દુક્ખનિદ્દેસકથા

જાતિનિદ્દેસો

સેય્યથિદં, અયઞ્હિ જાતિ-સદ્દો અનેકત્થો. તથા હેસ ‘‘એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૪૪; પારા. ૧૨) એત્થ ભવે આગતો. ‘‘અત્થિ, વિસાખે, નિગણ્ઠા નામ સમણજાતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૧) એત્થ નિકાયે. ‘‘જાતિ દ્વીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતા’’તિ (ધાતુ. ૭૧) એત્થ સઙ્ખતલક્ખણે. ‘‘યં માતુકુચ્છિસ્મિં પઠમં ચિત્તં ઉપ્પન્નં, પઠમં વિઞ્ઞાણં પાતુભૂતં, તદુપાદાય સાવસ્સ જાતી’’તિ (મહાવ. ૧૨૪) એત્થ પટિસન્ધિયં. ‘‘સમ્પતિજાતો, આનન્દ, બોધિસત્તો’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૦૭) એત્થ પસૂતિયં. ‘‘અક્ખિત્તો અનુપકુટ્ઠો જાતિવાદેના’’તિ (દી. નિ. ૧.૩૩૧) એત્થ કુલે. ‘‘યતોહં, ભગિનિ, અરિયાય જાતિયા જાતો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૫૧) એત્થ અરિયસીલે.

૫૩૮. સ્વાયમિધ ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય યાવ માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમનં, તાવ પવત્તેસુ ખન્ધેસુ. ઇતરેસં પટિસન્ધિખન્ધેસ્વેવાતિ દટ્ઠબ્બો. અયમ્પિ ચ પરિયાયકથાવ. નિપ્પરિયાયતો પન તત્થ તત્થ નિબ્બત્તમાનાનં સત્તાનં યે યે ખન્ધા પાતુભવન્તિ, તેસં તેસં પઠમપાતુભાવો જાતિ નામ.

સા પનેસા તત્થ તત્થ ભવે પઠમાભિનિબ્બત્તિલક્ખણા, નિય્યાતનરસા, અતીતભવતો ઇધ ઉમ્મુજ્જનપચ્ચુપટ્ઠાના, દુક્ખવિચિત્તતાપચ્ચુપટ્ઠાના વા.

૫૩૯. કસ્મા પનેસા દુક્ખાતિ ચે? અનેકેસં દુક્ખાનં વત્થુભાવતો. અનેકાનિ હિ દુક્ખાનિ. સેય્યથિદં – દુક્ખદુક્ખં, વિપરિણામદુક્ખં, સઙ્ખારદુક્ખં, પટિચ્છન્નદુક્ખં, અપ્પટિચ્છન્નદુક્ખં, પરિયાયદુક્ખં, નિપ્પરિયાયદુક્ખન્તિ.

તત્થ કાયિકચેતસિકા દુક્ખા વેદનાસભાવતો ચ નામતો ચ દુક્ખત્તા દુક્ખદુક્ખન્તિ વુચ્ચતિ.

સુખા વેદના વિપરિણામેન દુક્ખુપ્પત્તિહેતુતો વિપરિણામદુક્ખં.

ઉપેક્ખા વેદના ચેવ અવસેસા ચ તેભૂમકા સઙ્ખારા ઉદયબ્બયપ્પટિપીળિતત્તા સઙ્ખારદુક્ખં. કણ્ણસૂલદન્તસૂલરાગજપરિળાહદોસજપરિળાહાદિ કાયિકચેતસિકો આબાધો પુચ્છિત્વા જાનિતબ્બતો ઉપક્કમસ્સ ચ અપાકટભાવતો પટિચ્છન્નદુક્ખં નામ. અપાકટદુક્ખન્તિપિ વુચ્ચતિ.

દ્વત્તિંસકમ્મકારણાદિસમુટ્ઠાનો આબાધો અપુચ્છિત્વાવ જાનિતબ્બતો ઉપક્કમસ્સ ચ પાકટભાવતો અપ્પટિચ્છન્નદુક્ખં નામ. પાકટદુક્ખન્તિપિ વુચ્ચતિ.

ઠપેત્વા દુક્ખદુક્ખં સેસં દુક્ખસચ્ચવિભઙ્ગે આગતં જાતિઆદિ સબ્બમ્પિ તસ્સ તસ્સ દુક્ખસ્સ વત્થુભાવતો પરિયાયદુક્ખં. દુક્ખદુક્ખં પન નિપ્પરિયાયદુક્ખન્તિ વુચ્ચતિ.

તત્રાયં જાતિ યં તં બાલપણ્ડિતસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૪૬ આદયો) ભગવતાપિ ઉપમાવસેન પકાસિતં આપાયિકં દુક્ખં, યઞ્ચ સુગતિયમ્પિ મનુસ્સલોકે ગબ્ભોક્કન્તિમૂલકાદિભેદં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વત્થુભાવતો દુક્ખા.

