ વિના એતેન અબ્યાકતભાવો સિદ્ધો, સહેતુકાનમ્પિ ચ યોનિસોમનસિકારાદિપટિબદ્ધો કુસલાદિભાવો, ન સમ્પયુત્તહેતુપટિબદ્ધો. યદિ ચ સમ્પયુત્તહેતૂસુ સભાવતોવ કુસલાદિભાવો સિયા, સમ્પયુત્તેસુ હેતુપટિબદ્ધો અલોભો કુસલો વા સિયા અબ્યાકતો વા. યસ્મા પન ઉભયથાપિ હોતિ, તસ્મા યથા સમ્પયુત્તેસુ, એવં હેતૂસુપિ કુસલાદિતા પરિયેસિતબ્બા.

કુસલાદિભાવસાધનવસેન પન હેતૂનં મૂલટ્ઠં અગહેત્વા સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનવસેન ગય્હમાને ન કિઞ્ચિ વિરુજ્ઝતિ. લદ્ધહેતુપચ્ચયા હિ ધમ્મા વિરૂળ્હમૂલા વિય પાદપા થિરા હોન્તિ સુપ્પતિટ્ઠિતા, અહેતુકા તિલબીજકાદિસેવાલા વિય ન સુપ્પતિટ્ઠિતા. ઇતિ મૂલટ્ઠેન ઉપકારકોતિ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનેન ઉપકારકો ધમ્મો હેતુપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બો.

૫૯૬. તતો પરેસુ આરમ્મણભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો આરમ્મણપચ્ચયો. સો ‘‘રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨) આરભિત્વાપિ ‘‘યં યં ધમ્મં આરબ્ભ યે યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, તે તે ધમ્મા તેસં તેસં ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨) ઓસાપિતત્તા ન કોચિ ધમ્મો ન હોતિ. યથા હિ દુબ્બલો પુરિસો દણ્ડં વા રજ્જું વા આલમ્બિત્વાવ ઉટ્ઠહતિ ચેવ તિટ્ઠતિ ચ, એવં ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા રૂપાદિઆરમ્મણં આરબ્ભેવ ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ તિટ્ઠન્તિ ચ. તસ્મા સબ્બેપિ ચિત્તચેતસિકાનં આરમ્મણભૂતા ધમ્મા આરમ્મણપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બા.

૫૯૭. જેટ્ઠકટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો અધિપતિપચ્ચયો, સો સહજાતારમ્મણવસેન દુવિધો. તત્થ ‘‘છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિવચનતો (પટ્ઠા. ૧.૩.૩) છન્દવીરિયચિત્તવીમંસાસઙ્ખાતા ચત્તારો ધમ્મા અધિપતિપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બા, નો ચ ખો એકતો. યદા હિ છન્દં ધુરં છન્દં જેટ્ઠકં કત્વા ચિત્તં પવત્તતિ, તદા છન્દોવ અધિપતિ, ન ઇતરે. એસ નયો સેસેસુપિ.

યં પન ધમ્મં ગરું કત્વા અરૂપધમ્મા પવત્તન્તિ, સો નેસં આરમ્મણાધિપતિ. તેન વુત્તં ‘‘યં યં ધમ્મં ગરું કત્વા યે યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, તે તે ધમ્મા તેસં તેસં ધમ્માનં અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૩).

૫૯૮. અનન્તરભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો અનન્તરપચ્ચયો. સમનન્તરભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો સમનન્તરપચ્ચયો. ઇદઞ્ચ પચ્ચયદ્વયં બહુધા પપઞ્ચયન્તિ. અયં પનેત્થ સારો, યો હિ એસ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાનન્તરા મનોધાતુ, મનોધાતુઅનન્તરા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિઆદિ ચિત્તનિયમો, સો યસ્મા પુરિમપુરિમચિત્તવસેનેવ ઇજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞથા, તસ્મા અત્તનો અત્તનો અનન્તરં અનુરૂપસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ ઉપ્પાદનસમત્થો ધમ્મો અનન્તરપચ્ચયો. તેનેવાહ – ‘‘અનન્તરપચ્ચયોતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ તંસમ્પયુત્તકા ચ ધમ્મા મનોધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪). યો અનન્તરપચ્ચયો, સ્વેવ સમનન્તરપચ્ચયો. બ્યઞ્જનમત્તમેવ હેત્થ નાનં, ઉપચયસન્તતીસુ વિય અધિવચનનિરુત્તિદુકાદીસુ વિય ચ. અત્થતો પન નાનં નત્થિ.

