૧. સીલનિદ્દેસો

સીલસરૂપાદિકથા

૬. એવં અનેકગુણસઙ્ગાહકેન સીલસમાધિપઞ્ઞામુખેન દેસિતોપિ પનેસ વિસુદ્ધિમગ્ગો અતિસઙ્ખેપદેસિતોયેવ હોતિ. તસ્મા નાલં સબ્બેસં ઉપકારાયાતિ વિત્થારમસ્સ દસ્સેતું સીલં તાવ આરબ્ભ ઇદં પઞ્હાકમ્મં હોતિ.

કિં સીલં, કેનટ્ઠેન સીલં, કાનસ્સ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ, કિમાનિસંસં સીલં, કતિવિધં ચેતં સીલં, કો ચસ્સ સંકિલેસો, કિં વોદાનન્તિ.

તત્રિદં વિસ્સજ્જનં. કિં સીલન્તિ પાણાતિપાતાદીહિ વા વિરમન્તસ્સ વત્તપટિપત્તિં વા પૂરેન્તસ્સ ચેતનાદયો ધમ્મા. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં ‘‘કિં સીલન્તિ ચેતના સીલં, ચેતસિકં સીલં, સંવરો સીલં, અવીતિક્કમો સીલ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૯). તત્થ ચેતના સીલં નામ પાણાતિપાતાદીહિ વા વિરમન્તસ્સ વત્તપટિપત્તિં વા પૂરેન્તસ્સ ચેતના. ચેતસિકં સીલં નામ પાણાતિપાતાદીહિ વિરમન્તસ્સ વિરતિ. અપિચ ચેતના સીલં નામ પાણાતિપાતાદીનિ પજહન્તસ્સ સત્ત કમ્મપથચેતના. ચેતસિકં સીલં નામ ‘‘અભિજ્ઝં પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૧૭) આદિના નયેન વુત્તા અનભિજ્ઝાબ્યાપાદસમ્માદિટ્ઠિધમ્મા. સંવરો સીલન્તિ એત્થ પઞ્ચવિધેન સંવરો વેદિતબ્બો પાતિમોક્ખસંવરો, સતિસંવરો, ઞાણસંવરો, ખન્તિસંવરો, વીરિયસંવરોતિ. તત્થ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતોતિ (વિભ. ૫૧૧) અયં પાતિમોક્ખસંવરો. રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતીતિ (દી. નિ. ૧.૨૧૩) અયં સતિસંવરો.

યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, (અજિતાતિ ભગવા;)

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરેતિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૧);

અયં ઞાણસંવરો. પચ્ચયપટિસેવનમ્પિ એત્થેવ સમોધાનં ગચ્છતિ. યો પનાયં ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સાતિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૪; અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન આગતો, અયં ખન્તિસંવરો નામ. યો ચાયં ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતીતિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન આગતો, અયં વીરિયસંવરો નામ. આજીવપારિસુદ્ધિપિ એત્થેવ સમોધાનં ગચ્છતિ. ઇતિ અયં પઞ્ચવિધોપિ સંવરો, યા ચ પાપભીરુકાનં કુલપુત્તાનં સમ્પત્તવત્થુતો વિરતિ, સબ્બમ્પેતં સંવરસીલન્તિ વેદિતબ્બં. અવીતિક્કમો સીલન્તિ સમાદિન્નસીલસ્સ કાયિકવાચસિકો અનતિક્કમો. ઇદં તાવ કિં સીલન્તિ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જનં.

૭. અવસેસેસુ કેનટ્ઠેન સીલન્તિ સીલનટ્ઠેન સીલં. કિમિદં સીલનં નામ. સમાધાનં વા, કાયકમ્માદીનં સુસીલ્યવસેન અવિપ્પકિણ્ણતાતિ અત્થો. ઉપધારણં વા, કુસલાનં ધમ્માનં પતિટ્ઠાનવસેન આધારભાવોતિ અત્થો. એતદેવ હેત્થ અત્થદ્વયં સદ્દલક્ખણવિદૂ અનુજાનન્તિ. અઞ્ઞે પન સિરટ્ઠો સીલત્થો, સીતલટ્ઠો સીલત્થોતિ એવમાદિનાપિ નયેનેત્થ અત્થં વણ્ણયન્તિ.

૮. ઇદાનિ કાનસ્સ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનીતિ એત્થ –

સીલનં લક્ખણં તસ્સ, ભિન્નસ્સાપિ અનેકધા;

સનિદસ્સનત્તં રૂપસ્સ, યથા ભિન્નસ્સનેકધા.

યથા હિ નીલપીતાદિભેદેન અનેકધા ભિન્નસ્સાપિ રૂપાયતનસ્સ સનિદસ્સનત્તં લક્ખણં, નીલાદિભેદેન ભિન્નસ્સાપિ સનિદસ્સન ભાવાનતિક્કમનતો. તથા સીલસ્સ ચેતનાદિભેદેન અનેકધા ભિન્નસ્સાપિ યદેતં કાયકમ્માદીનં સમાધાનવસેન કુસલાનઞ્ચ ધમ્માનં પતિટ્ઠાનવસેન વુત્તં સીલનં, તદેવ લક્ખણં, ચેતનાદિભેદેન ભિન્નસ્સાપિ સમાધાનપતિટ્ઠાનભાવાનતિક્કમનતો. એવં લક્ખણસ્સ પનસ્સ –

દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનતા, અનવજ્જગુણો તથા;

કિચ્ચસમ્પત્તિઅત્થેન, રસો નામ પવુચ્ચતિ.

તસ્મા ઇદં સીલં નામ કિચ્ચટ્ઠેન રસેન દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનરસં, સમ્પત્તિઅત્થેન રસેન અનવજ્જરસન્તિ વેદિતબ્બં. લક્ખણાદીસુ હિ કિચ્ચમેવ સમ્પત્તિ વા રસોતિ વુચ્ચતિ.

સોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનં, તયિદં તસ્સ વિઞ્ઞુહિ;

ઓત્તપ્પઞ્ચ હિરી ચેવ, પદટ્ઠાનન્તિ વણ્ણિતં.

તયિદં સીલં કાયસોચેય્યં વચીસોચેય્યં મનોસોચેય્યન્તિ (અ. નિ. ૩.૧૨૧) એવં વુત્તસોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનં, સોચેય્યભાવેન પચ્ચુપટ્ઠાતિ ગહણભાવં ગચ્છતિ. હિરોત્તપ્પઞ્ચ પનસ્સ વિઞ્ઞૂહિ પદટ્ઠાનન્તિ વણ્ણિતં, આસન્નકારણન્તિ અત્થો. હિરોત્તપ્પે હિ સતિ સીલં ઉપ્પજ્જતિ ચેવ તિટ્ઠતિ ચ. અસતિ નેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન તિટ્ઠતીતિ. એવં સીલસ્સ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ વેદિતબ્બાનિ.

સીલાનિસંસકથા

૯. કિમાનિસંસં સીલન્તિ અવિપ્પટિસારાદિઅનેકગુણપટિલાભાનિસંસં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અવિપ્પટિસારત્થાનિ ખો, આનન્દ, કુસલાનિ સીલાનિ અવિપ્પટિસારાનિસંસાની’’તિ (અ. નિ. ૧૧.૧).

અપરમ્પિ વુત્તં ‘‘પઞ્ચિમે ગહપતયો આનિસંસા સીલવતો સીલસમ્પદાય. કતમે પઞ્ચ? ઇધ ગહપતયો સીલવા સીલસમ્પન્નો અપ્પમાદાધિકરણં મહન્તં ભોગક્ખન્ધં અધિગચ્છતિ, અયં પઠમો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાય. પુન ચપરં ગહપતયો સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, અયં દુતિયો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાય. પુન ચપરં ગહપતયો સીલવા સીલસમ્પન્નો યઞ્ઞદેવ પરિસં ઉપસઙ્કમતિ યદિ ખત્તિયપરિસં યદિ બ્રાહ્મણપરિસં યદિ ગહપતિપરિસં યદિ સમણપરિસં, વિસારદો ઉપસઙ્કમતિ અમઙ્કુભૂતો, અયં તતિયો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાય. પુન ચપરં ગહપતયો સીલવા સીલસમ્પન્નો અસમ્મૂળ્હો કાલં કરોતિ, અયં ચતુત્થો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાય. પુન ચપરં ગહપતયો સીલવા સીલસમ્પન્નો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ, અયં પઞ્ચમો આનિસંસો સીલવતો સીલસમ્પદાયા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૫૦; અ. નિ. ૫.૨૧૩; મહાવ. ૨૮૫).

અપરેપિ ‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ અસ્સં મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચાતિ, સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૬૫) નયેન પિયમનાપતાદયો આસવક્ખયપરિયોસાના અનેકા સીલાનિસંસા વુત્તા. એવં અવિપ્પટિસારાદિઅનેકગુણાનિસંસં સીલં. અપિચ –

સાસને કુલપુત્તાનં, પતિટ્ઠા નત્થિ યં વિના;

આનિસંસપરિચ્છેદં, તસ્સ સીલસ્સ કો વદે.

ન ગઙ્ગા યમુના ચાપિ, સરભૂ વા સરસ્વતી;

નિન્નગા વાચિરવતી, મહી વાપિ મહાનદી.

સક્કુણન્તિ વિસોધેતું, તં મલં ઇધ પાણિનં;

વિસોધયતિ સત્તાનં, યં વે સીલજલં મલં.

ન તં સજલદા વાતા, ન ચાપિ હરિચન્દનં;

નેવ હારા ન મણયો, ન ચન્દકિરણઙ્કુરા.

સમયન્તીધ સત્તાનં, પરિળાહં સુરક્ખિતં;

યં સમેતિ ઇદં અરિયં, સીલં અચ્ચન્તસીતલં.

સીલગન્ધસમો ગન્ધો, કુતો નામ ભવિસ્સતિ;

યો સમં અનુવાતે ચ, પટિવાતે ચ વાયતિ.

સગ્ગારોહણસોપાનં, અઞ્ઞં સીલસમં કુતો;

દ્વારં વા પન નિબ્બાન, નગરસ્સ પવેસને.

સોભન્તેવં ન રાજાનો, મુત્તામણિવિભૂસિતા;

યથા સોભન્તિ યતિનો, સીલભૂસનભૂસિતા.

અત્તાનુવાદાદિભયં, વિદ્ધંસયતિ સબ્બસો;

જનેતિ કિત્તિહાસઞ્ચ, સીલં સીલવતં સદા.

ગુણાનં મૂલભૂતસ્સ, દોસાનં બલઘાતિનો;

ઇતિ સીલસ્સ વિઞ્ઞેય્યં, આનિસંસકથામુખન્તિ.

સીલપ્પભેદકથા

૧૦. ઇદાનિ યં વુત્તં કતિવિધં ચેતં સીલન્તિ, તત્રિદં વિસ્સજ્જનં. સબ્બમેવ તાવ ઇદં સીલં અત્તનો સીલનલક્ખણેન એકવિધં.

ચારિત્તવારિત્તવસેન દુવિધં. તથા આભિસમાચારિકઆદિબ્રહ્મચરિયકવસેન, વિરતિઅવિરતિવસેન, નિસ્સિતાનિસ્સિતવસેન, કાલપરિયન્તઆપાણકોટિકવસેન, સપરિયન્તાપરિયન્તવસેન, લોકિયલોકુત્તરવસેન ચ.

