૪. અત્થાલઙ્કારાવબોધપરિચ્છેદ

૧૬૪. અત્થાલઙ્કારસહિતા, સગુણા બન્ધપદ્ધતિ;

અચ્ચન્તકન્તા કન્તાવ [યતોઅચ્ચન્તકન્તાવ (ક.)], વુચ્ચન્તેતે તતો’ધુના.

૧૬૪. એવં સદ્દાલઙ્કારે પરિચ્છિજ્જ સમ્પત્યત્થાલઙ્કારં બોધયિતુમાહ ‘‘અત્થાલઙ્કાર’’ઇચ્ચાદિ. સગુણા યથાવુત્તેહિ પસાદાદીહિ સદ્દગુણેહિ સહિતા બન્ધપદ્ધતિ કબ્બરચનં. અલઙ્કરીયતિ કન્તિં નીયતિ બન્ધો એતેહિ સરીરમિવ હારાદીહીતિ અલઙ્કારા, તેહિ અત્થાલઙ્કારેહિ જાત્યાદિલક્ખણેહિ સહિતા સંયુત્તા સતી સગુણા પતિબ્બતાદિગુણોપેતા અત્થેન ધનેન અલઙ્કારેન આભરણેન સહિતા યુત્તા કન્તાવ અઙ્ગના વિય. યતો અચ્ચન્તકન્તા અતિસયરમણીયા સિયા, તતો તેન કારણેન યે અત્થાલઙ્કારા અવસરં પત્તા, તે અધુના ઇદાનિ વુચ્ચન્તે કથીયન્તિ.

૧૬૪. એવં સદ્દાલઙ્કારવિભાગં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તન્નિસ્સયંયેવ અત્થાલઙ્કારબન્ધમારભન્તો ‘‘અત્થાલઙ્કારિ’’ચ્ચાદિમાહ. સગુણા યથાવુત્તપસાદાદિસદ્દગુણયુત્તા બન્ધપદ્ધતિ પજ્જગજ્જાદિપભેદા રચનાવલિ અત્થાલઙ્કારસહિતા સભાવવુત્તિવઙ્કવુત્તિસઙ્ખાતેન અત્થાલઙ્કારેન સંયુત્તા સગુણા અત્થાલઙ્કારસહિતા કન્તા ઇવ પતિબ્બતાદીહિ ગુણેહિ યુત્તા સુવણ્ણરજતમણિમુત્તાદિધનેહિ ગીવેય્યકટકનૂપુરાદીહિ આભરણેહિ ચ યુત્તા અઙ્ગનાવ અચ્ચન્તકન્તા યતો અતિસયેન રમણીયા, તતો તસ્મા તે અત્થાલઙ્કારા અધુના દાનિ વુચ્ચન્તે. અલઙ્કરોન્તિ બન્ધં સરીરં વા એતેહીતિ ચ, અત્થસ્સ અલઙ્કારાતિ ચ, તેહિ સહિતાતિ ચ, ગુણેહિ સહ વત્તતીતિ ચ, બન્ધસ્સ પદ્ધતીતિ ચ, અચ્ચન્તં અતિસયેન કન્તાતિ ચ વિગ્ગહો.

૧૬૫. સભાવવઙ્કવુત્તીનં, ભેદા દ્વિધા અલંક્રિયા;

પઠમા તત્થ વત્થૂનં, નાનાવત્થાવિભાવિની.

૧૬૫. કતિપ્પભેદા તે ઇચ્ચાહ ‘‘સભાવ’’ઇચ્ચાદિ. સભાવવુત્તિ વઙ્કવુત્તીતિ ઇમેસં ભેદા પભેદેન અલંક્રિયા અત્થાલઙ્કારાદ્વિધાદ્વિપ્પકારા. તેસુ સભાવવુત્તિ કીદિસીતિ આહ ‘‘પઠમા’’તિઆદિ. તત્થ તાસુ પઠમા સભાવવુત્તિ વત્થૂનં પદત્થાનં જાતિગુણક્રિયાદબ્બસભાવાનં નાના વિચિત્તા, ન દ્વેકાવ અવત્થા અવસરા વિભાવિની પકાસિકા વિઞ્ઞેય્યા. જાત્યાદીનં પદત્થાનં યથાસભાવમનેકપ્પકારં સમ્મદેવ વિવરન્તી સભાવં પદત્થાનં વિચિત્તં વદતીતિ સભાવવુત્તિ નામાતિ અધિપ્પાયો, સાવ જાતિયા પદત્થસરૂપસ્સ તથાતથાપટિપાદકત્તેન વુત્તિયા [દત્તિયા (ક.)] જાતિપિ વુચ્ચતિ.

૧૬૫. પસત્થાલઙ્કારા [પસત્થાદિઅલઙ્કારા (ક.)] પભેદતો એત્તકાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સભાવિ’’ચ્ચાદિમાહ. અલંક્રિયા અત્થાલઙ્કારા સભાવવઙ્કવુત્તીનં ભેદા પભેદતો દ્વિધા દ્વિપ્પકારા હોન્તિ. તત્થ તાસુદ્વીસુ પઠમા સભાવવુત્તિ વત્થૂનં જાતિગુણક્રિયાદબ્બલક્ખણાનં પદત્થાનં નાનાવત્થાવિભાવિની અનેકપ્પકારસ્સ પકાસિની હોતિ. એત્થ જાત્યાદીનં પદત્થાનં અનેકપ્પકારસભાવપકાસિની સભાવવુત્તિ નામ. એસાવ જાતિ ગુણાદિચતુબ્બિધપદત્થાનં સરૂપસઙ્ખાતજાતિયા તેહિ આકારેહિ પટિપાદનતો ઉપચારતો જાતિ નામ હોતિ. જાત્યાદિપદત્થાનંયેવ યથાસભાવં હિત્વા વત્થુપરિકપ્પિતઅતિસયોપમારૂપકાદિસરૂપસઙ્ખાતં વઙ્કસભાવં પકાસેન્તી વઙ્કવુત્તિ નામ. યભાવો ચ વઙ્કો ચાતિ ચ, તેસં વુત્તીતિ ચ, અલંકરોન્તિ એતાહીતિ ચ, નાના અનેકા ચ સા અવત્થા ચાતિ ચ વાક્યં.

યથા –

૧૬૬. લીલાવિકન્તિસુભગો,

દિસાથિરવિલોકનો;

બોધિસત્તઙ્કુરો ભાસં,

વિરોચિ વાચમાસભિં.

૧૬૬. ‘‘યથે’’તિ તં ઉદાહરતિ. લીલાય વિલાસેન વિહિતાય વિકન્તિયા ગમનેન સત્તપદવીતિહારસઙ્ખાતેન સુભગો સુન્દરો દિસાસુ દસસુ થિરમચલં વિલોકનં યસ્સ સો બોધિસત્તઙ્કુરો તદહુજાતો મહાબોધિસત્તો આસભિં વાચં ‘‘અગ્ગોહમસ્મી’’તિઆદિકમુત્તમં નિબ્ભયવચનં ભાસં વદન્તો વિરોચિ વિસેસેન રમણીયત્તં પત્તો. અયં સભાવવુત્તિ. એવં જાતિસભાવવુત્યાદયોપિ પરિકપ્પનીયા.

૧૬૬. ઇદાનિ સભાવવુત્તિયા ઉદાહરણં આહ ‘‘યથા – લીલાવિકન્તિ’’ચ્ચાદિ. લીલાવિકન્તિસુભગો વિલાસગમનેન સત્તપદવીતિહારેન સુન્દરો દિસાથિરવિલોકનો દસદિસાસુ અચલઓલોકનો બોધિસત્તઙ્કુરો મહાબોધિસત્તઙ્કુરો આસભિં વાચં ‘‘અગ્ગોહમસ્મી’’તિઆદિના અભીતવચનં ભાસં વદન્તો વિરોચિ અસોભીતિ. ઇહ બોધિસત્તસઙ્ખાતસ્સ દબ્બસ્સ લીલાવિકન્તિદિસાથિરવિલોકનવચોનિચ્છારણસઙ્ખતાનં અવત્થાનં પકાસિતત્તા દબ્બસભાવવુત્તીતિ ઞાતબ્બા. એસાયેવ દબ્બગતગત્યાદિવિચિત્રસરૂપં અલઙ્કરણતો અલઙ્કારો નામ, દબ્બગતગત્યાદયો પન અલંકિરિયમાનત્તા અલંકિરિયા નામ. જાતિગુણક્રિયાસભાવવુત્તિયોપિ એવમેવ દટ્ઠબ્બા. લીલાય યુત્તા વિકન્તીતિ ચ, તાય સુભગોતિ ચ, દિસાસુ થિરં વિલોકનં યસ્સેતિ ચ, બોધિયા પઞ્ઞાય સત્તોતિ ચ, સોયેવ અઙ્કુરોતિ ચ, ઉસભસ્સ ભાવોતિ ચ વાક્યં. ઉસભસ્સ ભાવસઙ્ખાતા અકમ્પનીયા ઠિતિ આસભં નામ, અકમ્પભાવતો તેન સમાપિ વાચા ઉપચારતો આસભી નામ હોતિ.

૧૬૭. વુત્તિ વત્થુસભાવસ્સ, યા’ઞ્ઞથા સા પરાભવે;

તસ્સા’નન્તવિકપ્પત્તા, હોતિ બીજોપદસ્સનં.

