૩. ગુણાવબોધપરિચ્છેદ

અનુસન્ધિવણ્ણના

૧૧૬. સમ્ભવન્તિ ગુણા યસ્મા,

દોસાને’વ’મતિક્કમે;

દસ્સેસ્સં તે તતો દાનિ,

સદ્દે સમ્ભૂસયન્તિ યે.

૧૧૬. એવં દોસપરિહારોપદેસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દોસપરિહારા સમુપગતગુણં ઉપદસ્સિતુમધિકારં વિરચયન્તો આહ ‘‘સમ્ભવન્તિ’’ઇચ્ચાદિ. દોસાનં યથાવુત્તાનં પદદોસાદીનં એવં યથાવુત્તનયેન અતિક્કમે સતિ ગુણા ધમ્મા સદ્દાલઙ્કારસભાવા પસાદાદયો યસ્મા કારણા સમ્ભવન્તિ સિજ્ઝન્તિ, તઞ્ચ ‘‘પસાદો કિલિટ્ઠાદીનં વજ્જના સમ્ભવતી’’ત્યાદિના યથાયોગં વિઞ્ઞેય્યં, તતો તસ્મા કારણા યે ગુણા સદ્દે સમ્ભૂસયન્તિ અલઙ્કરોન્તિ, તે સદ્દાલઙ્કારસઙ્ખાતે ગુણે ઇદાનિ દસ્સેસ્સં ઉપદિસિસ્સામિ.

૧૧૬. એવં દોસપરિહારપવેસોપાયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યથાવુત્તદોસાનં પરિહારેન ‘‘બન્ધનિસ્સિતગુણા એતે’’તિ દસ્સેતું પુબ્બાપરપરિચ્છેદાનં સમ્બન્ધં ઘટેન્તો ‘‘સમ્ભવન્તિ’’ચ્ચાદિગાથમાહ. દોસાનં નિદ્દિટ્ઠપદદોસાદીનં એવં અનન્તરપરિચ્છેદે નિદ્દિટ્ઠક્કમેન અતિક્કમે સતિ ગુણા પસાદાદિસદ્દાલઙ્કારસઙ્ખાતા પસાદાદયો સદ્દધમ્મા યસ્મા સમ્ભવન્તિ, તતો યે સદ્દધમ્મા સદ્દે સમ્ભૂસયન્તિ સજ્જન્તિ, તે સદ્દધમ્મે દસ્સેસ્સં પકાસિસ્સામીતિ. એત્થ કિલિટ્ઠદોસબ્યાકિણ્ણદોસપરિહારેહિ પસાદાલઙ્કારો સિજ્ઝતિ, સેસાપિ યથાલાભતો ઞાતબ્બા.

સદ્દાલઙ્કારઉદ્દેસવણ્ણના

૧૧૭. પસાદો’જો મધુરતા,

સમતા સુખુમાલતા;

સિલેસો’દારતા કન્તિ,

અત્થબ્યત્તિસમાધયો.

૧૧૭. ઇદાનિ તે વિભજતિ ‘‘પસાદો’’ઇચ્ચાદિના પસત્થિ પસાદો પકાસત્થતા, ઓજો સમાસવુત્તિબાહુલ્લં અત્થપારિણત્યઞ્ચ, મધુરતા સદ્દાનં રસવન્તતા, સમતા પજ્જાપેક્ખાય ચતુન્નં પાદાનમેકજાતિયસમ્બન્ધતા, ગજ્જાપેક્ખાય તુ પદાનં, સુખુમાલતા અફરુસક્ખરબાહુલ્લં, સિલેસનં સિલેસો બન્ધગારવં, ઉદારતા ઉક્કંસતા કેનચિ અત્થેન સનાથતા વિસિટ્ઠવિસેસનયુત્તતા ચ, કન્તિ સબ્બલોકમનોહરતા, અત્થબ્યત્તિ સિદ્ધેન ઞાયેન વા અભિધેય્યસ્સ ગહણં, સમાધિ લોકપ્પતીત્યનુસારિઅમુખ્યત્થતા, તેસુ ઓજઉદારતા સદ્દત્થગુણા, સમાધિ અત્થગુણો, અત્થાનુગામિત્તા એત્થ સદ્દાનં, અઞ્ઞે તુ સદ્દગુણાવ.

૧૧૭. ઇદાનિ ‘‘પસાદોજો’’ઇચ્ચાદિના તે સદ્દાલઙ્કારે કમેન વિભજિતું ઉદ્દિસતિ. પસાદો પસન્નફળિકાવલિ અત્તનિ આવુનિતરત્તકમ્બલસુત્તમિવ સદ્દાનં અત્થસ્સ પસાદનસઙ્ખાતો પસાદાલઙ્કારો ચ, ઓજો સમાસવુત્તિબાહુલ્યઅત્થપારિણત્યસઙ્ખતો સદ્દત્થાનં ગુણો ચ, મધુરતા સદ્દાનં રસવન્તભાવસઙ્ખાતકણ્ણમધુરતા ચ, સમતા પજ્જે પાદસ્સ સુતિતો સદિસતા ચ, ગજ્જે પદાનં તથેવ સદિસતાતિ એવં પાદાનં પદાનઞ્ચ તુલ્યગુણતા ચ, સુખુમાલતા વણ્ણાનં અતિફરુસઅતિસિથિલભાવં વિના સમપ્પમાણમુદુગુણો ચ, સિલેસો ઠાનકરણાદિસમ્ભૂતસભાગવણ્ણસુતીહિ અચ્છિદ્દગુરુગુણો ચ, ઉદારતા ઉક્કટ્ઠેન કેનચિ અત્થેન બન્ધસ્સ સજ્જિતભાવો ચ, વિસિટ્ઠવિસેસનપદેન યુત્તતા ચ, કન્તિ સબ્બેસં પિયગુણતા ચ, અત્થબ્યત્તિ ઇચ્છિતત્થસ્સ સિદ્ધેન વા ન્યાયેન વા સુપાકટભાવો ચ, સમાધયો લોકપ્પતીતિઅનતિક્કન્તઅઞ્ઞધમ્મારોપનેન અમુખ્યત્થતા ચાતિ ઇમે સદ્દત્થગુણા દસ હોન્તિ. ‘‘સમાધયો’’તિ તસ્સેવ બહુત્તં દીપેતિ, ઇમેસુ દસસુ ઓજોદારતાતિ દ્વે સદ્દત્થગુણા, સમાધિ અત્થગુણો પરિયાયેન તદત્થજોતકસદ્દગુણોપિ, સેસા સત્ત સદ્દગુણા એવ, એતે સબ્બેપિ અલઙ્કરોન્તિ બન્ધમનેનાતિ વાક્યેન અલઙ્કારા નામ.