તિવિધં હીનમજ્ઝિમપણીતવસેન. તથા અત્તાધિપતેય્યલોકાધિપતેય્યધમ્માધિપતેય્યવસેન, પરામટ્ઠાપરામટ્ઠપટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન, વિસુદ્ધાવિસુદ્ધવેમતિકવસેન, સેક્ખાસેક્ખનેવસેક્ખનાસેક્ખવસેન ચ.

ચતુબ્બિધં હાનભાગિયઠિતિભાગિયવિસેસભાગિયનિબ્બેધભાગિયવસેન. તથા ભિક્ખુભિક્ખુનીઅનુપસમ્પન્નગહટ્ઠસીલવસેન, પકતિઆચારધમ્મતાપુબ્બહેતુકસીલવસેન, પાતિમોક્ખસંવરઇન્દ્રિયસંવરઆજીવપારિસુદ્ધિપચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલવસેન ચ.

પઞ્ચવિધં પરિયન્તપારિસુદ્ધિસીલાદિવસેન. વુત્તમ્પિ ચેતં પટિસમ્ભિદાયં ‘‘પઞ્ચ સીલાનિ – પરિયન્તપારિસુદ્ધિસીલં, અપરિયન્તપારિસુદ્ધિસીલં, પરિપુણ્ણપારિસુદ્ધિસીલં, અપરામટ્ઠપારિસુદ્ધિસીલં, પટિપ્પસ્સદ્ધિપારિસુદ્ધિસીલ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૭). તથા પહાનવેરમણીચેતનાસંવરાવીતિક્કમવસેન.

૧૧. તત્થ એકવિધકોટ્ઠાસે અત્થો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. દુવિધકોટ્ઠાસે યં ભગવતા ‘‘ઇદં કત્તબ્બ’’ન્તિ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદપૂરણં, તં ચારિત્તં. યં ‘‘ઇદં ન કત્તબ્બ’’ન્તિ પટિક્ખિત્તસ્સ અકરણં, તં વારિત્તં. તત્રાયં વચનત્થો. ચરન્તિ તસ્મિં સીલેસુ પરિપૂરકારિતાય પવત્તન્તીતિ ચારિત્તં. વારિતં તાયન્તિ રક્ખન્તિ તેનાતિ વારિત્તં. તત્થ સદ્ધાવીરિયસાધનં ચારિત્તં, સદ્ધાસાધનં વારિત્તં. એવં ચારિત્તવારિત્તવસેન દુવિધં.

દુતિયદુકે અભિસમાચારોતિ ઉત્તમસમાચારો. અભિસમાચારો એવ આભિસમાચારિકં. અભિસમાચારં વા આરબ્ભ પઞ્ઞત્તં આભિસમાચારિકં, આજીવટ્ઠમકતો અવસેસસીલસ્સેતં અધિવચનં. મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભાવભૂતન્તિ આદિબ્રહ્મચરિયકં, આજીવટ્ઠમકસીલસ્સેતં અધિવચનં. તઞ્હિ મગ્ગસ્સ આદિભાવભૂતં, પુબ્બભાગેયેવ પરિસોધેતબ્બતો. તેનાહ – ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો સુપરિસુદ્ધો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૩૧). યાનિ વા સિક્ખાપદાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનીતિ વુત્તાનિ, ઇદં આભિસમાચારિકસીલં. સેસં આદિબ્રહ્મચરિયકં. ઉભતોવિભઙ્ગપરિયાપન્નં વા આદિબ્રહ્મચરિયકં. ખન્ધકવત્તપરિયાપન્નં આભિસમાચારિકં. તસ્સ સમ્પત્તિયા આદિબ્રહ્મચરિયકં સમ્પજ્જતિ. તેનેવાહ – ‘‘સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આભિસમાચારિકં ધમ્મં અપરિપૂરેત્વા આદિબ્રહ્મચરિયકં ધમ્મં પરિપૂરેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૨૧). એવં આભિસમાચારિકઆદિબ્રહ્મચરિયકવસેન દુવિધં.

તતિયદુકે પાણાતિપાતાદીહિ વેરમણિમત્તં વિરતિસીલં. સેસં ચેતનાદિ અવિરતિસીલન્તિ એવં વિરતિઅવિરતિવસેન દુવિધં.

ચતુત્થદુકે નિસ્સયોતિ દ્વે નિસ્સયા તણ્હાનિસ્સયો ચ દિટ્ઠિનિસ્સયો ચ. તત્થ યં ‘‘ઇમિનાહં સીલેન દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૦; મ. નિ. ૧.૧૮૬; અ. નિ. ૫.૨૦૬; ૭.૫૦) એવં ભવસમ્પત્તિં આકઙ્ખમાનેન પવત્તિતં, ઇદં તણ્હાનિસ્સિતં. યં ‘‘સીલેન સુદ્ધી’’તિ એવં સુદ્ધિદિટ્ઠિયા પવત્તિતં, ઇદં દિટ્ઠિનિસ્સિતં. યં પન લોકુત્તરં લોકિયઞ્ચ તસ્સેવ સમ્ભારભૂતં, ઇદં અનિસ્સિતન્તિ એવં નિસ્સિતાનિસ્સિતવસેન દુવિધં.

પઞ્ચમદુકે કાલપરિચ્છેદં કત્વા સમાદિન્નં સીલં કાલપરિયન્તં. યાવજીવં સમાદિયિત્વા તથેવ પવત્તિતં આપાણકોટિકન્તિ એવં કાલપરિયન્તઆપાણકોટિકવસેન દુવિધં.

છટ્ઠદુકે લાભયસઞાતિઅઙ્ગજીવિતવસેન દિટ્ઠપરિયન્તં સપરિયન્તં નામ. વિપરીતં અપરિયન્તં. વુત્તમ્પિ ચેતં પટિસમ્ભિદાયં ‘‘કતમં તં સીલં સપરિયન્તં? અત્થિ સીલં લાભપરિયન્તં, અત્થિ સીલં યસપરિયન્તં, અત્થિ સીલં ઞાતિપરિયન્તં, અત્થિ સીલં અઙ્ગપરિયન્તં, અત્થિ સીલં જીવિતપરિયન્તં. કતમં તં સીલં લાભપરિયન્તં? ઇધેકચ્ચો લાભહેતુ લાભપચ્ચયા લાભકારણા યથાસમાદિન્નં સિક્ખાપદં વીતિક્કમતિ, ઇદં તં સીલં લાભપરિયન્ત’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૮). એતેનેવ ઉપાયેન ઇતરાનિપિ વિત્થારેતબ્બાનિ. અપરિયન્તવિસ્સજ્જનેપિ વુત્તં ‘‘કતમં તં સીલં ન લાભપરિયન્તં? ઇધેકચ્ચો લાભહેતુ લાભપચ્ચયા લાભકારણા યથાસમાદિન્નં સિક્ખાપદં વીતિક્કમાય ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેતિ, કિં સો વીતિક્કમિસ્સતિ, ઇદં તં સીલં ન લાભપરિયન્ત’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૮). એતેનેવુપાયેન ઇતરાનિપિ વિત્થારેતબ્બાનિ. એવં સપરિયન્તાપરિયન્તવસેન દુવિધં.

સત્તમદુકે સબ્બમ્પિ સાસવં સીલં લોકિયં. અનાસવં લોકુત્તરં. તત્થ લોકિયં ભવવિસેસાવહં હોતિ ભવનિસ્સરણસ્સ ચ સમ્ભારો. યથાહ – ‘‘વિનયો સંવરત્થાય, સંવરો અવિપ્પટિસારત્થાય, અવિપ્પટિસારો પામોજ્જત્થાય, પામોજ્જં પીતત્થાય, પીતિ પસ્સદ્ધત્થાય, પસ્સદ્ધિ સુખત્થાય, સુખં સમાધત્થાય, સમાધિ યથાભૂતઞાણદસ્સનત્થાય, યથાભૂતઞાણદસ્સનં નિબ્બિદત્થાય, નિબ્બિદા વિરાગત્થાય, વિરાગો વિમુત્તત્થાય, વિમુત્તિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનત્થાય, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થાય, એતદત્થા કથા, એતદત્થા મન્તના, એતદત્થા ઉપનિસા, એતદત્થં સોતાવધાનં, યદિદં અનુપાદાચિત્તસ્સ વિમોક્ખો’’તિ (પરિ. ૩૬૬). લોકુત્તરં ભવનિસ્સરણાવહં હોતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ ચ ભૂમીતિ એવં લોકિયલોકુત્તરવસેન દુવિધં.

૧૨. તિકેસુ પઠમત્તિકે હીનેન છન્દેન ચિત્તેન વીરિયેન વીમંસાય વા પવત્તિતં હીનં. મજ્ઝિમેહિ છન્દાદીહિ પવત્તિતં મજ્ઝિમં. પણીતેહિ પણીતં. યસકામતાય વા સમાદિન્નં હીનં. પુઞ્ઞફલકામતાય મજ્ઝિમં. કત્તબ્બમેવિદન્તિ અરિયભાવં નિસ્સાય સમાદિન્નં પણીતં. ‘‘અહમસ્મિ સીલસમ્પન્નો, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ દુસ્સીલા પાપધમ્મા’’તિ એવં અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનાદીહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં વા હીનં. અનુપક્કિલિટ્ઠં લોકિયં સીલં મજ્ઝિમં. લોકુત્તરં પણીતં. તણ્હાવસેન વા ભવભોગત્થાય પવત્તિતં હીનં. અત્તનો વિમોક્ખત્થાય પવત્તિતં મજ્ઝિમં. સબ્બસત્તાનં વિમોક્ખત્થાય પવત્તિતં પારમિતાસીલં પણીતન્તિ એવં હીનમજ્ઝિમપણીતવસેન તિવિધં.

દુતિયત્તિકે અત્તનો અનનુરૂપં પજહિતુકામેન અત્તગરુના અત્તનિગારવેન પવત્તિતં અત્તાધિપતેય્યં. લોકાપવાદં પરિહરિતુકામેન લોકગરુના લોકે ગારવેન પવત્તિતં લોકાધિપતેય્યં. ધમ્મમહત્તં પૂજેતુકામેન ધમ્મગરુના ધમ્મગારવેન પવત્તિતં ધમ્માધિપતેય્યન્તિ એવં અત્તાધિપતેય્યાદિવસેન તિવિધં.

તતિયત્તિકે યં દુકેસુ નિસ્સિતન્તિ વુત્તં, તં તણ્હાદિટ્ઠીહિ પરામટ્ઠત્તા પરામટ્ઠં. પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સ મગ્ગસમ્ભારભૂતં સેક્ખાનઞ્ચ મગ્ગસમ્પયુત્તં અપરામટ્ઠં. સેક્ખાસેક્ખાનં ફલસમ્પયુત્તં પટિપ્પસ્સદ્ધન્તિ એવં પરામટ્ઠાદિવસેન તિવિધં.

ચતુત્થત્તિકે યં આપત્તિં અનાપજ્જન્તેન પૂરિતં, આપજ્જિત્વા વા પુન કતપટિકમ્મં, તં વિસુદ્ધં. આપત્તિં આપન્નસ્સ અકતપટિકમ્મં અવિસુદ્ધં. વત્થુમ્હિ વા આપત્તિયા વા અજ્ઝાચારે વા વેમતિકસ્સ સીલં વેમતિકસીલં નામ. તત્થ યોગિના અવિસુદ્ધસીલં વિસોધેતબ્બં, વેમતિકે વત્થુજ્ઝાચારં અકત્વા વિમતિ પટિવિનેતબ્બા ‘‘ઇચ્ચસ્સ ફાસુ ભવિસ્સતી’’તિ એવં વિસુદ્ધાદિવસેન તિવિધં.