૧૬૭. દુતિયમાહ ‘‘વુત્તિ’’ચ્ચાદિના. વત્થુનો જાત્યાદિરૂપસ્સ પદત્થસ્સ સભાવો યસ્સં અવત્થાયં યાદિસં રૂપં તસ્સ અઞ્ઞથાભાવેન તસ્સ રૂપસ્સ તથેતં દબ્બાપનેન વુત્તિ વચનં. પરા ભવે અઞ્ઞા વઙ્કવુત્તિ નામ સિયા. કિં સા સાકલ્લેન વત્તું સક્કાતિ આહ ‘‘તસ્સા’’ઇચ્ચાદિ. તસ્સા વઙ્કવુત્તિયા અનન્તવિકપ્પત્તા અપરિમિતભેદકત્તા બીજસ્સ કારણત્તા સકલબ્યત્તિબ્યાપિસામઞ્ઞરૂપસ્સ યતો પરે વિચિત્તાલઙ્કારા પસવન્તિ, ઉપદસ્સનં કથનં હોતિ નિરવસેસાભિધાનસ્સ કેનાપ્યસક્કુણેય્યત્તા.

૧૬૭. ઇદાનિ વઙ્કવુત્તિં દસ્સેતિ ‘‘વુત્તિ’’ચ્ચાદિના. વત્થુસભાવસ્સ જાત્યાદિપદત્થસમ્બન્ધિનો તાસુ તાસુ અવત્થાસુ યો સભાવો વિજ્જતિ, તસ્સ સભાવસ્સ અઞ્ઞથા વિજ્જમાનાકારં હિત્વા વત્તુપરિકપ્પિતેન અતિસયઉપમારૂપકાદિઅઞ્ઞપકારેન યા વુત્તિ યં કથનં અત્થિ, સા પરાભવે સભાવવુત્તિતો અઞ્ઞા વઙ્કવુત્તિ નામ સિયા. તસ્સા વઙ્કવુત્તિયા અનન્તવિકપ્પત્તા અપ્પમાણપક્ખત્તા કથનેન પરિસમાપેતું અસક્કુણેય્યત્તા નયતો તસ્સ અનન્તપક્ખસ્સ પરિગ્ગહણત્થં બીજોપદસ્સનં કારણમત્તસ્સ નિદસ્સનં હોતિ. વક્ખમાનભેદતો એકમેકમ્પિ અત્તના સદિસં અનન્તભેદપરિગ્ગહજાનનત્થં પહોતીતિ અધિપ્પાયો. વત્થૂનં સભાવોતિ ચ, અનન્તા વિકપ્પા યસ્સ સભાવસ્સેતિ ચ, તસ્સ ભાવોતિ ચ, બીજસ્સ ઉપદસ્સનન્તિ ચ વિગ્ગહો.

વઙ્કવુત્તિઅત્થાલઙ્કારઉદ્દેસવણ્ણના

૧૬૮. તત્થા’તિસયઉપમા-

રૂપકાવુત્તિદીપકં;

અક્ખેપો’ત્થન્તરન્યાસો,

બ્યતિરેકો વિભાવના.

૧૬૯. હેતુક્કમો પિયતરં, સમાસપરિકપ્પના;

સમાહિતં પરિયાય-વુત્તિબ્યાજોપવણ્ણનં.

૧૭૦. વિસેસ રુળ્હાહઙ્કારા,

સિલેસો તુલ્યયોગિતા;

નિદસ્સનં મહન્તત્તં,

વઞ્ચના’પ્પકતત્થુતિ.

૧૭૧. એકાવલિ અઞ્ઞમઞ્ઞં, સહવુત્તિ વિરોધિતા;

પરિવુત્તિબ્ભમોભાવો, મિસ્સ’માસી રસી ઇતિ.

૧૭૨. એતે ભેદા સમુદ્દિટ્ઠા, ભાવો જીવિતમુચ્ચતે;

વઙ્કવુત્તીસુ પોસેતિ, સિલેસો તુ સિરિં પરં.

૧૬૮-૧૭૨. યથોદ્દેસં નિદ્દિસિતુકામો ઉદ્દિસતિ ‘‘તત્થે’’ચ્ચાદિ. તત્થાતિ તસ્સં વઙ્કવુત્તિયં ‘‘એતે ભેદા સમુદ્દિટ્ઠા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. સમુદ્દિટ્ઠાતિ સઙ્ખેપનયેન વુત્તા. અતિસયો ઉપમા રૂપકં આવુત્તિ દીપકઞ્ચ, સમાસો સમાસવુત્તિ પરિકપ્પના ચ, વિસેસો રુળ્હાહઙ્કારો ચ, જીવિતમુચ્ચતેતિ તદભાવે બન્ધસ્સ છવસ્સેવ હેય્યત્તા વુત્તં, સિલેસો તુ વઙ્કવુત્તીસુ સભાવવુત્તિં હિત્વા વત્થુસભાવતો અઞ્ઞથા યથા તથા પરિકપ્પનરૂપાસુ અતિસયાદીસુ વુત્તીસુ પરં સિરિં કન્તિં પોસેતિ તં પૂરેતિ આવહતીતિ.

૧૬૮-૧૭૨. ભેદવન્તાનં પદત્થાનં સભાવકથનં ઉદ્દેસક્કમેન પાકટં હોતીતિ વત્તમાનેહિ અલઙ્કારેહિ ઉદ્દિસન્તો ‘‘તત્થાતિસય…પે… રસી’’તિ ગાથાચતુક્કમાહ. તત્થ તત્થાતિ તિસ્સં વઙ્કવુત્તિયં ઇતિ એવં એતે પઞ્ચતિંસ ભેદા સમુદ્દિટ્ઠા સઙ્ખેપેન વુત્તાતિ. એતેસં પન પદાનં અત્થો નિદ્દેસે આવિભવિસ્સતિ. ઇમિના ભાવો ચ સિલેસો ચ અતિપ્પસત્થોતિ દીપેતિ. ભાવો ભાવાલઙ્કારો જીવિતં બન્ધસ્સ પાણભૂતોતિ વુચ્ચતે, ભાવરહિતસ્સ બન્ધસ્સ છવસરીરસ્સ વિય અનુપાદેય્યત્તા, સિલેસો તુ સિલેસાલઙ્કારો પન વઙ્કવુત્તીસુ અતિસયોપમાદિવઙ્કવુત્તીસુ પરમુક્કંસભૂતં સિરિં સોભં પોસેતિ પૂરેતિ.

નિદ્દેસવણ્ણના

૧૭૩. પકાસિકા વિસેસસ્સ,

સિયા’તિસયવુત્તિ યા;

લોકાતિક્કન્તવિસયા,

લોકિયાતિ ચ સા દ્વિધા.

૧૭૩. તત્થાતિસયવુત્તીનં તાવ નિદ્દિસન્તો આહ ‘‘પકાસિકા’’ઇચ્ચાદિ. વિસેસસ્સ વત્થુગતસ્સાતિમત્તસ્સ પકાસિકાયાતિ અનુવદિત્વા સા અતિસયવુત્તિ સિયાતિ વિધીયતે, અતિસયસ્સ વત્થુનો ઉક્કંસસ્સ પટિપાદિકા વુત્તિ અતિસયવુત્તિ. સા ચ દુવિધાતિ આહ ‘‘લોક’’ઇચ્ચાદિ. લોકં લોકપ્પતીતિં અતિક્કન્તો વિસયો ગોચરો યસ્સા સા લોકાતિક્કન્તવિસયા ચ લોકે ભવા લોકઠિતિમનતિક્કન્તત્તાતિ લોકિયા ચાતિ અતિસયવુત્તિ દ્વિધા દ્વિપ્પકારા ભવતિ.

૧૭૩. ઇદાનિ ઉદ્દેસક્કમેન અતિસયવુત્તિં દસ્સેતિ ‘‘પકાસિ’’ચ્ચાદિના. વિસેસસ્સ જાત્યાદિપદત્થગતઅધિકવિસેસસ્સ યા વુત્તિ પકાસિકા, સા અતિસયવુત્તિ નામ સિયા, સા અતિસયવુત્તિ લોકાતિક્કન્તવિસયા ચ જાત્યાદિપદત્થાનં યથાસભાવસઙ્ખતલોકઠિત્યાતિક્કન્તવિસયત્તા લોકાતિક્કન્ત વિસયાતિ ચ લોકિયાતિ ચ યથાવુત્તલોકમનતિક્કમ્મ પવત્તનતો લોકિયાતિ ચેવં દ્વિધા દ્વિપ્પકારા હોન્તિ. વદતીતિ વુત્તિ, અતિસયસ્સ વુત્તીતિ ચ, લોકં અતિક્કન્તો વિસયો એતિસ્સાતિ ચ, લોકે ભવાતિ ચ વિગ્ગહો. ‘‘વિસેસસ્સ પકાસિકા’’તિ પસિદ્ધગુણાનુવાદેન સા અતિસયવુત્તિ સિયાતિ અપસિદ્ધં અતિસયવુત્તિવિધાનં કરોતિ, યથા ‘‘યો કુણ્ડલી, સો દેવદત્તો’’તિ. અનુવાદકઅનુવાદનીયભેદો ઉપરિપ્યેવમેવ દટ્ઠબ્બો.

૧૭૪. લોકિયાતિસયસ્સે’તે,

ભેદા યે જાતિઆદયો;

પટિપાદીયતે ત્વ’જ્જ,

લોકાતિક્કન્તગોચરા.