યમ્પિ ‘‘અત્થાનન્તરતાય અનન્તરપચ્ચયો, કાલાનન્તરતાય સમનન્તરપચ્ચયો’’તિ આચરિયાનં મતં, તં ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલં ફલસમાપત્તિયા સમનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદીહિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૮) વિરુજ્ઝતિ. યમ્પિ તત્થ વદન્તિ ‘‘ધમ્માનં સમુટ્ઠાપનસમત્થતા ન પરિહાયતિ, ભાવનાબલેન પન વારિતત્તા ધમ્મા સમનન્તરા નુપ્પજ્જન્તી’’તિ, તમ્પિ કાલાનન્તરતાય અભાવમેવ સાધેતિ. ભાવનાબલેન હિ તત્થ કાલાનન્તરતા નત્થીતિ, મયમ્પિ એતદેવ વદામ. યસ્મા ચ કાલાનન્તરતા નત્થિ, તસ્મા સમનન્તરપચ્ચયતા ન યુજ્જતિ. કાલાનન્તરતાય હિ તેસં સમનન્તરપચ્ચયો હોતીતિ લદ્ધિ. તસ્મા અભિનિવેસં અકત્વા બ્યઞ્જનમત્તતોવેત્થ નાનાકરણં પચ્ચેતબ્બં, ન અત્થતો. કથં? નત્થિ એતેસં અન્તરન્તિ હિ અનન્તરા. સણ્ઠાનાભાવતો સુટ્ઠુ અનન્તરાતિ સમનન્તરા.

૫૯૯. ઉપ્પજ્જમાનોવ સહ ઉપ્પાદનભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો સહજાતપચ્ચયો પકાસસ્સ પદીપો વિય. સો અરૂપક્ખન્ધાદિવસેન છબ્બિધો હોતિ. યથાહ – ‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. ચત્તારો મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં, ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞં, ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં, મહાભૂતા ઉપાદારૂપાનં, રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં ધમ્માનં કિઞ્ચિકાલે સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, કિઞ્ચિકાલે ન સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૬). ઇદં હદયવત્થુમેવ સન્ધાય વુત્તં.

૬૦૦. અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપ્પાદનુપત્થમ્ભનભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો અઞ્ઞમઞ્ઞૂપત્થમ્ભકં તિદણ્ડકં વિય. સો અરૂપક્ખન્ધાદિવસેન તિવિધો હોતિ. યથાહ – ‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયો. ચત્તારો મહાભૂતા ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૭).

૬૦૧. અધિટ્ઠાનાકારેન નિસ્સયાકારેન ચ ઉપકારકો ધમ્મો નિસ્સયપચ્ચયો તરુચિત્તકમ્માદીનં પથવીપટાદયો વિય. સો ‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં સહજાતે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. છટ્ઠો પનેત્થ કોટ્ઠાસો ‘‘ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… સોત… ઘાન… જિવ્હા… કાયાયતનં કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો. યં રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ વત્તન્તિ, તં રૂપં મનોધાતુયા ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં નિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૮) એવં વિભત્તો.

૬૦૨. ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ એત્થ પન અયં તાવ વચનત્થો, તદધીનવુત્તિતાય અત્તનો ફલેન નિસ્સિતો ન પટિક્ખિત્તોતિ નિસ્સયો. યથા પન ભુસો આયાસો ઉપાયાસો, એવં ભુસો નિસ્સયો ઉપનિસ્સયો, બલવકારણસ્સેતં અધિવચનં. તસ્મા બલવકારણભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બો.