૫૪૦. તત્રિદં ગબ્ભોક્કન્તિમૂલકાદિભેદં દુક્ખં – અયં હિ સત્તો માતુકુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તમાનો ન ઉપ્પલપદુમપુણ્ડરીકાદીસુ નિબ્બત્તતિ, અથ ખો હેટ્ઠા આમાસયસ્સ ઉપરિ પક્કાસયસ્સ ઉદરપટલપિટ્ઠિકણ્ટકાનં વેમજ્ઝે પરમસમ્બાધે તિબ્બન્ધકારેનાનાકુણપગન્ધપરિભાવિતપરમદુગ્ગન્ધપવનવિચરિતે અધિમત્તજેગુચ્છે કુચ્છિપદેસે પૂતિમચ્છપૂતિકુમ્માસચન્દનિકાદીસુ કિમિ વિય નિબ્બત્તતિ. સો તત્થ નિબ્બત્તો દસ માસે માતુકુચ્છિસમ્ભવેન ઉસ્મના પુટપાકં વિય પચ્ચમાનો પિટ્ઠપિણ્ડિ વિય સેદિયમાનો સમિઞ્જનપસારણાદિરહિતો અધિમત્તં દુક્ખમનુભોતીતિ, ઇદં તાવ ગબ્ભોક્કન્તિમૂલકં દુક્ખં.

યં પન સો માતુ સહસા ઉપક્ખલનગમનનિસીદનવુટ્ઠાનપરિવત્તનાદીસુ સુરાધુત્તહત્થગતો એળકો વિય અહિતુણ્ડિકહત્થગતો સપ્પપોતકો વિય ચ આકડ્ઢનપરિકડ્ઢનઓધૂનનનિદ્ધૂનનાદિના ઉપક્કમેન અધિમત્તં દુક્ખમનુભવતિ, યઞ્ચ માતુ સીતૂદકપાનકાલે સીતનરકુપપન્નો વિય, ઉણ્હયાગુભત્તાદિઅજ્ઝોહરણકાલે અઙ્ગારવુટ્ઠિસમ્પરિકિણ્ણો વિય, લોણમ્બિલાદિઅજ્ઝોહરણકાલે ખારાપટિચ્છકાદિકમ્મકારણપત્તો વિય તિબ્બં દુક્ખમનુભોતિ, ઇદં ગબ્ભપરિહરણમૂલકં દુક્ખં.

યં પનસ્સ મૂળ્હગબ્ભાય માતુયા મિત્તામચ્ચસુહજ્જાદીહિપિ અદસ્સનારહે દુક્ખુપ્પત્તિટ્ઠાને છેદનફાલનાદીહિ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, ઇદં ગબ્ભવિપત્તિમૂલકં દુક્ખં.

યં વિજાયમાનાય માતુયા કમ્મજેહિ વાતેહિ પરિવત્તેત્વા નરકપપાતં વિય અતિભયાનકં યોનિમગ્ગં પટિપાતિયમાનસ્સ પરમસમ્બાધેન યોનિમુખેન તાળચ્છિગ્ગળેન વિય નિક્કડ્ઢિયમાનસ્સ મહાનાગસ્સ નરકસત્તસ્સ વિય ચ સઙ્ઘાતપબ્બતેહિ વિચુણ્ણિયમાનસ્સ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, ઇદં વિજાયનમૂલકં દુક્ખં.

યં પન જાતસ્સ તરુણવણસદિસસુખુમાલસરીરસ્સ હત્થગહણનહાપનધોવનચોળપરિમજ્જનાદિકાલે સૂચિમુખખુરધારાહિ વિજ્ઝનફાલનસદિસં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, ઇદં માતુકુચ્છિતો બહિનિક્ખમનમૂલકં દુક્ખં.

યં તતો પરં પવત્તિયં અત્તનાવ અત્તાનં વધેન્તસ્સ અચેલકવતાદિવસેન આતાપનપરિતાપનાનુયોગમનુયુત્તસ્સ, કોધવસેન અભુઞ્જન્તસ્સ, ઉબ્બન્ધન્તસ્સ ચ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, ઇદં અત્તૂપક્કમમૂલકં દુક્ખં. યં પન પરતો વધબન્ધનાદીનિ અનુભવન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, ઇદં પરૂપક્કમમૂલકં દુક્ખન્તિ.

ઇતિ ઇમસ્સ સબ્બસ્સાપિ દુક્ખસ્સ અયં જાતિ વત્થુમેવ હોતિ.

૫૪૧. તેનેતં વુચ્ચતિ –

જાયેથ નો ચે નરકેસુ સત્તો,

તત્તગ્ગિદાહાદિકમપ્પસય્હં;

લભેથ દુક્ખં નુ કુહિં પતિટ્ઠં,

ઇચ્ચાહ દુક્ખાતિ મુનીધ જાતિં.

દુક્ખં તિરચ્છેસુ કસાપતોદ-

દણ્ડાભિઘાતાદિભવં અનેકં;

યં તં કથં તત્થ ભવેય્ય જાતિં,

વિના તહિં જાતિ તતોપિ દુક્ખા.

પેતેસુ દુક્ખં પન ખુપ્પિપાસા-

વાતાતપાદિપ્પભવં વિચિત્તં;

યસ્મા અજાતસ્સ ન તત્થ અત્થિ,

તસ્માપિ દુક્ખં મુનિ જાતિમાહ.

તિબ્બન્ધકારે ચ અસય્હસીતે,

લોકન્તરે યં અસુરેસુ દુક્ખં;

ન તં ભવે તત્થ ન ચસ્સ જાતિ,

યતો અયં જાતિ તતોપિ દુક્ખા.

યઞ્ચાપિ ગૂથનરકે વિય માતુગબ્ભે,

સત્તો વસં ચિરમતો બહિ નિક્ખમઞ્ચ;

પપ્પોતિ દુક્ખમતિઘોરમિદમ્પિ નત્થિ,

જાતિં વિના ઇતિપિ જાતિ અયઞ્હિ દુક્ખા.