૧૭૪. અયં દ્વિપ્પકારા અતિસયવુત્તિ સભાવવુત્યાદીહિ ભિન્નાતિ ચે? આહ ‘‘લોક’’ઇચ્ચાદિ. જાતિઆદયો યતો પદત્થસ્સ વિચિત્તં સરૂપં વદતીતિ વિચિત્તસરૂપપટિપાદિકા સભાવવુત્તિપિ અલઙ્કારો, અલઙ્કારિયં તુ વત્થુમત્તં, તતો સભાવવુત્યાદયો યે ભેદા વિસેસા, એતે લોકિયાતિસયસ્સ ભેદા, યથા સરીરે યં સહજં સુન્દરત્તં, તસ્સ પોસકાપિ મુત્તાવલિપ્પભુતિ અલઙ્કારોતિ વુચ્ચતિ, એવં બન્ધેપ્યલઙ્કારિયવત્થુનિમિત્તં ધમ્મત્તં યાય ઉક્કંસીયતિ, સા ઉક્કંસોતિ વુચ્ચતિ. સા ચ વુત્તિ અલઙ્કારસદ્દેન વુચ્ચતે. સા પન અતિસયવુત્તિયેવ. તેનેવાહ ‘‘લોકિયાતિસયસ્સેતે, ભેદા યે જાતિઆદયો’’તિ. યતો એવં, તતો લોકાતિક્કન્તવિસયા ચ વિસું દસ્સનીયાતિ આહ ‘‘પટી’’તિઆદિ. તુસદ્દો ભેદે. અજ્જ તુ ઇદાનિ પન લોકાતિક્કન્તગોચરા પટિપાદીયતેતિ સમ્બન્ધો.

૧૭૪. ઇદાનિ એસા દ્વિપ્પકારાપિ અતિસયવુત્તિસભાવવુત્યાદીહિ અનઞ્ઞાતિ દસ્સેતું ‘‘લોકિયે’’ચ્ચાદિમાહ. જાતિઆદયો જાતિગુણાદિપદત્થગતવિચિત્તસરૂપસ્સ પકાસનતો નિસ્સયવોહારેન ‘‘જાત્યાદયો’’તિ નિદ્દિટ્ઠા જાતિસભાવવુત્તિગુણસભાવવુત્યાદયો યે ભેદા વિસેસા, એતે લોકિયાતિસયસ્સ લોકિયાતિસયવુત્તિયાયેવ ભેદા અવયવા. તત્થ લોકિયાતિસયવુત્તિ નામ જાતિસભાવવુત્તિગુણસભાવવુત્યાદયોયેવાતિ. એસાયેવ વિચિત્રરૂપપટિપાદિકા ઉક્કંસાતિ ચ વુચ્ચતિ. એવં લોકિયાતિસયવુત્તિયા ‘‘લીલાવિકન્તિસુભગો’’તિ ઉદાહરણસ્સ ગમ્યમાનત્તા વક્ખમાનં પટિજાનાતિ ‘‘પટિપાદીયતે’’ચ્ચાદિના. અજ્જ તુ ઇદાનિ પન લોકાતિક્કન્તગોચરા અતિસયવુત્તિ પટિપાદીયતે ઉદાહરણતો નિપ્ફાદીયતિ. લોકે ભવોતિ ચ, તસ્સ અતિસયો આધિક્કમિતિ ચ વાક્યં.

૧૭૫. પિવન્તિ દેહકન્તી યે,

નેત્તઞ્જલિપુટેન તે;

ના’લં હન્તું જિને’સં ત્વં,

તણ્હં તણ્હાહરોપિ કિં.

૧૭૫. તમુદાહરતિ ‘‘પિવન્તિ’’ચ્ચાદિના. જિન તે દેહકન્તી સરીરસોભાયો યે જના નેત્તઞ્જલિપુટેન અત્તનો નયનદ્વન્દસઙ્ખાતેન અઞ્જલિપુટેન પિવન્તિ, એસં જનાનં તણ્હં પિપાસં લોભમેવ વા હરતિ અનુપતતિ [અપનયતિ (?)]. તણ્હાહરોપિ સમાનો ત્વં હન્તું નિવત્તિતું કિં નાલં કસ્મા અસમત્થોસિ. તણ્હાહરા નામ તણ્હમેવ નુદન્તિ. અત્ર હનન્તામપિહ સમ્પનુદતિ લોકઠિતિં અતિક્કમ્મ દેહકન્તિયા બહુત્તનધમ્મો વુત્તો.

૧૭૫. ઇદાનિ પટિઞ્ઞાતાનુસારેન પટિપાદેતિ ‘‘પિવન્તિ’’ચ્ચાદિના. ભો જિન તે તુય્હં દેહકન્તી સરીરસોભાયો યે જના નેત્તઞ્જલિપુટેન નેત્તસઙ્ખાતેન હત્થપુટેન પિવન્તિ, એસં સાધુજનાનં તણ્હં પિપાસં લોભમેવ વા તણ્હાહરોપિ ત્વં સબ્બેસં તણ્હાવિનાસકોપિ હન્તું નિવારેતું કિં નાલં કસ્મા અસમત્થોસીતિ. એત્થ પિવનં નામ પિપાસં વિનેતીતિ લોકસભાવો. તણ્હં હન્તું નાલમિતિ લોકસભાવમતિક્કન્તત્થો. કન્તીનં અધિકપિયતા અતિસયધમ્મો, તસ્સ વુત્તિ પન તણ્હં હન્તું નાલમિતિ લોકાતિક્કન્તઅત્થં વિસયં કત્વા પવત્તો હોતિ. સા પન કથેતુમિચ્છિતં કન્તીનં અધિકપિયતં તણ્હાહનને અસમત્થં વત્વા દીપેતીતિ વઙ્કવુત્તિ નામ. વુચ્ચમાનાનં ઉપમારૂપકાદીનમ્પિ વઙ્કવુત્તિતા ઇચ્છિતત્થસ્સ પકારન્તરેન પકાસનતોયેવ. યથા નામ સરીરસહજં પીનત્તાદિસુન્દરત્તં ઉદ્દીપનાકારેન ઠિતા કટકઉણ્હીસહારાદયો અલઙ્કારા નામ ભવન્તિ, એવં બન્ધસરીરસઙ્ખાતે અલઙ્કરણીયવત્થુમ્હિ વિજ્જમાનઅતિપિયતાદિમેવ ઉદ્દીપેત્વા અલઙ્કુરુમાના ‘‘તણ્હાહરોસિ ત્વં એસં કન્તી પિવન્તાનં તણ્હં હન્તું નાલ’’મિતિ વાચાભઙ્ગી અલઙ્કારો નામ. અલઙ્કારિયં નામ અલઙ્કાતબ્બકન્તિપિયતાય બહુત્તન્તિ. ઉત્તરિપિ અલઙ્કારઅલઙ્કારિયવિભાગો ચ અનુરૂપતો યોજનક્કમો ચ એવમેવ દટ્ઠબ્બો. દેહે કન્તીતિ ચ, અઞ્જલીયેવ પુટોતિ ચ, નેત્તાનિયેવ અઞ્જલિપુટોતિ ચ, તણ્હં હરતીતિ ચ વિગ્ગહો.

૧૭૬. ઉપમાનોપમેય્યાનં, સધમ્મત્તં સિયો’પમા;

સદ્દત્થગમ્મા વાક્યત્થ-વિસયાતિ ચ સા તિધા.

૧૭૬. ઉપમં નિદ્દિસતિ ‘‘ઉપમાને’’ચ્ચાદિના. ઉપમીયતે અનેનાતિ ઉપમાનં, પદુમાદિકવત્થુ. પદુમાદિકો તુ સદ્દો ઉપમાનવાચકો. ઉપમીયતીતિ ઉપમેય્યં, મુખાદિકવત્થુ. મુખાદિકો સદ્દો તુ ઉપમેય્યવાચકો. તેસં ઉપમાનોપમેય્યાનં પદુમાદિમુખાદિવત્થૂનઞ્ચ. સધમ્મત્તન્તિ સમાનો ધમ્મો કન્તિમન્તતા યસ્સ સો સધમ્મો, તસ્સ ભાવો સધમ્મસદ્દસ્સ પવત્તિનિમિત્તસમાનેન ધમ્મેન સહ સમ્બન્ધો સધમ્મત્તં ઉપમાનોપમેય્યપતિટ્ઠિતં ઉપમા સિયા, ઉપમીયતિ યથાવુત્તો સમ્બન્ધોતિ કત્વા. સા પનાલઙ્કારિયસ્સ ધમ્મસ્સાતિસયપટિપાદનપ્પકારો. કતિવિધા સાતિ આહ ‘‘સદ્દ’’ઇચ્ચાદિ. સદ્દો ચ અત્થો ચ, તેહિ ગમ્મા પતીયમાના સદ્દત્થગમ્મા. વાક્યં પદસમુદાયો. તસ્સ અત્થો વિસયો ગોચરો યસ્સા વાક્યત્થવિસયાતિ ચ સા ઉપમા તિવિધા સદ્દગમ્મઅત્થગમ્મવાક્યત્થવિસયાતિ તિધા હોતિ.