સો આરમ્મણૂપનિસ્સયો અનન્તરૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયોતિ તિવિધો હોતિ. તત્થ ‘‘દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા તં ગરુંકત્વા પચ્ચવેક્ખતિ, પુબ્બે સુચિણ્ણાનિ ગરુંકત્વા પચ્ચવેક્ખતિ, ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ઝાનં ગરુંકત્વા પચ્ચવેક્ખતિ, સેક્ખા ગોત્રભું ગરુંકત્વા પચ્ચવેક્ખન્તિ, વોદાનં ગરુંકત્વા પચ્ચવેક્ખન્તિ. સેક્ખા મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વા મગ્ગં ગરુંકત્વા પચ્ચવેક્ખન્તી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩) એવમાદિના નયેન આરમ્મણૂપનિસ્સયો તાવ આરમ્મણાધિપતિના સદ્ધિં નાનત્તં અકત્વાવ વિભત્તો. તત્થ યં આરમ્મણં ગરુંકત્વા ચિત્તચેતસિકા ઉપ્પજ્જન્તિ, તં નિયમતો તેસુ આરમ્મણેસુ બલવારમ્મણં હોતિ. ઇતિ ગરુકત્તબ્બમત્તટ્ઠેન આરમ્મણાધિપતિ, બલવકારણટ્ઠેન આરમ્મણૂપનિસ્સયોતિ એવમેતેસં નાનત્તં વેદિતબ્બં.

અનન્તરૂપનિસ્સયોપિ ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ખન્ધા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ખન્ધાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૯) નયેન અનન્તરપચ્ચયેન સદ્ધિં નાનત્તં અકત્વાવ વિભત્તો. માતિકાનિક્ખેપે પન નેસં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ તંસમ્પયુત્તકા ચ ધમ્મા મનોધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪) નયેન અનન્તરસ્સ, ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૯) નયેન ઉપનિસ્સયસ્સ આગતત્તા નિક્ખેપે વિસેસો અત્થિ. સોપિ અત્થતો એકીભાવમેવ ગચ્છતિ. એવં સન્તેપિ અત્તનો અત્તનો અનન્તરા અનુરૂપસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ પવત્તનસમત્થતાય અનન્તરતા, પુરિમચિત્તસ્સ પચ્છિમચિત્તુપ્પાદને બલવતાય અનન્તરૂપનિસ્સયતા વેદિતબ્બા. યથા હિ હેતુપચ્ચયાદીસુ કિઞ્ચિ ધમ્મં વિનાપિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન એવં અનન્તરચિત્તં વિના ચિત્તસ્સ ઉપ્પત્તિ નામ અત્થિ. તસ્મા બલવપચ્ચયો હોતિ. ઇતિ અત્તનો અત્તનો અનન્તરા અનુરૂપચિત્તુપ્પાદનવસેન અનન્તરપચ્ચયો, બલવકારણવસેન અનન્તરૂપનિસ્સયોતિ એવમેતેસં નાનત્તં વેદિતબ્બં.

પકતૂપનિસ્સયો પન પકતો ઉપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો. પકતો નામ અત્તનો સન્તાને નિપ્ફાદિતો વા સદ્ધાસીલાદિ ઉપસેવિતો વા ઉતુભોજનાદિ. પકતિયા એવ વા ઉપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો, આરમ્મણાનન્તરેહિ અસમ્મિસ્સોતિ અત્થો. તસ્સ પકતૂપનિસ્સયો ‘‘સદ્ધં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, ઝાનં ઉપ્પાદેતિ, વિપસ્સનં ઉપ્પાદેતિ, મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ, અભિઞ્ઞં ઉપ્પાદેતિ, સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતિ. સીલં, સુતં, ચાગં, પઞ્ઞં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ…પે… સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતિ. સદ્ધા, સીલં, સુતં, ચાગો, પઞ્ઞા સદ્ધાય, સીલસ્સ, સુતસ્સ, ચાગસ્સ, પઞ્ઞાય, ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩) નયેન અનેકપ્પકારતો પભેદો વેદિતબ્બો. ઇતિ ઇમે સદ્ધાદયો પકતા ચેવ બલવકારણટ્ઠેન ઉપનિસ્સયા ચાતિ પકતૂપનિસ્સયોતિ.

૬૦૩. પઠમતરં ઉપ્પજ્જિત્વા વત્તમાનભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો પુરેજાતપચ્ચયો. સો પઞ્ચદ્વારે વત્થારમ્મણહદયવત્થુવસેન એકાદસવિધો હોતિ. યથાહ – ‘‘ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. સોત…પે… ઘાન, જિવ્હા, કાયાયતનં, રૂપ, સદ્દ, ગન્ધ, રસ, ફોટ્ઠબ્બાયતનં કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. રૂપ, સદ્દ, ગન્ધ, રસ, ફોટ્ઠબ્બાયતનં મનોધાતુયા. યં રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ વત્તન્તિ, તં રૂપં મનોધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં કિઞ્ચિકાલે પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો. કિઞ્ચિકાલે ન પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૦).