કિં ભાસિતેન બહુના નનુ યં કુહિઞ્ચિ,

અત્થીધ કિઞ્ચિદપિ દુક્ખમિદં કદાચિ;

નેવત્થિ જાતિવિરહેન યતો મહેસિ,

દુક્ખાતિ સબ્બપઠમં ઇમમાહ જાતિન્તિ.

અયં તાવ જાતિયં વિનિચ્છયો.

જરાનિદ્દેસો

૫૪૨. જરાપિ દુક્ખાતિ એત્થ દુવિધા જરા સઙ્ખતલક્ખણઞ્ચ, ખણ્ડિચ્ચાદિસમ્મતો સન્તતિયં એકભવપરિયાપન્નખન્ધપુરાણભાવો ચ, સા ઇધ અધિપ્પેતા. સા પનેસા જરા ખન્ધપરિપાકલક્ખણા, મરણૂપનયનરસા, યોબ્બનવિનાસપચ્ચુપટ્ઠાના. દુક્ખા સઙ્ખારદુક્ખભાવતો ચેવ દુક્ખવત્થુતો ચ. યં હિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસિથિલીભાવઇન્દ્રિયવિકારવિરૂપતાયોબ્બનવિનાસબલૂપઘાતસતિમતિવિપ્પવાસપરપરિભવાદિઅનેકપચ્ચયં કાયિકચેતસિકદુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, જરા તસ્સ વત્થુ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘અઙ્ગાનં સિથિલીભાવા, ઇન્દ્રિયાનં વિકારતો;

યોબ્બનસ્સ વિનાસેન, બલસ્સ ઉપઘાતતો.

‘‘વિપ્પવાસા સતાદીનં, પુત્તદારેહિ અત્તનો;

અપસાદનીયતો ચેવ, ભિય્યો બાલત્તપત્તિયા.

‘‘પપ્પોતિ દુક્ખં યં મચ્ચો, કાયિકં માનસં તથા;

સબ્બમેતં જરાહેતુ, યસ્મા તસ્મા જરા દુખા’’તિ.

અયં જરાયં વિનિચ્છયો.

મરણનિદ્દેસો

૫૪૩. મરણમ્પિ દુક્ખન્તિ એત્થાપિ દુવિધં મરણં સઙ્ખતલક્ખણઞ્ચ, યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘જરામરણં દ્વીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિત’’ન્તિ (ધાતુ. ૭૧). એકભવપરિયાપન્નજીવિતિન્દ્રિયપ્પબન્ધવિચ્છેદો ચ, યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘નિચ્ચં મરણતો ભય’’ન્તિ (સુ. નિ. ૫૮૧). તં ઇધ અધિપ્પેતં. જાતિપચ્ચયા મરણં ઉપક્કમમરણં સરસમરણં આયુક્ખયમરણં પુઞ્ઞક્ખયમરણન્તિપિ તસ્સેવ નામં. તયિદં ચુતિલક્ખણં, વિયોગરસં, ગતિવિપ્પવાસપચ્ચુપટ્ઠાનં. દુક્ખસ્સ પન વત્થુભાવતો દુક્ખન્તિ વેદિતબ્બં. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘પાપસ્સ પાપકમ્માદિ-નિમિત્તમનુપસ્સતો;

ભદ્દસ્સાપસહન્તસ્સ, વિયોગં પિયવત્થુકં;

મીયમાનસ્સ યં દુક્ખં, માનસં અવિસેસતો.

સબ્બેસઞ્ચાપિ યં સન્ધિ-બન્ધનચ્છેદનાદિકં;

વિતુજ્જમાનમમ્માનં, હોતિ દુક્ખં સરીરજં.

અસય્હમપ્પતિકારં, દુક્ખસ્સેતસ્સિદં યતો;

મરણં વત્થુ તેનેતં, દુક્ખમિચ્ચેવ ભાસિત’’ન્તિ.

અયં મરણે વિનિચ્છયો.

સોકાદિનિદ્દેસા

૫૪૪. સોકાદીસુ સોકો નામ ઞાતિબ્યસનાદીહિ ફુટ્ઠસ્સ ચિત્તસન્તાપો. સો કિઞ્ચાપિ અત્થતો દોમનસ્સમેવ હોતિ. એવં સન્તેપિ અન્તોનિજ્ઝાનલક્ખણો, ચેતસો પરિજ્ઝાપનરસો, અનુસોચનપચ્ચુપટ્ઠાનો. દુક્ખો પન દુક્ખદુક્ખતો દુક્ખવત્થુતો ચ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘સત્તાનં હદયં સોકો, વિસસલ્લંવ તુજ્જતિ;

અગ્ગિતત્તોવ નારાચો, ભુસંવ દહતે પુન.

‘‘સમાવહતિ ચ બ્યાધિ-જરામરણભેદનં;

દુક્ખમ્પિ વિવિધં યસ્મા, તસ્મા દુક્ખોતિ વુચ્ચતી’’તિ.

અયં સોકે વિનિચ્છયો.