પઞ્ચમત્તિકે ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ તીહિ ચ સામઞ્ઞફલેહિ સમ્પયુત્તં સીલં સેક્ખં. અરહત્તફલસમ્પયુત્તં અસેક્ખં. સેસં નેવસેક્ખનાસેક્ખન્તિ એવં સેક્ખાદિવસેન તિવિધં.

પટિસમ્ભિદાયં પન યસ્મા લોકે તેસં તેસં સત્તાનં પકતિપિ સીલન્તિ વુચ્ચતિ, યં સન્ધાય ‘‘અયં સુખસીલો, અયં દુક્ખસીલો, અયં કલહસીલો, અયં મણ્ડનસીલો’’તિ ભણન્તિ, તસ્મા તેન પરિયાયેન ‘‘તીણિ સીલાનિ, કુસલસીલં અકુસલસીલં અબ્યાકતસીલન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૯). એવં કુસલાદિવસેનપિ તિવિધન્તિ વુત્તં. તત્થ અકુસલં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતસ્સ સીલસ્સ લક્ખણાદીસુ એકેનપિ ન સમેતીતિ ઇધ ન ઉપનીતં, તસ્મા વુત્તનયેનેવસ્સ તિવિધતા વેદિતબ્બા.

૧૩. ચતુક્કેસુ પઠમચતુક્કે –

યોધ સેવતિ દુસ્સીલે, સીલવન્તે ન સેવતિ;

વત્થુવીતિક્કમે દોસં, ન પસ્સતિ અવિદ્દસુ.

મિચ્છાસઙ્કપ્પબહુલો, ઇન્દ્રિયાનિ ન રક્ખતિ;

એવરૂપસ્સ વે સીલં, જાયતે હાનભાગિયં.

યો પનત્તમનો હોતિ, સીલસમ્પત્તિયા ઇધ;

કમ્મટ્ઠાનાનુયોગમ્હિ, ન ઉપ્પાદેતિ માનસં.

તુટ્ઠસ્સ સીલમત્તેન, અઘટન્તસ્સ ઉત્તરિ;

તસ્સ તં ઠિતિભાગિયં, સીલં ભવતિ ભિક્ખુનો.

સમ્પન્નસીલો ઘટતિ, સમાધત્થાય યો પન;

વિસેસભાગિયં સીલં, હોતિ એતસ્સ ભિક્ખુનો.

અતુટ્ઠો સીલમત્તેન, નિબ્બિદં યોનુયુઞ્જતિ;

હોતિ નિબ્બેધભાગિયં, સીલમેતસ્સ ભિક્ખુનોતિ.

એવં હાનભાગિયાદિવસેન ચતુબ્બિધં.

દુતિયચતુક્કે ભિક્ખૂ આરબ્ભ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદાનિ, યાનિ ચ નેસં ભિક્ખુનીનં પઞ્ઞત્તિતો રક્ખિતબ્બાનિ, ઇદં ભિક્ખુસીલં. ભિક્ખુનિયો આરબ્ભ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદાનિ, યાનિ ચ તાસં ભિક્ખૂનં પઞ્ઞત્તિતો રક્ખિતબ્બાનિ, ઇદં ભિક્ખુનિસીલં. સામણેરસામણેરીનં દસસીલાનિ અનુપસમ્પન્નસીલં. ઉપાસકઉપાસિકાનં નિચ્ચસીલવસેન પઞ્ચસિક્ખાપદાનિ, સતિ વા ઉસ્સાહે દસ, ઉપોસથઙ્ગવસેન અટ્ઠાતિ ઇદં ગહટ્ઠસીલન્તિ એવં ભિક્ખુસીલાદિવસેન ચતુબ્બિધં.

તતિયચતુક્કે ઉત્તરકુરુકાનં મનુસ્સાનં અવીતિક્કમો પકતિસીલં. કુલદેસપાસણ્ડાનં અત્તનો અત્તનો મરિયાદાચારિત્તં આચારસીલં. ‘‘ધમ્મતા એસા, આનન્દ, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ ન બોધિસત્તમાતુ પુરિસેસુ માનસં ઉપ્પજ્જિ કામગુણૂપસંહિત’’ન્તિ એવં વુત્તં બોધિસત્તમાતુસીલં ધમ્મતાસીલં. મહાકસ્સપાદીનં પન સુદ્ધસત્તાનં, બોધિસત્તસ્સ ચ તાસુ તાસુ જાતીસુ સીલં પુબ્બહેતુકસીલન્તિ એવં પકતિસીલાદિવસેન ચતુબ્બિધં.

ચતુત્થચતુક્કે યં ભગવતા ‘‘ઇધ ભિક્ખુ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂ’’તિ (વિભ. ૫૦૮; દી. નિ. ૧.૧૯૩) વં વુત્તં સીલં, ઇદં પાતિમોક્ખસંવરસીલં નામ. યં પન ‘‘સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી, યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી…પે… મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૨, ૪૧૧; દી. નિ. ૧.૨૧૩; અ. નિ. ૪.૧૯૮) વુત્તં, ઇદં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં. યા પન આજીવહેતુપઞ્ઞત્તાનં છન્નં સિક્ખાપદાનં વીતિક્કમસ્સ, ‘‘કુહના લપના નેમિત્તિકતા નિપ્પેસિકતા લાભેન લાભં નિજિગીસનતા’’તિ એવમાદીનઞ્ચ પાપધમ્માનં વસેન પવત્તા મિચ્છાજીવા વિરતિ, ઇદં આજીવપારિસુદ્ધિસીલં. ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવતિ, યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮) આદિના નયેન વુત્તો પટિસઙ્ખાનપરિસુદ્ધો ચતુપચ્ચયપરિભોગો પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં નામ.

પાતિમોક્ખસંવરસીલં

૧૪. તત્રાયં આદિતો પટ્ઠાય અનુપુબ્બપદવણ્ણનાય સદ્ધિં વિનિચ્છયકથા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. ભિક્ખૂતિ સંસારે ભયં ઇક્ખણતાય વા ભિન્નપટધરાદિતાય વા એવં લદ્ધવોહારો સદ્ધાપબ્બજિતો કુલપુત્તો. પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ એત્થ પાતિમોક્ખન્તિ સિક્ખાપદસીલં. તઞ્હિ યો નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચયતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહિ, તસ્મા પાતિમોક્ખન્તિ વુચ્ચતિ. સંવરણં સંવરો, કાયિકવાચસિકસ્સ અવીતિક્કમસ્સેતં નામં. પાતિમોક્ખમેવ સંવરો પાતિમોક્ખસંવરો. તેન પાતિમોક્ખસંવરેન સંવુતો પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો, ઉપગતો સમન્નાગતોતિ અત્થો. વિહરતીતિ ઇરિયતિ. આચારગોચરસમ્પન્નોતિઆદીનમત્થો પાળિયં આગતનયેનેવ વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિ અત્થિ આચારો, અત્થિ અનાચારો;

તત્થ કતમો અનાચારો? કાયિકો વીતિક્કમો વાચસિકો વીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો વીતિક્કમો, અયં વુચ્ચતિ અનાચારો. સબ્બમ્પિ દુસ્સીલ્યં અનાચારો. ઇધેકચ્ચો વેળુદાનેન વા પત્તદાનેન વા પુપ્ફફલસિનાનદન્તકટ્ઠદાનેન વા ચાટુકમ્યતાય વા મુગ્ગસૂપ્યતાય વા પારિભટ્યતાય વા જઙ્ઘપેસનિકેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા બુદ્ધપટિકુટ્ઠેન મિચ્છાઆજીવેન જીવિકં કપ્પેતિ, અયં વુચ્ચતિ અનાચારો.

તત્થ કતમો આચારો? કાયિકો અવીતિક્કમો વાચસિકો અવીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો, અયં વુચ્ચતિ આચારો. સબ્બોપિ સીલસંવરો આચારો. ઇધેકચ્ચો ન વેળુદાનેન વા ન પત્તન પુપ્ફન ફલન સિનાનન દન્તકટ્ઠદાનેન વા ન ચાટુકમ્યતાય વા ન મુગ્ગસૂપ્યતાય વા ન પારિભટ્યતાય વા ન જઙ્ઘપેસનિકેન વા ન અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા બુદ્ધપટિકુટ્ઠેન મિચ્છાઆજીવેન જીવિકં કપ્પેતિ, અયં વુચ્ચતિ આચારો.

ગોચરોતિ અત્થિ ગોચરો અત્થિ અગોચરો.

તત્થ કતમો અગોચરો? ઇધેકચ્ચો વેસિયાગોચરો વા હોતિ વિધવા, થુલ્લકુમારિકા, પણ્ડક, ભિક્ખુની, પાનાગારગોચરો વા હોતિ, સંસટ્ઠો વિહરતિ રાજૂહિ રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ અનનુલોમિકેન સંસગ્ગેન, યાનિ વા પન તાનિ કુલાનિ અસ્સદ્ધાનિ અપ્પસન્નાનિ અનોપાનભૂતાનિ અક્કોસકપરિભાસકાનિ અનત્થકામાનિ અહિતકામાનિ અફાસુકકામાનિ અયોગક્ખેમકામાનિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં, તથારૂપાનિ કુલાનિ સેવતિ ભજતિ પયિરુપાસતિ, અયં વુચ્ચતિ અગોચરો.

તત્થ કતમો ગોચરો? ઇધેકચ્ચો ન વેસિયાગોચરો વા હોતિ…પે… ન પાનાગારગોચરો વા હોતિ, અસંસટ્ઠો વિહરતિ રાજૂહિ…પે… તિત્થિયસાવકેહિ અનનુલોમિકેન સંસગ્ગેન, યાનિ વા પન તાનિ કુલાનિ સદ્ધાનિ પસન્નાનિ ઓપાનભૂતાનિ કાસાવપજ્જોતાનિ ઇસિવાતપટિવાતાનિ અત્થકામાનિ…પે… યોગક્ખેમકામાનિ ભિક્ખૂનં…પે… ઉપાસિકાનં, તથારૂપાનિ કુલાનિ સેવતિ ભજતિ પયિરુપાસતિ, અયં વુચ્ચતિ ગોચરો. ઇતિ ઇમિના ચ આચારેન ઇમિના ચ ગોચરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો ઉપપન્નો સમ્પન્નો સમન્નાગતો, તેન વુચ્ચતિ ‘‘આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિ (વિભ. ૫૧૧).