૧૭૬. ઇદાનિ ઉપમાલઙ્કારં નિદ્દિસતિ ‘‘ઉપમાનો’’ચ્ચાદિના. ઉપમાનોપમેય્યાનં ચન્દનીલુપ્પલદલાભાદીનં આનનનયનાદીનઞ્ચ પદત્થાનં સધમ્મત્તં કન્તિમન્તતાપીનતાદિતુલ્યધમ્મસમ્બન્ધો ઉપમા નામ સિયા, સા અલઙ્કરણીયવત્થુનો આધિક્કપટિપાદનપ્પકારા ઉપમા સદ્દત્થગમ્મા સદ્દગમ્મા ચ અત્થગમ્મા ચ વાક્યત્થવિસયા ચ, ઇતિ એવં તિધા તિપ્પકારા હોતિ. એત્થ ઉપમાનોપમેય્યભૂતાનં ચન્દાનનાદિપદત્થાનં સધમ્મસઙ્ખતો અઞ્ઞમઞ્ઞતુલ્યકન્તિમન્તતાપીનતાદિધમ્મયોગો પદત્થાનં ઉપમત્થસ્સ પતિટ્ઠિતત્તા ઉપટ્ઠાનતાય ઉપમા નામ હોતિ, તન્નિસ્સયચન્દાદયો પન નિસ્સિતવોહારેન ઉપમા નામ હોતિ, ઉપમાનભૂતચન્દાદિઅત્થપટિપાદકો ચન્દિમાદિસદ્દોપિ તદત્થેન ઉપમા નામ હોતિ, ઉપમેય્યુપમેય્યનિસ્સયતપ્પટિપાદકાનમ્પિ ઉપમેય્યભાવો એવમેવ દટ્ઠબ્બો. ઉપમીયતે અનેનાતિ ઉપમાનન્તિ કત્વા ચન્દાદિ ઉપમાનં વુચ્ચતિ, ઉપમીયતીતિ ઉપમેય્યં, આનનાદિ, ઉપમાનઞ્ચ ઉપમેય્યઞ્ચાતિ ચ, સમાનો ચ સો ધમ્મો ચેતિ ચ, તસ્સ ભાવોતિ ચ, સદ્દો ચ અત્થો ચાતિ ચ, તેહિ ગમ્માતિ ચ, વાક્યસ્સ અત્થોતિ ચ, સો વિસયો યસ્સા ઉપમાયાતિ ચ વાક્યં.

૧૭૭. સમાસપચ્ચયેવાદી, સદ્દા તેસં વસા તિધા;

સદ્દગમ્મા સમાસેન, મુનિન્દો ચન્દિમાનનો.

૧૭૭. તત્થ સદ્દગમ્માપિ તિધા સિયાતિ દસ્સેતુમાહ ‘‘સમાસ’’ઇચ્ચાદિ. સમાસો ચ પચ્ચયો ચ ઇવાદિ ચ, તે સદ્દા નામ, સદ્દસદ્દેન સમાસાદયો વત્તુમધિપ્પેતાતિ અત્થો. તેસં સમાસાદીનં વસા સદ્દગમ્મા તિધા હોતિ સમાસસદ્દગમ્મા પચ્ચયસદ્દગમ્મા ઇવાદિસદ્દગમ્માતિ, સમાસેન સમાસસદ્દેન ગમ્મા ઉપમા વુચ્ચતીતિ સેસો. ઉદાહરતિ ‘‘મુનિન્દો ચન્દિમાનનો’’તિ, ચન્દિમા વિય રુચિરમાનનં મુખં યસ્સ સો ચન્દિમાનનો. એત્થ ચ ચન્દિમં ઉપમાનં, આનનં ઉપમેય્યં, રુચિરત્તં ધમ્મો, ચન્દિમાનનાનં સમાનધમ્મસમ્બન્ધિજોતકો વિયસદ્દો, તેસુ સાધારણધમ્મવાચકસ્સ વિયસદ્દસ્સ ચોપમાજોતકસ્સાપ્પયોગો સમાસેનેવ વુત્તત્તા, એત્થ પન વિયસદ્દો ચન્દિમાસદ્દેન ઉપમાનવાચકેન સમ્બન્ધમુપગતો ચન્દગતમેવ સદિસત્તં વદતિ, મુખગતં પન સામત્થિયા પદીયતે, એવમીદિસં દટ્ઠબ્બં.

૧૭૭. તેસુ યથાવુત્તેસુ સદ્દગમ્મસ્સ તિવિધત્તં દસ્સેતું આહ ‘‘સમાસે’’ચ્ચાદિ. સમાસપચ્ચયેવાદી સમાસો, આયાદિપચ્ચયા, ઇવાદયો ચ સદ્દા નામ, તેસં સમાસાદીનં વસા ભેદેન સદ્દગમ્મા તિધા સમાસસદ્દગમ્મા પચ્ચયસદ્દગમ્મા ઇવાદિસદ્દગમ્માતિ તિવિધા હોતિ. સમાસેન સમાસસદ્દેન ગમ્મોપમા વુચ્ચતિ ‘‘મુનિન્દો ચન્દિમાનનો’’તિ. મુનિન્દો સમ્માસમ્બુદ્ધો ચન્દિમાનનો ચન્દસમાનમનોહરમુખમણ્ડલેન યુત્તો હોતિ, સમાસો ચ પચ્ચયો ચ ઇવઇતિ ઇદં આદિ યેસં વાદીનન્તિ ચ, સદ્દેન ગમ્માતિ ચ, મુનીનં ઇન્દોતિ ચ, ચન્દિમા વિય રુચિરં આનનં મુખં યસ્સેતિ ચ વિગ્ગહો. એત્થ ‘‘ચન્દિમા’’તિ ઉપમાનં, ‘‘આનન’’ન્તિ ઉપમેય્યં, રુચિરત્તં ઉપમાનોપમેય્યાનં સાધારણધમ્મો, ‘‘વિયા’’તિ સદ્દો ચન્દાનનાનં દ્વિન્નં આનનગતરુચિરત્તં ચન્દે ચ, ચન્દગતરુચિરત્તં આનને ચ અત્થીતિ સમાનધમ્મસમ્બન્ધં જોતેતિ, ઇહ સાધારણધમ્મવાચકસ્સ રુચિરસદ્દસ્સ, તુલ્યધમ્મસઙ્ખાતોપમાજોતકસ્સ વિયસદ્દસ્સ ચ અપ્પયોગો તેસં અત્થાનં સમાસેન વુત્તત્તા. એત્થ ઉપમાનવાચકેન ચન્દિમાસદ્દેન યુત્તો વિય સદ્દો ચન્દગતસદિસત્તં જોતેતિ, મુખગતસદિસત્તં પન સામત્થિયા પતીયતે. તથા હિ મુખં ચન્દસમાનમાગચ્છન્તં ચન્દસ્સ મુખસદિસત્તં વિના ન ભવતીતિ અઞ્ઞથાનુપપત્તિ સામત્થિયન્તિ.

૧૭૮. આયાદી પચ્ચયા તેહિ, વદનં પઙ્કજાયતે;

મુનિન્દનયનદ્વન્દં, નીલુપ્પલદલીયતિ.

૧૭૮. ઇદાનિ પચ્ચયસદ્દગમ્મં દસ્સેતિ ‘‘આયાદિ’’ચ્ચાદિના. આયાદીતિ આયઈયકપચ્ચયાદયો પચ્ચયા પચ્ચયસદ્દા નામ, તેહિ પચ્ચયસદ્દેહિ ગમ્મા ઉપમા વુચ્ચતિ. ઉદાહરતિ ‘‘વદન’’મિચ્ચાદિ. પઙ્કજમિવ રુચિરમાચરતિ પઙ્કજાયતે. એત્થાપિ પઙ્કજમુપમાનં, આચરણક્રિયાય કત્તુભૂતં આનનમુપમેય્યં, રુચિરત્તં સધમ્મો, પઙ્કજાનનાનં સમાનધમ્મસમ્બન્ધજોતકો ઇવસદ્દો. તત્થ રુચિર ઇવસદ્દાનં પુબ્બે વિયાપ્પયોગો પચ્ચયેન વુત્તત્તાતિ સબ્બત્થ વિઞ્ઞેય્યં. એવમુપરિપિ.

૧૭૮. ઇદાનિ પચ્ચયસદ્દગમ્મોપમં નિદસ્સેતિ ‘‘આયાદિ’’ચ્ચાદિના. આયાદી ‘‘આય ઈય ક’’ઇતિઆદયો પચ્ચયા પચ્ચયસદ્દા નામ, તેહિ પચ્ચયસદ્દેહિ ગમ્મોપમા વુચ્ચતિ ‘‘વદનં…પે… દલીયતી’’તિ. વદનં મુખં પઙ્કજાયતે પદુમમિવ રુચિરં આચરતિ. મુનિન્દનયનદ્વન્દં સબ્બઞ્ઞુનો નેત્તયુગળં નીલુપ્પલદલીયતિ નીલુપ્પલપત્તમિવ રુચિરમાચરતિ. આયો આદિ યેસં ઈયાદીનન્તિ ચ, પઙ્કજમિવ રુચિરમાચરતિ પવત્તતીતિ ચ, મુનિન્દસ્સ નયનદ્વન્દમિતિ ચ, નીલુપ્પલસ્સ દલમિતિ ચ, તમિવ રુચિરમાચરતીતિ ચ વાક્યં. એત્થ ‘‘પઙ્કજ’’મિતિ ચ ‘‘નીલુપ્પલ’’મિતિ ચ ઉપમાનં, આચરણક્રિયાય કત્તુભૂતં વદનં નયનદ્વન્દઞ્ચ ઉપમેય્યં, રુચિરત્તં ઉપમાનોપમેય્યાનં સધમ્મો, ઉપમાનોપમેય્યાનં સમાનધમ્મજોતકો ઇવસદ્દો, તેસં અત્થાનં પચ્ચયેન વુત્તત્તા તેસમપ્પયોગો. એવરૂપેસુ અઞ્ઞેસુપિ એવમેવ વેદિતબ્બો.

૧૭૯. ઇવાદી ઇવ વા તુલ્ય-સમાન નિભ સન્નિભા;

યથાસઙ્કાસ તુલિત-પ્પકાસ પતિરૂપકા.

૧૮૦. સરીસરિક્ખ સંવાદી, વિરોધી સદિસા વિય;

પટિપક્ખપચ્ચનીક-સપક્ખો’પમિતો’પમા.

૧૮૧. પટિબિમ્બ પટિચ્છન્ન-સરૂપ સમ સમ્મિતા;

સવણ્ણા’ભા પટિનિધિ, સધમ્માદિ સલક્ખણા.