સદ્દાલઙ્કારપયોજનવણ્ણના

૧૧૮. ગુણેહે’તેહિ સમ્પન્નો, બન્ધો કવિમનોહરો;

સમ્પાદયતિ કત્તૂનં, કિત્તિમચ્ચન્તનિમ્મલં.

૧૧૮. ‘‘ગુણેહિ’’ચ્ચાદિ. એતેહિયેવ વુત્તેહિ દસહિ ગુણેહિ ધમ્મેહિ સદ્દાલઙ્કારસબ્ભાવેહિ સમ્પન્નો યુત્તો સમિદ્ધો વા કવીનં મનો હરતિ સવસે વત્તેતીતિ કવિમનોહરો કવિહદયહિલાદકારી બન્ધો કત્તૂનં બન્ધન્તાનં કવીનં અચ્ચન્તનિમ્મલં અતિસયપરિસુદ્ધં અગુણલેસેનાપ’નાલિમ્પત્તા કિત્તિં ગુણઘોસં સમ્પાદયતિ નિપ્ફાદેતિ.

૧૧૮. ‘‘ગુણે’’ચ્ચાદિ. એતેહિ ગુણેહિ ઇમેહિ સદ્દાલઙ્કારસઙ્ખાતદસવિધસદ્દધમ્મેહિ સમ્પન્નો સમન્નાગતો સમિદ્ધો વા બન્ધો પજ્જાદિબન્ધો કવિમનોહરો અત્તનો નિરવજ્જત્તા કવીનં ચિત્તં પીણેન્તો કત્તૂનં રચયન્તાનં અચ્ચન્તનિમ્મલં અપ્પકદોસેનાપિ અસમ્મિસ્સત્તા અતિપરિસુદ્ધં કિત્તિં બન્ધનવિસયભૂતયસોરાસિં સમ્પાદયતિ નિપ્ફાદેતીતિ. ઇમિના કારણેન બન્ધસ્સ યથાવુત્તદસવિધગુણપરિગ્ગહો સઉસ્સાહં કાતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. મનો હરતીતિ મનોહરો, કવીનં મનોહરો કવિમનોહરોતિ વિગ્ગહો.

સદ્દાલઙ્કારનિદ્દેસવણ્ણના

૧૧૯. અદૂરાહિતસમ્બન્ધ-સુભગા યા પદાવલિ;

સુપસિદ્ધાભિધેય્યા’યં, પસાદં જનયે યથા.

૧૧૯. ઇદાનિ યથોદ્દેસાનમેસં નિદ્દેસં સોદાહરણં કરોન્તો આહ ‘‘અદૂર’’ઇચ્ચાદિ. અદૂરે આસન્ને અદૂરેન વા અદૂરાહિતક્રિયાકત્તુકમ્માદિપદવસેન આહિતો ઠપિતો કતો સમ્બન્ધો અન્વયો, તેન સુભગા મનોહરા સુપસિદ્ધો સુપ્પકાસો સુગમ્મો અભિધેય્યો અત્થો યસ્સા સાતિ તથા, ન તુ ભાવત્થો તસ્સ સભાવગમ્ભીરત્તા. વુત્તઞ્હિ –

‘‘કવીન’ધિપ્પાય’મસદ્દગોચરં,

પદે ફુરન્તં મુદુકમ્હિ કેવલં;

વિસન્તિ ભાવાવગમા કતસ્સમા,

પકાસયન્ત્યા’કતિયો તુ તાદિસા’’તિ.

તાદિસા યા પદાવલિ પદપન્તિ અયં પસાદં તન્નામકં ગુણં જનયે ઉપ્પાદયતિ. યથાતિ તમુદાહરતિ.

૧૧૯. ઇદાનિ ઉદ્દેસક્કમેન એતેસં સદ્દાલઙ્કારાદીનં નિદ્દેસં સોદાહરણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અદૂરાહિતે’’ચ્ચાદિ. અદૂરે આસન્નપદેસે તદુપચારેન આસન્ને વા આહિતો ક્રિયાય, લદ્ધક્રિયાયોગકત્તુકમ્માદિપદાનં વસેન ચ કતો, નો ચે વિન્યાસવસેન ઠપિતો વા સમ્બન્ધો ઇચ્છિતત્થપતીતિક્કમેન અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખલક્ખણક્રિયાકારકયોગો તેન સુભગા મનોહરા, સુપસિદ્ધો પસિદ્ધત્થવિસયે સદ્દપયોગતો અતિપાકટો અભિધેય્યો સદ્દત્થો યસ્સા સા અયં પદાવલિ પદપન્તિ પસાદં પસાદનામકં ગુણં જનયે ઉપ્પાદયતિ. યથાતિ લક્ખિયં દસ્સેતિ. અદૂરે આહિતોતિ વા, ઉપચરિતત્તા અદૂરો ચ સો આહિતો ચાતિ વા, સો ચ સો સમ્બન્ધો ચેતિ ચ, તેન સુભગાતિ ચ, સુ અતિસયેન પસિદ્ધોતિ ચ, સો અભિધેય્યો અસ્સેતિ ચ વાક્યં. એત્થ સુપસિદ્ધો નામ સદ્દત્થો, અધિપ્પાયત્થો પન પકતિગમ્ભીરો. વુત્તઞ્હિ –

‘‘કવીન’ધિપ્પાય’મસદ્દગોચરં,

પદે ફુરન્તં મુદુકમ્હિ કેવલં;

વિસન્તિ ભાવાવગમા કતસ્સમા,

પકાસયન્ત્યા’કતિયો તુ તાદિસા’’તિ.

તસ્સત્થો – અસદ્દગોચરં સદ્દસ્સ અવિસયં હુત્વા મુદુકમ્હિ પદે કેવલં વિસું ફુરન્તં ચાપેન્તં કવીનધિપ્પાયં કવીનમજ્ઝાસયં કતસ્સમા સદ્દત્થવિસયે કતપરિચયા પણ્ડિતા ભાવાવગમા પદત્થાવબોધેન વિસન્તિ પવિસન્તિ, તાદિસા આકતિયો તુ સદ્દસદ્દત્થાનં આકારા પકાસયન્તિ અધિપ્પાયત્થં જોતેન્તીતિ.

૧૨૦. અલઙ્કરોન્તા વદનં, મુનિનો’ધરરંસિયો;

સોભન્તે’રુણરંસી’વ, સમ્પતન્તા’મ્બુજોદરે.