પરિદેવો

૫૪૫. પરિદેવો નામ ઞાતિબ્યસનાદીહિ ફુટ્ઠસ્સ વચીપલાપો. સો લાલપ્પનલક્ખણો, ગુણદોસકિત્તનરસો, સમ્ભમપચ્ચુપટ્ઠાનો. દુક્ખો પન સઙ્ખારદુક્ખભાવતો દુક્ખવત્થુતો ચ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘યં સોકસલ્લવિહતો પરિદેવમાનો,

કણ્ઠોટ્ઠતાલુતલસોસજમપ્પસય્હં;

ભિય્યોધિમત્તમધિગચ્છતિયેવ દુક્ખં,

દુક્ખોતિ તેન ભગવા પરિદેવમાહા’’તિ.

અયં પરિદેવે વિનિચ્છયો.

દુક્ખં

૫૪૬. દુક્ખં નામ કાયિકં દુક્ખં, તં કાયપીળનલક્ખણં, દુપ્પઞ્ઞાનં દોમનસ્સકરણરસં, કાયિકાબાધપચ્ચુપટ્ઠાનં. દુક્ખં પન દુક્ખદુક્ખતો માનસદુક્ખાવહનતો ચ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘પીળેતિ કાયિકમિદં, દુક્ખઞ્ચ માનસં ભિય્યો;

જનયતિ યસ્મા તસ્મા, દુક્ખન્તિ વિસેસતો વુત્ત’’ન્તિ.

અયં દુક્ખે વિનિચ્છયો.

દોમનસ્સં

૫૪૭. દોમનસ્સં નામ માનસં દુક્ખં. તં ચિત્તપીળનલક્ખણં, મનોવિઘાતરસં, માનસબ્યાધિપચ્ચુપટ્ઠાનં. દુક્ખં પન દુક્ખદુક્ખતો કાયિકદુક્ખાવહનતો ચ. ચેતોદુક્ખસમપ્પિતા હિ કેસે પકિરિય કન્દન્તિ, ઉરાનિ પટિપિસન્તિ, આવટ્ટન્તિ, વિવટ્ટન્તિ, ઉદ્ધંપાદં પપતન્તિ, સત્થં આહરન્તિ, વિસં ખાદન્તિ, રજ્જુયા ઉબ્બન્ધન્તિ, અગ્ગિં પવિસન્તીતિ તં નાનપ્પકારકં દુક્ખમનુભવન્તિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘પીળેતિ યતો ચિત્તં, કાયસ્સ ચ પીળનં સમાવહતિ;

દુક્ખન્તિ દોમનસ્સં, વિદોમનસ્સા તતો આહૂ’’તિ.

અયં દોમનસ્સે વિનિચ્છયો.

ઉપાયાસો

૫૪૮. ઉપાયાસો નામ ઞાતિબ્યસનાદીહિ ફુટ્ઠસ્સ અધિમત્તચેતોદુક્ખપ્પભાવિતો દોસોયેવ. સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નો એકો ધમ્મોતિ એકે. સો ચિત્તપરિદહનલક્ખણો, નિત્થુનનરસો, વિસાદપચ્ચુપટ્ઠાનો. દુક્ખો પન સઙ્ખારદુક્ખભાવતો ચિત્તપરિદહનતો કાયવિસાદનતો ચ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘ચિત્તસ્સ ચ પરિદહના, કાયસ્સ વિસાદના ચ અધિમત્તં;

યં દુક્ખમુપાયાસો, જનેતિ દુક્ખો તતો વુત્તો’’તિ.

અયં ઉપાયાસે વિનિચ્છયો.

એત્થ ચ મન્દગ્ગિના અન્તોભાજને પાકો વિય સોકો. તિક્ખગ્ગિના પચ્ચમાનસ્સ ભાજનતો બહિનિક્ખમનં વિય પરિદેવો. બહિનિક્ખન્તાવસેસસ્સ નિક્ખમિતું અપ્પહોન્તસ્સ અન્તોભાજનેયેવ યાવ પરિક્ખયા પાકો વિય ઉપાયાસો દટ્ઠબ્બો.

અપ્પિયસમ્પયોગો

૫૪૯. અપ્પિયસમ્પયોગો નામ અમનાપેહિ સત્તસઙ્ખારેહિ સમોધાનં. સો અનિટ્ઠસમોધાનલક્ખણો, ચિત્તવિઘાતકરણરસો, અનત્થભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો. દુક્ખો પન દુક્ખવત્થુતો. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘દિસ્વાવ અપ્પિયે દુક્ખં, પઠમં હોતિ ચેતસિ;

તદુપક્કમસમ્ભૂત-મથકાયે યતો ઇધ.

‘‘તતો દુક્ખદ્વયસ્સાપિ, વત્થુતો સો મહેસિના;

દુક્ખો વુત્તોતિ વિઞ્ઞેય્યો, અપ્પિયેહિ સમાગમો’’તિ.

અયં અપ્પિયસમ્પયોગે વિનિચ્છયો.

પિયવિપ્પયોગો

૫૫૦. પિયવિપ્પયોગો નામ મનાપેહિ સત્તસઙ્ખારેહિ વિનાભાવો. સો ઇટ્ઠવત્થુવિયોગલક્ખણો, સોકુપ્પાદનરસો, બ્યસનપચ્ચુપટ્ઠાનો. દુક્ખો પન સોકદુક્ખસ્સ વત્થુતો. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘ઞાતિધનાદિવિયોગા,

સોકસરસમપ્પિતા વિતુજ્જન્તિ;

બાલા યતો તતો યં,

દુક્ખોતિ મતો પિયવિપ્પયોગો’’તિ.