૧૮૨. જયત્ય’ક્કોસતિ હસતિ, પતિગજ્જતિ દૂભતિ;

ઉસૂયત્ય’વજાનાતિ, નિન્દતિ’સ્સતિ રુન્ધતિ.

૧૮૩. તસ્સ ચોરેતિ સોભગ્ગં, તસ્સ કન્તિં વિલુમ્પતિ;

તેન સદ્ધિં વિવદતિ, તુલ્યં તેનાધિરોહતિ.

૧૮૪. કચ્છંવિગાહતે તસ્સ, તમન્વેત્ય’નુબન્ધતિ;

તંસીલં, તં નિસેધેતિ, તસ્સ ચાનુકરોતિ’મે.

૧૭૯-૧૮૪. ઇવાદી ઇવાદયો નામ ઇમેતિ સમ્બન્ધો. ઇવો ચ વા ચ તુલ્યો ચ સમાનો ચ નિભો ચ સન્નિભો ચાતિ દ્વન્દે ઇવ…પે… સન્નિભા. સદ્દમપેક્ખિય પુલ્લિઙ્ગતા. એવમુપરિપિ યથાયોગં. ‘‘સધમ્માદી’’તિ આદિસદ્દેન સાધારણસચ્છાયાદીનં પરિગ્ગહો. જયતિચ્ચાદીસુ કમ્મં.

૧૭૯-. ૧૮૪. ઇવાદિસદ્દગમ્મોપમાધિકારે પઠમં તાવ ‘‘ઇવાદયો નામ એતે’’તિ દસ્સેતિ ‘‘ઇવાદિ’’ચ્ચાદિના. ઇવાદીતિ પદસ્સ છટ્ઠમગાથાય ઇમેતિ ઇમિના સમ્બન્ધો, તસ્સ ચાતિ ચસદ્દં યુજ્જનટ્ઠાને યોજેત્વા સન્નિભા ચાતિઆદયો યોજેતબ્બા. ‘‘સધમ્માદી’’તિઆદિસદ્દેન સાધારણસચ્છાયાદયો ગહિતા. નિન્દતિ ઇસ્સતીતિ પદચ્છેદો, ઇમે દ્વેપઞ્ઞાસ ઇવાદયો નામ. ‘‘જયતિ અક્કોસતિ હસતિ’’ઇચ્ચાદિકં તંતંક્રિયાપદસઙ્ખતઅનુકારિયાનં અનુકરણન્તિ કત્વા દ્વન્દોયેવ, ‘‘સન્ધિસમાસા અદ્ધસ્સા’’તિ [સન્ધિસમાસો તદદ્ધસ્સાતિ (ક.)] વુત્તત્તા સન્ધિસમાસાનં ગાથદ્ધસ્સ વિના ઉભયદ્ધમજ્ઝે અલબ્ભનતો દૂભતિપદતો પુબ્બેયેવ સમાસો કાતબ્બો, નો ચે, અસમાસોતિ ગહેતબ્બો. તસ્સ ચોરેતિ સોભગ્ગમિચ્ચાદિકમ્પિ વાક્યાનુકરણન્તિ કત્વા તત્થ સમાસો, વાક્યે કેવલપદાનીતિ વા ગહેતબ્બો. ઇમેસં સબ્બેસમ્પિ ઇવ સદ્દપરિયાયત્તા સદિસત્થાતિ સબ્બત્થ ભાવત્થો, અવયવત્થો પન પાકટોયેવ.

૧૮૫. ઉપમાનોપમેય્યાનં, સધમ્મત્તં વિભાવિહિ;

ઇમેહિ ઉપમાભેદા, કેચિ નિય્યન્તિ સમ્પતિ.

૧૮૫. ઇવાદીનં વિનિયોગવિસયં દસ્સેત્વા ઉપમાભેદં દસ્સેતું પટિજાનાતિ ‘‘ઉપમાન’’ઇચ્ચાદિ. કેચીતિ ઇમિના અપરિયન્તત્તમેસં [અપરિયન્તપભેદં (ક.)] દસ્સેતિ. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘પરિયન્તો વિકપ્પાન’’ન્તિઆદિ. નિય્યન્તિ ઉદાહરીયન્તિ.

૧૮૫. ઇદાનિ ઇવાદિસદ્દગમ્મોપમં દસ્સેતું પટિજાનાતિ ‘‘ઉપમાનો’’ચ્ચાદિના. ઉપમાનોપમેય્યાનં સધમ્મત્તં સમાનધમ્મસમ્બન્ધો. વિભાવિહિ પકાસકેહિ. ઇમેહિ ઇવાદીહિ સદ્દેહિ જાનિતબ્બા કેચિ ઉપમાભેદા અપરિયન્તત્તા સમ્પતિ દાનિ લદ્ધાવસરે નિય્યન્તિ ઉદાહરણમત્તેન પટિપાદીયન્તિ.

૧૮૬. વિકાસિપદુમં’વા’તિ-સુન્દરં સુગતાનનં;

ઇતિ ધમ્મોપમા નામ, તુલ્યધમ્મનિદસ્સના.

૧૮૬. ‘‘વિકાસિ’’ચ્ચાદિ. સુગતાનનં મુનિન્દસ્સ વદનં અતિસુન્દરં અચ્ચન્તરમણીયં. કિમિવ? વિકાસિપદુમંવ પબુજ્ઝમાનપદુમંવિય. ઇતિ અયમેવંવિધા ધમ્મોપમા નામ હોતિ. કસ્મા? આનનપદુમાનં સમાનસ્સ ધમ્મસ્સ ગુણસ્સ સુન્દરસ્સ લક્ખણસ્સ નિદસ્સના સુન્દરત્તન્તિ પટિપાદનતો.

૧૮૬. ઉદાહરણમાહ ‘‘વિકાસિ’’ચ્ચાદિના. સુગતાનનં ભગવતો મુખં વિકાસિપદુમંવ બુજ્ઝમાનપઙ્કજમિવ અતિસુન્દરં હોતિ. ઇતિ ઈદિસા ઉપમા તુલ્યધમ્મનિદસ્સના અતિસુન્દરમિતિ સમાનગુણદસ્સનેન ધમ્મોપમા નામ હોતિ. પદુમાનનાનં સાધારણગુણસ્સ પકાસનતો અતિસુન્દરમિતિ તુલ્યધમ્મો નામ હોતિ. એત્થ પદુમગતતુલ્યધમ્મસમ્બન્ધસઙ્ખાતાય ઉપમાય ઇવસદ્દેન જોતિયમાનત્તેપિ અતિસુન્દરન્તિ વુત્તત્તા યથાવુત્તોપમાય ધમ્મેન યુત્તત્તા ધમ્મોપમા નામ હોતીતિ અધિપ્પાયો.

૧૮૭. ધમ્મહીના મુખ’મ્ભોજ-સદિસં મુનિનો ઇતિ;

વિપરીતોપમા તુલ્ય-માનનેન’મ્બુજં તવ.

૧૮૭. ‘‘ધમ્મ’’ઇચ્ચાદિ. મુનિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ મુખં અમ્ભોજેન પદુમેન સદિસં સમાનં. ઇતિ અયં ધમ્મહીનોપમા નામ સુન્દરસઙ્ખાતસ્સ ગુણસ્સ અનિદ્દિટ્ઠત્તા, સા તુ અત્થવસા ગમ્યતે. કથમઞ્ઞથા યુજ્જતીતિ? એત્થ પન સદિસસદ્દો ઉપમેય્યસ્સ મુખસ્સ વિસેસનન્તિ મુખગતમેવ સદિસત્તં વદતિ, અમ્ભોજગતં તુ સામત્થિયા ગમ્યતે. એવમીદિસં ઞેય્યં. ‘‘વિપરીતે’’ચ્ચાદિ. મુનીતિ ગમ્યતે સુતત્તા, ભો મુનિ તવ આનનેન મુખેન અમ્બુજં તુલ્યન્તિ અયં વિપરીતોપમા. ધમ્મહીનત્તેપિ પસિદ્ધિવિપરિયયેનાભિહિતત્તા તન્નામેનેવ વુત્તા. એવમુપરિપિ.

૧૮૭. ‘‘ધમ્મહીને’’ચ્ચાદિ. ‘‘મુખમ્ભોજસદિસં મુનિનો’’ત્યયં ઉપમા. ધમ્મહીના તુલ્યધમ્મપકાસકસુન્દરાદિસદ્દહીનત્તા ધમ્મહીના નામ. વાચકાભાવે તુલ્યધમ્મો કથં પતીયતીતિ ચે? મુનિનો મુખં વદનં અમ્ભોજસદિસં પદુમસદિસમિતિ. એત્થ મુખસ્સ અમ્ભોજસમાનત્તં મુખમ્ભોજાનં સાધારણધમ્મે અસતિ કથં ભવતીતિ? અઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણસામત્થિયાતિ, ઇવપરિયાયો સદિસસદ્દો મુખસ્સ વિસેસનં યસ્મા હોતિ, તસ્મા મુખગતસદિસત્તં વદતિ, અમ્ભોજગતસદિસત્તં પન સામત્થિયા એવ વિઞ્ઞાયતે. હે મુનિ તવ તુય્હં આનનેન અમ્ભોજં તુલ્યં સમાનન્તિ અયં વિપરીતોપમા. ‘‘અમ્બુજેન આનનં તુલ્ય’’ન્તિ લોકપ્પસિદ્ધિયા વિપરિયયેન ‘‘આનનેન અમ્બુજં તુલ્ય’’ન્તિ વુત્તત્તા ધમ્મહીનત્તે સતિપિ વિપરીતોપમા નામ હોતિ. ‘‘સુતાનુમિતેસુ સુતસમ્બન્ધો બલવા’’તિ [પરિભાસેન્દુસેખર ૧૧૨] વુત્તત્તા એત્થ ‘‘મુની’’તિ અવિજ્જમાનેપિ પુબ્બદ્ધે ‘‘મુનિનો’’તિ સુતત્તા લબ્ભમાનો ‘‘તવા’’તિ તુમ્હસદ્દસન્નિધાનેન આમન્તનત્થો વિઞ્ઞાયતિ. એત્થ ઇવપરિયાયો તુલ્યસદ્દો અમ્બુજવિસેસનભૂતો અમ્બુજગતસદિસત્તં વદતિ, આનનગતસદિસત્તઞ્ચ અમ્બુજાનનાનં સાધારણધમ્મો ચ સામત્થિયા ઞાયતિચ્ચાદિકં વુત્તનયેન ઞાતબ્બં. ઉપરિપિ પાકટટ્ઠાનં યથારહં યોજેતબ્બં.