અપિ ચેત્થ ઇમિનાપિ નયેન આચારગોચરા વેદિતબ્બા. દુવિધો હિ અનાચારો કાયિકો વાચસિકો ચ. તત્થ કતમો કાયિકો અનાચારો? ઇધેકચ્ચો સઙ્ઘગતોપિ અચિત્તીકારકતો થેરે ભિક્ખૂ ઘટ્ટયન્તોપિ તિટ્ઠતિ, ઘટ્ટયન્તોપિ નિસીદતિ, પુરતોપિ તિટ્ઠતિ, પુરતોપિ નિસીદતિ, ઉચ્ચેપિ આસને નિસીદતિ, સસીસમ્પિ પારુપિત્વા નિસીદતિ, ઠિતકોપિ ભણતિ, બાહાવિક્ખેપકોપિ ભણતિ, થેરાનં ભિક્ખૂનં અનુપાહનાનં ચઙ્કમન્તાનં સઉપાહનો ચઙ્કમતિ, નીચે ચઙ્કમે ચઙ્કમન્તાનં ઉચ્ચે ચઙ્કમે ચઙ્કમતિ, છમાય ચઙ્કમન્તાનં ચઙ્કમે ચઙ્કમતિ, થેરે ભિક્ખૂ અનુપખજ્જાપિ તિટ્ઠતિ, અનુપખજ્જાપિ નિસીદતિ, નવેપિ ભિક્ખૂ આસનેન પટિબાહતિ, જન્તાઘરેપિ થેરે ભિક્ખૂ અનાપુચ્છા કટ્ઠં પક્ખિપતિ, દ્વારં પિદહતિ, ઉદકતિત્થેપિ થેરે ભિક્ખૂ ઘટ્ટયન્તોપિ ઓતરતિ, પુરતોપિ ઓતરતિ, ઘટ્ટયન્તોપિ ન્હાયતિ, પુરતોપિ ન્હાયતિ, ઘટ્ટયન્તોપિ ઉત્તરતિ, પુરતોપિ ઉત્તરતિ, અન્તરઘરં પવિસન્તોપિ થેરે ભિક્ખૂ ઘટ્ટયન્તોપિ ગચ્છતિ, પુરતોપિ ગચ્છતિ, વોક્કમ્મ ચ થેરાનં ભિક્ખૂનં પુરતો પુરતો ગચ્છતિ, યાનિપિ તાનિ હોન્તિ કુલાનં ઓવરકાનિ ગૂળ્હાનિ ચ પટિચ્છન્નાનિ ચ યત્થ કુલિત્થિયો કુલકુમારિયો નિસીદન્તિ, તત્થપિ સહસા પવિસતિ, કુમારકસ્સપિ સીસં પરામસતિ, અયં વુચ્ચતિ કાયિકો અનાચારો.

તત્થ કતમો વાચસિકો અનાચારો? ઇધેકચ્ચો સઙ્ઘગતોપિ અચિત્તીકારકતો થેરે ભિક્ખૂ અનાપુચ્છા ધમ્મં ભણતિ. પઞ્હં વિસ્સજ્જેતિ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસતિ, ઠિતકોપિ ભણતિ, બાહાવિક્ખેપકોપિ ભણતિ, અન્તરઘરં પવિટ્ઠોપિ ઇત્થિં વા કુમારિં વા એવમાહ – ‘‘ઇત્થન્નામે ઇત્થંગોત્તે કિં અત્થિ, યાગુ અત્થિ, ભત્તં અત્થિ, ખાદનીયં અત્થિ, કિં પિવિસ્સામ, કિં ખાદિસ્સામ, કિં ભુઞ્જિસ્સામ. કિં વા મે દસ્સથા’’તિ વિપ્પલપતિ, અયં વુચ્ચતિ વાચસિકો અનાચારો (મહાનિ. ૮૭). પટિપક્ખવસેન પનસ્સ આચારો વેદિતબ્બો.

અપિચ ભિક્ખુ સગારવો સપ્પતિસ્સો હિરોત્તપ્પસમ્પન્નો સુનિવત્થો સુપારુતો પાસાદિકેન અભિક્કન્તેન પટિક્કન્તેન આલોકિતેન વિલોકિતેન સમિઞ્જિતેન પસારિતેન ઓક્ખિત્તચક્ખુ ઇરિયાપથસમ્પન્નો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ જાગરિયમનુયુત્તો સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો આરદ્ધવીરિયો આભિસમાચારિકેસુ સક્કચ્ચકારી ગરુચિત્તીકારબહુલો વિહરતિ, અયં વુચ્ચતિ આચારો. એવં તાવ આચારો વેદિતબ્બો.

ગોચરો પન તિવિધો ઉપનિસ્સયગોચરો આરક્ખગોચરો ઉપનિબન્ધગોચરોતિ. તત્થ કતમો ઉપનિસ્સયગોચરો? દસકથાવત્થુગુણસમન્નાગતો કલ્યાણમિત્તો, યં નિસ્સાય અસ્સુતં સુણાતિ, સુતં પરિયોદપેતિ, કઙ્ખં વિતરતિ, દિટ્ઠિં ઉજું કરોતિ, ચિત્તં પસાદેતિ. યસ્સ વા પન અનુસિક્ખમાનો સદ્ધાય વડ્ઢતિ, સીલેન, સુતેન, ચાગેન, પઞ્ઞાય વડ્ઢતિ, અયં વુચ્ચતિ ઉપનિસ્સયગોચરો.

કતમો આરક્ખગોચરો? ઇધ ભિક્ખુ અન્તરઘરં પવિટ્ઠો વીથિં પટિપન્નો ઓક્ખિત્તચક્ખુ યુગમત્તદસ્સાવી સુસંવુતો ગચ્છતિ, ન હત્થિં ઓલોકેન્તો, ન અસ્સં, ન રથં, ન પત્તિં, ન ઇત્થિં, ન પુરિસં ઓલોકેન્તો, ન ઉદ્ધં ઉલ્લોકેન્તો, ન અધો ઓલોકેન્તો, ન દિસાવિદિસં પેક્ખમાનો ગચ્છતિ, અયં વુચ્ચતિ આરક્ખગોચરો.

કતમો ઉપનિબન્ધગોચરો? ચત્તારો સતિપટ્ઠાના યત્થ ચિત્તં ઉપનિબન્ધતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયો? યદિદં ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૨), અયં વુચ્ચતિ ઉપનિબન્ધગોચરો. ઇતિ ઇમિના ચ આચારેન ઇમિના ચ ગોચરેન ઉપેતો…પે… સમન્નાગતો. તેનપિ વુચ્ચતિ આચારગોચરસમ્પન્નોતિ.

અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવીતિ અણુપ્પમાણેસુ અસઞ્ચિચ્ચ આપન્નસેખિયઅકુસલચિત્તુપ્પાદાદિભેદેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સનસીલો. સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિ યંકિઞ્ચિ સિક્ખાપદેસુ સિક્ખિતબ્બં, તં સબ્બં સમ્મા આદાય સિક્ખતિ. એત્થ ચ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિ એત્તાવતા ચ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય પાતિમોક્ખસંવરસીલં દસ્સિતં. ‘‘આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિઆદિ પન સબ્બં યથાપટિપન્નસ્સ તં સીલં સમ્પજ્જતિ, તં પટિપત્તિં દસ્સેતું વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇન્દ્રિયસંવરસીલં

૧૫. યં પનેતં તદનન્તરં ‘‘સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા’’તિઆદિના નયેન દસ્સિતં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં, તત્થ સોતિ પાતિમોક્ખસંવરસીલે ઠિતો ભિક્ખુ. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ કારણવસેન ચક્ખૂતિ લદ્ધવોહારેન રૂપદસ્સનસમત્થેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વા. પોરાણા પનાહુ ‘‘ચક્ખુ રૂપં ન પસ્સતિ, અચિત્તકત્તા, ચિત્તં ન પસ્સતિ, અચક્ખુકત્તા, દ્વારારમ્મણસઙ્ઘટ્ટે પન ચક્ખુપસાદવત્થુકેન ચિત્તેન પસ્સતિ. ઈદિસી પનેસા ‘ધનુના વિજ્ઝતી’તિઆદીસુ વિય સસમ્ભારકથા નામ હોતિ, તસ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વાતિ અયમેવેત્થ અત્થો’’તિ. ન નિમિત્તગ્ગાહીતિ ઇત્થિપુરિસનિમિત્તં વા સુભનિમિત્તાદિકં વા કિલેસવત્થુભૂતં નિમિત્તં ન ગણ્હાતિ, દિટ્ઠમત્તેયેવ સણ્ઠાતિ. નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહીતિ કિલેસાનં અનુઅનુબ્યઞ્જનતો પાકટભાવકરણતો અનુબ્યઞ્જનન્તિ લદ્ધવોહારં હત્થપાદસિતહસિતકથિતવિલોકિતાદિભેદં આકારં ન ગણ્હાતિ, યં તત્થ ભૂતં, તદેવ ગણ્હાતિ, ચેતિયપબ્બતવાસી મહાતિસ્સત્થેરો વિય.

થેરં કિર ચેતિયપબ્બતા અનુરાધપુરં પિણ્ડચારત્થાય આગચ્છન્તં અઞ્ઞતરા કુલસુણ્હા સામિકેન સદ્ધિં ભણ્ડિત્વા સુમણ્ડિતપસાધિતા દેવકઞ્ઞા વિય કાલસ્સેવ અનુરાધપુરતો નિક્ખમિત્વા ઞાતિઘરં ગચ્છન્તી અન્તરામગ્ગે દિસ્વા વિપલ્લત્થચિત્તા મહાહસિતં હસિ. થેરો કિમેતન્તિ ઓલોકેન્તો તસ્સા દન્તટ્ઠિકે અસુભસઞ્ઞં પટિલભિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં –

‘‘તસ્સા દન્તટ્ઠિકં દિસ્વા, પુબ્બસઞ્ઞં અનુસ્સરિ;

તત્થેવ સો ઠિતો થેરો, અરહત્તં અપાપુણી’’તિ.

સામિકોપિ ખો પનસ્સા અનુમગ્ગં ગચ્છન્તો થેરં દિસ્વા ‘‘કિઞ્ચિ, ભન્તે, ઇત્થિં પસ્સથા’’તિ પુચ્છિ. તં થેરો આહ –

‘‘નાભિજાનામિ ઇત્થી વા, પુરિસો વા ઇતો ગતો;

અપિચ અટ્ઠિસઙ્ઘાટો, ગચ્છતેસ મહાપથે’’તિ.

યત્વાધિકરણમેનન્તિઆદિમ્હિ યંકારણા યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સ હેતુ એતં પુગ્ગલં સતિકવાટેન ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં અપિહિતચક્ખુદ્વારં હુત્વા વિહરન્તં એતે અભિજ્ઝાદયો ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું અનુબન્ધેય્યું. તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતીતિ તસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ સતિકવાટેન પિદહનત્થાય પટિપજ્જતિ. એવં પટિપજ્જન્તોયેવ ચ રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતીતિપિ વુચ્ચતિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો વા અસંવરો વા નત્થિ. ન હિ ચક્ખુપસાદં નિસ્સાય સતિ વા મુટ્ઠસચ્ચં વા ઉપ્પજ્જતિ. અપિચ યદા રૂપારમ્મણં ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, તદા ભવઙ્ગે દ્વિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધે કિરિયમનોધાતુ આવજ્જનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ. તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચં. તતો વિપાકમનોધાતુ સમ્પટિચ્છનકિચ્ચં. તતો વિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ સન્તીરણકિચ્ચં. તતો કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ, તદનન્તરં જવનં જવતિ.

તત્રાપિ નેવ ભવઙ્ગસમયે, ન આવજ્જનાદીનં અઞ્ઞતરસમયે સંવરો વા અસંવરો વા અત્થિ. જવનક્ખણે પન સચે દુસ્સીલ્યં વા મુટ્ઠસચ્ચં વા અઞ્ઞાણં વા અક્ખન્તિ વા કોસજ્જં વા ઉપ્પજ્જતિ, અસંવરો હોતિ. એવં હોન્તો પન સો ચક્ખુન્દ્રિયે અસંવરોતિ વુચ્ચતિ. કસ્મા? યસ્મા તસ્મિં સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિપિ વીથિચિત્તાનિ. યથા કિં? યથા નગરે ચતૂસુ દ્વારેસુ અસંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તોઘરદ્વારકોટ્ઠકગબ્ભાદયો સુસંવુતા હોન્તિ, તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં અરક્ખિતં અગોપિતમેવ હોતિ. નગરદ્વારેન હિ પવિસિત્વા ચોરા યદિચ્છન્તિ, તં કરેય્યું, એવમેવ જવને દુસ્સીલ્યાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તસ્મિં અસંવરે સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિપિ વીથિચિત્તાનિ.