૧૨૦. ‘‘અલઙ્કરોન્તા’’ઇચ્ચાદિ. મુનિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વદનં સભાવમધુરપકતિમુખં અલઙ્કરોન્તા સજ્જન્તા સોભયમાના અધરાનં રંસિયો સુપક્કબિમ્બફલોપમઓટ્ઠયુગળવિનિસ્સટબહુતરકન્તિચ્છિતાભા મુનિનોતિ વિઞ્ઞાયતિ સુતત્તા. અમ્બુજોદરે તા કાલોપનતપુપ્ફકાસરમણીયે પદુમબ્ભન્તરે સમ્પતન્તા પવત્તમાના અરુણરંસીવ બાલસૂરિયરંસિયો વિય સોભન્તે વિરાજન્તિ.

૧૨૦. ‘‘અલઙ્કરોન્તે’’ચ્ચાદિ. મુનિનો વદનં પકતિસુન્દરમુખં અલઙ્કરોન્તા સજ્જન્તા અધરરંસિયો તસ્સેવ મુનિનો ઓટ્ઠદ્વયતો નિક્ખન્તકન્તિસમૂહા અમ્બુજોદરે વિકસનાનુરૂપકાલાભિમુખે પદુમગબ્ભે ઉપડ્ઢવિકસિતેતિ વુત્તં હોતિ. સમ્પતન્તા પવત્તમાના અરુણરંસી ઇવ બાલસૂરિયરંસીવ સોભન્તે દિબ્બન્તીતિ. એત્થ અદૂરસમ્બન્ધં પસિદ્ધત્થઞ્ચ નિસ્સાય પસાદગુણો પાકટો. અધરરંસીનં મુનિસમ્બન્ધો સુતાનુમિતસમ્બન્ધેસુ સુતસમ્બન્ધસ્સ બલવત્તા [સુતાનુમિતેસુ સુતસમ્બન્ધો બલવા (પરિભાસેન્દુસેરે ૧૧૨)], કાકક્ખિગોળકનયેન વા લબ્ભતીતિ. અધરે રંસીતિ ચ, અમ્બુજસ્સ ઉદરન્તિ ચ વાક્યં.

૧૨૧. ઓજો સમાસબાહુલ્ય-

મેસો ગજ્જસ્સ જીવિતં;

પજ્જેપ્ય’નાકુલો સો’યં,

કન્તો કામીયતે યથા.

૧૨૧. ‘‘ઓજો’’ઇચ્ચાદિ. સમાસસ્સ એકત્થવુત્તિયા બાહુલ્યં ભિય્યોભાવો ઇત્યનુવદિત્વા પુન ઓજો વિધીયતે, એસો ઓજો સમાસબાહુલ્લલક્ખણો ગજ્જસ્સ વુત્તિરૂપસ્સ જીવિતં હદયં સારં તપ્પધાનત્તા ગજ્જસ્સ, ન પજ્જસ્સ, સોયં ઓજો અનાકુલો અગહનો અતોયેવ કન્તો હદયઙ્ગમો, પજ્જેપિ ન કેવલં ગજ્જે કામીયતે પયુજ્જતે. યથેત્યુદાહરતિ.

૧૨૧. ઇદાનિ ઓજગુણં દસ્સેતિ ‘‘ઓજો’’ચ્ચાદિના. ઓજો નામ સમાસબાહુલ્યં ભિન્નત્થેસુ પવત્તસદ્દાનં એકત્થપવત્તિલક્ખણસ્સ સમાસસ્સ બહુલતા, એસો ઓજો ગજ્જસ્સ ગજ્જબન્ધસ્સ જીવિતં હદયં, જીવિતસીસેન હદયસઙ્ખતં ચિત્તં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સો અયં ઓજો અનાકુલો નિબ્યાકુલો કન્તો તતોયેવ વિઞ્ઞૂનં પિયભૂતો પજ્જેપિ પજ્જબન્ધેપિ કામીયતે કવીહિ પયુજ્જતેતિ. બહુલસ્સ ભાવો બાહુલ્યં, સમાસસ્સ બાહુલ્યન્તિ વિગ્ગહો. ગજ્જબન્ધાધિકારસ્સાભાવા પજ્જવિસયસ્સ ઓજગુણસ્સ લક્ખિયં દસ્સેતિ ‘‘યથે’’ચ્ચાદિના.

૧૨૨. મુનિન્દમન્દસઞ્જાત-હાસચન્દનલિમ્પિતા;

પલ્લવા ધવલા તસ્સે-વેકોના’ધરપલ્લવો.

૧૨૨. ‘‘મુનિન્દ’’ઇચ્ચાદિ. મુનિન્દસ્સ મન્દં ઈસકં સઞ્જાતો પવત્તો તંસભાવત્તા ભગવતો હાસસ્સ [યસસ્સ (ક.)] હાસો હસિતં સોવ ચન્દનમિવ ચન્દનં ધવલત્તરૂપત્તા, તેન લિમ્પિતા ઉપદેહિતા પલ્લવા સબ્બાનિ કિલસયાનિ ‘‘ઇદમેવે’’તિ નિયમાભાવતો, ધવલા પકતિવણ્ણપરિચ્ચાગેન સુક્કા અહેસું ગાહાપિતત્તા સગુણસ્સ તાદિસવિસિટ્ઠસ્સ પટિલાભતો, એવં સન્તેપિ તસ્સ મુનિન્દસ્સેવ એકો અઞ્ઞસ્સ તાદિસસ્સાભાવા અધરપલ્લવો ન ધવલો ધવલો નાહોસિ. અચ્ચાસન્નદેસિયોપિ બહુમન્તબ્બો’ય’મસ્સાનુભાવોતિ.

‘‘પેમાવબન્ધહદયે સદયે જિનસ્મિં,

તસ્મિં નુ કિં કુમતયો ભવથ’પ્પસન્ના;

કિં તેન વો ન વિહિતં હિત’મુગ્ગદુગ્ગ-

સંસારસાગરસમુત્તરણાવસાનં’’.

ઇચ્ચપરમુદાહરણં. એવમેતાદિસો અનાકુલો કન્તો ઓજો જાનિતબ્બોતિ. નનુ ચ ય-તસદ્દાનં નિચ્ચો સમ્બન્ધો, તસ્મા કથં ‘‘તસ્સેવેકો નાધરપલ્લવો’’તિ એત્થ યસદ્દાભાવોતિ? સચ્ચં, કિન્તુ પક્કન્તવિસયો, તથા પસિદ્ધવિસયો, અનુભૂતવિસયો ચ તસદ્દો યસદ્દં નાપેક્ખતે. યથા –

‘‘સવાસને કિલેસે સો, એકો સબ્બે નિઘાતિય;

અહુ સુસુદ્ધસન્તાનો, પૂજાનઞ્ચ સદારહો’’.