૧૮૮. તવાનન’મિવ’મ્ભોજં, અમ્ભોજ’મિવ તે મુખં;

અઞ્ઞમઞ્ઞોપમા સા’યં, અઞ્ઞમઞ્ઞોપમાનતો.

૧૮૮. ‘‘તવ’’ઇચ્ચાદિ. અઞ્ઞમઞ્ઞોપમાનતોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ મુખસ્સ અમ્ભોજસ્સ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞેન તંદ્વયેન ઉપમાનતો.

૧૮૮. ‘‘તવાનનિ’’ચ્ચાદિ. ‘‘અમ્ભોજં તવાનનમિવ, તે મુખં અમ્ભોજમિવા’’તિ અયમુપમા. અઞ્ઞમઞ્ઞોપમાનતો અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ઉપમાનત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞોપમા નામ હોતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ઉપમાતિ ચ, અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ઉપમાનન્તિ ચ વિગ્ગહો. વિગ્ગહદ્વયેપિ પુબ્બવિભત્તિલોપો. સબ્બાદીનં બ્યતિહારલક્ખણેન ઉત્તરવિભત્તિલોપો. સમાસલક્ખણેન અઞ્ઞત્થસ્સ અપેક્ખાસિદ્ધત્તા મુખાપેક્ખાય અઞ્ઞં અમ્ભોજઞ્ચ, અમ્ભોજાપેક્ખાય અઞ્ઞં મુખઞ્ચ કમેન ઉપમેય્યા નામ. અમ્ભોજાપેક્ખાય અઞ્ઞં મુખઞ્ચ, મુખાપેક્ખાય અઞ્ઞં અમ્ભોજઞ્ચ ઉપમાનં નામ.

૧૮૯. યદિ કિઞ્ચિ ભવે’મ્ભોજં,

લોચનબ્ભમુવિબ્ભમં;

ધારેતું મુખસોભં તં,

તવે’તિ અબ્ભુતોપમા.

૧૮૯. ‘‘યદિ’’ચ્ચાદિ. લોચનાનિ ચ ભમુયો ચ, તાસં વિબ્ભમો યસ્મિં, તં, તાદિસમમ્ભોજં કિઞ્ચિ કિમપિ યદિ ભવે. તમીદિસમમ્ભોજં તવ મુખસોભં વદનકન્તિં ધારેતું નિસિજ્ઝતે. કિં ન્વચ્છરિયમીદિસન્તિ અબ્ભુતત્થવિભાવનેન વદનમમ્બુજેનોપમીયતીતિ અયમબ્ભુતોપમા ઞાતબ્બાતિ.

૧૮૯. ‘‘યદિ’’ચ્ચાદિ. લોચનબ્ભમુવિબ્ભમં લોચનભમૂનં લીલાવન્તં કિઞ્ચિ અમ્ભોજં કિઞ્ચિ અચ્છરિયં પદુમં યદિ ભવે ચે સિયા, તમમ્ભોજં તવ મુખસોભં વદનકન્તિં ધારેતું સમત્થો હોતિ. ઇતિ ઈદિસી ઉપમા અબ્ભુતોપમા અબ્ભુતધમ્મપકાસકત્તા અબ્ભુતોપમા નામ. એત્થ અવિજ્જમાનોપિ વિજ્જમાનત્તેન પરિકપ્પિતો પદુમગતો લોચનબ્ભમુવિબ્ભમસમ્બન્ધો અમ્ભોજવિસેસનેન ‘‘લોચનબ્ભમુવિબ્ભમ’’ન્તિ ઇમિના જોતિતો. તસ્મા અમ્ભોજં લોચનબ્ભમુવિબ્ભમસમ્બન્ધસઙ્ખતઉપમાય જોતકત્તા નિસ્સિતવોહારેન ઉપમા, મુખં ઉપમેય્યન્તિ મુખગતો લોચનબ્ભમુવિબ્ભમસમ્બન્ધો યદિ મુખે ન ભવેય્ય, તાદિસં મુખસોભં ધારેતું કથં સમત્થોતિ સામત્થિયા ઞાયતિ. લોચનબ્ભમુવિબ્ભમસઙ્ખાતસાધારણધમ્મો પન ‘‘લોચનાનિ ચ ભમુયો ચેતિ ચ, તાસં વિબ્ભમો યસ્મિ’’ન્તિ ચ વિગ્ગહે નિપ્ફન્નેન ભિન્નાધિકરણઅઞ્ઞપદત્થસમાસેન ગુણીભૂતસ્સપિ ગહિતત્તા વિઞ્ઞાયતિ [ગહણસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તા (ક.)].

૧૯૦. સુગન્ધિ સોભસમ્બન્ધિ, સિસિરંસુવિરોધિ ચ;

મુખં તવ’મ્બુજંવે’તિ, સા સિલેસોપમા મતા.

૧૯૦. ‘‘સુગન્ધિ’’ચ્ચાદિ. તવ મુખં અમ્ભોજમિવ સિસિરંસુનોચન્દસ્સ વિરોધિ પચ્ચનીકં, મુખં તંસમાનકન્તિત્તા અમ્બુજઞ્ચ તદુદયે સઙ્કોચભજનતો. સોભસમ્બન્ધિ કન્તિયુત્તં, મુખમમ્બુજઞ્ચ. સુગન્ધો અસ્સ અત્થીતિ સુગન્ધિ ચ દ્વયમપીતિ એવં સિલેસપરિગ્ગહેન મુખમ્બુજાનં ઉપમાયોગતો સા યથાવુત્તા સિલેસોપમા મતા.

૧૯૦. ‘‘સુગન્ધિ’’ચ્ચાદિ. તવ મુખં અમ્ભોજમિવ સિસિરંસુવિરોધિ ચન્દસ્સ વિરુદ્ધં હોતિ તુલ્યત્તા. પદુમં પન ચન્દોદયેન અત્તનો સઙ્કોચનત્તા તસ્સ વિરુદ્ધં હોતિ. સોભસમ્બન્ધિ ચ અનઞ્ઞસાધારણમુખગતકન્તિસમ્બન્ધયુત્તઞ્ચ હોતિ. પદુમં પન પદુમગતકન્તિસમ્બન્ધિના યુત્તં હોતિ. સુગન્ધિ ચ ચતુજ્જાતિસુગન્ધવહનતો […વમનતો (ક.)] સુગન્ધિ ચ હોતિ. અમ્બુજં પન પદુમસુગન્ધેનેવ યુત્તં હોતિ. ઇતિ ઈદિસી ઉપમા સિલેસોપમા એકપદાતિહિતઉભયત્થલક્ખણેન સિલેસવસેન વુત્તત્તા સિલેસોપમા નામ હોતિ. સિસિરા સીતલા અંસુ કન્તિ અસ્સેતિ ચ, તસ્સ વિરુજ્ઝતિ સીલેનેતિ ચ, પચ્ચયસામત્થિયવસેન દ્વિન્નં દ્વિન્નં અત્થાનં લબ્ભનતો સિલિસ્સતિ અપરોપિ અત્થો એત્થ અલઙ્કારેતિ ચ, સિલેસવસેન વુત્તા ઉપમાતિ ચ વિગ્ગહો. એત્થ સુગન્ધો ચ સોતસમ્બન્ધો ચ સિસિરંસુવિરોધિત્તઞ્ચેતિ ઇમે ઉપમાનોપમેય્યાનમમ્બુજમુખાનં તુલ્યધમ્મો, તેસુ અમ્બુજગતતુલ્યધમ્મસમ્બન્ધો સધમ્મત્તા ઉપમા નામ હોતિ, સા અમ્બુજસમ્બન્ધિના ઇવસદ્દેન જોતિતા, મુખગતતુલ્યધમ્મો પન અસ્સત્થિતસ્સીલત્થે કતપચ્ચયે સતિપિ સામત્થિયાયેવ ગમ્યતે.

૧૯૧. સરૂપસદ્દવાચ્ચત્તા, સા સન્તાનોપમા યથા;

બાલા’વુ’ય્યાનમાલા’યં, સાલકાનનસોભિની.

૧૯૧. ‘‘સરૂપ’’ઇચ્ચાદિ. અયમુય્યાનમાલા બાલાવ ઇત્થી વિય. કથં? સાલકાનનસોભિની બાલા તાવ સહાલકેન કેસસન્નિવેસવિસેસેન વત્તતે સાલકમાનનં તેન સોભતે. સાલકાનનસોભિની ઉય્યાનમાલાપિ સાલાનં રુક્ખવિસેસાનં કાનનેન ગહનેન સોભતે, એવરૂપા સા તાદિસી સન્તાનોપમા આખ્યાયતે, કસ્મા? સિલેસોપમત્તસભાવેપિ સરૂપેન સદિસેન સદ્દેન ‘‘સાલકાનનસોભિની’’ત્વેવંવિધેન સદ્દસન્તાનેન વિસેસભૂતેન વાચ્ચત્તા પકાસિયત્તા તસ્સાઇતિ ગમ્યતે. યથેતિ નિદસ્સને.