૬૦૪. પુરેજાતાનં રૂપધમ્માનં ઉપત્થમ્ભકત્તેન ઉપકારકો અરૂપધમ્મો પચ્છાજાતપચ્ચયો ગિજ્ઝપોતકસરીરાનં આહારાસાચેતના વિય. તેન વુત્તં ‘‘પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૧).

૬૦૫. આસેવનટ્ઠેન અનન્તરાનં પગુણબલવભાવાય ઉપકારકો ધમ્મો આસેવનપચ્ચયો ગન્થાદીસુ પુરિમપુરિમાભિયોગો વિય. સો કુસલાકુસલકિરિયજવનવસેન તિવિધો હોતિ. યથાહ – ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ધમ્માનં આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો. પુરિમા પુરિમા અકુસલા…પે… કિરિયાબ્યાકતા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કિરિયાબ્યાકતાનં ધમ્માનં આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૨).

૬૦૬. ચિત્તપયોગસઙ્ખાતેન કિરિયભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો કમ્મપચ્ચયો. સો નાનક્ખણિકાય ચેવ કુસલાકુસલચેતનાય સહજાતાય ચ સબ્બાયપિ ચેતનાય વસેન દુવિધો હોતિ. યથાહ – ‘‘કુસલાકુસલં કમ્મં વિપાકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો. ચેતના સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૩).

૬૦૭. નિરુસ્સાહસન્તભાવેન નિરુસ્સાહસન્તભાવાય ઉપકારકો વિપાકધમ્મો વિપાકપચ્ચયો. સો પવત્તે તંસમુટ્ઠાનાનં, પટિસન્ધિયં કટત્તા ચ રૂપાનં, સબ્બત્થ ચ સમ્પયુત્તધમ્માનં પચ્ચયો હોતિ. યથાહ –‘‘વિપાકાબ્યાકતો એકો ખન્ધો તિણ્ણન્નં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં વિપાકપચ્ચયેન પચ્ચયો…પે… પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતો એકો ખન્ધો તિણ્ણન્નં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં. તયો ખન્ધા એકસ્સ ખન્ધસ્સ. દ્વે ખન્ધા દ્વિન્નં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં વિપાકપચ્ચયેન પચ્ચયો. ખન્ધા વત્થુસ્સ વિપાકપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ.

૬૦૮. રૂપારૂપાનં ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન ઉપકારકા ચત્તારો આહારા આહારપચ્ચયો. યથાહ –‘‘કબળીકારો આહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો. અરૂપિનો આહારા સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૫). પઞ્હાવારે પન ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા આહારા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૯) વુત્તં.

૬૦૯. અધિપતિયટ્ઠેન ઉપકારકા ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયવજ્જા વીસતિન્દ્રિયા ઇન્દ્રિયપચ્ચયો. તત્થ ચક્ખુન્દ્રિયાદયો અરૂપધમ્માનંયેવ, સેસા રૂપારૂપાનં પચ્ચયા હોન્તિ. યથાહ – ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… સોત… ઘાન… જિવ્હા… કાયિન્દ્રિયં કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો. રૂપજીવિતિન્દ્રિયં કટત્તારૂપાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો. અરૂપિનો ઇન્દ્રિયા સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૬). પઞ્હાવારે પન ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા ઇન્દ્રિયા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૩૦) વુત્તં.

૬૧૦. ઉપનિજ્ઝાયનટ્ઠેન ઉપકારકાનિ ઠપેત્વા દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણે સુખદુક્ખવેદનાદ્વયં સબ્બાનિપિ કુસલાદિભેદાનિ સત્ત ઝાનઙ્ગાનિ ઝાનપચ્ચયો. યથાહ –‘‘ઝાનઙ્ગાનિ ઝાનસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૭). પઞ્હાવારે પન ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતાનિ ઝાનઙ્ગાનિ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૩૧) વુત્તં.