ઇચ્ચાદિ. એત્થ બુદ્ધો ‘‘બુદ્ધાનુસ્સતિમાદિતો’’તિ પક્કન્તો.

પસિદ્ધવિસયો યથા –

‘‘અગ્ગિં પક્ખન્દ’ અથ વા, ‘પબ્બતગ્ગા પતે’તિ વા;

યદિ વક્ખતિ કત્તબ્બં, ઞાતકારીહિ સો જિનો’’.

ઇચ્ચાદિ.

અનુભૂતવિસયો યથા –

‘‘અતીતં નાનુસોચામિ, નપ્પજપ્પામ’નાગતં;

પચ્ચુપ્પન્નેન યાપેમિ, તેન વણ્ણો પસીદતિ’’.

ઇચ્ચાદિ.

યસદ્દો તુત્તરવાક્યટ્ઠો પુબ્બવાક્યે તસદ્દમેવ ગમયતિ. યથા –

‘‘બોધિં નમામિ નતિભાજનમચ્ચુળારં,

પુઞ્ઞાકરં ભુવનમણ્ડલસોત્થિભૂતં;

યો ચક્ખુસોતસતિગોચરતં સમેતો,

દોસારિદપ્પમથને’કરસો બુધાનં’’.

ઇચ્ચાદિ.

પુબ્બવાક્યોપાત્તો તુ યસદ્દો ઉત્તરવાક્યેતસદ્દોપાદાનં વિના સાકઙ્ખે વાક્યસ્સ ઊનત્તં જનેતિ. એત્થ પક્કન્તવિસયો તસદ્દો.

૧૨૨. મુનિન્દસ્સ મન્દં ઈસકં સઞ્જાતો પવત્તો હાસોયેવ સિતં ચન્દનચુણ્ણમિવ તેન લિમ્પિતા આલેપિતા પલ્લવા રુક્ખલતાદીનં પકતિરત્તાનિ કિસલયાનિ ધવલા સગુણપરિચ્ચાગેન સેતા અહેસું, તથાપિ તસ્સેવ તથાગતસ્સ એકો અતુલો અસહાયો વા અધરપલ્લવો દન્તાવરણસઙ્ખાતપલ્લવો ન રંસિસંસટ્ઠોપિ સમીપટ્ઠોપિ ધવલો સેતો નાહોસિ. એવમેત્થ અગહનસમાસબાહુલ્યં દીપિતં હોતિ.

‘‘પેમાવબન્ધહદયે સદયે જિનસ્મિં,

તસ્મિં નુ કિં કુમતયો ભવથ’પ્પસન્ના;

કિં તેન વો ન વિહિતં હિત’મુગ્ગદુગ્ગ-

સંસારસાગરસમુત્તરણાવસાન’’ન્તિ.

અપરમુદાહરણં. તસ્સત્થો – કુમતયો હે અઞ્ઞાણા! પેમાવબન્ધહદયે સબ્બેસુ તુમ્હેસુ નિચ્ચં પવત્તિતદળ્હપેમાનુબન્ધચિત્તે સદયે તતોયેવ દયાસહિતે તસ્મિં જિનસ્મિં વિસયભૂતે કિં નુ કસ્મા અપ્પસન્ના ભવથ, તથા હિ વો તુમ્હાકં તેન જિનેન ઉગ્ગો દારુણો ચ, દુગ્ગો ગન્તુમસક્કુણેય્યો ચ, સોયેવ સંસારસાગરો તસ્સ સમુત્તરણં પરિયન્તપ્પત્તિયેવ અવસાનં યસ્સ તં ન વિહિતં અકતં હિતં વુદ્ધિ નામ કિં હોતિ, ન હોતેવ. એત્થાપિ સમાસસ્સ પાકટત્તા ઓજો ગુણો કન્તો હોતીતિ.

નનુ ય-તસદ્દાનં નિચ્ચસમ્બન્ધોતિ કથં ‘‘તસ્સેવેકો’’તિ ચ ‘‘તસ્મિં નુ કિં કુમતયો’’તિ ચ ઇચ્ચાદીસુ હેટ્ઠા વુત્તયસદ્દો નત્થીતિ? સચ્ચં, તથાપિ પક્કન્તત્થવિસયો, પસિદ્ધત્થવિસયો, અનુભૂતત્થવિસયો વા તસદ્દો યસદ્દં નાપેક્ખતિ. તથા હિ –

‘‘સવાસને કિલેસે સો, એકો સબ્બે નિઘાતિય;

અહુ સુસુદ્ધસન્તાનો, પૂજાનઞ્ચ સદારહો’’તિ.

એવમાદીસુ ‘‘સો’’તિ નિદ્દિટ્ઠતસદ્દો ‘‘બુદ્ધાનુસ્સતિમાદિતો’’તિ એત્થ અતીતેન બુદ્ધસદ્દેન વચનીયવિસયો હોતિ.

‘‘અગ્ગિં પક્ખન્દ’ અથવા, ‘પબ્બતગ્ગા પતે’તિ વા;

યદિ વક્ખતિ કત્તબ્બં, ઞાતકારીહિ સો જિનો’’તિ.

એવમાદીસુ તસદ્દો ઞાતકારીહિ કત્તબ્બત્તા પસિદ્ધબુદ્ધપદત્થવિસયો.

‘‘અતીતં નાનુસોચામિ, નપ્પજપ્પામ’નાગતં;

પચ્ચુપ્પન્નેન યાપેમિ, તેન વણ્ણો પસીદતી’’તિ.

એવમાદીસુ તસદ્દો અનનુસોચનનપ્પજપ્પનયાપનસઙ્ખાતવિજાનનવસેન અનુભૂતત્થવિસયો, તસ્મા તીસુપિ ઠાનેસુ તસદ્દો યસદ્દં નાપેક્ખતે. એત્થ પન પક્કન્તવિસયો તસદ્દો અધિપ્પેતો. અપિચ ઉત્તરવાક્યે ઠિતો યસદ્દો પુબ્બવાક્યે તસદ્દે અસતિપિ તમેવ દીપેતિ. તથા હિ –

બોધિં નમામિ નતિભાજનમચ્ચુળારં,

પુઞ્ઞાકરં ભુવનમણ્ડલસોત્થિભૂતં;

યો ચક્ખુસોતસતિગોચરતં સમેતો,

દોસારિદપ્પમથને’કરસો બુધાનન્તિ.