૧૯૧. ‘‘સરૂપે’’ચ્ચાદિ. સરૂપસદ્દવાચ્ચત્તા તુલ્યસુતિયા અચ્છિન્નસમ્બન્ધવચનમાલાય વુચ્ચમાનત્તા સા ઉપમા સન્તાનોપમા નામ હોતિ, સિલેસત્તે સતિપિ કતસમાસેહિ પદસન્તાનેહિ વુચ્ચમાનત્તા સન્તાનોપમા નામ હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યથે’’તિ ઉદાહરતિ. અયં ઉય્યાનમાલા એસા ઉય્યાનપન્તિ સાલકાનનસોભિની અલકસઙ્ખાતકેસસન્નિવેસસહિતેન મુખેન સોભમાના બાલાવ અઙ્ગના ઇવ સાલકાનનસોભિની સાલવનેહિ સોભમાના હોતિ. ઉપમાનોપમેય્યાનં સમાનં રૂપં યેસન્તિ ચ, સરૂપા ચ તે સદ્દા ચેતિ ચ, તેહિ વાચ્ચા ઉપમાતિ ચ, તસ્સા ભાવોતિ ચ, સન્તાનેન યુત્તા ઉપમાતિ ચ, ઉય્યાનાનં માલાતિ ચ, સહ અલકેન વત્તમાનન્તિ ચ, તઞ્ચ તં આનનઞ્ચાતિ ચ, તેન સોભતિ સીલેનાતિ ચ, સાલાનં કાનનન્તિ ચ, તેન સોભતિ સીલેનાતિ ચ વાક્યં.

૧૯૨. ખયી ચન્દો બહુરજં, પદુમં તેહિ તે મુખં;

સમાનમ્પિ સમુક્કંસી-ત્ય’યં નિન્દોપમા મતા.

૧૯૨. ‘‘ખયી’’ઇચ્ચાદિ. ચન્દો ખયી ખયો અચ્ચયો યસ્સેતિ, પદુમં બહુરજં બહૂનિ રજાનિ પરાગાવયવા યસ્મિન્તિ, તેહિ એવંભૂતેહિ ચન્દપદુમેહિ કન્તિઆદિના સમાનમ્પિ સદિસમ્પિ સન્તં તવ મુખં સમુક્કંસિ પરમુક્કંસવન્તં, ખયસદ્દસ્સ ચ રજસ્સ ચ દોસેપિ વત્તનતો, સદ્દચ્છલેન ખયસ્સ દોસરૂપસ્સ બહુરજત્તસ્સ ચ તત્થાભાવતોતિ. ઇતિ એવરૂપા અયં નિન્દોપમા મતા નિન્દિતેન ચન્દાદિના ખયસ્સોપમિતત્તા.

૧૯૨. ‘‘ખયિ’’ચ્ચાદિ. ચન્દો ખયી પાટિપદતો પટ્ઠાય દિને દિને એકમેકાય કલાય સૂરિયસ્સ આસન્નહેતુ ખીયનસભાવયુત્તો હોતિ, પદુમં બહુરજં બહુરેણુસમન્નાગતં હોતિ, તેહિ ચન્દપદુમેહિ સમાનમ્પિ કન્તિસુગન્ધાદીહિ સદિસમ્પિ તે મુખં તવાનનં સમુક્કંસિ ખયરજસદ્દેહિ દોસસ્સાપિ વાચ્ચત્તા સદ્દચ્છલેહિ ગમ્યમાનસ્સ તાદિસસ્સ દોસસ્સ મુખે અવિજ્જમાનત્તા અધિકુક્કંસગુણવન્તં હોતિ, ઇતિ ઈદિસી અયં ઉપમા નિન્દોપમા નિન્દિતાનં ચન્દપદુમાનં મુખસ્સ ઉપમિતાતિ નિન્દોપમા નામ હોતિ, મુખવિસેસનેન ઇવસદ્દપરિયાયેન સમાનસદ્દેન મુખગતસધમ્મો જોતિતો હોતિ, ઉપમાસઙ્ખતચન્દપદુમગતસધમ્મોપિ દ્વીસુ તુલ્યધમ્મોપિ સામત્થિયા ગમ્યતે, અપિસદ્દો ચેત્થ વત્તબ્બન્તરસમુચ્ચયે, સમુક્કંસોતિ વત્તબ્બન્તરો.

૧૯૩. અસમત્થો મુખેનિ’ન્દુ, જિન તે પટિગજ્જિતું;

જળો કલઙ્કી’તિ અયં, પટિસેધોપમા સિયા.

૧૯૩. ‘‘અસમત્થો’’ઇચ્ચાદિ. જિન તે મુખેન જળો સીતો અકુસલો ચ કલઙ્કો મિગલઞ્છનલક્ખણો દોસો અસ્સ અત્થીતિ કલઙ્કી. સદ્દચ્છલેન દોસકથનં. તાદિસો ઇન્દુ ચન્દો પટિગજ્જિતું વિવદિતું અસમત્થો, મુખન્તુ વિસદં અલઙ્કતઞ્ચેતિ કથમનેનાયં સદિસોતિ નિસેધદ્વારેન સધમ્મતાવ ગમ્મતે, અયં પટિસેધોપમા સિયા.

૧૯૩. ‘‘અસમત્થો’’ચ્ચાદિ. હે જિન તે તુય્હં મુખેન પટિગજ્જિતું વિવદિતું જળો સીતલો અવિસદો કલઙ્કી સસલક્ખણો વા સદોસો વા ઇન્દુ ચન્દો અસમત્થો હોતીતિ, અયં એદિસી ઉપમા પટિસેધોપમા નામ. કલઙ્કો અસ્સ અત્થીતિ વાક્યં. એત્થ વિસદેન કલઙ્કરહિતેન મુખેન સીતલો અવિસદો સદોસો ચન્દો સમાનો ભવિતુમસમત્થોતિ એવં પટિસેધદ્વયેન ઇન્દમુખસઙ્ખાતાનં ઉપમાનોપમેય્યાનં તુલ્યધમ્મસમ્બન્ધસ્સ પકાસિતત્તા સતિપિ નિન્દોપમાભાવે પટિસેધોપમા નામ હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘પટિગજ્જિતુ’’ન્તિ ઇદં ચન્દસ્સ વિસેસનત્તા ચન્દગતસધમ્મં જોતેતિ.

૧૯૪. કચ્છં ચન્દારવિન્દાનં, અતિક્કમ્મ મુખં તવ;

અત્તનાવ સમં જાત-મિત્ય’સાધારણોપમા.

૧૯૪. ‘‘કચ્છ’’મિચ્ચાદિ. ચન્દસ્સ અરવિન્દસ્સ ચ કચ્છં પદવિં અતિક્કમ્મ અવત્થરિય તેસ’મવકંસતો [અવત્થુયતેસમણંસતો (ક.)], તવ મુખં અત્તનો સરૂપેનેવ સમં જાતમિતિ એવરૂપા અસાધારણતાભિધાનેન સદિસત્તપતીતિયા અસાધારણોપમેતિ નિગદ્યતે.

૧૯૪. ‘‘કચ્છ’’મિચ્ચાદિ. હે મુનિ તવ મુખં ચન્દારવિન્દાનં લોકપૂજિતાનં સસિઅમ્બુજાનં કચ્છં પદવિં અવત્થં વા અતિક્કમ્મ અત્તનો અતુલ્યત્તેન અત્તના એવ સમાનત્તવત્થુનો અભાવા સમં જાતં, ઇતિ ઈદિસા ઉપમા અસાધારણોપમા અતુલ્યધમ્મભાવસ્સ પકાસનતો અસાધારણોપમા નામ હોતિ. ઇહ ઉપમાભૂતાનં ચન્દારવિન્દાનં મુખસ્સ હીનભાવપટિપાદનદ્વારેન ચન્દારવિન્દેહિ મુખં તુલ્યન્તિ પઞ્ઞાપનતો ચન્દારવિન્દા અસાધારણોપમા નામ હોતિ. સમસદ્દો મુખગતસ્સ સાધારણધમ્મં જોતેતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યં.

૧૯૫. સબ્બમ્ભોજપ્પભાસારો, રાસિભૂતોવ કત્થચિ;

તવા’નનં વિભાતીતિ, હોતા’ભૂતોપમા અયં.

૧૯૫. ‘‘સબ્બ’’ઇચ્ચાદિ. કત્થચિ એકટ્ઠાને રાસિભૂતો સબ્બેસમમ્ભોજાનં પભાસારોવ તવાનનં વિભાતીતિ એવંભૂતા અયં અભૂતોપમા હોતિ.

૧૯૫. ‘‘સબ્બ’’મિચ્ચાદિ. કત્થચિ ઠાને રાસિભૂતો સબ્બમ્ભોજપ્પભાસારોવ સકલપદુમાનં ઉત્તમકન્તિપુઞ્જો વિય તવાનનં વિભાતિ વિસેસેન પભાતિ, ઇતિ ઈદિસી ઉપમા અભૂતોપમા અવિજ્જમાનવત્થુનો ઉપમિતત્તા અભૂતોપમા નામ હોતિ. અરાસિ રાસિભૂતોતિ વિગ્ગહો. એત્થ યોજનાવિભૂતો તાદિસપભાસારાભાવતો અવિજ્જમાનત્થેન પરિકપ્પિતો.