૬૧૧. યતો તતો વા નિય્યાનટ્ઠેન ઉપકારકાનિ કુસલાદિભેદાનિ દ્વાદસ મગ્ગઙ્ગાનિ મગ્ગપચ્ચયો. યથાહ – ‘‘મગ્ગઙ્ગાનિ મગ્ગસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં મગ્ગપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૮). પઞ્હાવારે પન ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતાનિ મગ્ગઙ્ગાનિ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં મગ્ગપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૩૨) વુત્તં. એતે પન દ્વેપિ ઝાનમગ્ગપચ્ચયા દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાહેતુકચિત્તેસુ ન લબ્ભન્તીતિ વેદિતબ્બા.

૬૧૨. એકવત્થુકએકારમ્મણએકુપ્પાદેકનિરોધસઙ્ખાતેન સમ્પયુત્તભાવેન ઉપકારકા અરૂપધમ્મા સમ્પયુત્તપચ્ચયો. યથાહ – ‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૯).

૬૧૩. એકવત્થુકાદિભાવાનુપગમેન ઉપકારકા રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં ધમ્માનં, અરૂપિનોપિ રૂપીનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયો. સો સહજાતપચ્છાજાતપુરેજાતવસેન તિવિધો હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સહજાતા કુસલા ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. પચ્છાજાતા કુસલા ખન્ધા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૩૪). અબ્યાકતપદસ્સ પન સહજાતવિભઙ્ગે ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા ખન્ધા કટત્તારૂપાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. ખન્ધા વત્થુસ્સ. વત્થુ ખન્ધાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૩૪) વુત્તં. પુરેજાતં પન ચક્ખુન્દ્રિયાદિવત્થુવસેનેવ વેદિતબ્બં. યથાહ – ‘‘પુરેજાતં ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ…પે… કાયાયતનં કાયવિઞ્ઞાણસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો. વત્થુ વિપાકાબ્યાકતાનં કિરિયાબ્યાકતાનં ખન્ધાનં…પે… વત્થુ કુસલાનં ખન્ધાનં…પે… વત્થુ અકુસલાનં ખન્ધાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૩૪).

૬૧૪. પચ્ચુપ્પન્નલક્ખણેન અત્થિભાવેન તાદિસસ્સેવ ધમ્મસ્સ ઉપત્થમ્ભકત્તેન ઉપકારકો ધમ્મો અત્થિપચ્ચયો. તસ્સ અરૂપક્ખન્ધમહાભૂતનામરૂપચિત્તચેતસિકમહાભૂતઆયતનવત્થુવસેન સત્તધા માતિકા નિક્ખિત્તા. યથાહ –‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞં અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો, ચત્તારો મહાભૂતા, ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞં. ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં. મહાભૂતા ઉપાદારૂપાનં. ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા…પે… કાયાયતનં…પે… રૂપાયતનં…પે… ફોટ્ઠબ્બાયતનં કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. રૂપાયતનં…પે… ફોટ્ઠબ્બાયતનં મનોધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં. યં રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ વત્તન્તિ, તં રૂપં મનોધાતુયા ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ચ તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨૧).

પઞ્હાવારે પન સહજાતં પુરેજાતં પચ્છાજાતં આહારં ઇન્દ્રિયન્તિપિ નિક્ખિપિત્વા સહજાતે તાવ ‘‘એકો ખન્ધો તિણ્ણન્નં ખન્ધાનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૩૫) નયેન નિદ્દેસો કતો, પુરેજાતે પુરેજાતાનં ચક્ખાદીનં વસેન નિદ્દેસો કતો. પચ્છાજાતે પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતાનં ચિત્તચેતસિકાનં પચ્ચયવસેન નિદ્દેસો કતો. આહારિન્દ્રિયેસુ ‘‘કબળીકારો આહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. રૂપજીવિતિન્દ્રિયં કટત્તારૂપાનં અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૩૫) એવં નિદ્દેસો કતોતિ.

૬૧૫. અત્તનો અનન્તરા ઉપ્પજ્જમાનાનં અરૂપધમ્માનં પવત્તિઓકાસદાનેન ઉપકારકા સમનન્તરનિરુદ્ધા અરૂપધમ્મા નત્થિપચ્ચયો. યથાહ –‘‘સમનન્તરનિરુદ્ધા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પટુપ્પન્નાનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં નત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ.

તે એવ વિગતભાવેન ઉપકારકત્તા વિગતપચ્ચયો. યથાહ – ‘‘સમનન્તરવિગતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પટુપ્પન્નાનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં વિગતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ.