અયં પિયવિપ્પયોગે વિનિચ્છયો.

ઇચ્છિતાલાભો

૫૫૧. યમ્પિચ્છં ન લભતીતિ એત્થ ‘‘અહો વત મયં ન જાતિધમ્મા અસ્સામા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૯૮; વિભ. ૨૦૧) અલબ્ભનેય્યવત્થૂસુ ઇચ્છાવ યમ્પિચ્છં ન લભતિ, તમ્પિ દુક્ખન્તિ વુત્તા. સા અલબ્ભનેય્યવત્થુઇચ્છનલક્ખણા, તપ્પરિયેસનરસા, તેસં અપ્પત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના. દુક્ખા પન દુક્ખવત્થુતો. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘તં તં પત્થયમાનાનં, તસ્સ તસ્સ અલાભતો;

યં વિઘાતમયં દુક્ખં, સત્તાનં ઇધ જાયતિ.

‘‘અલબ્ભનેય્યવત્થૂનં, પત્થના તસ્સ કારણં;

યસ્મા તસ્મા જિનો દુક્ખં, ઇચ્છિતાલાભમબ્રવી’’તિ.

અયં ઇચ્છિતાલાભે વિનિચ્છયો.

પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા

૫૫૨. સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખાતિ એત્થ પન –

જાતિપ્પભુતિકં દુક્ખં, યં વુત્તમિધ તાદિના;

અવુત્તં યઞ્ચ તં સબ્બં, વિના એતે ન વિજ્જતિ.

યસ્મા તસ્મા ઉપાદાન-ક્ખન્ધા સઙ્ખેપતો ઇમે;

દુક્ખાતિ વુત્તા દુક્ખન્ત-દેસકેન મહેસિના.

તથા હિ ઇન્ધનમિવ પાવકો, લક્ખમિવ પહરણાનિ, ગોરૂપં વિય ડંસમકસાદયો, ખેત્તમિવ લાયકા, ગામં વિય ગામઘાતકા ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકમેવ જાતિઆદયો નાનપ્પકારેહિ વિબાધેન્તા તિણલતાદીનિ વિય ભૂમિયં, પુપ્ફફલપલ્લવાનિ વિય રુક્ખેસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુયેવ નિબ્બત્તન્તિ. ઉપાદાનક્ખન્ધાનઞ્ચ આદિદુક્ખં જાતિ, મજ્ઝેદુક્ખં જરા, પરિયોસાનદુક્ખં મરણં, મારણન્તિકદુક્ખાભિઘાતેન પરિડય્હનદુક્ખં સોકો, તદસહનતો લાલપ્પનદુક્ખં પરિદેવો, તતો ધાતુક્ખોભસઙ્ખાતઅનિટ્ઠફોટ્ઠબ્બસમાયોગતો કાયસ્સ આબાધનદુક્ખં દુક્ખં, તેન બાધિયમાનાનં પુથુજ્જનાનં તત્થ પટિઘુપ્પત્તિતો ચેતોબાધનદુક્ખં દોમનસ્સં, સોકાદિવુદ્ધિયા જનિતવિસાદાનં અનુત્થુનનદુક્ખં ઉપાયાસો, મનોરથવિઘાતપ્પત્તાનં ઇચ્છાવિઘાતદુક્ખં ઇચ્છિતાલાભોતિ એવં નાનપ્પકારતો ઉપપરિક્ખિયમાના ઉપાદાનક્ખન્ધાવ દુક્ખાતિ. યદેતં એકમેકં દસ્સેત્વા વુચ્ચમાનં અનેકેહિપિ કપ્પેહિ ન સક્કા અસેસતો વત્તું, તસ્મા તં સબ્બમ્પિ દુક્ખં એકજલબિન્દુમ્હિ સકલસમુદ્દજલરસં વિય યેસુ કેસુચિ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ સંખિપિત્વા દસ્સેતું ‘‘સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા’’તિ ભગવા અવોચાતિ. અયં ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ વિનિચ્છયો.

અયં તાવ દુક્ખનિદ્દેસે નયો.

સમુદયનિદ્દેસકથા

૫૫૩. સમુદયનિદ્દેસે પન યાયં તણ્હાતિ યા અયં તણ્હા. પોનોબ્ભવિકાતિ પુનબ્ભવકરણં પુનોબ્ભવો, પુનોબ્ભવો સીલમેતિસ્સાતિ પોનોબ્ભવિકા. નન્દીરાગેન સહગતાતિ નન્દીરાગસહગતા, નન્દીરાગેન સદ્ધિં અત્થતો એકત્તમેવ ગતાતિ વુત્તં હોતિ. તત્ર તત્રાભિનન્દિનીતિ યત્ર યત્ર અત્તભાવો નિબ્બત્તતિ, તત્ર તત્રાભિનન્દિની. સેય્યથિદન્તિ નિપાતો, તસ્સ સા કતમાતિ ચેતિ અત્થો. કામતણ્હા ભવતણ્હા વિભવતણ્હાતિ ઇમા પટિચ્ચસમુપ્પાદનિદ્દેસે આવિભવિસ્સન્તિ. ઇધ પનાયં તિવિધાપિ દુક્ખસચ્ચસ્સ નિબ્બત્તકટ્ઠેન એકત્તં ઉપનેત્વા દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચન્તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

અયં સમુદયનિદ્દેસે નયો.