યો બુધાનં ચક્ખુસોતસતીનં ગોચરતં વિસયભાવં સમેતો પત્તો, તેસંયેવ દોસારીનં કિલેસપચ્ચત્થિકાનં દપ્પમથને દપ્પમદ્દને એકરસો પધાનકિચ્ચો સમિદ્ધિવન્તો વા હોતિ, તં બોધિં નમામીતિ સમ્બન્ધો. પુબ્બવાક્યે પયોજિતો યસદ્દો ઉત્તરવાક્યે તસદ્દોપાદાને અસતિ સંસયમુપ્પાદયમાનો વાક્યસ્સ ઊનત્તં કરોતિ. ઉદાહરણં પન પાકટં.

૧૨૩. પદાભિધેય્યવિસયં,

સમાસબ્યાસસમ્ભવં;

યં પારિણત્યં હોતિ’હ,

સોપિ ઓજોવ તં યથા.

૧૨૩. ‘‘પદિ’’ચ્ચાદિ. પદસ્સ અભિધેય્યો અત્થો સો વિસયો યસ્સ. યત્થ પચુરસદ્દાભિધેય્યો અત્થો સંખિત્તપદેહિ વુચ્ચતે, સો સમાસો. યત્થપ્પકેહિ પદેહિ અભિધેય્યત્થો પચુરપદેહિ વુચ્ચતે, સો બ્યાસો. તતો સમાસબ્યાસતો સમ્ભવો યસ્સ. તં તથાવિધં યં પારિણત્યં પરિણતભાવો હોતીતિ અનુવદિત્વા સોપિ ઇહ સસત્થે ઓજોવાતિ વિધીયતે. તં યથેત્યુભયમ્પિ ઉદાહરતિ.

૧૨૩. ‘‘પદે’’ચ્ચાદિ. પદાનં બહૂનં અપ્પકાનં વા પદાનં અભિધેય્યવિસયં વિત્થારસંખિત્તત્થવિસયવન્તં સમાસબ્યાસસમ્ભવં યથાક્કમં સઙ્ખેપવિત્થારદ્વયેન નિપ્ફન્નં નિપ્ફત્તિવન્તં વા યં પારિણત્યં કત્તૂનં ગન્થવિસયે પરિણતિપ્પકાસકો યો સદ્દધમ્મો અત્થધમ્મો હોતિ, સદ્દગુણો અત્થગુણોતિ વુત્તં હોતિ, સોપિ ઇહ સુબોધાલઙ્કારે ઓજો નામ સદ્દગુણો અત્થગુણો. તં યથાતિ દ્વીસુ લક્ખિયં દસ્સેતિ, પદાનં અભિધેય્યો વિસયો યસ્સ પારિણત્યસ્સેતિ ચ, સમાસો ચ બ્યાસો ચાતિ ચ, તતો સમ્ભવન્તિ ચ, તતો સમ્ભવો અસ્સાતિ ચ, પરિણતસ્સ કત્તુનો ગન્થસ્સ એવ વા ભાવોતિ ચ વિગ્ગહો. કત્તુ પારિણત્યપક્ખે તપ્પકાસકગન્થસ્સ તદત્થેન પારિણત્યં સિદ્ધં.

૧૨૪. જોતયિત્વાન સદ્ધમ્મં,

સન્તારેત્વા સદેવકે;

જલિત્વા અગ્ગિખન્ધો’વ,

નિબ્બુતો સો સસાવકો.

૧૨૪. ‘‘જોતયિત્વાને’’ચ્ચાદિ. ઇમિના હેટ્ઠા પચુરપદાભિહિતો બુદ્ધવંસો સઙ્ખેપરૂપેન વુત્તો.

૧૨૪. ‘‘જોતયિ’’ચ્ચાદિ. સો તથાગતો સદ્ધમ્મં સપરિયત્તિકં નવલોકુત્તરસદ્ધમ્મં જોતયિત્વાન ઞાણાલોકેન ઓભાસેત્વા સદેવકે સત્તે સન્તારેત્વા સંસારસાગરપરિયન્તમુપનેત્વા અગ્ગિખન્ધોવ મહાતેજેન અગ્ગિક્ખન્ધો વિય જલિત્વા અનઞ્ઞસાધારણરૂપકાયસમ્પત્તિયા પજ્જલિત્વા અન્તે સસાવકો સાવકેહિ સહ નિબ્બુતો ખન્ધપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતોતિ. ઇમિના સકલબુદ્ધવંસે બહૂહિ પદેહિ વુત્તત્થો સઙ્ખેપક્કમેન વુત્તો. સતં ધમ્મો, સન્તો સંવિજ્જમાનો વા ધમ્મોતિ ચ, સહ દેવેહિ વત્તમાનાતિ ચ, સહ સાવકેહિ વત્તમાનોતિ ચ વિગ્ગહો.

૧૨૫. મત્થકટ્ઠી મતસ્સાપિ, રજોભાવં વજન્તુ મે;

યતો પુઞ્ઞેન તે સેન્તિ [સેન્તુ (ક.)], જેનપાદમ્બુજદ્વયે.

૧૨૫. ‘‘મત્થકટ્ઠી’’ઇચ્ચાદિ. મતસ્સાપિ મરણમાપન્નસ્સાપિ મે મત્થકે મુદ્ધનિ અટ્ઠી રજોભાવં ધૂલિત્તં વજન્તુ પાપુણન્તુ. કસ્માતિ ચે? યતો યસ્મા કારણા પુઞ્ઞેન કુસલેન કમ્મેન હેતુના તે રજા જિનસ્સ ઇમે જેના, પાદા, તેયેવ અમ્બુજાનિવ અમ્બુજાનિ, તેસં દ્વયે સેન્તિ પવત્તન્તિ, તથા હોતુ વા મા વા, પણતિગેધેનેવ વદતિ. એત્થ ‘‘કથમહં ભગવતો પાદે નિચ્ચં સિરસા પણમામી’’ત્યધિપ્પાયો વિત્થારેન વુત્તો.