અત્થિ પચ્ચયધમ્મા એવ ચ અવિગતભાવેન ઉપકારકત્તા અવિગતપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બા. દેસનાવિલાસેન પન તથા વિનેતબ્બવેનેય્યવસેન વા અયં દુકો વુત્તો, અહેતુકદુકં વત્વાપિ હેતુવિપ્પયુત્તદુકો વિયાતિ.

અવિજ્જાપચ્ચયાસઙ્ખારપદવિત્થારકથા

૬૧૬. એવમિમેસુ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ અયં અવિજ્જા,

પચ્ચયો હોતિ પુઞ્ઞાનં, દુવિધાનેકધા પન;

પરેસં પચ્છિમાનં સા, એકધા પચ્ચયો મતાતિ.

તત્થ પુઞ્ઞાનં દુવિધાતિ આરમ્મણપચ્ચયેન ચ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન ચાતિ દ્વેધા પચ્ચયો હોતિ. સા હિ અવિજ્જં ખયતો વયતો સમ્મસનકાલે કામાવચરાનં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. અભિઞ્ઞાચિત્તેન સમોહચિત્તં જાનનકાલે રૂપાવચરાનં. અવિજ્જાસમતિક્કમત્થાય પન દાનાદીનિ ચેવ કામાવચરપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ પૂરેન્તસ્સ, રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ ચ ઉપ્પાદેન્તસ્સ દ્વિન્નમ્પિ તેસં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. તથા અવિજ્જાસમ્મૂળ્હત્તા કામભવરૂપભવસમ્પત્તિયો પત્થેત્વા તાનેવ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તસ્સ.

અનેકધા પન પરેસન્તિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાનં અનેકધા પચ્ચયો હોતિ. કથં? એસા હિ અવિજ્જં આરબ્ભ રાગાદીનં ઉપ્પજ્જનકાલે આરમ્મણપચ્ચયેન, ગરુંકત્વા અસ્સાદનકાલે આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયેહિ, અવિજ્જાસમ્મૂળ્હસ્સ અનાદીનવદસ્સાવિનો પાણાતિપાતાદીનિ કરોન્તસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન, દુતિયજવનાદીનં અનન્તરસમનન્તરઅનન્તરૂપનિસ્સયાસેવનનત્થિવિગતપચ્ચયેહિ, યંકિઞ્ચિ અકુસલં કરોન્તસ્સ હેતુ સહજાત અઞ્ઞમઞ્ઞ નિસ્સય સમ્પયુત્ત અત્થિ અવિગતપચ્ચયેહીતિ અનેકધા પચ્ચયો હોતિ.

પચ્છિમાનં સા એકધા પચ્ચયો મતાતિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેનેવ એકધા પચ્ચયો મતા. સો પનસ્સા ઉપનિસ્સયભાવો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ.

૬૧૭. એત્થાહ – કિં પનાયમેકાવ અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો, ઉદાહુ અઞ્ઞેપિ પચ્ચયા સન્તીતિ? કિં પનેત્થ, યદિ તાવ એકાવ, એકકારણવાદો આપજ્જતિ. અથઞ્ઞેપિ સન્તિ, ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ એકકારણનિદ્દેસો નુપપજ્જતીતિ? ન નુપપજ્જતિ. કસ્મા? યસ્મા –

એકં ન એકતો ઇધ, નાનેકમનેકતોપિ નો એકં;

ફલમત્થિ અત્થિ પન એક-હેતુફલદીપને અત્થો.

એકતો હિ કારણતો ન ઇધ કિઞ્ચિ એકં ફલમત્થિ, ન અનેકં. નાપિ અનેકેહિ કારણેહિ એકં. અનેકેહિ પન કારણેહિ અનેકમેવ હોતિ. તથા હિ અનેકેહિ ઉતુપથવીબીજસલિલસઙ્ખાતેહિ કારણેહિ અનેકમેવ રૂપગન્ધરસાદિકં અઙ્કુરસઙ્ખાતં ફલં ઉપ્પજ્જમાનં દિસ્સતિ. યં પનેતં ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ એકેકહેતુફલદીપનં કતં, તત્થ અત્થો અત્થિ, પયોજનં વિજ્જતિ.