તસ્મિં પન સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ દ્વારમ્પિ ગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિપિ વીથિચિત્તાનિ. યથા કિં? યથા નગરદ્વારેસુ સંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તોઘરાદયો અસંવુતા હોન્તિ, તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં સુરક્ખિતં સુગોપિતમેવ હોતિ. નગરદ્વારેસુ હિ પિહિતેસુ ચોરાનં પવેસો નત્થિ, એવમેવ જવને સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ દ્વારમ્પિ ગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિપિ વીથિચિત્તાનિ. તસ્મા જવનક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનોપિ ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરોતિ વુત્તો.

સોતેન સદ્દં સુત્વાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એવમિદં સઙ્ખેપતો રૂપાદીસુ કિલેસાનુબન્ધનિમિત્તાદિગ્ગાહપરિવજ્જનલક્ખણં ઇન્દ્રિયસંવરસીલન્તિ વેદિતબ્બં.

આજીવપારિસુદ્ધિસીલં

૧૬. ઇદાનિ ઇન્દ્રિયસંવરસીલાનન્તરં વુત્તે આજીવપારિસુદ્ધિસીલે આજીવહેતુ પઞ્ઞત્તાનં છન્નં સિક્ખાપદાનન્તિ યાનિ તાનિ ‘‘આજીવહેતુ આજીવકારણા પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો અસન્તં અભૂતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા ‘યો તે વિહારે વસતિ સો ભિક્ખુ અરહા’તિ ભણતિ, પટિવિજાનન્તસ્સ આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા ભિક્ખુ પણીતભોજનાનિ અગિલાનો અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા ભિક્ખુની પણીતભોજનાનિ અગિલાના અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ પાટિદેસનીયસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા સૂપં વા ઓદનં વા અગિલાનો અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પરિ. ૨૮૭) એવં પઞ્ઞત્તાનિ છ સિક્ખાપદાનિ, ઇમેસં છન્નં સિક્ખાપદાનં.

કુહનાતિઆદીસુ અયં પાળિ, ‘‘તત્થ કતમા કુહના? લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતસ્સ પાપિચ્છસ્સ ઇચ્છાપકતસ્સ યા પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતેન વા સામન્તજપ્પિતેન વા ઇરિયાપથસ્સ વા અટ્ઠપના ઠપના સણ્ઠપના ભાકુટિકા ભાકુટિયં કુહના કુહાયના કુહિતત્તં, અયં વુચ્ચતિ કુહના.

‘‘તત્થ કતમા લપના? લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતસ્સ પાપિચ્છસ્સ ઇચ્છાપકતસ્સ યા પરેસં આલપના લપના સલ્લપના ઉલ્લપના સમુલ્લપના ઉન્નહના સમુન્નહના ઉક્કાચના સમુક્કાચના અનુપ્પિયભાણિતા ચાટુકમ્યતા મુગ્ગસૂપ્યતા પારિભટ્યતા, અયં વુચ્ચતિ લપના.

‘‘તત્થ કતમા નેમિત્તિકતા? લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતસ્સ પાપિચ્છસ્સ ઇચ્છાપકતસ્સ યં પરેસં નિમિત્તં નિમિત્તકમ્મં ઓભાસો ઓભાસકમ્મં સામન્તજપ્પા પરિકથા, અયં વુચ્ચતિ નેમિત્તિકતા.

‘‘તત્થ કતમા નિપ્પેસિકતા? લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતસ્સ પાપિચ્છસ્સ ઇચ્છાપકતસ્સ યા પરેસં અક્કોસના વમ્ભના ગરહના ઉક્ખેપના સમુક્ખેપના ખિપના સંખિપના પાપના સમ્પાપના અવણ્ણહારિકા પરપિટ્ઠિમંસિકતા, અયં વુચ્ચતિ નિપ્પેસિકતા.

‘‘તત્થ કતમા લાભેન લાભં નિજિગીસનતા? લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતો પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો ઇતો લદ્ધં આમિસં અમુત્ર હરતિ, અમુત્ર વા લદ્ધં આમિસં ઇધ આહરતિ. યા એવરૂપા આમિસેન આમિસસ્સ એટ્ઠિ ગવેટ્ઠિ પરિયેટ્ઠિ એસના ગવેસના પરિયેસના, અયં વુચ્ચતિ લાભેન લાભં નિજિગીસનતા’’તિ (વિભ. ૮૬૨-૮૬૫).

૧૭. ઇમિસ્સા પન પાળિયા એવમત્થો વેદિતબ્બો. કુહનનિદ્દેસે તાવ લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતસ્સાતિ લાભઞ્ચ સક્કારઞ્ચ કિત્તિસદ્દઞ્ચ સન્નિસ્સિતસ્સ, પત્થયન્તસ્સાતિ અત્થો. પાપિચ્છસ્સાતિ અસન્તગુણદીપનકામસ્સ. ઇચ્છાપકતસ્સાતિ ઇચ્છાય અપકતસ્સ, ઉપદ્દુતસ્સાતિ અત્થો.

ઇતો પરં યસ્મા પચ્ચયપટિસેવનસામન્તજપ્પનઇરિયાપથસન્નિસ્સિતવસેન મહાનિદ્દેસે તિવિધં કુહનવત્થુ આગતં. તસ્મા તિવિધમ્પેતં દસ્સેતું પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતેન વાતિ એવમાદિ આરદ્ધં. તત્થ ચીવરાદીહિ નિમન્તિતસ્સ તદત્થિકસ્સેવ સતો પાપિચ્છતં નિસ્સાય પટિક્ખિપનેન, તે ચ ગહપતિકે અત્તનિ સુપ્પતિટ્ઠિતસદ્ધે ઞત્વા પુન તેસં ‘‘અહો અય્યો અપ્પિચ્છો ન કિઞ્ચિ પટિગ્ગણ્હિતું ઇચ્છતિ, સુલદ્ધં વત નો અસ્સ સચે અપ્પમત્તકમ્પિ કિઞ્ચિ પટિગ્ગણ્હેય્યા’’તિ નાનાવિધેહિ ઉપાયેહિ પણીતાનિ ચીવરાદીનિ ઉપનેન્તાનં તદનુગ્ગહકામતંયેવ આવિકત્વા પટિગ્ગહણેન ચ તતો પભુતિ અપિ સકટભારેહિ ઉપનામનહેતુભૂતં વિમ્હાપનં પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં મહાનિદ્દેસે –

‘‘કતમં પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ? ઇધ ગહપતિકા ભિક્ખું નિમન્તેન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેહિ. સો પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો અત્થિકો ચીવર…પે… પરિક્ખારાનં ભિય્યોકમ્યતં ઉપાદાય ચીવરં પચ્ચક્ખાતિ. પિણ્ડપાતં…પે… સેનાસનં. ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં પચ્ચક્ખાતિ. સો એવમાહ – ‘કિં સમણસ્સ મહગ્ઘેન ચીવરેન, એતં સારુપ્પં યં સમણો સુસાના વા સઙ્કારકૂટા વા પાપણિકા વા નન્તકાનિ ઉચ્ચિનિત્વા સઙ્ઘાટિં કત્વા ધારેય્ય. કિં સમણસ્સ મહગ્ઘેન પિણ્ડપાતેન એતં સારુપ્પં યં સમણો ઉઞ્છાચરિયાય પિણ્ડિયાલોપેન જીવિકં કપ્પેય્ય. કિં સમણસ્સ મહગ્ઘેન સેનાસનેન, એતં સારુપ્પં યં સમણો રુક્ખમૂલિકો વા અસ્સ અબ્ભોકાસિકો વા. કિં સમણસ્સ મહગ્ઘેન ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન, એતં સારુપ્પં યં સમણો પૂતિમુત્તેન વા હરિટકીખણ્ડેન વા ઓસધં કરેય્યા’તિ. તદુપાદાય લૂખં ચીવરં ધારેતિ, લૂખં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જતિ, લૂખં સેનાસનં પટિસેવતિ, લૂખં ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં પટિસેવતિ, તમેનં ગહપતિકા એવં જાનન્તિ ‘અયં સમણો અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો આરદ્ધવીરિયો ધુતવાદો’તિ. ભિય્યો ભિય્યો નિમન્તેન્તિ ચીવર…પે… પરિક્ખારેહિ. સો એવમાહ – ‘તિણ્ણં સમ્મુખીભાવા સદ્ધો કુલપુત્તો બહું પુઞ્ઞં પસવતિ. સદ્ધાય સમ્મુખીભાવા સદ્ધો કુલપુત્તો બહું પુઞ્ઞં પસવતિ. દેય્યધમ્મસ્સ…પે… દક્ખિણેય્યાનં સમ્મુખીભાવાસદ્ધોકુલપુત્તો બહું પુઞ્ઞં પસવતિ. તુમ્હાકઞ્ચેવાયં સદ્ધા અત્થિ, દેય્યધમ્મો ચ સંવિજ્જતિ, અહઞ્ચ પટિગ્ગાહકો, સચેહં ન પટિગ્ગહેસ્સામિ, એવં તુમ્હે પુઞ્ઞેન પરિબાહિરા ભવિસ્સન્તિ, ન મય્હં ઇમિના અત્થો. અપિચ તુમ્હાકંયેવ અનુકમ્પાય પટિગ્ગણ્હામી’તિ. તદુપાદાય બહુમ્પિ ચીવરં પટિગ્ગણ્હાતિ. બહુમ્પિ પિણ્ડપાતં…પે… ભેસજ્જપરિક્ખારં પટિગ્ગણ્હાતિ. યા એવરૂપા ભાકુટિકા ભાકુટિયં કુહના કુહાયના કુહિતત્તં, ઇદં પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂ’’તિ (મહાનિ. ૮૭).

પાપિચ્છસ્સેવ પન સતો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માધિગમપરિદીપનવાચાય તથા તથા વિમ્હાપનં સામન્તજપ્પનસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. યથાહ –

‘‘કતમં સામન્તજપ્પનસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ? ઇધેકચ્ચો પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો સમ્ભાવનાધિપ્પાયો ‘એવં મં જનો સમ્ભાવેસ્સતી’તિ અરિયધમ્મસન્નિસ્સિતં વાચં ભાસતિ ‘યો એવરૂપં ચીવરં ધારેતિ, સો સમણો મહેસક્ખો’તિ ભણતિ. ‘યો એવરૂપં પત્તં લોહથાલકં. ધમ્મકરણં પરિસ્સાવનં કુઞ્ચિકં, કાયબન્ધનં ઉપાહનં ધારેતિ, સો સમણો મહેસક્ખો’તિ ભણતિ. યસ્સ એવરૂપો ઉપજ્ઝાયો આચરિયો સમાનુપજ્ઝાયકો, સમાનાચરિયકો મિત્તો સન્દિટ્ઠો સમ્ભત્તો સહાયો. યો એવરૂપે વિહારે વસતિ અડ્ઢયોગે પાસાદે હમ્મિયે ગુહાયં લેણે કુટિયા કૂટાગારે અટ્ટે માળે ઉદ્દણ્ડે ઉપટ્ઠાનસાલાયં મણ્ડપે રુક્ખમૂલે વસતિ, સો સમણો મહેસક્ખો’તિ ભણતિ. અથ વા ‘કોરજિકકોરજિકો ભાકુટિકભાકુટિકો કુહકકુહકો લપકલપકો મુખસમ્ભાવિકો, અયં સમણો ઇમાસં એવરૂપાનં સન્તાનં વિહારસમાપત્તીનં લાભી’તિ તાદિસં ગમ્ભીરં ગૂળ્હં નિપુણં પટિચ્છન્નં લોકુત્તરં સુઞ્ઞતાપટિસંયુત્તં કથં કથેસિ. યા એવરૂપા ભાકુટિકા ભાકુટિયં કુહના કુહાયના કુહિતત્તં, ઇદં સામન્તજપ્પનસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂ’’તિ (મહાનિ. ૮૭).