નિરોધનિદ્દેસકથા

૫૫૪. દુક્ખનિરોધનિદ્દેસે યો તસ્સાયેવ તણ્હાયાતિઆદિના નયેન સમુદયનિરોધો વુત્તો, સો કસ્માતિ ચે? સમુદયનિરોધેન દુક્ખનિરોધો. સમુદયનિરોધેન હિ દુક્ખં નિરુજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞથા. તેનાહ –

‘‘યથાપિ મૂલે અનુપદ્દવે દળ્હે,

છિન્નોપિ રુક્ખો પુનદેવ રૂહતિ;

એવમ્પિ તણ્હાનુસયે અનૂહતે,

નિબ્બત્તતી દુક્ખમિદં પુનપ્પુન’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૩૮);

ઇતિ યસ્મા સમુદયનિરોધેનેવ દુક્ખં નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા ભગવા દુક્ખનિરોધં દેસેન્તો સમુદયનિરોધેનેવ દેસેસિ. સીહસમાનવુત્તિનો હિ તથાગતા. તે દુક્ખં નિરોધેન્તા દુક્ખનિરોધઞ્ચ દેસેન્તા હેતુમ્હિ પટિપજ્જન્તિ, ન ફલે. સુવાનવુત્તિનો પન તિત્થિયા. તે દુક્ખં નિરોધેન્તા દુક્ખનિરોધઞ્ચ દેસેન્તા અત્તકિલમથાનુયોગદેસનાદીહિ ફલે પટિપજ્જન્તિ, ન હેતુમ્હીતિ. એવં તાવ દુક્ખનિરોધસ્સ સમુદયનિરોધવસેન દેસનાય પયોજનં વેદિતબ્બં.

૫૫૫. અયં પનત્થો – તસ્સાયેવ તણ્હાયાતિ તસ્સા ‘‘પોનોબ્ભવિકા’’તિ વત્વા કામતણ્હાદિવસેન વિભત્તતણ્હાય. વિરાગો વુચ્ચતિ મગ્ગો. ‘‘વિરાગા વિમુચ્ચતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૫; સં. નિ. ૩.૧૪) હિ વુત્તં. વિરાગેન નિરોધો વિરાગનિરોધો. અનુસયસમુગ્ઘાતતો અસેસો વિરાગનિરોધો અસેસવિરાગનિરોધો. અથ વા વિરાગોતિ પહાનં વુચ્ચતિ, તસ્મા અસેસો વિરાગો અસેસો નિરોધોતિ એવમ્પેત્થ યોજના દટ્ઠબ્બા. અત્થતો પન સબ્બાનેવ એતાનિ નિબ્બાનસ્સ વેવચનાનિ. પરમત્થતો હિ દુક્ખનિરોધો અરિયસચ્ચન્તિ નિબ્બાનં વુચ્ચતિ. યસ્મા પન તં આગમ્મ તણ્હા વિરજ્જતિ ચેવ નિરુજ્ઝતિ ચ, તસ્મા વિરાગોતિ ચ નિરોધોતિ ચ વુચ્ચતિ. યસ્મા ચ તદેવ આગમ્મ તસ્સા ચાગાદયો હોન્તિ, કામગુણાલયેસુ ચેત્થ એકોપિ આલયો નત્થિ, તસ્મા ‘‘ચાગો પટિનિસ્સગ્ગો મુત્તિ અનાલયો’’તિ વુચ્ચતિ.

૫૫૬. તયિદં સન્તિલક્ખણં, અચ્ચુતિરસં, અસ્સાસકરણરસં વા, અનિમિત્તપચ્ચુપટ્ઠાનં, નિપ્પપઞ્ચપચ્ચુપટ્ઠાનં વા.

નિબ્બાનકથા

૫૫૭. નત્થેવ નિબ્બાનં, સસવિસાણં વિય અનુપલબ્ભનીયતોતિ ચે? ન, ઉપાયેન ઉપલબ્ભનીયતો. ઉપલબ્ભતિ હિ તં તદનુરૂપપટિપત્તિસઙ્ખાતેન ઉપાયેન, ચેતોપરિયઞાણેન પરેસં લોકુત્તરચિત્તં વિય, તસ્મા ‘‘અનુપલબ્ભનીયતો નત્થી’’તિ ન વત્તબ્બં. ન હિ ‘‘યં બાલપુથુજ્જના ન ઉપલભન્તિ, તં નત્થી’’તિ વત્તબ્બં.

૫૫૮. અપિચ નિબ્બાનં નત્થીતિ ન વત્તબ્બં, કસ્મા? પટિપત્તિયા વઞ્ઝભાવાપજ્જનતો. અસતિ હિ નિબ્બાને સમ્માદિટ્ઠિપુરેજવાય સીલાદિખન્ધત્તયસઙ્ગહાય સમ્માપટિપત્તિયા વઞ્ઝભાવો આપજ્જતિ. ન ચાયં વઞ્ઝા, નિબ્બાનપાપનતોતિ. ન પટિપત્તિયા વઞ્ઝભાવાપત્તિ, અભાવપાપકત્તાતિ ચે. ન, અતીતાનાગતાભાવેપિ નિબ્બાનપત્તિયા અભાવતો. વત્તમાનાનમ્પિ અભાવો નિબ્બાનન્તિ ચે. ન, તેસં અભાવાસમ્ભવતો, અભાવે ચ અવત્તમાનભાવાપજ્જનતો, વત્તમાનક્ખન્ધનિસ્સિતમગ્ગક્ખણે ચ સોપાદિસેસનિબ્બાનધાતુપ્પત્તિયા અભાવદોસતો. તદા કિલેસાનં અવત્તમાનત્તા ન દોસોતિ ચે. ન, અરિયમગ્ગસ્સ નિરત્થકભાવાપજ્જનતો. એવઞ્હિ સતિ અરિયમગ્ગક્ખણતો પુબ્બેપિ કિલેસા ન સન્તીતિ અરિયમગ્ગસ્સ નિરત્થકભાવો આપજ્જતિ. તસ્મા અકારણમેતં.