ભગવા હિ કત્થચિ પધાનત્તા, કત્થચિ પાકટત્તા, કત્થચિ અસાધારણત્તા દેસનાવિલાસસ્સ ચ વેનેય્યાનઞ્ચ અનુરૂપતો એકમેવ હેતું વા ફલં વા દીપેતિ. ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ હિ પધાનત્તા એકમેવ હેતુફલમાહ. ફસ્સો હિ વેદનાય પધાનહેતુ યથાફસ્સં વેદના વવત્થાનતો. વેદના ચ ફસ્સસ્સ પધાનફલં યથાવેદનં ફસ્સવવત્થાનતો. ‘‘સેમ્હસમુટ્ઠાના આબાધા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૦) પાકટત્તા એકં હેતુમાહ. પાકટો હિ એત્થ સેમ્હો, ન કમ્માદયો. ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, અકુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે અયોનિસોમનસિકારમૂલકા’’તિ અસાધારણત્તા એકં હેતુમાહ. અસાધારણો હિ અયોનિસોમનસિકારો અકુસલાનં, સાધારણાનિ વત્થારમ્મણાદીનીતિ. તસ્મા અયમિધ અવિજ્જા વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ વત્થારમ્મણસહજાતધમ્માદીસુ સઙ્ખારકારણેસુ ‘‘અસ્સાદાનુપસ્સિનો તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૫૨) ચ ‘‘અવિજ્જાસમુદયા આસવસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૪) ચ વચનતો અઞ્ઞેસમ્પિ તણ્હાદીનં સઙ્ખારહેતૂનં હેતૂતિ પધાનત્તા, ‘‘અવિદ્વા, ભિક્ખવે, અવિજ્જાગતો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારમ્પિ અભિસઙ્ખરોતી’’તિ પાકટત્તા, અસાધારણત્તા ચ સઙ્ખારાનં હેતુભાવેન દીપિતાતિ વેદિતબ્બા. એતેનેવ ચ એકેકહેતુફલદીપનપરિહારવચનેન સબ્બત્થ એકેકહેતુફલદીપને પયોજનં વેદિતબ્બન્તિ.

૬૧૮. એત્થાહ – એવં સન્તેપિ એકન્તાનિટ્ઠફલાય સાવજ્જાય અવિજ્જાય કથં પુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારપચ્ચયત્તં યુજ્જતિ? ન હિ નિમ્બબીજતો ઉચ્છુ ઉપ્પજ્જતીતિ. કથં ન યુજ્જિસ્સતિ? લોકસ્મિઞ્હિ –

વિરુદ્ધો ચાવિરુદ્ધો ચ, સદિસાસદિસો તથા;

ધમ્માનં પચ્ચયો સિદ્ધો, વિપાકા એવ તે ચ ન.

ધમ્માનં હિ ઠાનસભાવકિચ્ચાદિવિરુદ્ધો ચાવિરુદ્ધો ચ પચ્ચયો લોકે સિદ્ધો. પુરિમચિત્તં હિ અપરચિત્તસ્સ ઠાનવિરુદ્ધો પચ્ચયો, પુરિમસિપ્પાદિસિક્ખા ચ પચ્છા પવત્તમાનાનં સિપ્પાદિકિરિયાનં. કમ્મં રૂપસ્સ સભાવવિરુદ્ધો પચ્ચયો, ખીરાદીનિ ચ દધિઆદીનં. આલોકો ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ કિચ્ચવિરુદ્ધો, ગુળાદયો ચ આસવાદીનં. ચક્ખુરૂપાદયો પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં ઠાનાવિરુદ્ધા પચ્ચયા. પુરિમજવનાદયો પચ્છિમજવનાદીનં સભાવાવિરુદ્ધા કિચ્ચાવિરુદ્ધા ચ.

યથા ચ વિરુદ્ધાવિરુદ્ધા પચ્ચયા સિદ્ધા, એવં સદિસાસદિસાપિ. સદિસમેવ હિ ઉતુઆહારસઙ્ખાતં રૂપં રૂપસ્સ પચ્ચયો, સાલિબીજાદીનિ ચ સાલિફલાદીનં. અસદિસમ્પિ રૂપં અરૂપસ્સ, અરૂપઞ્ચ રૂપસ્સ પચ્ચયો હોતિ, ગોલોમાવિલોમ-વિસાણ-દધિતિલપિટ્ઠાદીનિ ચ દુબ્બા-સરભૂતિણકાદીનં. યેસઞ્ચ ધમ્માનં તે વિરુદ્ધાવિરુદ્ધસદિસાસદિસપચ્ચયા, ન તે ધમ્મા તેસં ધમ્માનં વિપાકા એવ.