૧૯૬. પતીયતે’ત્થગમ્મા તુ, સદ્દસામત્થિયા ક્વચિ;

સમાસપ્પચ્ચયેવાદિ-સદ્દયોગં વિના અપિ.

૧૯૬. અત્થગમ્મોપમં દસ્સેતિ ‘‘પતીયતે’’ઇચ્ચાદિ. અત્થગમ્મા તુ’પમા ક્વચિ કિસ્મિઞ્ચિ ઠાને સમાસાદિસદ્દાનં યોગં વિના અપિ સદ્દાનં પયોગવિસેસાદિગાળ્હેન અઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણેન સામત્થિયેન પતીયતે.

૧૯૬. તિવિધં સદ્દગમ્મોપમં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્થગમ્મોપમં દસ્સેતિ ‘‘પતીયતે’’ત્યાદિના. અત્થગમ્મા તુ અત્થગમ્મોપમા પન ક્વચિ ઠાને સમાસપચ્ચયેવાદિસદ્દયોગં વિનાપિ તેસં સદ્દાનં સમ્બન્ધં હિત્વાપિ સદ્દસામત્થિયા સમ્બન્ધે પયુત્તાવસેસસદ્દાનં અત્થસત્તિયા પતીયતે. સદ્દાનં સામત્થિયન્તિ વિગ્ગહો.

૧૯૭. ભિઙ્ગાને’માનિ ચક્ખૂનિ, ના’મ્બુજં મુખ’મેવિ’દં;

સુબ્યત્તસદિસત્તેન, સા સરૂપોપમા મતા.

૧૯૭. ઉદાહરતિ ‘‘ભિઙ્ગે’’ચ્ચાદિના. ન ભિઙ્ગા એતે, કિઞ્ચરહિ ચક્ખૂનિમાનિ, નમ્બુજમેતં, કિન્તુ મુખમેવિદન્તિ એવરૂપા સા સરૂપોપમા મતા ભિઙ્ગાદીનમવિપરીતસરૂપસ્સ દીપનતો. તેનાહ ‘‘સુબ્યત્તે’’ત્યાદિ. સુબ્યત્તેન ભિઙ્ગચક્ખૂનં અમ્બુજમુખાનઞ્ચ પરિફુટેન સદિસત્તેન ચઞ્ચલત્તકન્ત્યાદિલક્ખણેન તેનેવાભેદસઙ્કાપુબ્બમેવ વિવેચિતં અઞ્ઞત્ર ચક્ખાદીસુ યં ભિઙ્ગાદિઞ્ઞાણમુપ્પન્નં, તસ્સ પચ્ચક્ખાનતો ઉપમાજોતકાનમિવાદીનમભાવેપિ ભિઙ્ગલોચનાદીનં સદિસત્તં પતીયતે સામત્થિયતો. એવમુપરિપિ યથાયોગં.

૧૯૭. ઇદાનિ ઉદાહરણમાહરતિ ‘‘ભિઙ્ગાનિ’’ચ્ચાદિના. ઇમાનિ ભિઙ્ગાનિ ભમરા ન ભવન્તિ, કિઞ્ચરહિ ચક્ખૂનિ. અમ્બુજં ન ઇદં પદુમં ન હોતિ, કિન્તુ મુખમેવાતિ. ઈદિસી સા ઉપમા સુબ્યત્તસદિસત્તેન સુપાકટેન ભિઙ્ગલોચનાનં અમ્બુજમુખાનઞ્ચ તુલ્યભાવેન સરૂપોપમા નામ હોતિ. એત્થ સમાસપચ્ચયઇવાદિસદ્દપયોગાભાવેપિ ‘‘ભિઙ્ગાનેમાનિ ચક્ખૂનિ’’ચ્ચાદિના ચક્ખુમુખેસુ ભિઙ્ગઅમ્બુજન્તિ વિપરીતપવત્તબુદ્ધિં પટિસેધેત્વા ચક્ખુમુખવિધાનતો ચઞ્ચલત્તકન્તિમત્તાદીસુ સુબ્યત્તં તુલ્યત્તં વિના ચક્ખુમુખેસુ ભિઙ્ગમ્બુજબુદ્ધિં કીદિસમુપ્પજ્જતીતિ અઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણસામત્થિયા ઉપમાનભૂતાનં ભિઙ્ગમ્બુજાનં ઉપમેય્યભૂતાનં ચક્ખુમુખાનઞ્ચ સદિસત્તં ઞાયતિ. સુટ્ઠુ બ્યત્તં પાકટન્તિ ચ, તઞ્ચ તં સદિસત્તઞ્ચાતિ ચ, સમાનં રૂપં સભાવો યસ્સા ઉપમાયાતિ ચ, સા ચ સા ઉપમા ચાતિ ચ વાક્યં.

૧૯૮. મયેવ મુખસોભા’સ્સે-ત્યલ’મિન્દુ વિકત્થના;

યતો’મ્બુજેપિસા’ત્થીતિ, પરિકપ્પોપમા અયં.

૧૯૮. ‘‘મયેવિ’’ચ્ચાદિ. ઇન્દુ ચન્દ, અસ્સ મુનિનો મુખસોભા વદનજુતિ મયેવ, નાઞ્ઞત્રાતિ એવરૂપા વિકત્થના અત્થપસંસનેન અલમિતિ પટિસેધો. કિમિતિ? યતો યસ્મા કારણા સા મુખસોભા અમ્બુજેપિ ન કેવલમિન્દુમ્હિ અત્થિ, નો નત્થીતિ અસતોપિ તથા વિકત્થનસ્સ પરિકપ્પનતો વદનમિન્દુનોપમીયતીતિ એવરૂપા અયં પરિકપ્પોપમા.

૧૯૮. ‘‘મયે’’ચ્ચાદિ. હે ઇન્દુ અસ્સ ઇમસ્સ લોકસામિનો મુખસોભા વદનકન્તિ એકકે મયિ એવ, ઈદિસી વિકત્થના અત્તસિલાઘેન અલં નિપ્પયોજનં. કસ્માતિ ચે? યતો સા મુખસોભા અમ્બુજેપિ અત્થિ, તસ્માતિ. ઇતિ ઈદિસા અયં ઉપમા પરિકપ્પોપમા નામ હોતિ. યતોતિ અનિયમનિદ્દિટ્ઠકારણં પન અમ્બુજેપિ સા અત્થીતિ દસ્સિયમાનં પદુમેપિ તસ્સ અત્થિત્તમેવ. પરિકપ્પનાય વુત્તા ઉપમાતિ વિગ્ગહો. ઇધ ચન્દસ્સ અવિજ્જમાનવિકત્થનસ્સ વિજ્જમાનત્તેન પરિકપ્પનતો સધમ્મજોતકસદ્દન્તરે અસતિપિ ઉપમાનભૂતઇન્દુનો ચ ઉપમેય્યભૂતમુખસ્સ ચ સદિસત્તં ઇમેસં દ્વિન્નં સદિસત્તં વિના વત્તુનો તાદિસકપ્પના કથં હોતીતિ ઇમાય અત્થસત્તિયા ગમ્યતે.

૧૯૯. કિં વા’મ્બુજ’ન્તોભન્તાલિ,

કિં લોલનયનં મુખં;

મમ દોલાયતે ચિત્ત-

મિચ્ચ’યં સંસયોપમા.

૧૯૯. ‘‘કિં વા’’ઇચ્ચાદિ. અન્તો ભન્તા અલી ભમરા યસ્મિં, તમીદિસમમ્બુજં કિં વા. લોલાનિ ચપલાનિ નયનાનિ યસ્મિં, તાદિસં વા. જિન તવેદં મુખં કિન્તિ મમ ચિત્તં દોલાયતે દોલેવાચરતિ. એવં પક્ખદ્વયપરિગ્ગહેન સંસયતીતિ અત્થો. ઇચ્ચયમીદિસી સંસયવેસેન અમ્બુજમુખાનમોપમાવગમા સંસયોપમા.

૧૯૯. ‘‘કિં વા’મ્બુજે’’ચ્ચાદિ. અન્તોભન્તાલિ અબ્ભન્તરે ભમમાનભમરવન્તં અમ્બુજં કિં વા, તુય્હં લોલનયનં ચઞ્ચલનેત્તં મુખં કિં વાતિ મમ ચિત્તં દોલાયતે ઉભયસમ્ભમજનનતો દોલા વિય હોતિ. ઇતિ અયં એવરૂપા ઉપમા સંસયોપમા દ્વિન્નં સદિસત્તસ્સ સંસયેન પકાસિતત્તા સંસયોપમા નામ હોતિ. અન્તો ભન્તા અલી યસ્મિન્તિ ચ, લોલાનિ નયનાનિ યસ્મિન્તિ ચ, દોલા વિય આચરતીતિ ચ, સંસયેન વુત્તા ઉપમાતિ ચ વિગ્ગહો. ઇહાપિ સધમ્મપકાસકે સદ્દન્તરે અસતિપિ યથાવુત્તવિસેસનદ્વયેન વિસિટ્ઠાનં દ્વિન્નં અમ્બુજમુખાનં સંસયનિમિત્તે તુલ્યત્તે અસતિ કથં સંસયો ઉપ્પજ્જતીતિ ઇમિના સામત્થિયેનેવ તુલ્યધમ્મસમ્બન્ધો ગમ્યતે.

૨૦૦. કિઞ્ચિ વત્થું પદસ્સેત્વા,

સધમ્મસ્સા’ભિધાનતો;

સામ્યપ્પતીતિસબ્ભાવા,

પતિવત્થૂપમા યથા.