૫૫૯. ‘‘યો ખો, આવુસો, રાગક્ખયો’’તિઆદિવચનતો (સં. નિ. ૪.૩૧૫) ‘‘ખયો નિબ્બાન’’ન્તિ ચે. ન, અરહત્તસ્સાપિ ખયમત્તાપજ્જનતો. તમ્પિ હિ ‘‘યો ખો, આવુસો, રાગક્ખયો’’તિઆદિના (સ. નિ. ૪.૩૧૫) નયેન નિદ્દિટ્ઠં. કિઞ્ચ ભિય્યો નિબ્બાનસ્સ ઇત્તરકાલાદિપ્પત્તિદોસતો. એવઞ્હિ સતિ નિબ્બાનં ઇત્તરકાલં, સઙ્ખતલક્ખણં, સમ્માવાયામનિરપેક્ખાધિગમનીયભાવઞ્ચ આપજ્જતિ. સઙ્ખતલક્ખણત્તાયેવ ચ સઙ્ખતપરિયાપન્નં, સઙ્ખતપરિયાપન્નત્તા રાગાદીહિ અગ્ગીહિ આદિત્તં, આદિત્તત્તા દુક્ખઞ્ચાતિપિ આપજ્જતિ. યસ્મા ખયા પટ્ઠાય ન ભિય્યો પવત્તિ નામ હોતિ, તસ્સ નિબ્બાનભાવતો ન દોસોતિ ચે. ન, તાદિસસ્સ ખયસ્સ અભાવતો. ભાવેપિ ચસ્સ વુત્તપ્પકારદોસાનતિવત્તનતો, અરિયમગ્ગસ્સ ચ નિબ્બાનભાવાપજ્જનતો. અરિયમગ્ગો હિ દોસે ખીણેતિ, તસ્મા ખયોતિ વુચ્ચતિ. તતો ચ પટ્ઠાય ન ભિય્યો દોસાનં પવત્તીતિ.

અનુપ્પત્તિનિરોધસઙ્ખાતસ્સ પન ખયસ્સ પરિયાયેન ઉપનિસ્સયત્તા, યસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ તદુપચારેન ‘‘ખયો’’તિ વુત્તં. સરૂપેનેવ કસ્મા ન વુત્તન્તિ ચે. અતિસુખુમત્તા. અતિસુખુમતા ચસ્સ ભગવતો અપ્પોસુક્કભાવાવહનતો, અરિયેન ચક્ખુના પસ્સિતબ્બતો ચ સિદ્ધાતિ.

૫૬૦. તયિદં મગ્ગસમઙ્ગિના પત્તબ્બતો અસાધારણં, પુરિમકોટિયા અભાવતો અપ્પભવં. મગ્ગભાવે ભાવતો ન અપ્પભવન્તિ ચે. ન, મગ્ગેન અનુપ્પાદનીયતો. પત્તબ્બમેવ હેતં મગ્ગેન, ન ઉપ્પાદેતબ્બં. તસ્મા અપ્પભવમેવ. અપ્પભવત્તા અજરામરણં. પભવજરામરણાનં અભાવતો નિચ્ચં.

નિબ્બાનસ્સેવ અણુઆદીનમ્પિ નિચ્ચભાવાપત્તીતિ ચે. ન, હેતુનો અભાવા. નિબ્બાનસ્સ નિચ્ચત્તા તે નિચ્ચાતિ ચે. ન, હેતુલક્ખણસ્સ અનુપપત્તિતો. નિચ્ચા ઉપ્પાદાદીનં અભાવતો નિબ્બાનં વિયાતિ ચે. ન, અણુઆદીનં અસિદ્ધત્તા.

૫૬૧. યથાવુત્તયુત્તિસબ્ભાવતો પન ઇદમેવ નિચ્ચં, રૂપસભાવાતિક્કમતો અરૂપં. બુદ્ધાદીનં નિટ્ઠાય વિસેસાભાવતો એકાવ નિટ્ઠા. યેન ભાવનાય પત્તં, તસ્સ કિલેસવૂપસમં, ઉપાદિસેસઞ્ચ ઉપાદાય પઞ્ઞાપનીયત્તા સહ ઉપાદિસેસેન પઞ્ઞાપિયતીતિ સઉપાદિસેસં. યો ચસ્સ સમુદયપ્પહાનેન ઉપહતાયતિકમ્મફલસ્સ ચરિમચિત્તતો ચ ઉદ્ધં પવત્તિખન્ધાનં અનુપ્પાદનતો, ઉપ્પન્નાનઞ્ચ અન્તરધાનતો ઉપાદિસેસાભાવો, તં ઉપાદાય પઞ્ઞાપનીયતો નત્થિ એત્થ ઉપાદિસેસોતિ અનુપાદિસેસં.