પાપિચ્છસ્સેવ પન સતો સમ્ભાવનાધિપ્પાયકતેન ઇરિયાપથેન વિમ્હાપનં ઇરિયાપથસન્નિસ્સિતં કુહનવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. યથાહ – ‘‘કતમં ઇરિયાપથસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ. ઇધેકચ્ચો પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો સમ્ભાવનાધિપ્પાયો ‘એવં મં જનો સમ્ભાવેસ્સતી’તિ ગમનં સણ્ઠપેતિ, ઠાનં સણ્ઠપેતિ, નિસજ્જં સણ્ઠપેતિ, સયનં સણ્ઠપેતિ, પણિધાય ગચ્છતિ, પણિધાય તિટ્ઠતિ, પણિધાય નિસીદતિ, પણિધાય સેય્યં કપ્પેતિ, સમાહિતો વિય ગચ્છતિ, સમાહિતો વિય તિટ્ઠતિ, નિસીદતિ, સેય્યં કપ્પેતિ, આપાથકજ્ઝાયી ચ હોતિ, યા એવરૂપા ઇરિયાપથસ્સ અટ્ઠપના ઠપના સણ્ઠપના ભાકુટિકા ભાકુટિયં કુહના કુહાયના કુહિતત્તં, ઇદં વુચ્ચતિ ઇરિયાપથસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂ’’તિ (મહાનિ. ૮૭).

તત્થ પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતેનાતિ પચ્ચયપટિસેવનન્તિ એવં સઙ્ખાતેન પચ્ચયપટિસેવનેન વા સઙ્ખાતેન. સામન્તજપ્પિતેનાતિ સમીપભણિતેન. ઇરિયાપથસ્સ વાતિ ચતુઇરિયાપથસ્સ. અટ્ઠપનાતિઆદિ ઠપના, આદરેન વા ઠપના. ઠપનાતિ ઠપનાકારો. સણ્ઠપનાતિ અભિસઙ્ખરણા, પાસાદિકભાવકરણન્તિ વુત્તં હોતિ. ભાકુટિકાતિ પધાનપુરિમટ્ઠિતભાવદસ્સનેન ભાકુટિકરણં, મુખસઙ્કોચોતિ વુત્તં હોતિ. ભાકુટિકરણં સીલમસ્સાતિ ભાકુટિકો. ભાકુટિકસ્સ ભાવો ભાકુટિયં. કુહનાતિ વિમ્હાપના. કુહસ્સ આયના કુહાયના. કુહિતસ્સ ભાવો કુહિતત્તન્તિ.

લપનાનિદ્દેસે આલપનાતિ વિહારં આગતે મનુસ્સે દિસ્વા ‘‘કિમત્થાય ભોન્તો આગતા, કિં ભિક્ખૂ નિમન્તિતું, યદિ એવં ગચ્છથ રે, અહં પચ્છતો પત્તં ગહેત્વા આગચ્છામી’’તિ એવં આદિતોવ લપના. અથ વા અત્તાનં ઉપનેત્વા ‘‘અહં તિસ્સો, મયિ રાજા પસન્નો, મયિ અસુકો ચ અસુકો ચ રાજમહામત્તો પસન્નો’’તિ એવં અત્તુપનાયિકા લપના આલપના. લપનાતિ પુટ્ઠસ્સ સતો વુત્તપ્પકારમેવ લપનં. સલ્લપનાતિ ગહપતિકાનં ઉક્કણ્ઠને ભીતસ્સ ઓકાસં દત્વા દત્વા સુટ્ઠુ લપના. ઉલ્લપનાતિ મહાકુટુમ્બિકો મહાનાવિકો મહાદાનપતીતિ એવં ઉદ્ધં કત્વા લપના. સમુલ્લપનાતિ સબ્બતોભાગેન ઉદ્ધં કત્વા લપના.

ઉન્નહનાતિ ‘‘ઉપાસકા પુબ્બે ઈદિસે કાલે નવદાનં દેથ, ઇદાનિ કિં ન દેથા’’તિ એવં યાવ ‘‘દસ્સામ, ભન્તે, ઓકાસં ન લભામા’’તિઆદીનિ વદન્તિ, તાવ ઉદ્ધં ઉદ્ધં નહના, વેઠનાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા ઉચ્છુહત્થં દિસ્વા ‘‘કુતો આભતં ઉપાસકા’’તિ પુચ્છતિ. ઉચ્છુખેત્તતો, ભન્તેતિ. કિં તત્થ ઉચ્છુ મધુરન્તિ. ખાદિત્વા, ભન્તે, જાનિતબ્બન્તિ. ‘‘ન, ઉપાસક, ભિક્ખુસ્સ ઉચ્છું દેથા’’તિ વત્તું વટ્ટતીતિ. યા એવરૂપા નિબ્બેઠેન્તસ્સાપિ વેઠનકથા, સા ઉન્નહના. સબ્બતોભાગેન પુનપ્પુનં ઉન્નહના સમુન્નહના.

ઉક્કાચનાતિ ‘‘એતં કુલં મંયેવ જાનાતિ. સચે એત્થ દેય્યધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ, મય્હમેવ દેતી’’તિ એવં ઉક્ખિપિત્વા કાચના ઉક્કાચના, ઉદ્દીપનાતિ વુત્તં હોતિ. તેલકન્દરિકવત્થુ ચેત્થ વત્તબ્બં. સબ્બતોભાગેન પન પુનપ્પુનં ઉક્કાચના સમુક્કાચના.

અનુપ્પિયભાણિતાતિ સચ્ચાનુરૂપં ધમ્માનુરૂપં વા અનપલોકેત્વા પુનપ્પુનં પિયભણનમેવ. ચાટુકમ્યતાતિ નીચવુત્તિતા અત્તાનં હેટ્ઠતો હેટ્ઠતો ઠપેત્વા વત્તનં. મુગ્ગસૂપ્યતાતિ મુગ્ગસૂપસદિસતા. યથા હિ મુગ્ગેસુ પચ્ચમાનેસુ કોચિદેવ ન પચ્ચતિ, અવસેસા પચ્ચન્તિ, એવં યસ્સ પુગ્ગલસ્સ વચને કિઞ્ચિદેવ સચ્ચં હોતિ, સેસં અલીકં, અયં પુગ્ગલો મુગ્ગસૂપ્યોતિ વુચ્ચતિ. તસ્સ ભાવો મુગ્ગસૂપ્યતા. પારિભટ્યતાતિ પારિભટ્યભાવો. યો હિ કુલદારકે ધાતિ વિય અઙ્કેન વા ખન્ધેન વા પરિભટતિ, ધારેતીતિ અત્થો. તસ્સ પરિભટસ્સ કમ્મં પારિભટ્યું. પારિભટ્યસ્સ ભાવો પારિભટ્યતાતિ.

નેમિત્તિકતાનિદ્દેસે નિમિત્તન્તિ યંકિઞ્ચિ પરેસં પચ્ચયદાનસઞ્ઞાજનકં કાયવચીકમ્મં. નિમિત્તકમ્મન્તિ ખાદનીયં ગહેત્વા ગચ્છન્તે દિસ્વા ‘‘કિં ખાદનીયં લભિત્થા’’તિઆદિના નયેન નિમિત્તકરણં. ઓભાસોતિ પચ્ચયપટિસંયુત્તકથા. ઓભાસકમ્મન્તિ વચ્છપાલકે દિસ્વા ‘‘કિં ઇમે વચ્છા ખીરગોવચ્છા ઉદાહુ તક્કગોવચ્છા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ખીરગોવચ્છા, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ન ખીરગોવચ્છા, યદિ ખીરગોવચ્છા સિયું, ભિક્ખૂપિ ખીરં લભેય્યુ’’ન્તિ એવમાદિના નયેન તેસં દારકાનં માતાપિતૂનં નિવેદેત્વા ખીરદાપનાદિકં ઓભાસકરણં. સામન્તજપ્પાતિ સમીપં કત્વા જપ્પનં. કુલૂપકભિક્ખુ વત્થુ ચેત્થ વત્તબ્બં.

કુલૂપકો કિર ભિક્ખુ ભુઞ્જિતુકામો ગેહં પવિસિત્વા નિસીદિ. તં દિસ્વા અદાતુકામા ઘરણી ‘‘તણ્ડુલા નત્થી’’તિ ભણન્તી તણ્ડુલે આહરિતુકામા વિય પટિવિસ્સકઘરં ગતા. ભિક્ખુપિ અન્તોગબ્ભં પવિસિત્વા ઓલોકેન્તો કવાટકોણે ઉચ્છું, ભાજને ગુળં, પિટકે લોણમચ્છફાલે, કુમ્ભિયં તણ્ડુલે, ઘટે ઘતં દિસ્વા નિક્ખમિત્વા નિસીદિ. ઘરણી ‘‘તણ્ડુલે નાલત્થ’’ન્તિ આગતા. ભિક્ખુ ‘‘ઉપાસિકે ‘અજ્જ ભિક્ખા ન સમ્પજ્જિસ્સતી’તિ પટિકચ્ચેવ નિમિત્તં અદ્દસ’’ન્તિ આહ. કિં, ભન્તેતિ. કવાટકોણે નિક્ખિત્તં ઉચ્છું વિય સપ્પં અદ્દસં, ‘તં પહરિસ્સામી’તિ ઓલોકેન્તો ભાજને ઠપિતં ગુળપિણ્ડં વિય પાસાણં, લેડ્ડુકેન પહટેન સપ્પેન કતં પિટકે નિક્ખિત્તલોણમચ્છફાલસદિસં ફણં, તસ્સ તં લેડ્ડું ડંસિતુકામસ્સ કુમ્ભિયા તણ્ડુલસદિસે દન્તે, અથસ્સ કુપિતસ્સ ઘટે પક્ખિત્તઘતસદિસં મુખતો નિક્ખમન્તં વિસમિસ્સકં ખેળન્તિ. સા ‘‘ન સક્કા મુણ્ડકં વઞ્ચેતુ’’ન્તિ ઉચ્છું દત્વા ઓદનં પચિત્વા ઘતગુળમચ્છેહિ સદ્ધિં સબ્બં અદાસીતિ. એવં સમીપં કત્વા જપ્પનં સામન્તજપ્પાતિ વેદિતબ્બં. પરિકથાતિ યથા તં લભતિ તસ્સ પરિવત્તેત્વા કથનન્તિ.