૧૨૫. ‘‘મત્થકિ’’ચ્ચાદિ, મતસ્સાપિ મે મય્હં મત્થકટ્ઠી મુદ્ધનિ અટ્ઠીનિ રજોભાવં અતિસુખુમરજત્તં વજન્તુ પાપુણન્તુ. કસ્મા આસીસનં કરોતીતિ ચે? યતો યસ્મા કારણા પુઞ્ઞેન મય્હં તથાવિધેન કુસલકમ્મેન હેતુના તે રજા જેનપાદમ્બુજદ્વયે જિનપટિબદ્ધચરણપદુમયુગળે સેન્તિ પવત્તન્તિ, બુદ્ધસ્સ સિરિપાદે કિઞ્ચિપિ રજોજલ્લં ન ઉપલિમ્પતેવ, તથાપિ વન્દનાભિલાસેન એવં વુત્તં. એત્થ ‘‘કથમહં ભગવતો સિરિપાદે મુદ્ધના નિચ્ચં પણમામી’’ત્યભિલાસો વિત્થારેન વુત્તો. મત્થકે અટ્ઠીતિ ચ, રજસો ભાવોતિ ચ, જિનસ્સ ઇમેતિ ચ, જેના ચ તે પાદા ચેતિ ચ, તેયેવ અમ્બુજાનીતિ ચ, તેસં દ્વયન્તિ ચ વિગ્ગહો.

૧૨૬. ઇચ્ચત્ર નિચ્ચંપણતિ-ગેધો સાધુ પદિસ્સતિ;

જાયતે’યં ગુણો તિક્ખ-પઞ્ઞાન’મભિયોગતો.

૧૨૬. બ્યાસત્તમેવસ્સ વિવરતિ ‘‘ઇચ્ચત્રિ’’ચ્ચાદિના. ઇચ્ચેવં અત્ર ગાથાયં પણતિયં પણામે ગેધો અધિકચ્છન્દો સાધુ સુન્દરં પદિસ્સતિ વિઞ્ઞાયતે, અયં યથાવુત્તો ઓજો ગુણો પરિણતભાવસઙ્ખાતો તિક્ખપઞ્ઞાનં સાતિસયમતીનં એવં સન્તેપિ અભિયોગતો પુનપ્પુનપ્પવત્તિતપરિચયબલેન જાયતે ઉપ્પજ્જતિ.

૧૨૬. ઇદાનિ સંખિત્તસ્સત્થસ્સ વિત્થારેન પકાસિતભાવં ‘‘ઇચ્ચત્ર’’ઇચ્ચાદિના નિદ્દિસતિ. ઇતિ ઇમિના અનન્તરગાથાયં વુત્તક્કમેન અત્ર ઇમિસ્સં ગાથાયં નિચ્ચંપણતિગેધો નિરન્તરપણામે અધિકકત્તુકામતાકુસલચ્છન્દો સાધુ વિભૂતો વિભૂતં વા પદિસ્સતિ પઞ્ઞાયતિ, અયં ગુણો યથાવુત્તો અયં પરિણતભાવસઙ્ખાતો ઓજો નામ સદ્દત્થગુણો તિક્ખપઞ્ઞાનં સુખુમબુદ્ધિમન્તાનં અભિયોગતો ગન્થવિસયભૂતેન નિરન્તરાભ્યાસેનેવ જાયતે સિજ્ઝતિ, વત્તુ પારિણત્યેનેવ ભવનતો યેસં કેસઞ્ચિ યેન કેનચિ પકારેન ન સિજ્ઝતીતિ. નિચ્ચં પવત્તા પણતીતિ ચ, તસ્સં ગેધોતિ ચ, તિક્ખા પઞ્ઞા યેસન્તિ ચ, અભિ પુનપ્પુનં યોગો યુઞ્જનન્તિ ચ વિગ્ગહો.

૧૨૭. મધુરત્તં પદાસત્તિ-રનુપ્પાસવસા દ્વિધા;

સિયા સમસુતિ પુબ્બા, વણ્ણાવુત્તિ પરો યથા.

૧૨૭. માધુરિયમવધારયમાહ ‘‘મધુરત્ત’’મિચ્ચાદિ. સવનીયત્તેન મનોહરત્તં મધુરત્તં. તં પદાનિ વાક્યાલઙ્કારાનિ સમાનાનિ ઉત્તરુત્તરેહિ, તેસં આસત્તિ ઠાનાદિનાયથાકથઞ્ચિ સમસુતીનં આસન્નતા પદાસત્તિ, પઠમપ્પયુત્તસ્સક્ખરસ્સ પચ્છા પાસો પક્ખેપો અનુપ્પાસો, પદાસત્તિ ચ અનુપ્પાસો ચ, તેસં વસેન દ્વિધા હોતિ. ‘‘કીદિસા તે’’તિ આહ ‘‘સિયા’’તિઆદિ. પુબ્બા પઠમાભિહિતા પદાસત્તિ સમા યેન કેનચિ ઠાનમત્તાસંયોગાદિના પદન્તરેન સુતિ વણ્ણો યસ્સા સા સિયા ભવેય્ય, પરો પચ્છિમો અનુપ્પાસો તુ વણ્ણસ્સ સરબ્યઞ્જનલક્ખણસ્સ આવુત્તિ પુનપ્પુનુચ્ચારણં સિયાતિ. એવં કત્થચિ બન્ધે સમાનપદાસત્તિ કત્થચિ અનુપ્પાસો કત્થચિ તદુભયં, દ્વયેન રહિતો વિરસો બન્ધો નસ્સાદીયતે કવીહિ, તાદિસં મધુરત્તં દુવિધં પટિપજ્જિતબ્બં, સિલેસસમતાન્વિતન્તુચ્ચન્તમેવ રમણીયં સિયાતિ લક્ખણં દસ્સેત્વા ‘‘યથે’’તિ લક્ખિયમુભયત્થોદાહરતિ ‘‘યદે’’ચ્ચાદિના, ‘‘મુનિન્દિ’’ચ્ચાદિના ચ.

૧૨૭. ઇદાનિ મધુરગુણં દસ્સેતિ ‘‘મધુરિ’’ચ્ચાદિના. મધુરત્તં સવનીયભાવતો મનોહરત્તં મધુરગુણં, પદાનં વાક્યાવયવસઙ્ખાતાનં સ્યાદ્યન્તાદીનં ઉપરૂપરિપદેહિ સમાનાનં આસત્તિ ઠાનકરણાદિના યેન કેનચિ પકારેન અઞ્ઞમઞ્ઞં આસન્નતા, અનુપ્પાસો પુબ્બુચ્ચારિતવણ્ણાનં પુન પક્ખિપનઞ્ચાતિ દ્વિન્નં વસા વિભાગેન દ્વિધા હોતિ. તત્થ પુબ્બા પદાસત્તિ સમસુતિ સિયા, પુબ્બાપરવણ્ણાનં ઠાનમત્તાકરણાદીહિ આસન્નસુતિસઙ્ખતવણ્ણવુત્તિ હોતિ, પરો અનુપ્પાસો પન વણ્ણાવુત્તિ સરબ્યઞ્જનસભાવાનં પુબ્બુચ્ચારિતવણ્ણાનં પુનપ્પુનુચ્ચારણં સિયાતિ. યથાતિ દ્વીસુ ઉદાહરણમાદિસતિ. એવં કત્થચિ બન્ધે પદાસત્તિ કત્થચિ અનુપ્પાસો કત્થચિ તદુભયં, દ્વીહિ વિનિમુત્તો પન બન્ધો વિઞ્ઞૂહિ અસ્સાદનીયો ન હોતિ. ઉપરિ વક્ખમાનાહિ સિલેસસમતાહિ યુત્તં મધુરત્તં પન વિસેસતો અસ્સાદનીયં હોતીતિ. મધુરસ્સ બન્ધસ્સ ભાવોતિ ચ, પદાનં આસત્તીતિ ચ, અનુ પચ્છા પાસો પક્ખેપોતિ ચ, પદાસત્તિ ચ અનુપ્પાસો ચાતિ ચ, તેસં વસો ભેદોતિ ચ, સમા સુતિ વણ્ણો યસ્સાતિ ચ, વણ્ણસ્સ આવુત્તીતિ ચ વિગ્ગહો.