ઇતિ અયં અવિજ્જા વિપાકવસેન એકન્તાનિટ્ઠફલા, સભાવવસેન ચ સાવજ્જાપિ સમાના સબ્બેસમ્પિ એતેસં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં યથાનુરૂપં ઠાનકિચ્ચસભાવવિરુદ્ધાવિરુદ્ધપચ્ચયવસેન, સદિસાસદિસપચ્ચયવસેન ચ પચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બા. સો ચસ્સા પચ્ચયભાવો ‘‘યસ્સ હિ દુક્ખાદીસુ અવિજ્જાસઙ્ખાતં અઞ્ઞાણં અપ્પહીનં હોતિ, સો દુક્ખે તાવ પુબ્બન્તાદીસુ ચ અઞ્ઞાણેન સંસારદુક્ખં સુખસઞ્ઞાય ગહેત્વા તસ્સ હેતુભૂતે તિવિધેપિ સઙ્ખારે આરભતી’’તિઆદિના નયેન વુત્તો એવ.

૬૧૯. અપિચ અયં અઞ્ઞોપિ પરિયાયો –

ચુતૂપપાતે સંસારે, સઙ્ખારાનઞ્ચ લક્ખણે;

યો પટિચ્ચસમુપ્પન્ન-ધમ્મેસુ ચ વિમુય્હતિ.

અભિસઙ્ખરોતિ સો એતે, સઙ્ખારે તિવિધે યતો;

અવિજ્જા પચ્ચયો તેસં, તિવિધાનમ્પયં તતોતિ.

કથં પન યો એતેસુ વિમુય્હતિ, સો તિવિધેપેતે સઙ્ખારે કરોતીતિ ચે. ચુતિયા તાવ વિમૂળ્હો ‘‘સબ્બત્થ ખન્ધાનં ભેદો મરણ’’ન્તિ ચુતિં અગણ્હન્તો ‘‘સત્તો મરતિ, સત્તસ્સ દેહન્તરસઙ્કમન’’ન્તિઆદીનિ વિકપ્પેતિ.

ઉપપાતે વિમૂળ્હો ‘‘સબ્બત્થ ખન્ધાનં પાતુભાવો જાતી’’તિ ઉપપાતં અગણ્હન્તો ‘‘સત્તો ઉપપજ્જતિ, સત્તસ્સ નવસરીરપાતુભાવો’’તિઆદીનિ વિકપ્પેતિ.

સંસારે વિમૂળ્હો યો એસ,

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. –

એવં વણ્ણિતો સંસારો, તં એવં અગણ્હન્તો ‘‘અયં સત્તો અસ્મા લોકા પરં લોકં ગચ્છતિ, પરસ્મા લોકા ઇમં લોકં આગચ્છતી’’તિઆદીનિ વિકપ્પેતિ.

સઙ્ખારાનં લક્ખણે વિમૂળ્હો સઙ્ખારાનં સભાવલક્ખણં સામઞ્ઞલક્ખણઞ્ચ અગણ્હન્તો સઙ્ખારે અત્તતો અત્તનિયતો ધુવતો સુખતો સુભતો વિકપ્પેતિ.

પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મેસુ વિમૂળ્હો અવિજ્જાદીહિ સઙ્ખારાદીનં પવત્તિં અગણ્હન્તો ‘‘અત્તા જાનાતિ વા ન જાનાતિ વા, સો એવ કરોતિ ચ કારેતિ ચ. સો પટિસન્ધિયં ઉપપજ્જતિ, તસ્સ અણુઇસ્સરાદયો કલલાદિભાવેન સરીરં સણ્ઠપેન્તો ઇન્દ્રિયાનિ સમ્પાદેન્તિ. સો ઇન્દ્રિયસમ્પન્નો ફુસતિ, વેદિયતિ, તણ્હીયતિ, ઉપાદિયતિ, ઘટિયતિ. સો પુન ભવન્તરે ભવતી’’તિ વા, ‘‘સબ્બે સત્તા નિયતિસઙ્ગતિભાવપરિણતા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮) વા વિકપ્પેતિ.