અસિથિલપરક્કમસિદ્ધેન ઞાણવિસેસેન અધિગમનીયતો, સબ્બઞ્ઞુવચનતો ચ પરમત્થેન સભાવતો નિબ્બાનં નાવિજ્જમાનં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ.

ઇદં દુક્ખનિરોધનિદ્દેસે વિનિચ્છયકથામુખં.

મગ્ગનિદ્દેસકથા

૫૬૨. દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદાનિદ્દેસે વુત્તા પન અટ્ઠ ધમ્મા કામં ખન્ધનિદ્દેસેપિ અત્થતો પકાસિતાયેવ, ઇધ પન નેસં એકક્ખણે પવત્તમાનાનં વિસેસાવબોધનત્થં વદામ. સઙ્ખેપતો હિ ચતુસચ્ચપટિવેધાય પટિપન્નસ્સ યોગિનો નિબ્બાનારમ્મણં અવિજ્જાનુસયસમુગ્ઘાતકં પઞ્ઞાચક્ખુ સમ્માદિટ્ઠિ. સા સમ્મા દસ્સનલક્ખણા, ધાતુપ્પકાસનરસા, અવિજ્જન્ધકારવિદ્ધંસનપચ્ચુપટ્ઠાના. તથા સમ્પન્નદિટ્ઠિનો તંસમ્પયુત્તં મિચ્છાસઙ્કપ્પનિઘાતકં ચેતસો નિબ્બાનપદાભિનિરોપનં સમ્માસઙ્કપ્પો. સો સમ્મા ચિત્તાભિનિરોપનલક્ખણો, અપ્પનારસો, મિચ્છાસઙ્કપ્પપ્પહાનપચ્ચુપટ્ઠાનો.

તથા પસ્સતો વિતક્કયતો ચ તંસમ્પયુત્તાવ વચીદુચ્ચરિતસમુગ્ઘાતિકા મિચ્છાવાચાય વિરતિ સમ્માવાચા નામ. સા પરિગ્ગહલક્ખણા, વિરમણરસા, મિચ્છાવાચાપ્પહાનપચ્ચુપટ્ઠાના. તથા વિરમતો તંસમ્પયુત્તાવ મિચ્છાકમ્મન્તસમુચ્છેદિકા પાણાતિપાતાદિવિરતિ સમ્માકમ્મન્તો નામ. સો સમુટ્ઠાપનલક્ખણો, વિરમણરસો, મિચ્છાકમ્મન્તપ્પહાનપચ્ચુપટ્ઠાનો. યા પનસ્સ તેસં સમ્માવાચાકમ્મન્તાનં વિસુદ્ધિભૂતા તંસમ્પયુત્તાવ કુહનાદિઉપચ્છેદિકા મિચ્છાજીવવિરતિ, સો સમ્માઆજીવો નામ. સો વોદાનલક્ખણો, ઞાયાજીવપવત્તિરસો, મિચ્છાજીવપ્પહાનપચ્ચુપટ્ઠાનો.

અથસ્સ યો તસ્સા સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવસઙ્ખાતાય સીલભૂમિયં પતિટ્ઠિતસ્સ તદનુરૂપો તંસમ્પયુત્તોવ કોસજ્જસમુચ્છેદકો વીરિયારમ્ભો, એસ સમ્માવાયામો નામ. સો પગ્ગહલક્ખણો, અનુપ્પન્નઅકુસલાનુપ્પાદનાદિરસો, મિચ્છાવાયામપ્પહાનપચ્ચુપટ્ઠાનો. તસ્સેવં વાયમતો તંસમ્પયુત્તોવ મિચ્છાસતિવિનિદ્ધુનનો ચેતસો અસમ્મોસો સમ્માસતિ નામ. સા ઉપટ્ઠાનલક્ખણા, અસમ્મુસ્સનરસા, મિચ્છાસતિપ્પહાનપચ્ચુપટ્ઠાના. એવં અનુત્તરાય સતિયા સંરક્ખિયમાનચિત્તસ્સ તંસમ્પયુત્તાવ મિચ્છાસમાધિવિદ્ધંસિકા ચિત્તેકગ્ગતા સમ્માસમાધિ નામ. સો અવિક્ખેપલક્ખણો, સમાધાનરસો, મિચ્છાસમાધિપ્પહાનપચ્ચુપટ્ઠાનોતિ. અયં દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદાનિદ્દેસે નયો. એવમેત્થ જાતિઆદીનં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

૫૬૩. ઞાણકિચ્ચતોતિ સચ્ચઞાણસ્સ કિચ્ચતોપિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. દુવિધં હિ સચ્ચઞાણં – અનુબોધઞાણં પટિવેધઞાણઞ્ચ. તત્થ અનુબોધઞાણં લોકિયં અનુસ્સવાદિવસેન નિરોધે મગ્ગે ચ પવત્તતિ. પટિવેધઞાણં લોકુત્તરં નિરોધમારમ્મણં કત્વા કિચ્ચતો ચત્તારિ સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ. યથાહ – ‘‘યો, ભિક્ખવે, દુક્ખં પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધમ્પિ પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધગામિનિં પટિપદમ્પિ પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦) સબ્બં વત્તબ્બં. તં પનસ્સ કિચ્ચં ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયં આવિભવિસ્સતિ.