૧૨૮. યદા એસો’ભિસમ્બોધિં,

સમ્પત્તો મુનિપુઙ્ગવો;

તદા પભુતિ ધમ્મસ્સ,

લોકે જાતો મહુસ્સવો.

૧૨૮. એસો મુનિપુઙ્ગવો યદા યતો પભુતિ અભિસમ્બોધિં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સમ્પત્તો સમધિગતો, તદા પભુતિ તતો આરબ્ભ ધમ્મસ્સ ચતુસતિપટ્ઠાનાદિભેદસ્સ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયસઙ્ખાતસ્સ મહુસ્સવો મહન્તો અબ્ભુદયો નિપ્પટિપક્ખા પવત્તિ લોકે તિવિધે જાતો અહોસીતિ. ઇહ ક્વચિ દીઘતાકતં સદિસત્તં, ક્વચિ ઠાનકતં, ક્વચિ સંયોગકતં, ક્વચિ અઞ્ઞથા, તેનાહ ‘‘સિયા સમસુતિ પુબ્બા’’તિ.

૧૨૮. ‘‘યદિ’’ચ્ચાદિ. એસો મુનિપુઙ્ગવો યદા અભિસમ્બોધિં સબ્બઞ્ઞુતં સમ્પત્તો સસન્તાને ઉપ્પાદનવસેન સમ્પાપુણિ, તદા પભુતિ તતો પટ્ઠાય ધમ્મસ્સ કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનાદિપભેદસ્સ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મસ્સ મહુસ્સવો મહાભિવુદ્ધિ લોકે કામાદિલોકત્તયે જાતોતિ. ઇહ ‘‘યદા એસો’’તિ દીઘકાલવસેન આસન્નતા, ‘‘ય એ’’તિ ઠાનવસેન આસન્નતા, ‘‘અભિસમ્બોધિં સમ્પત્તો’’તિ સંયોગવસેન આસન્નતા, ‘‘ભિ ધિ’’ન્તિ ધનિતતો આસન્નતાતિ ઇચ્ચાદિના પદાસત્તિ દટ્ઠબ્બા. અભિસમ્બુજ્ઝતિ એતાયાતિ ચ, પુમા ચ સો ગોચેતિ ચ, મુનીનં પુઙ્ગવોતિ ચ, મહન્તો ચ સો ઉસ્સવો ચાતિ ચ વિગ્ગહો.

૧૨૯. મુનિન્દમન્દહાસા તે, કુન્દસન્દોહવિબ્ભમા;

દિસન્ત’મનુધાવન્તિ, હસન્તા ચન્દકન્તિયો.

૧૨૯. કુન્દાનં કુસુમાનં સન્દોહો સમૂહો, તસ્સ વિબ્ભમો યેસં તે, મુનિન્દસ્સ મન્દહાસા મનુઞ્ઞા હસિતાનિ ચન્દસ્સ કન્તિયો સોભાયો હસન્તા વિડમ્બયન્તા દિસન્તમનુધાવન્તિ અનુવિચરન્તિ. ઇચ્ચત્ર નકારસહિતસ્સ દકારસ્સ, તકારસ્સ ચાનુવત્તનં.

‘‘ઇન્દનીલદલદ્વન્દ-સુન્દરં સિરિમન્દિરં;

મુનિન્દનયનદ્વન્દં, વિન્દતિ’ન્દીવરજ્જુતિં’’.

ઇચ્ચપરમુદાહરણં.

૧૨૯. ‘‘મુનિન્દિ’’ચ્ચાદિ. કુન્દસન્દોહવિબ્ભમા સુપુપ્ફિતકુન્દકુસુમરાસિસદિસલીલાવન્તા તે મુનિન્દમન્દહાસા બુદ્ધસ્સ મનુઞ્ઞા હસિતા ચન્દકન્તિયો નિમ્મલચન્દકિરણે હસન્તા નિન્દન્તા દિસન્તં તં તં દિસં, દિસાપરિયન્તં વા અનુધાવન્તિ વિધાવન્તીતિ. એત્થ નકારસહિતદકારસ્સ, નકારસહિતતકારસ્સ ચ આવુત્તિ દટ્ઠબ્બા. મન્દા ચ તે હાસા ચેતિ ચ, મુનિન્દસ્સ મન્દહાસાતિ ચ, કુન્દાનં સન્દોહોતિ ચ, તસ્સ વિબ્ભમો યેસન્તિ ચ, દિસાયેવ દિસન્તં, દિસાનં વા અન્તન્તિ ચ વિગ્ગહો.

‘‘ઇન્દનીલદલદ્વન્દ-સુન્દરં સિરિમન્દિરં;

મુનિન્દનયનદ્વન્દં, વિન્દતિ’ન્દીવરજ્જુતિ’’ન્તિ.

ઇદમ્પિ નકારસહિતદકારવણ્ણાવુત્તિયા અપરમુદાહરણં.

તત્થ ઇન્દનીલદલદ્વન્દસુન્દરં ઇન્દનીલમણિસકલિકાયુગળમિવ મનોહરં સિરિમન્દિરં તતોયેવ સોભાય નિવાસટ્ઠાનભૂતં મુનિન્દનયનદ્વન્દં ઇન્દીવરજ્જુતિં નીલુપ્પલકન્તિં વિન્દતિ અનુભોતિ, ઇન્દીવરજ્જુતિસમાનાતિ અધિપ્પાયો.

૧૩૦. સબ્બકોમલવણ્ણેહિ, ના’નુપ્પાસો પસંસિયો;

યથા’યં માલતીમાલા, લિનલોલાલિમાલિની.

૧૩૦. યેહિ કેહિચિ આવુત્તિતો અનુપ્પાસોતિ ચે? નેત્યાહ ‘‘સબ્બ’’ઇચ્ચાદિ. સબ્બેહિ કોમલેહિ સુકુમારેહિ વણ્ણેહિ અક્ખરેહિ અનુપ્પાસો ન પસંસિયો સિલાઘનીયો ન હોતિ સિલેસવિરોધિત્તા. ‘‘યથે’’તિ તં ઉદાહરતિ. અયં માલતીમાલા જાતિકુસુમદામં લિનાનં બ્યાધિતાનં લોલાનં કુસુમરસારબ્ભ લોલુપાનં અલીનં ભમરાનં માલા પન્તિ સા અસ્સા અત્થીતિ લિનલોલાલિમાલિની.

૧૩૦. વુત્તાનુપ્પાસોપિ સબ્બકોમલવણ્ણેહિ વિરચિતો ન પસંસિયોતિ દસ્સેતું ‘‘સબ્બકોમલવણ્ણેહી’’તિઆદિમાહ. સબ્બકોમલવણ્ણેહિ સબ્બેહિ સુકુમારક્ખરેહિ કતો અનુપ્પાસો વણ્ણાવુત્તિલક્ખણો ન પસંસિયો સિલેસાલઙ્કારવિરુદ્ધત્તા પસત્થો ન હોતિ. ‘‘યથા’’તિ તમુદાહરતિ. અયં માલતીમાલા એસા જાતિસુમનમાલિકા લિનાનં બ્યાવટાનં પતન્તાનં લોલાનં ગન્ધલુદ્ધાનં અલીનં ભમરાનં માલિની પન્તિયુત્તાતિ. એત્થ લકારસ્સેવ પુનપ્પુનપ્પયોગેન કોમલવણ્ણાવુત્તિ. માલતીનં માલાતિ ચ, લોલા ચ તે અલયો ચાતિ ચ, લિના ચ તે લોલાલયો ચાતિ ચ, તેસં માલાતિ ચ, સા અસ્સ અત્થીતિ ચ વિગ્ગહો.

૧૩૧. મુદૂહિ વા કેવલેહિ,

કેવલેહિ ફુટેહિ વા;

મિસ્સેહિ વા તિધા હોતિ,

વણ્ણેહિ સમતા યથા.

૧૩૧. સમતં સમ્ભાવેતિ ‘‘મુદૂહિ’’ચ્ચાદિના. કેવલેહિ કેવલફુટાદિભાવાપવત્તેહિ સકલેહિ મુદૂહિ ચતૂસુપિ પાદેસુ સજાતિયેહિ અસિથિલકોમલેહિ વા કકારાદીહિ વા સિથિલકોમલસ્સ સિલેસપટિપક્ખત્તા કેવલેહિ ફુટેહિ વા અધિમત્તસુતીહિ ભકારાદીહિ [રાગાદીહિ (ક.)] વા અકિચ્છવચનીયે કિચ્છવચનીયસ્સ સુખુમાલવિપરિયયત્તા મિસ્સેહિ વા મજ્ઝિમસુતીહિ મુદુભૂતસંસટ્ઠેહિ વા વણ્ણેહિ અક્ખરેહિ કરણભૂતેહિ સમતા તિધા હોતિ ગજ્જે પજ્જે વા. ‘‘યથે’’તિ તિવિધમુદાહરતિ.

૧૩૧. ઇદાનિ સમતં વિભાવેતું ‘‘મુદૂહિ’’ચ્ચાદિમાહ. કેવલેહિ ફુટમિસ્સેહિ અઞ્ઞત્તા સકલેહિ મુદૂહિ સિથિલકોમલેહિ વણ્ણેહિ કકારાદીહિ વા કેવલેહિ ફુટેહિ કેવલકોમલવણ્ણરહિતત્તા સકલેહિ અકિચ્છુચ્ચારણીયેહિ અધિમત્તસુતીહિ ભકારાદીહિ વણ્ણેહિ વા મિસ્સેહિ યથાવુત્તમુદુફુટસમ્મિસ્સેહિ વણ્ણેહિ વા કરણભૂતેહિ સમતા ગજ્જે વા પજ્જે વા તિધા હોતીતિ. યદિ સિથિલકોમલવણ્ણેહિ વિચરિતં સિલેસાલઙ્કારસ્સ, કિચ્છુચ્ચારણીયેહિ ફુટવણ્ણેહિ કતં સુખુમાલાલઙ્કારસ્સ ચ વિરુજ્ઝતીતિ. ‘‘યથા’’તિ તિવિધમુદાહરતિ.

કેવલમુદુસમતા

૧૩૨. કોકિલાલાપસંવાદી,

મુનિન્દાલાપવિબ્ભમો;

હદયઙ્ગમતં યાતિ,

સતં દેતિ ચ નિબ્બુતિં.

૧૩૨. ‘‘કોકિલે’’ચ્ચાદિ. કોકિલાનં કરવીકસકુણાનં આલાપો કૂજિતં, તં સંવદતિ પકાસતિ સીલેનાતિ કોકિલાલાપસંવાદી, તંસદિસોતિ અત્થો, મુનિન્દસ્સ આલાપો વિસટ્ઠાદિઅટ્ઠઙ્ગિકો સરો તસ્સ વિબ્ભમો વિલાસો સતં સપ્પુરિસાનં હદયઙ્ગમતં મનોનુસારિતં મધુરભાવં યાતિ, નિબ્બુતિં નિબ્બાનઞ્ચ તેસં દેતિ.

૧૩૨. ‘‘કોકિલિ’’ચ્ચાદિ. કોકિલાનં કરવીકસકુણાનં આલાપં નાદલીલં સંવાદી પકાસનસીલો, તંસદિસોતિ અધિપ્પાયો, મુનિન્દસ્સ સબ્બઞ્ઞુનો આલાપસ્સ વિસટ્ઠાદિઅટ્ઠઙ્ગિકનાદસ્સ વિબ્ભમો વિલાસો સતં સપ્પુરિસાનં હદયઙ્ગમતં ચિત્તારાધિતભાવં યાતિ ચ, નિબ્બુતિં સુતસમ્બન્ધેન તેસંયેવ સાધૂનં નિબ્બાનં દેતિ ચ દેન્તોપિ હોતીતિ. એત્થ કોકિલાલાપસદ્દેન નિસ્સિતે નિસ્સયવોહારેન લીલા ગહિતા.