નિપ્પેસિકતાનિદ્દેસે અક્કોસનાતિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસનં. વમ્ભનાતિ પરિભવિત્વા કથનં. ગરહણાતિ અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નોતિઆદિના નયેન દોસારોપના. ઉક્ખેપનાતિ મા એતં એત્થ કથેથાતિ વાચાય ઉક્ખિપનં. સબ્બતોભાગેન સવત્થુકં સહેતુકં કત્વા ઉક્ખેપના સમુક્ખેપના. અથ વા અદેન્તં દિસ્વા ‘‘અહો દાનપતી’’તિ એવં ઉક્ખિપનં ઉક્ખેપના. મહાદાનપતીતિ એવં સુટ્ઠુ ઉક્ખેપના સમુક્ખેપના. ખિપનાતિ કિં ઇમસ્સ જીવિતં બીજભોજિનોતિ એવં ઉપ્પણ્ડના. સંખિપનાતિ કિં ઇમં અદાયકોતિ ભણથ, યો નિચ્ચકાલં સબ્બેસમ્પિ નત્થીતિ વચનં દેતીતિ સુટ્ઠુતરં ઉપ્પણ્ડના. પાપનાતિ અદાયકત્તસ્સ અવણ્ણસ્સ વા પાપનં. સબ્બતોભાગેન પાપના સમ્પાપના. અવણ્ણહારિકાતિ એવં મે અવણ્ણભયાપિ દસ્સતીતિ ગેહતો ગેહં ગામતો ગામં જનપદતો જનપદં અવણ્ણહરણં. પરપિટ્ઠિમંસિકતાતિ પુરતો મધુરં ભણિત્વા પરમ્મુખે અવણ્ણભાસિતા. એસા હિ અભિમુખં ઓલોકેતું અસક્કોન્તસ્સ પરમ્મુખાનં પિટ્ઠિમંસં ખાદનમિવ હોતિ, તસ્મા પરપિટ્ઠિમંસિકતાતિ વુત્તા. અયં વુચ્ચતિ નિપ્પેસિકતાતિ અયં યસ્મા વેળુપેસિકાય વિય અબ્ભઙ્ગં પરસ્સ ગુણં નિપ્પેસેતિ નિપુઞ્છતિ, યસ્મા વા ગન્ધજાતં નિપિસિત્વા ગન્ધમગ્ગના વિય પરગુણે નિપિસિત્વા વિચુણ્ણેત્વા એસા લાભમગ્ગના હોતિ, તસ્મા નિપ્પેસિકતાતિ વુચ્ચતીતિ.

લાભેન લાભં નિજિગીસનતાનિદ્દેસે નિજિગીસનતાતિ મગ્ગના. ઇતો લદ્ધન્તિ ઇમમ્હા ગેહા લદ્ધં. અમુત્રાતિ અમુકમ્હિ ગેહે. એટ્ઠીતિ ઇચ્છના. ગવેટ્ઠીતિ મગ્ગના. પરિયેટ્ઠીતિ પુનપ્પુનં મગ્ગના. આદિતો પટ્ઠાય લદ્ધં લદ્ધં ભિક્ખં તત્ર તત્ર કુલદારકાનં દત્વા અન્તે ખીરયાગું લભિત્વા ગતભિક્ખુવત્થુ ચેત્થ કથેતબ્બં. એસનાતિઆદીનિ એટ્ઠિઆદીનમેવ વેવચનાનિ, તસ્મા એટ્ઠીતિ એસના. ગવેટ્ઠીતિ ગવેસના, પરિયેટ્ઠીતિ પરિયેસના. ઇચ્ચેવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા. અયં કુહનાદીનં અત્થો.

ઇદાનિ એવમાદીનઞ્ચ પાપધમ્માનન્તિ એત્થ આદિસદ્દેન ‘‘યથા વા પનેકે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા તે એવરૂપાય તિરચ્છાનવિજ્જાય મિચ્છાજીવેન જીવિકં કપ્પેન્તિ. સેય્યથિદં, અઙ્ગં, નિમિત્તં, ઉપ્પાતં, સુપિનં, લક્ખણં, મૂસિકચ્છિન્નં, અગ્ગિહોમં, દબ્બિહોમ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૨૧) આદિના નયેન બ્રહ્મજાલે વુત્તાનં અનેકેસં પાપધમ્માનં ગહણં વેદિતબ્બં. ઇતિ ય્વાયં ઇમેસં આજીવહેતુ પઞ્ઞત્તાનં છન્નં સિક્ખાપદાનં વીતિક્કમવસેન, ઇમેસઞ્ચ ‘‘કુહના લપના નેમિત્તિકતા નિપ્પેસિકતા લાભેન લાભં નિજિગીસનતા’’તિ એવમાદીનં પાપધમ્માનં વસેન પવત્તો મિચ્છાજીવો, યા તસ્મા સબ્બપ્પકારાપિ મિચ્છાજીવા વિરતિ, ઇદં આજીવપારિસુદ્ધિસીલં. તત્રાયં વચનત્થો. એતં આગમ્મ જીવન્તીતિ આજીવો. કો સો, પચ્ચયપરિયેસનવાયામો. પારિસુદ્ધીતિ પરિસુદ્ધતા. આજીવસ્સ પારિસુદ્ધિ આજીવપારિસુદ્ધિ.

પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં

૧૮. યં પનેતં તદનન્તરં પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં વુત્તં, તત્થ પટિસઙ્ખા યોનિસોતિ ઉપાયેન પથેન પટિસઙ્ખાય ઞત્વા, પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ અત્થો. એત્થ ચ સીતસ્સ પટિઘાતાયાતિઆદિના નયેન વુત્તપચ્ચવેક્ખણમેવ ‘‘યોનિસો પટિસઙ્ખા’’તિ વેદિતબ્બં. તત્થ ચીવરન્તિ અન્તરવાસકાદીસુ યંકિઞ્ચિ. પટિસેવતીતિ પરિભુઞ્જતિ, નિવાસેતિ વા પારુપતિ વા. યાવદેવાતિ પયોજનાવધિપરિચ્છેદનિયમવચનં, એત્તકમેવ હિ યોગિનો ચીવરપટિસેવને પયોજનં યદિદં સીતસ્સ પટિઘાતાયાતિઆદિ, ન ઇતો ભિય્યો. સીતસ્સાતિ અજ્ઝત્તધાતુક્ખોભવસેન વા બહિદ્ધાઉતુપરિણામનવસેન વા ઉપ્પન્નસ્સ યસ્સ કસ્સચિ સીતસ્સ. પટિઘાતાયાતિ પટિહનનત્થં. યથા સરીરે આબાધં ન ઉપ્પાદેતિ, એવં તસ્સ વિનોદનત્થં. સીતબ્ભાહતે હિ સરીરે વિક્ખિત્તચિત્તો યોનિસો પદહિતું ન સક્કોતિ, તસ્મા સીતસ્સ પટિઘાતાય ચીવરં પટિસેવિતબ્બન્તિ ભગવા અનુઞ્ઞાસિ. એસ નયો સબ્બત્થ. કેવલઞ્હેત્થ ઉણ્હસ્સાતિ અગ્ગિસન્તાપસ્સ. તસ્સ વનદાહાદીસુ સમ્ભવો વેદિતબ્બો. ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સાનન્તિ એત્થ પન ડંસાતિ ડંસનમક્ખિકા, અન્ધમક્ખિકાતિપિ વુચ્ચન્તિ. મકસા મકસા એવ. વાતાતિ સરજઅરજાદિભેદા. આતપોતિ સૂરિયાતપો. સરીસપાતિ યે કેચિ સરન્તા ગચ્છન્તિ દીઘજાતિકા સપ્પાદયો, તેસં દટ્ઠસમ્ફસ્સો ચ ફુટ્ઠસમ્ફસ્સો ચાતિ દુવિધો સમ્ફસ્સો, સોપિ ચીવરં પારુપિત્વા નિસિન્નં ન બાધતિ, તસ્મા તાદિસેસુ ઠાનેસુ તેસં પટિઘાતત્થાય પટિસેવતિ. યાવદેવાતિ પુન એતસ્સ વચનં નિયતપયોજનાવધિપરિચ્છેદદસ્સનત્થં, હિરિકોપીનપટિચ્છાદનઞ્હિ નિયતપયોજનં, ઇતરાનિ કદાચિ કદાચિ હોન્તિ. તત્થ હિરિકોપીનન્તિ તં તં સમ્બાધટ્ઠાનં. યસ્મિં યસ્મિઞ્હિ અઙ્ગે વિવરિયમાને હિરી કુપ્પતિ વિનસ્સતિ, તં તં હિરિં કોપનતો હિરિકોપીનન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્સ ચ હિરિકોપીનસ્સ પટિચ્છાદનત્થન્તિ હિરિકોપીનપટિચ્છાદનત્થં. હિરિકોપીનં પટિચ્છાદનત્થન્તિપિ પાઠો.

પિણ્ડપાતન્તિ યંકિઞ્ચિ આહારં. યો હિ કોચિ આહારો ભિક્ખુનો પિણ્ડોલ્યેન પત્તે પતિતત્તા પિણ્ડપાતોતિ વુચ્ચતિ. પિણ્ડાનં વા પાતો પિણ્ડપાતો, તત્થ તત્થ લદ્ધાનં ભિક્ખાનં સન્નિપાતો સમૂહોતિ વુત્તં હોતિ. નેવ દવાયાતિ ન ગામદારકાદયો વિય દવત્થં, કીળાનિમિત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. ન મદાયાતિ ન મુટ્ઠિકમલ્લાદયો વિય મદત્થં, બલમદનિમિત્તં પોરિસમદનિમિત્તઞ્ચાતિ વુત્તં હોતિ. ન મણ્ડનાયાતિ ન અન્તેપુરિકવેસિયાદયો વિય મણ્ડનત્થં, અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં પીણભાવનિમિત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. ન વિભૂસનાયાતિ ન નટનચ્ચકાદયો વિય વિભૂસનત્થં, પસન્નચ્છવિવણ્ણતાનિમિત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ચ નેવ દવાયાતિ એતં મોહૂપનિસ્સયપ્પહાનત્થં વુત્તં. ન મદાયાતિ એતં દોસૂપનિસ્સયપ્પહાનત્થં. ન મણ્ડનાય ન વિભૂસનાયાતિ એતં રાગૂપનિસ્સયપ્પહાનત્થં. નેવ દવાય ન મદાયાતિ ચેતં અત્તનો સંયોજનુપ્પત્તિપટિસેધનત્થં. ન મણ્ડનાય ન વિભૂસનાયાતિ એતં પરસ્સપિ સંયોજનુપ્પત્તિપટિસેધનત્થં. ચતૂહિપિ ચેતેહિ અયોનિસો પટિપત્તિયા કામસુખલ્લિકાનુયોગસ્સ ચ પહાનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

યાવદેવાતિ વુત્તત્થમેવ. ઇમસ્સ કાયસ્સાતિ એતસ્સ ચતુમહાભૂતિકસ્સ રૂપકાયસ્સ. ઠિતિયાતિ પબન્ધટ્ઠિતત્થં. યાપનાયાતિ પવત્તિયા અવિચ્છેદત્થં, ચિરકાલટ્ઠિતત્થં વા. ઘરૂપત્થમ્ભમિવ હિ જિણ્ણઘરસામિકો, અક્ખબ્ભઞ્જનમિવ ચ સાકટિકો કાયસ્સ ઠિતત્થં યાપનત્થઞ્ચેસ પિણ્ડપાતં પટિસેવતિ, ન દવમદમણ્ડનવિભૂસનત્થં. અપિચ ઠિતીતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સેતં અધિવચનં, તસ્મા ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાયાતિ એત્તાવતા એતસ્સ કાયસ્સ જીવિતિન્દ્રિયપવત્તાપનત્થન્તિપિ વુત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં. વિહિંસૂપરતિયાતિ વિહિંસા નામ જિઘચ્છા આબાધટ્ઠેન. તસ્સા ઉપરમત્થમ્પેસ પિણ્ડપાતં પટિસેવતિ, વણાલેપનમિવ ઉણ્હસીતાદીસુ તપ્પટિકારં વિય ચ. બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાયાતિ સકલસાસનબ્રહ્મચરિયસ્સ ચ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ચ અનુગ્ગહત્થં. અયઞ્હિ પિણ્ડપાતપટિસેવનપચ્ચયા કાયબલં નિસ્સાય સિક્ખત્તયાનુયોગવસેન ભવકન્તારનિત્થરણત્થં પટિપજ્જન્તો બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય પટિસેવતિ, કન્તારનિત્થરણત્થિકા પુત્તમંસં (સં. નિ. ૨.૬૩) વિય, નદીનિત્થરણત્થિકા કુલ્લં (મ. નિ. ૧.૨૪૦) વિય, સમુદ્દનિત્થરણત્થિકા નાવમિવ ચ.

ઇતિપુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ એતં ઇમિના પિણ્ડપાતપટિસેવનેન પુરાણઞ્ચ જિઘચ્છાવેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં અપરિમિતભોજનપચ્ચયં આહરહત્થકઅલંસાટકતત્રવટ્ટકકાકમાસકભુત્તવમિતકબ્રાહ્મણાનં અઞ્ઞતરો વિય ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિપિ પટિસેવતિ, ભેસજ્જમિવ ગિલાનો. અથ વા યા અધુના અસપ્પાયાપરિમિતભોજનં નિસ્સાય પુરાણકમ્મપચ્ચયવસેન ઉપ્પજ્જનતો પુરાણવેદનાતિ વુચ્ચતિ. સપ્પાયપરિમિતભોજનેન તસ્સા પચ્ચયં વિનાસેન્તો તં પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ. યા ચાયં અધુના કતં અયુત્તપરિભોગકમ્મૂપચયં નિસ્સાય આયતિં ઉપ્પજ્જનતો નવવેદનાતિ વુચ્ચતિ. યુત્તપરિભોગવસેન તસ્સા મૂલં અનિબ્બત્તેન્તો તં નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એત્તાવતા યુત્તપરિભોગસઙ્ગહો અત્તકિલમથાનુયોગપ્પહાનં ધમ્મિકસુખાપરિચ્ચાગો ચ દીપિતો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતીતિ પરિમિતપરિભોગેન જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકસ્સ ઇરિયાપથભઞ્જકસ્સ વા પરિસ્સયસ્સ અભાવતો ચિરકાલગમનસઙ્ખાતા યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ ઇમસ્સ પચ્ચયાયત્તવુત્તિનો કાયસ્સાતિપિ પટિસેવતિ, યાપ્યરોગી વિય તપ્પચ્ચયં. અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચાતિ અયુત્તપરિયેસનપટિગ્ગહણપરિભોગપરિવજ્જનેન અનવજ્જતા, પરિમિતપરિભોગેન ફાસુવિહારો. અસપ્પાયાપરિમિતપરિભોગપચ્ચયા અરતિતન્દીવિજમ્ભિતા. વિઞ્ઞૂગરહાદિદોસાભાવેન વા અનવજ્જતા, સપ્પાયપરિમિતભોજનપચ્ચયા કાયબલસમ્ભવેન ફાસુવિહારો. યાવદત્થઉદરાવદેહકભોજનપરિવજ્જનેન વા સેય્યસુખપસ્સસુખમિદ્ધસુખાનં પહાનતો અનવજ્જતા, ચતુપઞ્ચાલોપમત્તઊનભોજનેન ચતુઇરિયાપથયોગ્યભાવપટિપાદનતો ફાસુવિહારો ચ મે ભવિસ્સતીતિપિ પટિસેવતિ. વુત્તમ્પિ હેતં –

‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (થેરગા. ૯૮૩);

એત્તાવતા ચ પયોજનપરિગ્ગહો મજ્ઝિમા ચ પટિપદા દીપિતા હોતીતિ વેદિતબ્બા.

સેનાસનન્તિ સેનઞ્ચ આસનઞ્ચ. યત્થ યત્થ હિ સેતિ વિહારે વા અડ્ઢયોગાદિમ્હિ વા, તં સેનં. યત્થ યત્થ આસતિ નિસીદતિ, તં આસનં. તં એકતો કત્વા સેનાસનન્તિ વુચ્ચતિ. ઉતુપરિસ્સયવિનોદનપટિસલ્લાનારામત્થન્તિ પરિસહનટ્ઠેન ઉતુયેવ ઉતુપરિસ્સયો. ઉતુપરિસ્સયસ્સ વિનોદનત્થઞ્ચ પટિસલ્લાનારામત્થઞ્ચ. યો સરીરાબાધચિત્તવિક્ખેપકરો અસપ્પાયો ઉતુ સેનાસનપટિસેવનેન વિનોદેતબ્બો હોતિ, તસ્સ વિનોદનત્થં એકીભાવસુખત્થઞ્ચાતિ વુત્તં હોતિ. કામઞ્ચ સીતપટિઘાતાદિનાવ ઉતુપરિસ્સયવિનોદનં વુત્તમેવ. યથા પન ચીવરપટિસેવને હિરિકોપીનપટિચ્છાદનં નિયતપયોજનં, ઇતરાનિ કદાચિ કદાચિ ભવન્તીતિ વુત્તં, એવમિધાપિ નિયતં ઉતુપરિસ્સયવિનોદનં સન્ધાય ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અથ વા અયં વુત્તપ્પકારો ઉતુ ઉતુયેવ. પરિસ્સયો પન દુવિધો પાકટપરિસ્સયો ચ, પટિચ્છન્નપરિસ્સયો ચ (મહાનિ. ૫). તત્થ પાકટપરિસ્સયો સીહબ્યગ્ઘાદયો. પટિચ્છન્નપરિસ્સયો રાગદોસાદયો. યે યત્થ અપરિગુત્તિયા ચ અસપ્પાયરૂપદસ્સનાદિના ચ આબાધં ન કરોન્તિ, તં સેનાસનં એવં જાનિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા પટિસેવન્તો ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો સેનાસનં ઉતુપરિસ્સયવિનોદનત્થં પટિસેવતીતિ વેદિતબ્બો.

ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારન્તિ એત્થ રોગસ્સ પટિઅયનટ્ઠેન પચ્ચયો, પચ્ચનીકગમનટ્ઠેનાતિ અત્થો. યસ્સ કસ્સચિ સપ્પાયસ્સેતં અધિવચનં. ભિસક્કસ્સ કમ્મં તેન અનુઞ્ઞાતત્તાતિ ભેસજ્જં. ગિલાનપચ્ચયોવ ભેસજ્જં ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જં, યંકિઞ્ચિ ગિલાનસ્સ સપ્પાયં ભિસક્કકમ્મં તેલમધુફાણિતાદીતિ વુત્તં હોતિ. પરિક્ખારોતિ પન ‘‘સત્તહિ નગરપરિક્ખારેહિ સુપરિક્ખતં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૭) આદીસુ પરિવારો વુચ્ચતિ. ‘‘રથો સીલપરિક્ખારો, ઝાનક્ખો ચક્કવીરિયો’’તિ (સં. નિ. ૫.૪) આદીસુ અલઙ્કારો. ‘‘યે ચ ખો ઇમે પબ્બજિતેન જીવિતપરિક્ખારા સમુદાનેતબ્બા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૯૧-૧૯૨) આદીસુ સમ્ભારો. ઇધ પન સમ્ભારોપિ પરિવારોપિ વટ્ટતિ. તઞ્હિ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જં જીવિતસ્સ પરિવારોપિ હોતિ, જીવિતનાસકાબાધુપ્પત્તિયા અન્તરં અદત્વા રક્ખણતો સમ્ભારોપિ. યથા ચિરં પવત્તતિ, એવમસ્સ કારણભાવતો, તસ્મા પરિક્ખારોતિ વુચ્ચતિ. એવં ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જઞ્ચ તં પરિક્ખારો ચાતિ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારો. તં ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં. ગિલાનસ્સ યંકિઞ્ચિ સપ્પાયં ભિસક્કાનુઞ્ઞાતં તેલમધુફાણિતાદિ જીવિતપરિક્ખારન્તિ વુત્તં હોતિ. ઉપ્પન્નાનન્તિ જાતાનં ભૂતાનં નિબ્બત્તાનં. વેય્યાબાધિકાનન્તિ એત્થ બ્યાબાધોતિ ધાતુક્ખોભો, તંસમુટ્ઠાના ચ કુટ્ઠગણ્ડપીળકાદયો. બ્યાબાધતો ઉપ્પન્નત્તા વેય્યાબાધિકા. વેદનાનન્તિ દુક્ખવેદના અકુસલવિપાકવેદના. તાસં વેય્યાબાધિકાનં વેદનાનં. અબ્યાબજ્ઝપરમતાયાતિ નિદ્દુક્ખપરમતાય. યાવ તં દુક્ખં સબ્બં પહીનં હોતિ તાવાતિ અત્થો.

એવમિદં સઙ્ખેપતો પટિસઙ્ખા યોનિસો પચ્ચયપરિભોગલક્ખણં પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં વેદિતબ્બં. વચનત્થો પનેત્થ – ચીવરાદયો હિ યસ્મા તે પટિચ્ચ નિસ્સાય પરિભુઞ્જમાના પાણિનો અયન્તિ પવત્તન્તિ, તસ્મા પચ્ચયાતિ વુચ્ચન્તિ. તે પચ્ચયે સન્નિસ્સિતન્તિ પચ્ચયસન્નિસ્સિતં.

ચતુપારિસુદ્ધિસમ્પાદનવિધિ

૧૯. એવમેતસ્મિં ચતુબ્બિધે સીલે સદ્ધાય પાતિમોક્ખસંવરો સમ્પાદેતબ્બો. સદ્ધાસાધનો હિ સો, સાવકવિસયાતીતત્તા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા. સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયાચનપટિક્ખેપો ચેત્થ નિદસ્સનં. તસ્મા યથા પઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં અનવસેસં સદ્ધાય સમાદિયિત્વા જીવિતેપિ અપેક્ખં અકરોન્તેન સાધુકં સમ્પાદેતબ્બં. વુત્તમ્પિ હેતં –

‘‘કિકીવ અણ્ડં ચમરીવ વાલધિં,

પિયંવ પુત્તં નયનંવ એકકં;

તથેવ સીલં અનુરક્ખમાનકા,

સુપેસલા હોથ સદા સગારવા’’તિ.

અપરમ્પિ વુત્તં – ‘‘એવમેવ ખો પહારાદ યં મયા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તં મમ સાવકા જીવિતહેતુપિ નાતિક્કમન્તી’’તિ (અ. નિ. ૮.૧૯). ઇમસ્મિં ચ પનત્થે અટવિયં ચોરેહિ બદ્ધથેરાનં વત્થૂનિ વેદિતબ્બાનિ.

મહાવત્તનિઅટવિયં કિર થેરં ચોરા કાળવલ્લીહિ બન્ધિત્વા નિપજ્જાપેસું. થેરો યથાનિપન્નોવ સત્તદિવસાનિ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અનાગામિફલં પાપુણિત્વા તત્થેવ કાલં કત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ.